Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus : seu bibliotheca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque ecclesiasticorum, sive Latinorum, sive Graecorum, qui ab aevo apostolico ad aetatem Innocentii III (ann. 1216) pro occidentalibus, et ad Photii tempora (ann. 863) pro orientalibus, floruerunt ..."

See other formats 


Google 


This 15 a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 


It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 


Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 


Usage guidelines 


Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work 15 expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 


We also ask that you: 


- Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 


- Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 


* Maintain attribution The Google *watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 


- Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book 15 in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 


About Google Book Search 


Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 


athttp://books.google.com/ 


Barbarp 3Bibinitp Scbool 


ANDOVER-HARVARD THEOLOGICAL 
LIBRARY 


MDCCCCX 


CAMBRIDGE, MASSACHUSETTS 


Gift of 
Dr. Cherles Pickering 


Dec. 20, 1879 


ἢ . - LI 
ἢ 4 “ἢ Loy ες 
«ὦ 


xl He , ὁ τὺ (2 sd E € 


PPATROLOG LE 


CURSUS COMPLETUS 


SIVE 
BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA , OECONOMICA, 


OMNIUM SS, PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE 
EGCLESTASTICORUM 


QUI AB /EVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII III TEMPORA 
FLORUERUNT , 


RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QU/E , 
EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PER DUODECIM 
PRIORA ECCLESLE SJECULA ; 


JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMÁS, INTER $E CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM 
DILIGENTER CASTIGATA ; 
DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONJBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ; ; 
OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SJECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS, 
. DETECTIS, AUCTA ; 
JNDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENT) 
SUBSEQUENTIBUS, DONATA ; 
CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM 
DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ; 
OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE JN ORDINE AD TRADITIONEM 
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; 
DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, Qvo CONSULTO , QUIDQUID 
UNUSQUISQUE PATRUM ΙΝ QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO 
SCRIPTURZE SACR/E, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN. ? 
QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURE 
TEXTUS COMMENTATI SINT. 

EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITAS , 
CHARTJE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS 
TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IX TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER 
SIMILIS, PRETI! EXIGUITAS, PRASERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, 
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM 
AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA , EX OPERIBUS AD OMNES JETATES, LOCOS, LINGUAS 

FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. 


SERIES PRIMA, 


IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATIN.£ 
TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. 


ACCURANTE J.-P. MIGNE, Gureuum Gompletorum IN SINGULOS SCIENTLE 
ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. 


———ül D Φ' 


PATROLOGILE TOMUS III. — TERTULLIANI TERTIUS. 


MINUCII FELICIS, CELERINI, LUCIANI, CALDONII, MOYSIS, MAXIMI, NICOSTRATI, RUFINI, URBAN/, 
SIDONII, MACAIUIE, S. CORNELII pAP& ET MART., S. CYPRIANI, NOVATIANI, DIONYSII ALEX., 
SS. LUCII ET STEPHANI PP. ET MART., FIRMILIANI, S. PONTII, NECNON ANONYMORUM AUCTORUM, 
TOMUS UNICUS. 


— "aD Θ —À—— 


PARISIIS, EXCUDEBAT SIROU, 


IN YIA DICTA D'AMBOISE, PRES LA BARRIERE D'ENFER, 
OU PETIT-MONTROUGE. 


1845. 


YU 
$ 2 


ἢ 
ἣν; TEENS 


MINORUM PATRUM 


QUI SECULO TERTIO FLORUERUNT IN EGGLESIA LATINA 
A TERTULLIANO AD CYPRIANUM 


OPERA 


xzuPE CELERINI, LUCIANI, CALDONII, MOYSIS, MAXIMI, NICOSTRATI, RUFINI , 
URBANI, SIDONII, MACARII, 5. CORNELII PAPE ET MARTYRIS, S. LUCII 
ΕἸ S. STEPHANI rr. cr ManT., NOVATIANI, DIONYSII ALEXANDRINI, 
FIRMILIANI, S. PONTII, NECNON ANONYMORUM AUCTORUM ; 


ET IN PRIMIS 


MINUCII FELICIS 
OCTAVIUS 


AD INTEGERRIMAM UNIUS CODICIS EXSTANTIS FIDEM EXPURGATUS, 


CUM YARIORUM NOTIS ET DISSERTATIONIBUS. 


— —di9 ——— 
TOMUS UNICUS. 
— 9 ——— 


PARISIIS 
EXCUDEBAT SIROU, 
ΙΝ ΥἹΑ DICTA D'AMBOISE, PRÉS LA BARRIERE D'ENFER, 
OU PETIT-MONTBOUGE. 
188^. 


] | 


CONSPECTUS TOMI TERTII. 


PRJEFATIO IN DUOS SEQUENTES TOMOS. 


Syllabus auctorum. — 
De auctoritate S. Cypriani. 
De usu S. Cypriani. 


ANNALES LITTERARII. 
Annales minorum Patrum. 


Codices 
Cyprianici | Septem editionum classes. 


ANNO GHRiSTI CCII. 


ACTA SS. PERPETU/£ ET FELICITATIS MARTYRUM. 


Prolegomena D. Theod. Ruinart. 
Passio SS. MM. Perpetus et Felicitatis. 
Dissertatio apologetica pro SS. Martyrum orthodoxia. 


INEUNTE SJECULO iil. 


FRAGMENTUM ACEPHALDA jncerli scriptoris de canone 
SS. Scripturarum. 


INEUNTE EODEM SAECULO. 


MARCUS MINUCIUS FELIX. 
PROOEMIA. 


Prolegomena D. Gothofr. Lumper. 

Dissertatio Franc. Balduini de Octavio. 

Praefatio Joh. Augusti Ernesti. 

Analysis logica Joh. Gol. Liudneri. 
Manct Mixccii Fenicis Ocravics, cum notis variorum. 


EXCURSUS. 


Epistola Luc: Holstenii de Verubus Dianz. 
D. Nicol. Le Nourry Dissertatio in Octavium. 


ANNO CHRISTI CCXXVI. 
ÁNONYMUS AUCTOR CHROXICI sub Alexandro Severo: 
ANNO CHRISTI CCL, CCLI. 
CoxrzssonuM Romanorum et Carthaginensium Epistol:e. 


ANNO CHRISTI CCLI, CCLII. 
S. CORNELIUS , PAPA ET MARTYR. 


PROOEMIA. 


Notitia historica D. Hieronymi. 
Prolegomena D. Lumver. 


Notitia Epistolarum non exstantium , auctore D. P. 


Coustantio. 
EPISTOLAE. 
I, II, III, IV. — S. Cypriani ad Cornelium. 
, VI. — Cornelii ad Cyprianum. 
VIT, VIII. — Cyjriani 3d Cornelium. 
IX. — Cornelii ad Fabium Antiochenum. 
X. — Cypriani ad Antonianum de Cornelio. 
XI. — Ad Concilia Carthaginensia infra remittitur. 
XII, XIII. — Cypriani ad Cornelium. 
APPENDICES. . 
I. — Epistol Cornelio adscriptze dus. 
II. — Eypistolze decretales Cornelio adscripta. 


CONCILIA CARTHAGINENSIA TEMPORE S. CORNELII CELEBRATA. 


I. Concilium Carthaginense sub Cypriano primum. 
Il. Concilium Carthaginense sub Cypriano secundum. 
ANNO DOMINI CCL—CCLX. 
NOVATIANUS PRESBYTER ROMANUS. 
DisseRrATIO PRoGEMIALIS, auctore D, Lumper. 


NOVATIANI OPERA. 
ber de Trinitate. 
e Gibls Jüdaicis epistola. 
spistola cleri Romani nomine scripta. 
ANNO DOMINI CCLII, CCLIIT. 
SANCTUS LUCIUS PAPA ET MARTTR. 


Notitia historloa, auct. D. P. Coustantlo. 
Epistola unica S. Cypriani ad Lucium papam. 
Decreta Lucii pap, ex Gratiano desumy.ta. 


BANCTUS STEPHANUS PAPA ET MARTYR. 
ANNO DOMINI CCLIII—CCL YII. 


Notitia historica ex libro Pontificali. 

Notitia epistolarum non exstantium. 

Epistola S. Cypriani ad S. Stephanum. 

APPENDIX. — kpistole decretales S. Stephano adscriptze. 


ACTA ET MONUMENTA CELEBERRIMJE 
DE BAPTISMATE H/ERETICORUM DISPUTATIONIS. 
PARS PRIMA. 
VETERUM MONUMENTA. 
S. Stephani decretoriz seutentiz. 
CONCILIA. 


Concilium Romanum sub S. Stephaao celebratum. 
Concilium Carthaginense sub S. Cypriano Ill. 
Concilium 1V. 

Coucilium V. 

Concilium VI. 

Concilium VII. 

Concilium VIII. 


EPISTOL E. 


Dionysii Alexandrini ad Stephanum. 
Cypriani ad Quintum. 

Ejusdem ad Pompeium. 

Ejusdem ad Jubaianum, 

Ejusdem ad Magnum. 

Firmiliani ad Cyprianum. 


AUCTORES ANONTMI. 


Liber de Rebaptismate. 
Tractatus ad Novatianum. 
PARS II. 
RECENTIUM DISSERTATIONES. 

L. Thomassini dissertatio ad synodos subS. Stephano papa 
in causa Baptismi haereticorum, 

S. Stephani papae sententia circa receptionem h:wretico- 
rum, auclore D. P. Coustantio. 

De Auctoritate Pontificia Cypriani facto impugnata, ano- 
nyrni disserlatio historico-dogmatica. 

Biu:e dissertationes de Firmiliano, auctore Fr. Marcellino 
Molkenbuhr. 

Annales Ecclesi& Africans , temporibus Cyprianicis , au- 
ctore Morcelli ex Africa Sacra. 


ANNO DOMIN! CCLVIII. 
SANCTUS PONTIUS DIACONUS CARTHAGINENSIS. 


Prolegomena D. Lumper. 
Da Yrza kr Passioxe S. ΟΥΡΆΙΑΝΙ. 


AÁcrA PROCONSULARIA S. ΟὙΡΒΙΛΝΙ. 


Invgx oxxzRALIS in opera Tertulliani. 
Syllabus rerum quas in hoc tomo continentur. 


Errata : col. 1609, lin. 55, inanienti, lisez inquerenti. 


Lo n€——'JÓAAÓOOOEESEMEDEDIXLUUDOLDEDIHDEUBAILULULALULALLLL-LGISGAILEGZLTLÁEELLLELEMTFGESELLRIOQUILMÁDELA!N)OEOLOL!GeU et nent 
Buccursale, au Petit-Montrouge, de l'imprimerie de Siroy, 
8. . 


rue des Noyers, 57, 


P, 


PRLEFATIO 
IN DUOS SEQUENTES TOMOS. 


|. Quid in bac ΝΟΥ͂Δ VETERUM PATRUM BIBLIOTHECA 
tertium illud et quartum volumen afferant, quosvé 
Patres, quibusque recentiorum interpretum aul edi- 
torum studiis adornatos in medium adduxerimus , 
paucis exponere par est, priusquam , ut antea in 
Tertullianum , sic saltem et in Cyprianum agamus , 
virilique pro portione tum de ejus auctoritate et usu, 
tum de Cyprianicis annalibus litterariis alienas po- 
tius quam nostras symbolas exhibeamus. 


ARTICULUS PRIMUS. 
SYLLABUS AUCTORUM. 


II. Rem duplicis argumenti esse hanc Bibliothe- 
cam , quam et Cursum Potrologie qualemcumque in- 
scripsisse libuit, vel ab ipsis nominibus velim depre- 
hendas. Hinc enim veterum testimonia, illinc recen- 
lium commentaria : prisca ergo zetas tulit, quz& ho- 
dierna manus recondit ; verba dedit vetustas, quibus 
explanationes novorum doctorum varietas addidit. 
Illa ergo ad Bibliothecam, hxc vero ad Cursum, si 
quid sit in ea voce virtutis, attinent. 

111. Prodeunt partim in hoc tomo minores szeculi m 
Patres : principesque przeunt sanctz martyres Feli- 
citas et Perpetua, nobile par feminarum, ambze dignae 
Patrum cozvorum duces. Succedit duplex auctorum 
triumviratus, tres scilicet Romani Pontifices, Corne- 
lius, Lucius, Stephanus; tresque Carthaginensis 
fori causidici, ejusdem caus: cliristionze patroni, 
Minucius, Octavius, Czecilius fauste devictus, qui et 
Cyprianum devicisse creditur. Pone subeunt plures 
jgnoti nominis auctores, quorum, pro more Chri- 
stianorum , humiliter latitantium opera in lucem 
prodire merentur : tum primus schismaticorum au- 
tesignanus , antipapa Novatianus , cui et propemo- 
dum vellem accenseri Cxsariensem episcopum Fir- 
milianum , ni falso , ut videtur, ipsi adscriberetur 
epistola, in qua Stephanus , Pontifex sanctus et mar- 
tyr, male antichristus audit. 

Demum in tomo altero, solus operum mole czteris 
omnibus haud impar, unus et integerrimus sanctus 
Carthaginensis episcopus Cyprianus exhibetur. 

IV. Que cum propositze fuerint veterum Patrum 
sententie , denso agmine subeunt recenlium inter- 
pretum collegia ; quorum alii codicum falsa huc illuc 


tempestatibus acta colligunt ; fascicula discutiunt , 


l'Arnor. Ill. 


meinbrana radunt , palimpsesta , ut ita dicam , evis- 
cerant ; alii acceptas lectiones inirospiciunt, prisca 
recentioribus , dubia certis, similia similibus repen- 
dunt ac elucidant. 

V. Vin, tibi prelibentur saltem pr:ecipuorum no- 
mina interpretum, qui inter czeteros praesstantiores ac 
veluti variorum magistri sedent, ideoque prz omni- 
bus ad hanc univers: rei patristic:e palzestram addu- 


.cuntur ? Cum primo legenda occurrunt acta sancta- 


rum Martyrum Africanarum, ad ea duplex assur- 
git, uti plerumque , commentatorum ac commenta- 
tionum genus : aliud litterale, nempe D. Theodorici 
Ruinartii, Luc:e. Holstenii et P. Possini, qui ipsum- 
met Actorum textum de verbo ad verbum elucidant, 
emendant confirmantque ; aliud discursivum , ut fit 
Basnagium inter et emiuentissimum S. R. E. cardi- 
nalem Orsi, de sanctarum Martyrum orthodoxia dispu- 
tantes, nec dubio prorsus certamine : tantummodo 
dolendum quod eminentissimus sanctarum Martyrum 
defensor, cum invicle earum fidem vindicaverit, ta- 
men Montanistam esse horüm aclorum consarcina- 
torem concesserit. lluic autem sententize merito cer- 
tatiim refragantur in procemio jam laudatus Ruinar- 
tius et doctissimus Gallandius. Hinc emendes velim 
qua in tomo primo hujusce bibliotheca: paulo du. 
riora dixit J. Aug. Nosselt in disser!atione , egregia 
aliunde et sane gravissima , quam in Tertulliani pro- 
legomenis protulimus. 

Vl. Inter vetustissima tertii vel forsan secundi 
δί500}} rudera, diu admodum delituit quoddam non 
nullius pretii fragmentum acephalum de Canone sa- 
erarum Scripturarum ; quod tandem medio ultimo 
$xculo primus eruit cl. vir Muratorius : idque ite- 
rum cum innumeris xvi longe sequioris ac omnino 
disparibus monumentis, in hac mole magna Italica - 
rum inedii :evi Antiquitatum visus est abscondisse, - 
iterumque sepelisse. Hoc vero opusculum, licct capite 
minutum, ignoto patre natum, incerta zeiate editum, 
horrida nxvorum sorde squalidum , utraque manu 
gratanter excepimus : nitidiorem ac recentiorem 
Joh. Kirchhofer recensionem exhibuimus; de eoque 
libenter adduximus quotquot occurrerunt disseren- 
tes, nempe Dr. Freindaller, Herard. Stosch, ac prz 
omnibus Mart. Jos. Routh, clarissimum collegii Mag- 
dalenz, Oxoniensis pr:esidem cui felices plurimze 
restitutiones ac perpetuus ejusdem argumenti com- 
mentarius debentur. 

I, 


ln ᾿ PRJEFATIO. 1v 


VII. At, in excurrendo Minucii Felicis Octavio 
major campus est; immo vera acerrime pugnantiuni 
acies. Unus tamen textus in uno codiee servatus, 
una certaminis causa. Vix vero credibile quam miris 
modis hunc unicum textum ausi sint distorquere, 
quot varias ex uno fonte lectiones lauserint, quot 
iisdem verbis sensus absonos intruserint , quot ina- 
nibus commentis , ac stolidis conjectionibus cuncta 
susdeque intricaverint! Nobis autem id in primis in- 
cumbere duximus , textum nempe hunc unicum, ex 
nova et diligentissima unius codicis recensione , ità 
purum putum exhibere ; ut nihil adjiciatur, nihil aufe- 
ratur, nec ipsamet manifesta amanuensium sphalmata 
omitterentur; ac vix paucule tantummodo voculze, 
ad sensum qualemcumque excitandum, in uncinis 
insererentur. Summz igitur religioni habuimus ve- 
ram dare ac genuinam unici codicis effigiem a pri- 
m:va facie ad vivum expressam. Porro, posita hujus 
palmaris textus sinceritate, ne dicam data rursus 
editionis principis veritate, duplici explanationis ge- 
nere, ut czeteri, Octavius instruitur, duobusque com- 
mentatorum cuneis hinc et inde constipatur. Alii, 
grammaticorum instar, de littera certant, inter quos 
laudare juvat lleraldam, Wowerium, Gronovium, 
Grunerum, Elmenhorstium, Rigaltium, Heumannum, 
Cellarium, Menckenium , Davisium , Ouzelium, Wo- 
pkenium, Lindnerum, Gallandium, Meursium, Peri- 
zonium, etc. In immensum crevisset libelli hujus 
commentarius, nisi fuissent sedulo prurientium in- 
terpretum loquaciores rejecti , nisi omiss:x vel opti- 
morum innumerzs not:e, uotarumque supereffluen- 
tium luxuria dissecta. Sat tamen superque effluunt 
selecte ille reliqui: , ut inde per te, sis, ex- 
periare, lector, quibus salebris terendum sil iter, 
ut perpetuo decursu variorum commentarius ad 
finem usque deveniat; sat, inquam, superque, ut 
speciatim agnoscas eo usque Trans-Rhenanorum eru- 
ditorum garrula libido sese effrena jactet οἱ debac- 
chetur. 

VII. Ne igitur nimium tinniant aures ex hoc lit- 
teralium commentatorum vesano tumultu, curavimus, 
sive in procemiis, sive in finibus extremis hujus li- 
belli, alios audiendos melioris frugis viros ad gene- 
ralem Octavii criticen adstruendam gnave sese ac- 
cingentes. Hinc a primo limine habes D. Gothofr. 
Lumper de M. Minucii apologetz vita, eloquentia 
et scriplis, cuncta antea el quam optime dicta di- 
gerentem; prima iterum fronte appendere decuit 
principalem Francisci Balduini dissertationem, qua 
primus suo vero auctori Octavium restituit, 

Cui annexuimus preclaram, ac in viro de grege 
pseudoreformatorum  conimendabilem, Joh. Aug. 
Ernesti epistolam, prim:e Lindneri editioni affixam ; 
in qua, ab Octavii elegantissima concinnitate ansam 
arripiens, multum eL eximie tum de veterum Patrum, 
tum de recentioruu, ac ia primis de divi Bernardi 
eloquentia disputat. 

Claudit demum hzc longiuscula prolegomena ejus- 
dem Gotdieb. Lindneri previa compendii analytici 


indagatio, qux totum Dialogi Minuciani argumentum 
sub uno synoptico et dialectico conspectu comprehen- 
sum exhibet. 

Hxc est ad Octavium strata via : totoque opere, 
non obstantibus morosi commentarii fastidiis, conti- 
nuo cursu peragrato, recreandi animi causa , venu- 
$tam Luc:x Holstenil epistolam ad Fr. cardinalem 
Barberinum , de Verubus Dian: Ephesix in Octavio 
memoratis, eo libentius collegimus , quod in recenti 
collectione doctiss. viri Epistolarum a D. Boissonade 
Parisiis data, immerito prorsus desit hxc disserta- 
tiuncula. 

Agmen autem tot unius libelli commentatorum, ut 
incipit D. Lumper, ita ejusdem ordinis monachus 
D. Nicol. Le Nourry perficit. Quanto antea laudum 
applausu ejusdem de Tertulliani apologeticis libris 
dissertationem excepimus, tauto etiam nunc extollen- 
dum est hoc egregii viri egregium opus, hzec uberrima 
rerum veterum ac novarum in Octavio refusa seges; 
hoc ex optimis omnium zxtatum ac provinciarum phi- 
losophis, poetis, grammaticis, oratoribus spicilegium ; 
nihil intactum, nihil irrepertum, nihil post ejus vesti- 
gia requirendum. 

IX. Succedit anonymi auctoris Chronicon sub 
Alexandro Severo conscriptum; omnium proinde 
hujuscemodi monumentorum, in decursu christia- 
nitatis tam [requentium, primum, et in Ecclesia 
Latina saltem antiquissimum ; cujus opellze vetustze 
ea fuit Jaus insignis, ut Patri inter plures maximo, 
sanctio nempe Hippolyto, Ostiensi episcopo, tribuere- 
tur, utque eam, in dissertatione quam post D. Lum- 
perum edidimus, illustrissimus Franciscus Blanchi- 
nius delinearet, accuratoque calculo rependeret. 

X. Carptim subinde memvrantur ex ordine tem- 
porum, argumenioque brevi indigitantur, plurima 
confessorum, sive Romanorum, sive Carthaginensium, 
epistole, infra inler opera D. Cypriani remittenda. 
lloc enim animo praoccupavimus, quoties, ob rerum 
connexionem ac temporum seriem, nonnulla opus- 
cula ex ampla collectione decerpenda forent, toties 
eorum dandam esse suo anno et loco mentionem 
argumento rerum elucidatam ; ne integra ea collec- 
tio, e qua desumuntur, nomine, pondere ac, uL ita 
dicam, habitu et vultu notissima, immutetur aut 
dissipetur. 

XI. Nunc vero debita cum reverentia, cultu et 
cura, in lucem prodeant pontificia saeculi μι monu- 
menta; his procsmia historica ex optimis fontibus 
adducia preambulent; hxc unde et quanam rerum 
tempestate oriantur, diserta prolegomena przenun- 
tient ; horum si nonnulla, vi edacitate absumpta, 
desiderentur, specialis notitia premoneat; horum 
omnium quacumque superesse contigit, textus inte- 
grior ad melioris editionis normam  recenseatur ; 
varie lectiones indefessa opera colligantur, confe- 
rantur, dispiciantur ; sensus judicum omnium calculis 
perpendatur, omnium eruditorum religiositate resii- 
tuatur aut servetur; omnium interpretum indaga- 
tione elucidetur. His demum accedant quavis sub 


v PRAEFATIO. 


tantorum nomine inter Catholicos circumferuntur, 
ne nimium neolericorum crisi abrepti, temere In 
Ínteritum sacra vetustatis munera pessumdemus, 
neve forsan lutulento pulvere parumper suffusz 
margaritz conculcentur. 

Hinc Igitur ad annos sanctorum Cornelii, Lacii et 
Stephani, pontificum et martyrum, primo de eorum 
gestis et seriptis summarium intexuimus chronicon 
ex veteribus recentioribusque desumptum : scilicet, 
hinc ex D. Hieronymo, ex Anastasio, e libello Syno- 
dico, ex Syncello ; illinc ex Baronlo, Binio, Fabricio, 
Pagio, Labbeo, Tillemontio, Constantio, Cellerio, 
Lumpero, Gallandio et Bollandianis ; deinde textum 
epistolarum damus ad optímas recensiones ac prz 
omnibus eximiam D. Coustantii editionem Íntegerri- 
mam aecipimus. Tum, ad textus plenam illustra- 
tionem, curam omnium interpretum nostram fecimus, 
Pameli videlicet, Labbs»i, Harduini, Coustantii, 
Valesli, Baluzii: nec identidem. negleximus selectas 
ex optirhis notas quorundam heterodoxorum , Felli 
puta, Reading, Routhii, Goldhorni, Schoenemanni , 
quibuseem fede coutitur Rigaltius, adeo nominis 
catholici indignus, ut eum respuerint ac. ssepe nola 
transverterint ipsimet editores Anglicanl aliique 
sectarii. Varias autem lectiones, quotquot editores 
Anglican, in iis colligendis studiosissimi, habent, 
exhibemus multis aliis hinc et inde demessis auctas, 
mostraque versieni accommodatas. Demum acce- 
dest in appendicibus epistole iiedem pontificibus 
haud ita certo adscribenda, decreta subdubia, ipsemet 
Decreuales littere t»m diu in otbe doctorum de- 
&sntaLe , ut vel eo solo nomine lis in hao nostra 
eollectione plonissima non locum dare nefas sit. 
Denique, cum pleramque ooncilia sub Pontificibus 
summis celebrata sint, tamquam illerwm opera, 
afflante Petro, scripta, clavibusque suis servaia con- 
signateque, vel a quibusdam doctoribus easimniis 
adormata, qualia fuere octo concilia Corthiaginensia 
εἰ duo Romena sob 58. Cornelio et fitephano babita ; 
ideimeo religiomi duximus ea obiter relegtre, nec 
pisi a eollectiobe recenUssima Mansi , vel ab eximia 
δὲ epeeiali recensione Rowlhii, iater ejosdem dieli- 
quias sacras accepimas et tradidimus. 

Xil. inter meximas rei chrigtiag causas quia in 
hoc stoule terWe fuerunt oxagitato, «ulla insignior, 
nulia majores tusnultus ih tota KRodesia excivit, quam 
celeberrima de hzreticorum Baptismate disputatio. 
Qui «t plena luce prodeat, ut hinc ei inde Jmomenta 
omnia pendi qneast ac revocari, malla pegleximus 
mienumeméa nen nullius preti, siveieer veteram 
sive iter retenüorum excursus, quos edidit lig 
illa magna in qua studiis diversis Oriens οἱ Oocidena, 
Halise ecelosiseet Africanse, pentificos el martyres haad 
sine msgno rerum ΤᾺ ΠΌΠ exarsere. ἴῃ duas igitur clas- 
ses vieum est disiribuenda esse hujusce disputalionig 
maoaumenis: prime eimirum complectitur precipua 
veterum acta et seripta qua fn fiac causa versantur ; 
lisque prese jure. pontificia prcellentie S. Bte- 
phani decretales sententie, quasm epistolis B. {γ- 


v1 
priani et Firmiliani disjecias invenimus, et qux de- 
mum, sive in Oriente, sive in Occidente, reverenter 
accept», causam finiere. His pone subit concilium 
Romanum tunc temporis ab eodem S. Stephano magna 
cum auctoritate celebratum. Atqui Petri vocem au- 
diri par erat, priusquam agerentur dissidia Afrorum 
et Orientalium, quz tum in conciliis, tum in Cypriani 
et Firmiliani epistolis, tum in quibusdam libris vete- 
rum anonymis, pleno amne decurrunt. Cum autem 
exstat in collectione satis rara, recenter Oxonii edila 
a Jos. Martin. Routh, collegii sanct: Magdalenze 
gymnasiarcha, nova septem synodorum Carihagi- 
nensium recensio, selectis adornata notis Baluzii, 
Felli , Coustantii, Valesii et editoris, eam in nostros 
usus totam integro pede adire fecimus. Porro ex tri- 
bus longe diversis fontibus hausimus litteras ea de re 
datas, primo nempe fragmentum unius dumtaxat 
epistole: τοῦ μακαρίον Dionysii Alexandrini ad Stc- 
phanum papam, ex Eusebio decerptz ; deinde qua- 
tuor Cypriani ad Magnum, ad Quintum , ad Jubaia- 
num, ad Pompeianum, unam demum, nec celebritate 
ultimam, Firmiliani, Cesariensis episcopi, ad Cypria- 
num adversus S. Stephanum. -Porro nullus inficias 
ibo in iis colligendis, non tantum in animo fuisse res 
ejusdem argumenti iu unum compingere, sed el seor- 
sim, sub unoque critices oculo seponere monumenta 
eodem νοθείας crimine inusta : jurene, an immerito, 
non causabor. Ea tamen criminis argui sat gravis 
reor, qux a genuinis D. Cypriani epistolis amovean- 
tur ac in hoc loco seligantur, tamquam magnze litis 
theologos inter et philologos pendentis instrumenta. 
Ut ut sit, iis subjunguntur, ad veram ab initio pro- 
positam sententiam, vel sub fine corroborandam, duo 
libelli absque auctoris nomine, sed egregia doctrina 
ab omnibus admittenda prxstantes. His clauditur 
series velerum monumentorum quz ad lucem in liac 
disputatione diffundendam coegimus. 

XIII. Multi multa in eadem querela recentes scrip 
£ere ; el, iisdem veterum testimonüs licel utentes, alii 
in alias abiere sententias, summa tantum capita re- 
ceusentes, quie nobis prz» omnibus maximi pretii 
visa sunt, ea veteribus adjunximus ; veterum enim 
more haberi CC. V V. Ludovic. Thomassinam, D. Cou- 
siantium, nemo succensebit. Nec minoribus fere lau- 
dibus dignas perii, ni fallor, habebunt duas 
ultimas dissertationes quie toti huic testium veterum 
et recentium agmini egregium finem imponunt, Il:xc 
autem procemio, licet fusiori quam rebar, stylo pro- 
telata, revera nequeunt absolvi, quin multo plura de 
D. Cypriani operibus in hoc et in altero tomo con- 
tentis addantur. Ea tamen satius in sequentibus ar- 
Ueulis sigillatim deducenda, aut paulo inira in litte- 
rariis Annalibus remittenda duximus. 


ARTICULUS H. 
DE AUCTORITATE S. CYPRIANI. 


]. Quz:cumque anitee ia primo 4909 de euotoritate 
vera et recto usu Tertulliani allegewerii, hiec eadem, 


vil PRAEFATIO. 


mutatis quidem mutandis, D. Cypriano adscribere 
ausim. Verumtamen , multum per omnem modum 
absit ut cum h:retico contumaci et pervicaci catlio- 
licum et sanctum doctorem , cum superbo et dyscolo 
presbytero episcopum legitimum et pientissimum , 
cum Montanista perverso et vesano egregium unitatis 
Ecclesix assertorem , cum hzresiarcha mortyrem , 
cum lupo pastorem conferre videar. Etsi unus ab altero 
totius cceli tractu distet , sunt tamen inter utrumque 
non solum originis, patri: et natalium, sed et ingenii, 
doctrinarum et expositionis apologeticze, dogmaticz, 
vel paroeneticx:: nonnulla relationes, quas speciatim 
explicandas alio alius curet. Mirum tamen nobis vi- 
sum est quod, cum neoterici in suas partes Tertul- 
lianum libenter adducere, Cyprianumque ainovere 
deberent, immo eo priorem acrius aversati sint, quo 
posteriori studiosius adhzserint. Infelix infaustum- 
que fuit semper hzreticis h:eretici Tertulliani nomen, 
magnum vero et a summis inter Catholicos commenda- 
tum. Unde h:ec habet de Tertulliano Georgius Rosen- 
muller: « Hic vir, ut primarius latinitatis ecclesias- 
tice auctor fuit, ita etiam in ejus libris prima sunt 
semina theologix African: et Latine quz? tot mala 
. Ecclesie et religioni attulit. Quamquam enim ad 
Montanistas defecit, hoc tamen auctoritati ejus apud 
Catholicos parum detraxit. Etenim maximam operum 
suorum partem in Catholicorum communione scripsit; 
et montanismus ille, quem secutus est, disciplinam 
ecclesiasticam tantum sollicitavit, idem non viola- 
vit. Accedit quod Cyprianus magna eruditionis et or- 
thodoxiz laude in antiqua Ecelesia florens, perpetuus 
Tertulliani imitator fuit, eumque adeo adiniratus est 
ut eum, κατ᾽ ἐξοχήν, magistrum vocitaret(4).» Sphal- 
mala hinc inde respersa in his verbis si neglexeris, 
id facile animo attendes, tantum his minui Tertullia- 
num, quantum iisdem extolli Cyprianum. 

Il. Undenam tanto viro indigna laus ? Unde triste 
preconium? Ex ipsius cum Stephano Pontifice con- 
flictu. llinc in eum conflata neotericornm studia , 
tantique impensi labores; hinc splendida illa ope- 
rum ejus editio Oxonii data; hinc indefessa Fel- 
li, Pearsonii, Dodwelli, Rigaltii, Routhii, Mars- 
chall, Poole, Matthiesi opera, cuncta rei Cyprianicz 
momenta , haud sine iniquo partium favore, pensa, 
probata reprobatave, et decretorio judicio constituta. 

Moc igitur oneris catholico cuilibet S. Cypriani 
editori incumbit , ut, sublatis unde apud neotericos 
nomen ejus elevetur fundamentis, tantum apud Ec- 
clesie filios crescat vera ejus auctoritas, quantum 
apud extraneos deprimi videatur. Totam igitur nos- 
tram de auctoritate Cypriani disquisiionem in expli- 
canda ipsius sententia circa pontificiam pracellen- 
tiam colligendam esse arbitrati sumus. 

lil. Ab omnibus receptum est scriptorem quem- 
libet judicandum esse, non ex uno alterove sermo- 
num ejus verbo; sed ex continuo doctrinz tenore ; 


(1) Histor. Interpret. libror. SS. in Ecclesia christ. 
Hildburgh. 1798, part. n, p. 3. ^ Lcclesia christ, 


vita 


non ex improvisis effatis in commercio litterarum , 
movente subito rerum tumultu, excitatis, sed ex rata 
serioque tractata sententia, non ex opinione carptim 
defensa et deinceps mutata, sed ex firmo, peremp- 
torio ac definito judicio. Quisquis autem, attentis his 
principiis , Cyprianica opera evolverit, nedum sanc- 
tum Pontificem Sedis Romanz refragatorem habeat, 
eum potius in primis Romanorum privilegiorum as- 
sertoribus, ac pene dicam Romanorum theologorum 
antesignanum deprehendet. 

lV. Hxc enim sunt, ne allusisse videar , ipsamet 
dogmata qux passim in sancti Doctoris scriptis , ut 
luminaria emicant, nimirum : 

1" Ecclesiam, extra quam nemo vivere possit, 
esse unam ; 

2" Unam hanc Ecclesiam esse catholicam, seu 
per totum orbem diffusam ; 

9' Unam hanc et catholicam Ecclesiam insuper 
esse Romanam, in Petro fundatam, nec a sancta 
Sede Romana distinctam, nec a summo Pontifice 
diversam ; 

4* Unam hanc catholicam et Romanam Ecclesiam 
esse, ad mentem Cypriani, fidei regulam certissimam 
nec erroris ullius labe intaminatam, nec intami- 
nandam. 

V. Velim sine mora audias ipsummet Cyprianum 
disserentem : 

1", De unitate Ecclesie. In libro sic inscripto, Cy- 
prianus ipse testatur se omnem suam, quantum po- 
tuit, mentem de Ecclesia infudisse. Sed et « catho- 
lice Ecclesiz unitatem, » inquit, « quantum potuit , 
expressit nostra mediocritas. » « In illo, » inquit 
diaconus Pontius , vite οἱ mentis magistri sui inte- 
gerrimus testis , « docuit veritatem hzreticos , schis- 
malicos unitatem, filios Dei pacem (1). » Ex hoc 
autem libello : 4* « Ecclesiam unam in Cantico canti» 
corum Spiritus sanctus ex persona Domini designat 
et dicit (Cant. v, 9 ) : Una est columba mea, perfecta 
mea, wna est matris sue, electa genitricis sue (3). » 
2" « Beatus apostolus Paulus hoc idem docet, et sa- 
cramentum unitatis ostendit, dicens (Ephes. 1v, 4-6): 
Unum corpus et unus spiritus, wna spes vocationis 
vestre; unus Dominus, una fides, unum baptisma , 
unus Deus (5). » 5* « Quam unitatem firmiter tenere 
et vindicare debemus, maxime episcopi, qui in Eccle- 
sia prassidemus, ut episcopatum quoque ipsum unum 


(1) Ep. Li, tom. iv, col. 545 : Hic. liber scriptus 
est occasione. schismatis Novaltiani et. factionis Felicis- 
simi. Dupin, Bibl. auct., t. 1, p. 200, edit. lat. : Liber 
hic ad solvendum Novatiani schisma conscriptus. Fel- 
lus, p. 104, ed. Brem. Parum abest, inquit Rollenus, 
Bibl. SS. PP. i. m, p. 192, quin credam hunc libel- 
lum de Unitate Ecclesig orationem esse quam Cyprianus 
ad episcopos, clerunque incausa. schismatis Novatiani 
tollendi congregatos habuit ; hanc. conjecturam sequen- 
fia ejusdem iractatus verba. non parum roboran! : 
« quam unttatem firmiter tenere et vindicare debemus 
mazime episcopi qui in Ecclesia presidemus t episco- 
palum quoque ipsum unum atque indivisum probemus. » 
CI. t. iv, col. 501. | 

4) Lib. de Unitate Eccl., ι. Iv, col. 500. 

9$) Ibid. col. 504. 


Dy 


ΙΣ PRJEFATIO. X 


atque indivisum probemus (1). » 4* « Quomodo solis 
multi radii, sed lumen unum ; et rami arboris multi, 
sed robur unum tenaci radice fundatum ; et cum de 
fonte uno rivi plurimi defluunt..., unitas tamen serva- 
tur in origine... Sic et Ecclesia Domini... (9). » 
δ᾽ « Adulterari non potest sponsa Christi... Unam 
domum novit, unius cubiculi sanctitatem casto pudore 
custodit... (5). » 6* « Una est extra quam haud secus 
ac extra arcam Noe, nemo salvus evadit ; habere jam 
non potest. Deum patrem, qui Ecclesiam non habet 


matrem (4). » Et alibi : « Nec putent sibi vite aut 


. salutis constare rationem, si episcopis et sacerdoti- 
bus obtemperare noluerint... Neque enim vivere foris 
possunt, cum domus Dei una sit, et nemini salus esse 
nisi in Ecclesia possit (5).» 7* « Dicit Dominus ( Joan. 
x, 50) : Ego et Pater unum sumus. Et iterum de Patre 
eit Filio et Spiritu sancto scriptum est (Joan. 1, 
v, 7) : Et hi tresunum sunt. Et quisquam credit hanc 
unitatem... scindi in Ecclesia posse...? Hanc unita- 
tem qui non tenet, Dei legem non tenet; non tenet 
Patris et Filii fidem, vitam non tenet et salutem (6).» 
$8" « Hoc unitatis sacramentum... ostenditur quando 
in Evangelio tunica Domini Jesu Christi non dividitur 
omnino nec scinditur (7).... Individua, copulata, con- 
nexa ostendit populi nostri , qui Christum induimus , 
concordiam cohzrentem... » 95 « Monet ipse in Evan- 
gelio suo et docet, dicens (Joan. x, 16): Et erit unus 
grez εἰ unus. pastor (8). » 10" Sint clausule instar 
hzc pie precantis verba : « Opto equidem, dilectis- 
simi fratres, et consulo pariter et suadeo, ut, si fleri 
potest, nemo de [fratribus pereat, et consentientis 
populi corpus unum gremio suo gaudens mater in- 
cludat... Deus unus est, et Christus unus, οἱ una 
Ecclesia ejus, et fides una, et plebs una in solidam 
corporis concordizx glutino copulata (9). » 

Vl. 2* De Ecclesia una et catholica. Hxc modo 
carptim allata, in eodem libro el alibi habet 
Cyprianus : « Ecclesia una est quz in multitu- 
dinem latius incremento feecunditatis extenditur..... 
Quomodo solis multi radii, sed lumen unum ; 
et rami arboris multi , sed robur unum tenaci 
radice fundatum : et cum de fonte uno rivi plu- 
rimi defluunt , numerositas licet diffusa videatur 
exundantis copize largitate, unitas tamen scer- 
vatur in origine....: sic οἱ Ecclesia Domini luce 
perfusa per orbem totum radios suos porrigit ; 
unum tamen lumen est, quod ubique diffunditur, nec 
unitas corporis separatur ; ramos suos in universam 
terram copia ubertatis extendit, profluentes largiter 
rivos latius expandit (10)... Ecclesix universa per to- 


(o Lib. de Unitate Eccl. t. 1v, col. 501. 
(2) Ibid., col. 502. 
(5) Ibid., col. 502, 505. 
(4) Ibid., col. 505. 
(5) Epist. Lxi, col. 370, 374. 

β Lib.de Unit. Eccl., t. 1v, col. 504. 
1) lbid., col. 504. 

8) lbid., col. 505. 

9). Ibid., col. 517. 

10) Ibid. tol. 501, 503, 


tum mundum nobiscum unitatis vinculo copulatz... 
Undescire debes... frustra sibi blandiri eos qui, pacem 
cum sacerdotibus Dei non habentes, obrepunt ct la- 
tenter apud quosdam communicare se credunt, quan- 
do Ecclesia, quie catholica et una est, scissa non sit, 
neque divisa, sed sit utique connexa et cohzrentium 
sibi invicem sacerdotum glutino copulata (1). » 

VII. His et aliis bene multis qua meridiano sole 
clariora sunt, nebulam offundere videntur ea qus 
sequuntur, haud semel precedentibus annexa : « Sci- 
re debes episcopum in Ecclesia esse et Ecclesiam in 
episcopo (2). Inde enim plures intulerunt Cypriano 
ignotam fuisse genuinam unitatis catholic: notionem, 
immo cum sensisse, quod etiam nunc multi bonz fi- 
dei Protestantes admitterent, unitatem externam Ec- 
clesi* ita sensim sine sensu accrevisse, ut singule 
ecclesix, primo solainterna fidei et charitatis unitate 
vigentes et coadunate, omnem in suo quaque epi- 
scopo communionis catholice vim et vinculum posue- 
rint, eoque internz virtutis influxu excitatz fuerint ad 
sibi alias ecclesias eodem vinculo coadunandas ; hinc 
ergo separatas primum Ecclesias in unum sese pau- 
latim convertisse, sibi, labentibus sxculis, alias aliis 
assimilasse, a pluralitate ad unitatem confluxisse, 
nec tamen penitus amisisse primzva libertatis et 
singularium communitatum jura indefectibilia. 

Gravissimz liujus controversiz Cyprianicze cardo 
totus vertitur in eo quod Cyprianus de episcopatu 
senserit ; idque ab ea quam sibi effinxerit apostolatus 
idea derivasse patet. Utrumque ergo paucis investi- 
gandum. Porro Cyprianus illud penitus in mente prz- 
conceptum habuit, Apostolos in quibus Ecclesia 
subsedit ac xdificata fuit, neutiquam fuisse alios ab 
aliis sejunctos, ab uno Christo seorsim sua jura, 
suam potestatem habentes; immo vero omnes et 
unumquemque in unum idemque corpus conflatos, 
ab eadem voluntate, in eadem virtute ad unum finem 
convenisse; unumque Petrum esse totius apostolici 
corporis caput, unitatis centrum οἱ fastigium ; non 
tantum ergo unum esse apostolici collegii caput, sed et 
unam apostolicam personam. Hincin ipso rebaptizan- 
tium tumultu bxc Cyprianus ad Jubaianum : « Petro 
priinum Dominus super quem zedificavit Ecclesia. Et 
unde unitatis originem instituit et ostendit, potesta- 
tem istam dedit, ut id solveretur in coelis, quod ille 
solvisset in terris. Et post resurrectionem quoque ad 
Apostolos loquitur, dicens : Sicut misit me, etc. (5).. 
Clamat Dominus , ut qui sitit, veniat... ad Ecclesiam, 
qua una est et super unum , qui el claves ejus acce- 
pit, Domini voce fundata est (4). Spiritus sanctus 
unus, et una Ecclesia a Christo Domino super Pe- 
trum origine unitatis οἱ ratione fundata (5). Unde, 
jam laudata resumere juvat, « ut unitatem manifes- 


taret, unam cathedram constituit, unitatis ejusdem 


. (4) Ep. rxix, t. 1v, col. 406. 
4) Ibid. loc. cit. 
5 Epist. Lxxin n. 7, tom. m, col. 1114. 
(4) Epist. Lxxin, n. 44, tom. 15, col. 1116. 
(3) Epist; rxx, n: δι 


TRLP 
UNA 


xi PR/EFATIO. 


originem ab uno incipientem sua auctoritate dispo- 
suit. Hoc erant utique et Apostoli quod fuit Petrus ; 
pari consortio prediti honoris et potestatis, sed ex- 
ordium ab unitate proficiscitur, et primatus Petro 
datur, ut uiia Christi Ecclesia et cathedra una mons- 
tretur. Et pastores sunt. omnes, et grex unus osten- 
ditur qui ab Apostolis omnibus unanirmi consensione 
pascatur, ut Ecclesia Christi una monstretur (1). » 
Et paucis interjectls : « Quani unitatem firmiter te- 
nere et vindicare debemus , maxime episcopi, qui 
in Ecclesia przsidemus, ut episcopatum quoque ipsum 
unum atque indivisum probemus..,.. Episcopatus 
unus est, cujusasingulis in solidum pars tenetur (2).» 

Hec est igitur vera et genuina Cypríani tum de A pos- 
tolis, tum de episcopis doctrina : Utin Petro unus erat 
apostolatus, ita et unus episcopatus ; ut inter plures 
Apostolos una erat catliedra, ita inter plures pastores 
unus grex , una ecclesia ; ut in apostolico collegio os 
unum et unum Petri capul, ita eplscopatus una persona 
est, que a singulis in solidum obtinet. Hinc episcopus 
in Ecclesia est et Ecclesia in episcopo. Hinc exordium 
ab unitate proficiscitur, nedum a pluralitate in unum 
coalescat. Ex ipsamet Petra excisi sumus, non autem 
eam Ipsi in medium attulimus : non est ille lapis ulti - 
mus ab :xdificantibus adductus, sed In eo tota xedifica- 
tio substruitur et accrescit ; non est tantum lapls sum- 
mus et ultimi fastigli, sed et angularis et fundamentalis, 
non a multis ecclesiis una Ecclesia, sed ab una multe 
oriz sunt. Sus ergo deque vertitur ordo rerum et ratio 
vera in hac quam e Cypriano supra efflctam diximus, 
reichristian: successivam et adventitiam in unum cor- 
pus coadunationem. 

VIII. 3* Ecclesia hrc una οἱ catholica, Romana 
est insuper, in Petro fundata, nec ab apostolica Sede 
distincta , nec a summo Pontifice diversa. 

Moveris forsan ex eo quod antea confidenter dixi- 
mus Cyprianum esse theologorum Romanorum ante- 
signanum. Quid quod et recens auctor anonymus inter 
Germania pseudoreformatos, longe alia mente cen- 
suerit S. Cyprianum revera fuisse primum qui dogina 
illud, « Unica est Ecclesia, et extra illam non est sa- 
lus, » invexerit (5). Enimvero ante eum neinio, ne 
Jreneo quidem excepto, prieclarius commendavit 
ipsammet « Petri. cathedram , Ecclesiam principa- 
Jem, unde sacerdotalis unitas exorta est (4), Eccle- 
sim catholice radicem et matricem (5). » Ante eum 
nemo, ne Tertulliano quidem excepto, majori extulit 
preconio « summum sacerdotem, episcopurm episco- 
porum, » sive Cornelium, « de Del et Christi. ejus 
judicio factum episcopum, cum Fabiani loeus, id est, 
cum locus Petri et gradus cathedrze sacerdotalis va- 
caret (6) , » sive ipsummet Stephanum, « quem 
oportet facere plenissimas litteras ad coepiscopos in 

1) Lib. de Unit. Eccl. col. 501. 
9) Ibid., loc. cit. 
9) Weder die christliche religion, noch die rómisch 


..... Katholische kirche ist die alleinselig machende. 
Leipz. und. Francf., 1791. 


5) Epist. xLv, alias ad Cornel., iv, t. it, col. 710. 


TET. r tpa Lv, alias ad Cornel. aut, t. ui, col. 818-824. 
ὃ 


Epist. Lii, alias ad Cornel. x, t. i1, col. 774,272. 


xiu 
Galliis constitutos, quem non decet pati episcopis 
illudere et de majestate ac dignitate Ecclesiz judi- 
care (1). » Nec ante nec post eum quisquam acrius ac 
vehementius insectavit a Romana Ecclesia disceden- 
tes, Novatiani instar, « qui, discordize furore vesanus, 
Ecclesiam scindit , fidem destruit, pacem turbat, 
charitatem dissipat, sacramentum profanat. Arnia 
ille contra Ecclesiam portat, contra dispositiouem 
Dei repugnat. flostis altaris, adversus sacrificium 
Christi rebellis, pro fide perfidus, pro religione sa- 
crilegus, inobsequens servus, filius impius, frater 
inimicus, contemptis episcopis et Dei sacerdotibus 
relictis, constituere audet aliud altare precem alteram 
illicitis vocibus facere, Dominica: hostie veritatem 
per falsa sacrificia profanare (2). Quale delictum est 
quod nec baptismo sauguinis potest ablui ! quale 
crimen est, quod martyrio non potest expiari (5) ! In- 
expiabilis culpa! macula ista nec sanguine ablui. 
tur (4). Ardeant licet flammis, et ignibus traditi, ve] 
objecti bestiis, animas suas ponant, non erit. illa fi- 
dei corona, sed poena perfidizs. Nec exitus gloriosus, 
sed desperationis interitus. Occidi talis potest, co- 
ronari non potest (5). » 

IX. Quid plura ? multo plane, ea nempe quz non- 
dum attigimus, ea quae audacter ex Cypriano sta- 
tuenda proposuimus, nullum quippe in ipsius mente 
intercessisse discrimen inter Ecclesiam unam el ca- 
tholicam, et Ecclesiam Romanam, inter foutem epi 
scopatus. ei Sedem. apo-tolicam , inter Peirum οἱ 
Christum in terris sedentem et docentem, inter Pe- 
irum et sedem suam, et successores suos , uho 
verbo Petrum inter et Petrum. Attende potius. et 
audi quomodo qui cum Cornelio communicat, ipse et 
cum Ecclesia caitolica communicet : «. Scripsistis 
etiam, inquit, ut. exemplum | earumden litterarum 
ad Cornelium colleg:i nostrum trauswitterem, ut, 
deposita omni sollicitudine, jam sciret te secum, 
hoc est cum catholica Ecclesia communicare (6). » 
Audi et :»tteude quomodo « Ecclesi renitatur et re- 
sistat, » sunL ipsius verba, « qui cathedram Petri, su- 
per quam fundata est. Ecclesia, deserit ; quisquis is 
est, nec jam in Ecclesia se esse conlidat (7). » Audi 
in Petro et in ejus successoribus totam esse Eccle- - 
six rationem et institutionem, qualis a Christo con- 
dita fuerit, positam. Nec id obiter et properatitmn, 
sed frequenter sive in epistolis, sive in speciali de 
Unitate Ecclesie libro: « Loquitur Dominus ad Pe- 
trum : Ego tibi dico, inquit, quia tu es Petrus, et su- 
per hanc Petram adi(icabo Ecclesiam meam ; et pori 
inferi non vincent eam.....» Et iterum, « eidem, post 
resurrectione suam, dicit : Pasce oves meas. Super 
illum unum zdificat Ecclesiam suam, et illi pascen- 


(4) Ep. rxvit, ad Steph., t. ui, col. 995. 

(2) Passim in lib. de Unit., n. 8 et seqq. 

9) De Orat. Dominica, 1. 1v. 

4) Lib. de Unit. Eccl. 

5) lbid., col. 511. 

(6) Ep. Lui, alias ad Corn., x, t. im, col. 768. 
(7) Lib. de Unit. Eccl., V. wv, col. 500. 


XM PRJ/EFATIO. - xiv 


das mandat oves $uas. Εἰ quamvis Apostolis ompi- 
bus post resurrectionem euam parem potestatem tri- 
buat et dicat : Sicut misit me Pater, οἱ ego mitto vos...; 
tamen, ut unitatem manifestaret, unam cathedram 
conslituit, unitatis ejusdem originem ab uno inci- 
pientem sua auctoritate disposuit. Hoc erant et cz- 
teri Apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti 
el honoris et potestalie; sed exordium ab unitate 
proficiscitur, et primatus Petro datur, ut una Christi 
Ecclesia et cathedra una monstretur (1). » 

Haec in ipso rebaptismatis tumultu, ut modo dixi- 
mus, ad Jubaianum scribit, dicens : « Petro primum 
Dominus, super quem zdificavit Ecclesiam, et undo 
unitatis originem instituit e& ostendit, potestatem 
istam dedit, ut id solveretur in coelis quod ille sol» 
visset in terris (2). Clamat Dominus ut qui aítit, ve- 
niat et bibat de fluminibus aqux vivz quz de ejus 
venire fluxerunt. Quo venturus est qui sitit ? 
utrumne ad hsreticos..., an ad Ecclesiam, qux una 
est et super unum, qui et claves ejus accepit, Domini 
voce fundata est ? Hxc est una que tenet οἱ possidet 
omnem sponsi sui et domini potestatem (3). » Hze 
eadem intra Carthaginensium synodorum conciones 
et decreta, vel semetipsum damuaturus sanxit, cum 
dixit : « Spiritus sanctus nnus, et una Eeclesia a 
Christo Domino super Petrum origine unitatis et ra. 
tionis fundata (4). » 

X. Nullum non moverunt lapidem qui a fide Ro- 
mana defecerunt, ut hanc testimoniorum molem dis- 
Sipent. Alii, dente invido verba quasi corrodentes, 
nonnulla excidisse in nonnullis codicibus summopere 
jactaut. Quidni vero refert exciderit ex liis una al- 
terave vocula, dummodo stent c:tera ? Stant vero et 
plura ; stant invicta et ineluctsbilia. Alii sensum dis. 
torquent, et, Peiruim velut umbraticum signum pro 
derisu habentes, nil nisi vacuum episcopi cujuslibet 
typum in eo deprehendunt, aut quamdam fere evani- 
dam totius episcopatus imaginem, cujus ad succes« 
sores nec levis umbra pertransiit. Alli, ac prxcipue 
inter nostrates gallicanos, subtiliori quodam intuitu 
Sedem a sedente discernentes, quidquid sanctum, 
magnum ac primarium est Sedi cffuse tribuunt, se- 
dentibus autem Pontificibus infirmitatetn, imbecillita- 
tem, errorem condonant, easque prurientium scholas- 
ticorum tricas venerandam antiquitatem ac in primis 
Cyprianum pleno amplexu excepisse, fovisse, do- 
cuisse centestantur. Testis lamen esto ipse pontifex 
et martyr, qui ha:c. aperte asseverat : 1* Christum 
fundasse unitatem fidei et communionis catholice in 
Petro ; 2* in Petri locum successisse legitimo et ple. 
nissimo jure Cornelium, Lucium, Steplianum ; ὃ" qui 
cum illis nominatim, nec tantum cum illorum Sede 
inaniter in abstracto apprehensa, communicat, com- 
municare cum Ecclesia catholica ; 4" qui vero ab iis 


i L. de Unit. Eccles., t. 1v, col. 500. 
(2) Ep. rxsii, ἃ. 1, col. 111}. 
(3) Ep. rxxin, t. ni, col. 1110. 
ει (4) Concil. Carthag. sub Cypr. v, de Baptis.n , 
"11, col. 10453. 


Pontificibus, non tantum ab illorum sedis umbra, 
discesserit, eum Ecclesiam scidisse, fidem destruxisae, 
contra Ecclesiam et Dei dispositionem repugnasse, 
pro fide perfidum, nec ab ipsamet fidei cum marty- 


Trio confessione expiandum. llzc satis sunto ad sta- 


tuendam, ut voluimus, propositionem nostram : in 
mente nempe Cypriani Ecclesiam unam et catholi- 
cam non luiese a Romana sede sejunctam. 

Xl. 4^ Ecclesia ᾿ς una, catholica, Romana , ad 
mentem Cypriani, vera est et unica fidei regula certissi- 
ma, nec erroris ullius labe inlaminata nec. intaminan- 
dam. 

Hc, etsi pluribus sint prodigii similia, ex antea 
dictis fluere ac necessario tramite deduci patet. 
Nonne ibi erit fidei regula vera et unica, ubi est 
« unà et. perfecta Dei columba ; » ubi « unus Domi- 
nus, una fides, unus Deus ; » ubi « unus est ac in- 
divisus episcopatus ; » ubi « immaculata sponsa Chri- 
81i, una illius domus, unius cubiculi sanctitas ; » ubi 
« una vite et salutis ratio ; » adeo ut « extra eam 
nemo vivere possit, nec Deum habeat Patrem qui 
eam non hàbet matrem; nec Dei legem, nec Patris 
et Filii fidem teneat qui eam non tenet unicam fidei 
regulam ? » Nonne una 651 et vcra et erroris ex 
pers fidei regula, illa Ecclesia qux», «Domini luce per- 
fusa, per orbem totum radios suos porrigit, qux per 
totum orbem unitatis vinculo copulatur ; » illa, in- 
quam, Ecclesia una, catholica, Romana, « unde sa: 
cerdotalis unitas exorta est, ecclesiarum omnium ra- 
dix et matrix, a qua nemo discedit, quin fidem de- 
struat, Ecclesiam scindat, pacem turbet, arma in 
Deum ferat, Christi rebellis evadat et pro fide per- 
fidus ; » illa, inquam, Romanorum Pontificum unam 
et infallibilem fidei regulam, quibuscum communi- 
care perinde ac sit communicare catliolicze Ecclesise ; 
quibuscum constituitur, ut in uno Petro, omnis cdifi- 
catio Ecclesi: quam non vincent portz inferi ; una 
nempe cathedra, unitatis ejudem origo, primatus 
Petro datus, ut una Christi Ecclesia et cathedra una 
monstretur. Quid quod non tantum via deductionis, 
sed ipsis Cypriani verbis hz:c eadem Ecclesie Ro- 
mans auctoritas infallibilis aperte prxdicatur? En 
enim os omne refrogantium obtrudunt clarissima 
li:ec ad Cornelium papam de Novatianis et perempto- 
ria verba : « Post ista adhuc insuper pseudoepiscopo 
sibi ab hxreticis constituo navigare audent et ad Pe- 
tri cathedram atque ad Ecclesiam principalem, unde 
unitas sacerdotalis exorta est, a schismaticis et pro- 
fanis litteras ferre, nec cogitare eos esse Romanos 
quorum fides Apostolo prxdicante laudata est ; ad 
quos perfidia habere nondum potuit, immo nullo 
umquam tempore habere possit accessum (1).» Nemo 
gane est theologorum Roimnanz Sedi addietissimorum 
qui de Romana infallibilitate uberius et przeclarius 
dixerit. 

XII. Jam plura supersedemus testimonia afferre. 
Paucis tamen quam cito occurrendum est tritze pe- 


(1) Ep. Lv, alias ad Corn. xir, t. ui, col, 818. 


* 


VI 


V —— PRJEFATIO. xvi 


emnium ora objectioni ex dissidio Cypriani cum Ste- 
phano obortz. - 

Non nobis animus est, nec ulla sane necessitas in- 
cumbit, S. Stephanum qua;i erroris aut criminis reum 


defendendi : fuere sat multi qui hanc provinciam stre-. 


nue accepere, uti videre est in hoc ipso opere; sat 
multi ab iniquis Vossii , Blondelli , Basnagii, Antonii 

' de Domiuis, Launoii, Dupinii, elc., conviciis sanctum 
Martyrem vindicantes, firmiter statuere eum non 
solum in hzresitm non cecidisse, sed tum antiquitatis, 
tum veritatis asserlorem , nec a vera doctrinz via, 
nec a recto tramite apostolico declinasse. 


XIII. Multo magis tuendus Cyprianus ceterique 
rebaptismatis fautores : alii aliaim viam sibi ad hunc 
finem stravere ; plerique nihil nisi disciplinarem in 
re nondum definita n»vum deprehendere, nil nisi 
ín unum Pontificem, salva summ: Sedis majestate, 
offensam, catholieze communioni, zeloque episcopali 
aliquo modo accommodandam. Porro, in Cypriani 
causa defendenda, nullum peritiorem , nullum bene- 
volentiorem patronum quam Augustinum agnoscen- 
tes, duplici tantum quo usus est, utendum esse 
argumento arbitramur. Aut enim cum illo candide 
confitendum peccasse Cyprianum, suamque minus 
rectam sententiam postea correxisse, ab eoque prz- 
terea, quod erat emendandum purgasse Patrem falce 
passionis; aut aperte asseverandum nec sensisse 
nec scripsisse Cyprianum qu:e ei epistolarum suarum 
audaces interpollatores adscripserunt. Immo audia- 
mus S. Doctorem in Epistola ad Vincentium: «Cypria- 
nus sensisse aliter de Baptismo, quam forma et 
consuetudo liabebat Ecclesi», non in canonicis , sed 
in suis et in concilii litteris invenitur; correxisse 
autem istam sententiam non invenitur : uon incon- 
gruenter tamen de tali viro existimandum est quod cor- 
rexerit, el fortasse suppressum sit abeis qui hoc errore 
nimium delectati sunt, et tanto velut patrocinio ca- 
rere noluerunt. Quamquam non desint qui hoc Cypria- 
num prorsus non sensisse contendant, sed sub ejus 
nomine a prissumptoribus atque mendacibus fuisse 
confictum ; neque enim sic potuil integritas atque 
notitia litterarum unius quamlibet illustris episcopi 
custodiri, quemadmodum scriptura canonica, tot liu- 
guarum litteris, et ordine , et successione celebratio- 
nis ecclesiastice custoditur, contra quam tamen non 
defuerunt qui sub nominibus Apostolorum multa 


confingerent : frustra quidem , quia illa sic commen- 


data , sic celebrata , sic nota est : verum quid possit 
adversus litteras, non canonica auctoritate fundatas, 
etiam linc demonstravit impie conatus audacis, 
quod et adversus eas qus tanta notitize 1nole firmat 
sunt, sese erigere non pr:etermisit. Porro autem 
Cyprianus, aut non sensit omnino quod eum sensisse 
recitatis ; aut hoc postea correxit in rcgula veritatis ; 
aut hunc quasi ns3vum sui candidissimi pectoris 
cooperuit ubere charitatis , dum unitatem Ecclesix 
toto orbe crescentis, et copiosissime defendit , et 
perseverantissime tenuit vinculum pacis ; scriptum 
est enlih : Claritàs cooperit multitudinem peccatorum. 


accessit huc etiam, quod tamquam sarméntum fruc- 
tuosissimum, si quid in eo fuerat emendandum, 
purgavit Pater falce passionis : Sarmentum enim, ait 
Dominus, quod in me dat fructum , purgat illud Pater 
meus, ut majorem fructum afferat. Unde ? nisi quia 
hxrens in diffusione vitis, radicem non deseruit 
unitatis. Nam, etsi traderet corpus suum ut arderet, 
charitatem autem non haberet, nihil ei prodes- 
set (1). » 


(1) Pluribus recenter visum est haud exigui mo- 
menti esseillud Augustini dubium de γνησιότητι episto- 
larum Cyprianicarum in causa rebaptizantium. Inter 
eos primas partes tenent PP. Missorius, et Mich. Mol- 
kenbuhr , uterque ordinis S. Francisci , et P. Tour- 
neinine e societate Jesu ; quorum prior el posterior 
in eamdem sententiam , eodem tempore, inscii con- 
venere et scripsere. Edidimus ad calcem liujus volu- 
minis preeipuam M. Molkenbuhr dissertationem, 
haud abs re forsan erit przcipua PP. Tournemine οἱ 
Missorii argumenta eo loci cursim relegere ; hzec 
longe breviora ac fere generalia habet prior : 1* Divi 
Augustini dubia refricat, quae modo exposuimus. 
2" Longe a vero alienum autumat Cyprianum eo 
conviciorum aceto in summum Pontilicem exar:isse, 
quippe qui tam vehementer, ut vidiinus, schismaticos 
increpaverit. ὅ᾽ Multum diversa in his Cyprianicis 
principia doectrinz ac in czteris libris genuinis de- 
prehendit. 4^ Immo duriora Donatistarum dogmata 
aperte docuisset S. Martyr : unde vehementer harum 
litterarum auctorem verum esse quemdam Donatistam 
criticus noster suspicatur, nec istius modi fraudis eos 
haereticos esse imntunes ostendit. 5^ Eamdem  ada- 
mussim similitudinem tum in his epistolis Cypriano 
adscriptis, tum in ea qux Firmiliani nomine circum- 
fertur, tum in sententiis et litteris conciliorum Alri- 
canorum nequaquam intercessisse firmiter credit, quin 
horum similium monumentorum idem sit et unus 
auctor. 6^ Planum de ea controversia silentium 
Pontii diaconis iu Vita Cypriani nonnullius esse pretii 
ad suam sententiam firmandam sub finem suz disser- 
tatiuncul:e animadvertit. ( Mémoire de Trévouz , ann. 
18354, tom. iv, déc., p. 2245-9262. ) — Missorii nunc 
precipua argumen!a obiter perstringemus : positis 
multis axiomatibus praviis, ex septuplice theore- 
mate totam thesim suam instruit. 1» Ex Donatista- 
rum systemate infert. mera horum Mhzreticorum 
commenta esse Cyprianicas epistolas; eos enim de- 
prehendit tum esse calumniz: peritissimos, affectat:e 
sanctitatis, ceriz:que impietatis, [αἰδῶ doctrin:z et 
modica scientixe , tum excogitasse errorem failaciis, 
adeo obsitum, ut sit perpaucis obvius ; undeet locorum 
ratio, et temporum ordo, et rerum series , et perso- 
narum dispositio, el doctrinz ortus, progressus, exi- 
tusque explicatur ; ac multum exinde patescit Donatis- 
tarum pertinacia stolida, astutia, falsiloquentia , 
incredibilisque iu. antiquis monumentis depravandis 
audacia. 29 Ex Augustini systemate, seu Cypriani 
defensione supra allata, ostendit, sive absolute, sive 
hypothetice intelligatur hec defensio, similiter 
rejiciendas esse Cyprianicas epistolas. 5» Ex libris 
S. Optaii , seu potius ex alto Optati silentio , asserta 
confictionis suspicio confirmatur. ἀν Kx nonnullis 
aliis idem evincitur, nempe ex diac. Pontii sileutio , 
ex anonymi de h:vreticorum rebaptismate sententia, 
ex Eusebii cum Afris , et Ruffini cum Eusebio repu- 
gnantia. δ᾽ Speciatim ad concilii Carthaginensis vri, 
alias ni, confictionem asserendam expenduntur dubia 
Augustini, temporuni perturbata r2tlio, octo prafa- 
tionis loca, conclusio epistolz: ad Jubaianum. 6* Tota 
resumitur impugnalio in epistolas Cyprianicas de- 
Baptismo, absurdaque, sive communia, sive propria, 


. recensentur, respuitur fictum Stephani decreluín , ac 


xvit 


ARTICULUS. ii. 


DR USU SANCTI CYPRIANI JN RE DISCIPLINARI. 


1. Nemo non sentit quam uberrimam rerum utilium 
copiam suppeditent divi Cypriani opera, sive de ex- 
cgeticis quxestionibus consulantur, sive ad stabilienda 
Ecclesiz dogmata adducantur, sive in eis vera morum 
etatis sux effigies ad vivum exprimatur, sive tempo- 
rum ratio, annorumque vices, virorumque clarissi- 
morum persona de tumulo excitetur in medium redi- 
viva. AUamen, omissis quz ad Cypriani usum exege- 
ticum, dogmaticum, moralem, historicumve attinent, 
ne longius proomii-fines excedam, nonnihil profu- 
(irum. pauca de ejusdem usu in re disciplinari , 
caque cuncta propemodum e D. Lumperi Historia 
theologico-critica Patrum. (1) accepta obiter attin- 
gcre visum est. 


Sanctus episcopus Carthaginensis et martyr Cy- 
prianus omnium sanctorum Patrum primus de disci- 
plina Ecclesie uberrime disseruit ; in ejus operibus, 
przcipue vero in Epistolis, innumer:e exstant magni 
momenti instructiones atque sententiz, ex quibus 
illorum temporum disciplina ecclesiastica , exterior- 
que Ecclesiz status luce meridiana clarius cognosci- 
tur. Agit enim non solum de disciplina in genere, 
sed et in particulari circa sacramenta administranda, 
peccatores corripiendos el reconciliandos, de disci- 
plina antiquz Ecclesie quoad penitentiam, de in- 
dulgentiarum usu utque abusu, aliisque disciplinze 
ecclesiasticze punctis. 


pseudo-Cypriani secum et cum Cypriano antilogia 
proponitur. 7? Demum Missorius explodere nititur 
adversariorum momenta. — Hxc non judicis nec 
assertoris animo, sed testis solummodo aut collatoris 
indubia fide collegi. Fr. Raym. Missorii Disputaiio- 
mes critic in duas celeberr. epp. Firmiliani et Cypriani 
adv. Decret. S. Stephaii ... Ejusd. Disput. in Epist. ad 
Pompeium... qua illam una cum aliis quinque et concilio 
Cartlaginensi tertio hactenus. pro. Cyprianicis habitis 
nunc primum adjudicat ac. Donatistis tribuit ; Venet. 
in-4", 41355. Vid. infr. de eadem disquisitione aliorum 
opera inter Annal. litter. 

Ut ut sit de hac Missorii argumentatione, cui suf- 
fragantur doctiss. Murcelli in África sacra; Fr. Mol- 
kenbuhr, in. Dissert. laudatis; eximius Hebermann iu 
Institutionibus T heologicis, de Baptismate : quisquis h»c 
attente perpenderit, haud sane iieptas esse reputabit 
cavillationes, nec indignabundus cum Martino Routh 
exclamabit : Insigne exemplum fallacie que dicitur peti- 
tionis principii ! fac autem esse, qui hujusmodi argumen- 
tis scientes prudentesque in rebus tant momenti usi sint, 
wnde fiat totius fidei historia interitus, quidni Deum depre- 
cer mec anime, ne sit in futuro seculo cum tam iniquis 
et improbis aophistis !— Annot. in Firinil. ad S. Cypria- 
num epist. in tom. 1 Scriptor. Eccles. opuscc. precip. 

. 260. Cf. iter. Molkenbuhr, in Ephemeridibus theo- 
ogicis, sub hoc titulo : Die mastiaux'sche literatur sei- 
tung. hefi. 7, 1822, h. 4, 1825. — D. Wolfgang Fro- 
chlicb. O. S. B. in /nquisitione critica in h. e. Euseb. 
Poson. 1808. Videsis annales literarios infra col. 94. 


(4) Tom. xu, p. 1-112, pasiini. 


PRAEFATIO. 


xvul 


€ I. — De Disciplina in genere. 


Il. « In Scripturis sanctis frequenter et ubique dis- 
ciplina przcipitur, » inquit S. Cyprianus in suo trac- 
tatu de Habitu Virginum (1), « et fundamentum omne 
religionis ac fidei de observatione ac timore profisci- 
scitur. » — Facili negotio dignoscitur, nihil tam ne- 
cessarium esse precipue in bello persecutionis, quam 
debitam severitatem divini vigoris tenere, quam qui 
remiserit, inquit Romanus Clerus (2) ad S. Cypria- 
num scribens, instabili rerum cursu erret semper 
necesse est, et huc atque illuc variis incertis nego- 
tiorum tempestatibus dissipetur, et quasi extorto de 
manibus consiliorum gubernaculo, navim ecclesias- 
ticze salutis illidat in scopulos, ut appareat, non ali- 
ter saluti ecclesiasticzm consuli posse, nisi si qui et 
contra ipsam faciunt, quasi quidam adversi fluctus 
repellantur, et disciplinzipsius semper custodita ratio 
quasi salutare aliquod gubernaculum in tempestate 
servetur. Oporteret insuper Ecclesie disciplinam 
uniformem esse, quantum fleri potest, in praecipuis 
rebus, sicuti in poenitentia : quod sane monitum $uo 
clero prebet S. Cyprianus epistola sua trigesima 
quarta (3). Mandat insuper, hanc consilio omnium 
Episcoporum esse przscribendam, ut ex quibusdam 
aliis suis Epistolis colligitur (4). Hzc habet sanctus 
Cyprianus de disciplina in genere. Videamus modo, 
qux de disciplina in particulari in ejus scriptis de- 
prehenduntur. 


$ II. — De Disciplina quoad baptismum. 


Ill. Benedictio aque que ad Baptismum inservire de- 
bet. — Primum , quod observatione dignum occurrit 
in vetusto hoc Patre quoad Baptismum est, quod 
suo :vo jam aquam Baptismi benedictione donabat 
episcopus. « Oportet ergo, » inquit divus Cyprianus 
Epistola Lxx, qux est ad Januarium et exteros epis- 
copos Numidas, « mundari et sanclificari aquam 
prius a sacerdote, ut possit Baptismo suo peccata 
hominis, qui baptizatur, abluere (5). » Quim disci- 
plinam confirmat ille hoc Ezechielis oraculo : Ef- 
[undam super vos aquam mundam, et emundabinmini 
ab omnibus inquinamentis vestris, et ab omnibus idolis 
vestris mundabo vos (6). » ' 

IV. Exorcismi in Baptismo. — Baptismi ceeremo- 
niam priecedebant exorcismni , prout. tradunt patres 
celeberrimi concilii Carthaginensis, cujus veluti anima 
divus Cyprianus erat et habebatur. Lege 4108 tra- 


(4) S. Cyprian., de Disciplina et Habitu Virgixum, 
parum post initium, t. 1v, col. 444 p. 

(2 Idem, Ep. xxxi, t. iv, c. 505 4. 

9) Epist. xxvi, tom. iv, 6. 301 4. 

(4) Vide Epp. xi, tom. 1v, c. 975, ad plebem, 
t. iv, c. 256 ; xiu, ad. Clerwn suum, t. iv, c. 960; 
xix, ad Chaldonium , xxvin, ad Presbyt. et Diacon., 
t0 IN c. 900; xxxi, Cleri Romani αὐ Cyprian., 
c. 507. 

d Cyprian., Ep. Lxx, t. i, c. 1030 Δ. 

(2) Ezechiel, xxxvi; 25. 


ΧΙΣ ΡΗΒΑΡΑΤΙΟ. . XX 


dunt Caecilius de Bilta, tom. iu, col. 1054; Crescentius 
de Cirta col. 1053, edltlonis Oxoniensls ; et Lucius 
de Thebeste, qui omnes de hac praxi testantur. Mos 
erat pariter exorcismos instituere super eos qui ob- 
sess! erant a. dsemoniis, qui adjurat! in nomine verl 
Del cedere cogebantur, et de illis corporibus exiere. 
« Hi tamen adJurati per Deum verum ἃ nobis, » inquit 
8. Cyprianusin suo tractatu de Vanitate Idolorum (1), 
€ statim cedunt, et de obsessis corporibus exire co- 
guntur. Videas illos, » subjungit S. Doctor, « nostra 
voce, et operatione majestatis occulta, flagris cdi, 
]gne torreri ; incremento poen? propagantis extendi, 
ejulare, gemere, deprecari ; unde veniant, et quando 
discedunt, ipsis etiam , qui $& colunt audientibus, 
confiteri ; et vel exsiliunt statim, vel evanescunt gra- 
datim, prout fldes patientis adjuvat, aut gratia cu- 
rantls aspirat. » Habebantur igitur duplicis gencris 
exorcismi ; lii quidem super eos qui prx»parabantur 
Baptismo, illi vero super energumenos. Priti in 
ecclesia peragebantur, coram fidelibus ; reliqui ibl- 
dem communiter non peragebantur, quia, ut vidimus, 
ethnic! quandoque ipsi aderant. Exorcist:e itaque, 
quoniam sic opus erat, ad illos migrabant qui eortim 
Indigebant ministerio. | 

V. Signum crucis in fronte corum qui abluebantur.— 
Bignum crucis in fronte eorum qui tingebantur, erat 
slia czremonia adhibita in collatione Baptismi. De 
hae praxi testimonlum perhibet luculentissimum 
sanctas Cyprianus 19 in suo tractatu de Lapsis : ibi 
siquidem de illis verba faciens qui iu persecutione 
confessores exstiterant, ait frontes crucis signo cou- 
secratas. « Frons cum signo Dei pura, diaboli coro- 
nam ferre non potuit, corona Domini se reserva- 
vit (2). » 39 In tractatu de Unitate Ecclesie disserens 
de O2ia, qui lepra varletate in fronte maculatus est, 
tradit hanc esse eain corporis partem , ubi signautur 
qui Baptismi aqua: abluuntur : « Ubi signantur, qui 
Dominum promerentur (3). » 5» In tractatu adversus 
Demetrianum apertissime cum Ezechiele (4) asscrit, 
quod ii soli salvi erunt. qui renati et signo Christi 
signati fuerint (5). » 

VI. Editoris Oxoniensis nola hac super re refelli- 
(ur. — Observavimus jam in superioribus tomiis ex 
nonnullis Patribus, precipue vero ex Tertulliano, sig- 
num crucis apud veteres fideles frequentissino in usu 
fuisse. Oxoniensis divi Cypriani editor idipsum fate- 
tur, et tradit in quadam nota in unum ex supra reci- 
tatis S. Doctoris testimonium : « Non tantum (6), in- 
ter Baptismi solemnia, frontibus crucis signum im- 
primebant Christiani, sed ad omuem progressum 


(1) Cyprian., lib. de Idolor. Vanitat., tom. iv, 

C. 911 4. 

o Cyprian., lib. de Lapsis, c. 466 s. 

: (5) Mem, lib. de Unit, Eccles., t. 1v, c. 544 4. 

i i Ezechiel, 1x, 6. 

5 Cyprian. , tractat. ade. Demetrian., t. 1v, 
20 B; et Testimonior., lib., n, cap. 22, t. iv, 

c. 716 4. 

| (0) Edit. Bremensis Joan. Felli Oxon. episcop., pag. 
U. 


C. 


atque promotum , ad omnem aditum et exitum, ad 
vestitum et calceatum, ad lavacra, ad mensas, ad 
limina, ad cubilia, ad sedilia, quacumque illos con- 
versatio exercet, frontem Crucis signaculo terebant.» 
Verum subdit episcopus iste, qui inter Protestantes 
haud ultimum locum habet, quod nondum cultus re- 
ligiosus przestabatur Cruci : « Interim cultus religio. 
808 aberat : » hancque falsitatem ul comprobet, quem- 
dam profert textum Minucii Felicis, in quo Octavius 
observat et asseril Christianos nequaquam adorare 
Crucem : « Cruces nec colimus. » Quem sane tex- 
tum suo loco protuli et explicavi, illiceque lectorem 
remitto (1). Unum selummodo hic addam , usum vi- 
delicet alicujus rei in quocumque religionis actu sig- 
num 6586, quo majus non datur aliud religiosi cultus 
erga rem eamdem. Ást Oxoniensis episcopus , Tertul- 
liani auetoritate coactus, fatetur, Christianos primis 
Ecclesix saeculis id peregisse : Catliolici ergo in cultu, 
quem przstant Cruci, beatorum illorum teinporum 
praxim hodie sequuntur. 

VM. Sal in ore eorum qui baptizabantur. — Cxre- 
moniarum Baptismi una pariter est, quod sal poni- 
tur in ore, aut super lingua illius qui baptizatur ; 
dumque id peragit minister hazec profert verba : «Ac- 
cipe salem sapientiz, etc. » Ego autem recor, inquit 
cl. Bernardus Marecliall noster (2), hanc praxim de- 
signari in celeberrimo concilio Carthaginensi, de quo 
superius verba feci; in eo siquidem Lucius de Cas- 
trogalba , ut probet schliismaticos legitime non bapti- 
zare, eos ait non posse dare salem sapientizx spirita- 
lis : « Schismaticos non posse condire sapientia spi- 
rituali, cum ipsi ab Ecclesia recedentes infatuati... 
facti sint (5) » Quibus sane verbis respexisse videtur 
tum cxereimoniam de qua sermo est, tum hzc verba : 
« Accipe salem sapientiam. » 

VII. 1nterrogationes in Daptismo. — A neopliytis 
priusquam in aqua immergerentur , inquirebatur in- 
ter c:etera, num crederent vitam zeternam, et remis- 
sionem peccatorum per sanetam Ecclesiam. Ipse di- 
vus Cyprianus luculentissimum de hac re testimonium 
perlibet Epistola txix, euergicam przfate interroga- 
tlonis vim adhibens , ut ostendat interrogationem 
hanc non posse ab illis fieri qui ab Ecclesi: commu- 
nione sunt separati : « Nain cum dicunt » (S. Cypriani 
ipsissima sunt verba, qui de hxreticis et schismati- 
cis loquitur) : « Credis remissionem peccatorum et 
vitam d&ternam per sanctam Ecclesiam? mentiuntur 
in interrogatione, quando non habeant Ecclesiam (4).» 
Hujus ejusdem consuetudinis alibi meminit hisce ver- 
bis : « Ipsa interrogatio quze fit in Baptismo, tes!is 
est hujus veritatis (quod sola Ecclesia remittit pec- 
cata) : nam, cuin dicimus : Credis in vitam eternam , 


(4) D. Lumper, Historiam Theolog. Critic. part. vir, 
scct. 2, cap. 2, art. 7, pag. 185-189. 

(2) Marechall. Concord. SS. PP. t. n, pag. 115, 
edit. Lat. Venet. 1767. 

3) Concil Carthagin. vu, seu m de Bapt., t. m, c. 
1058 5. 
.. (4) Oyprian. Ep. Lxix.- 


XII 


et remissionem peccatorum nonnisi in Ecclesia dari, 
apud hzreticos autem , ubi Ecclesia non sit, non 
posse peccata dimitti (1) ὃ » 

IX. Abrenuntiatio seculo, ejusque deliciis ac pompis. 
— lllud pariter exigebatur a neophytis, ut abrenun- 
tiarent diabolo, mundo ejusque deliciis ac pompis. 
Probatur id luculentissime auctoritate divi Cypriaui, 
qui in tractatu de Habitu Virginum, divitias mundi 
tam contemnendas esse inquit, quam mundus ipse 
contemnitur « cujus pompis et deliciis jam tunc re- 
nuntiavimus (2).» « Seculo» inquit alio loco (3) « re- 
nuntlaveramus, cum baptizati sumus. » Et in tractatu 
de Lapsis, quosdam Christianos tam perversos adin- 
ventos fuisse admiratur, qui ausi sint renuntiare Jesu 
Christo , qui jam diabolo et sx:culo renuntia verant. 
« Stare, » inquit sanctus Doctor (4), « illic potuit Dei 
servus... et renuntiare Christo, qui jam diabolo re- 
nuntiaverat et seculo. » 


X. Baptismus collatus per immersionem. — In more - 


positum erat primis Ecclesixe seculis, uL in aqua ii im- 
mergerentur qui baptizabantur, quemadinodum erui- 
tur ex Epistola Lxrx divi Cypriaui, que est ad Magnum 
(5). Nullibi autem in vetustissimo hoc Patre mentio 
occurrit trium immersionum, etsi certo certius sit 
has in usu fuisse, et ante et post illius tempora. Ha- 
bemus hac super re indubix fidei testimonia, Cle- 
mentem Alexandrinum (6) et Tertullianum (7). Quin- 
quagesimus Canon Apostolicus mandat deinceps de- 
positionem episcopi, aut presbyteri, qui una adhi- 
bita immersione utebantur (8). Nuuc temporis vero 
Baptisma confertur infusione. 

XI. Baptismus collutus per infusionem aut. asper- 
sionem. — Hoc modo alias baptizabantur sgroti , 
quos quidem ideo appellabant clinicos ; absque co 
quod vel levissimum oriretur dubium de validitate 
Baptismi tali pacto collati. Divus Cyprianus de hoc 
articulo a Magno consultus, respondet eos qui sic 
baptizantur, Dei gratiam recipere, non secus ac qui 
in aqua immer;i sunt (9). Deinde, prolaiis nonuullis 
Scripturarum oraculis, in quibus sermo est de iníu- 
sione et aspersione aqu:e, concludit aspersionen; 
aquz instar salutaris lavacri obtinere : « Unde appa- 
ret, aspersionein quoque aqux. instar salutaris obti- 
nere. » Cujus rei paucis interjectis hanc profert ra- 
tionem, quod scilicet iterum non baptizabantur , qui 
ita fuerant baptizati; iterandum siquidem fuisset Bap- 
tisma, si dubium aliquod ortum fuisset de illius Bap- 
tismi validitate. Improbat etiam quod clinicorum 


ῳ Cpprian. Ep. rxx, tom. an, c. 1040 4. 
(2) ld., tractatu de Habitu Virgin., V. v, c. 446 B. 
" ld., Ep. vii, tom. 1v, c. 241 4. 
(4) M. libr. de Lapsis, t. 1v, c. 954 4 et c. 467 4. 
Sed qui seculo renuntiasse se meminit , nullum seculi 
diem novit. 

(5) Id., Ep. Lxix. 

(0) Clem. Alexandr., lib. v Stromat., pag. 690.Vide 
Histor. theolog. critic., part. v, pag. 455. 

(7) Tertullian., adv. Praxeam., cap. 26. Vld. Hist. 
crit. theolog. part. vi, pag. 655. 
" Canon Apostol. cap. 96. 
9) Cyprian., Ep. àd Magnum. 


PRAEFATIO. 


xií 
nomine appellentur, a mandat illos'nti veros Chris- 
(ianos considerandos esse, sicut et ecetetros, et. In 
nulla re a cseteris fidelibus censendos esse diversos. 
Fatemur nihilominus, Roms a clericatu eos re- 
jectos fuisse, qui baptizati fuerant per infusionem vel 
per aspersionem ; hoc siquidem. unum est ex vitiis 
ordinationis Novatiani, quod Cornelius Papa adducit 
in sua Epistola ad Fabium Episcopum Antiochenum 
(4). Concilium pariter Neoezesariense (2) a presbyte- 
ratu excludit clinicos, eo quia juxta mentem hujus 
Concilii eorum fides non essel voluntaria, sed a mor- 
tis metu perficeretur. Ceterum observandum est 
Baptisma per infusionem in solo casu necessitatis 
[uisse collatum. 

XII. Unctiones Daptismi.— Post immersionem bap- 
tizatus ungebatur. « Ungi quoque necesse est eum, » 
inquit episcopus (3), « qui baptizatus sit, ut, ac- 
cepto chrismate, id est unctione, esse unctus Dei, 
et habere in se gratiam Christi possit. » Consecratio 
hujus chrismatis peragebatur super altare per gra- 
tiarum actiones : « Porro autem Eucharistia est, 
unde baptizaii unguntur , oleum in altari sanctifica- 
tmn (4). » Prima hujusce postremi textus verba non- 
nihil implicata videntur. Sentiunt quidem voesbulum 
hoc Eucharisti sumendum esse in proprio suo sen- 
&u, videlicet pro Sacramento altaris ; unde conjiciunt 
in antiqua Ecclesia cum Baptismo collatam fuisse et 
Eucharistiam illic (5); alii vero tuentur gratiarum 
aciionem tantummodo illa voce sigunifleari. 

XIII. Osculum recens baptisatis datum, — WHabemus 
ex eyistola divi Cypriani ad Fidum , Baptisti minis- 
trum consuevisse dare osculum recens baptizato. 
Coutendebat Fidus quod , cum vestigium iufantis in 
primis partus sui diebus constituti mundum nom 
essel, horrere debebat unusquisque etin exosculari, 
adeoque quod gratia baptismalis eidem conferri non 
poterat. Verum, respondet sanctus Episcopus, ncc 
aliquis nostrum id debet horrere, quod Deus digna- 
tus est facere : « Quaudo in osculo infantis unusquis- 
que nostrum pro sua religione ipsns adliuc recentes 
Dei manus debet cogitare, etc. (6). » 

XIV. Confirmatio immediate post Baptismum colla- 
(4.— Pleruinque Baptisnia sequebatnr proxime Con- 
lirmatio, Ex divo Cypriano idImanifesto constat ; ait 
enim , quod in Ecclesia baptizati przpositis offere- 
bantur, qui recipiebant Spiritum sanctum, et per eo- 
rum orationem ac manus impositionem perficieban- 


(1) Euseb. H. E., lib. vi, cap. 45. Vid. Hist. t/ieo- 
log. critic., part. xr, pag. 17. Videsis et doctissini 
nostri Coustantii notas 9, 4, 5 et 6, in hanc Cornelii 
ad Fabium Epistolam apud Mansi, tom. 1, Collect. 
Concilior., column. 825 et:824. 

(2) Apud Mansi, Collect. Concil., tom. u, col. 544, 
canone 12, et notai illustrissimi Albaspinazi in liunc 
eanonem in cit. Collect. Concilior. Mansi., pag. 532. 

5) Cyprian., Ep, £xx, t. in, c. 1040, 4. 

4) Ια... ibid. 

W Vid. Baluzii notam in hunc locum qui legen- 
dum 6860 censet o[co tnt alluri sancilficato. 
.. (6) Cyprian. Ep. «d Fidun, tom. μι, c. 1011 4. 


Xxni 


tur. « Quod nunc quoque apud nos geritur ; ut qui in 
Ecclesia offerantur, et per nostram orationem ac 
manus impositionem Spiritum sanctum consequan- 
tur, et signaculo Dominico consumentur (1). » 


XV. Baptizati infantes. in nativitatis exordio. — 
Morem infantes in nativitatis exordio baptizandi du- 
plici in loco commemorat divus Cyprianus, in trac- 
tatu scilicet de Lapsis, ubi scribit : « Ac ne quid 
deesset ad criminis cumulum, infantes quoque pa- 
rentum manibus vel impositi, vel attracti, amiserunt 
parvuli quod in primo statim nativitatis exordio 
fuerant consecuti. » Et in epistola ad Fiduin (2), ubi 
scribit hunc in modum : « Universi judicavimus , 
nuili hominum nato misericordiam Dei et gratiam 
esse denegandam.... Esse apud omnes sive infantes, 
sive majores natu, unam divini muneris zqualita- 
tem..... Nam Deus, ut personam non accipit, sic nec 
wlatem ; cum se omnibus ad celestis gratix conse- 
eutionem, «qualitate librata, praebeat patrem. 


$ III. — Disciplina quoad Eucharistiam. 


XVI. Fideles cum Episcopo in unum conveniebant, 
ut Eucharistiam celebrarent. — Fideles consuevisse in 
wnum cum episcopo convenire, ut divina mysteria 
celebrarent , ex tractatu. divi Cyprioni de Oratione 
Dominica eruitur (3) : « Et quando, » inquit ille, 
« in unum eum fratribus convenimus , et sacrificia 
divina cum Dei sacerdote celebramus. » lHujusce 
conventus locus appellabatur « Dominicum, » uti ex 
eodem divo Cypriano erui posse videtur , qui in 
tractatu de Opere et Eleemosyna mulieres divites sic 
alloquitur (4) : « Locuples et dives es; et Dominicum 
celebrare te credis, quze corbonam omnino non respi- 
cis; qux» in Dominicum sine sacrificio venis; qua 
partem de sacrificio, quod pauper obtulit, sumis. » 

XVII. Tempus celebrandi sanctum sacrificium.— Divi 
Cypriani ztate Eucharistia celebratur tum matu- 
tino, tum vespertino tempore. Probatur id Epis- 
tola sexagesima tertia hujusce sancti Doctoris; in ea 
siquidem contra eos disserens qui nolebant vinum in 
calice infundere in sacrificiis matutinis, ne fideles 
post communionem vinum redolentes ab ethnicis di- 
gnoscerentur ; h:ec habet (5) : « An illa aliquis sibi 
contemplatione blanditur, quod, etsi mane aqua sola 
offerri videtur, tamen cum ad ceenandum venimus, 
mixtum calicem offerimus?... » Nihilominus ea est 
Cypriani mens, quod matutino potius, quam vesper- 
tino tempore sacrificium celebretur. Ad illud vero 
quod aliqui objiciebant, Dominum scilicet non mane, 
sed post cenam mixtum calicem obtulisse ; hzc re- 
ponit sanctus Episcopus : Christum offerre oportebat 
circa vesperam diei, ut hora ipsa sacrificii ostenderet 


ᾳ) C. Ep. xxi ad Jubaian., tom. ni, c. 1415 4. 

(2) Id. Ep. rix, tom. wu, c. 1016. 

e Idem, tractat. de Oratione Dominica , tom. 1v, 

c. 924 1. | 
(4) Idem, tractat. de Opere et Eleemosyna, tom. iv, 


, 012 5. 
“ (9) Cyprian: Ép. txt, tom, iv, ὁ.586 ». 


PR/EFATIO. 


XXiV 
occasum, et vesperam mundi : « Nos autem Resurrec- 
tionem Domini mane celebramus. » 

XVII. Quotidie offerebatur, et fideles Eucharis- 
tiaih sumebant. — Quotidie sanctum offerebatur sacri- 
ficium. « Qui sacrificia quotidie celebramus, » inquit 
S. Cyprianus Epistola ad Cornelium papam (1). Fide- 
les quotidie Eucharistiam sumebant, nisi gravis ali- 
qua culpa intercessisset (2) : « HIunc autem pane:n 
nolis quotidie postulamus, ne qui... Eucharistiam 
quotidie ad cibum salutis accipimus, intercedente 
aliquo graviore delicto..., a Christi corpore separe- 
mur.» Quotidie calicem sanguinis Christi bibebant, 
« considerantes, » verba sunt ejusdem sancti. Docto- 
ris (5), «idcirco se quotidie calicem sanguinis Christi 
bibere, ut possint: et ipsi propter Christum sangui- 
nem fundere. » 

XVIII. Sepe sub sola specie panis Eucharistia da- 
batur. — Etsi ex dictis et innumeris aliis vetustissi- 
mis monumentis, inferri jure possit fideles sub bina 
specie communionem sumere consuevisse , certum 
nihilominus est ex divo Cypriano, fideles quandoque 
sub sola specie panis Eucharistia refectos fuisse. 

Tribus vicibus meminit sanctus Cyprianus Eucha- 
risti: duplici sub specie fidelibus administrate ; ni- 
mirum in Epistola Liv, ad Cornelium papam, ubi 
scribit (4): « At vero nunc non infirmis, sed fortibus 
pax necessaria est, nec morientibus, sed viventi- 
bus, communicatio a nobis danda est ; ut quos exci- 
tamus et hortamur ad prelium, non inermes et nudos 
relinquamus, sed protectione sanguinis et corporis 
Christi muniamus; et cum ad hoc flat Eucharistia, ut 
possit accipientibus esse tutela. Dein in tractatu de 
Lapsis duobus in locis, et quidem statim ab initio 
ait (5) : « Sanctificata ora celestibus cibis post corpus 
ei sanguinem Domini profaua contagia et idolo- 
rum reliquias respuerunt. » Postea circa medium 
laudati tractatus scribit (6) : « Tumens animus et su- 
perbus, nec quia victus est, fractus est. Jacens stanti- 
bus et integris vulneratus minatur ; οἱ quod non sta. 
tim Domini corpus inquinatis manibus accipiat, aut 
ore polluto Domini sanguinem bibat, sacerdotibus 
sacrilegus irascitur. » In eodem tractatu de Lapsis 
plura exempla adducit, ex quibus luce meridiana cla- 
rius patescit communionem seu Eucharistiam una sub 
specie, modo sub vini, modo sub panis specie 
administratam fuisse : Et quidem sub una vini specie 
palam fitex historia, quam sanctus Cyprianus libro 
de Lapsis. , 1. v, c. 484, c, sq. refert : Exemplum Eu- 
claristi: sub sola panis specie sspius admini- 
Stratz narrat sanctus Cyprianus in eod. libro, tom. iv, 
c. 486 B. « Cum mulier quedam arcam suam, in 
qua Domini sanctum fuit, manibus tentasset aperire, 


1 Cypr. Ep. Liv, tom. 1i, c. 857 4. 

9) Id., de Orat. Dominica, c. 533 4. Conf.Tertul- 
lian. lib. i ad Uxorem, tom. 1. 

3) Cyprian., Ep. ad Thibaritanos, Lvi, tom. iv, c. 

A. 

(4) Cyprian., Ep. Liv, tom. ri, c. 856 n. 

fs Idem, tractatu de Lapsis, c. 466 4. 

6) 14. , lib, tom, iv, e. 478. 470 4, 9, ARE 8 


XXV 


igne inde surgente deterrita est, ne auderet autin- 
gere. » Agitur sanc hic de muliere que Eucharistiam 
sumere volebat, juxta praxim fidelium illius svi, qui 
corpus Domini in proprias :des deferebant , ut 
propriis manibus sacro illo pane vescerentur : atqui 
solam panis speciem secum deferre poterant : 
ergo solam panis speciem in privatis communioni- 
bus sumebant. Hiuc nonnisi per summam inju- 
siam nonnulli decursu temporis exprobrarunt Eccle- 
six tamquam nulla poenitentia luendum crimen, quod 
in fidelium communione calicem sustulerit. lisdem 
momentis quibus calicem sustulit primis sxculis in 
privatis communionibus, idipsum przstitit proceden- 
tibus szceulis in omnibus in genere communionibus. 
Si vini species essentialis fuisset Eucharistiz sumptio- 
ni, quemadmodum opinabantur Hussitze, et alii inter 


sectarios sane Ecclesia num quam permisisset absti- ᾿ 


nentiam a calice,nec in ipsis privatis communionibus. 
| XIX. Fideles accipiebant corpus Christi in. mani- 
bus, domumque deferebant.— Olim Eucharistiam acci- 
piebant fideles in manibus, ut eruitur ex epistola divi 
Cyprianiad Thibaritanos, ut dextera, que Domini 
corpus accepit, respuat funesta sacrificia. « Arme- 
mus, inquit (1), et dexteram gladio spiritali, ut sacri- 
ficia fortiter respuat... qua Domini corpus accepit.» 
« Sacrilegus irascitur,» inquit sanctus Doctor (2) alio 


in loco, « quod non statim Domini corpus inquinatis - 


manibus accipiat. » Narrat ibidem quod, cum quidam 
maculatus, sacrificio a sacerdote celebrato partem cum 
c:eleris ausus esset accipere, « sanctum Domini edere 
et contrectare non potuit (2). » Tandem in tractatu de 
Bono Patientiz ait (4) :«Nec post gustatam Eucharis- 
tjam, manus gladio et cruore maculetur.» Docet in- 
super sanctus Cyprianus Eucharistiam « cum timore 
el honore » manibus accipiendam esse (5). Ex eodem 
sancto Doctore discimus sua aetate in more fuisse ut 
Eucharistize participes, accepta consecrati panis por- 


4) Cvprian., Ep. Lvi, tom. 1v, C. 557 4. 

E i. lib. de Lapsis tom. 1v c. 484 A. Et. paulo 
superius : Lom. 1v c. 478 B, 419 B : A Diaboli aris re- 
verlentes ad Sancium Domini sordidis et infectis nidore 
manibus accedunt. 

5)H.,ibid., c. 486 5. 

1) Id., tract. de Bono Patient. t. 1v. C. 631. c. 

5) Id., Testimonior. lib. m, cap. 94, t. 1v, c. 114 
c. Czeterum de antiquo more Eucharistiam manu ex- 
cipiendi, domumque deferendi videsis Cardinalem 
Bonam, lib. n Rerum Liturgicarum cap. 17, num. 
5 et seqq. pag. 960, seqq. edit. Antwerp. 1759; et 
Menrici Valesii annotationes ab Eusebium , lib. vi, 
cap. 45, et lib. vir, cap. 9, ubi pagina, mihi 274, 
scribit: Proprium erat presbyteri officium, Eucharis- 
tiam et Calicem fidelibus in manus tradere ; idque επι- 
δοῦναι proprie dicebatur. Et pag. mihi 289, aii: Fide- 
les communicaturi ad altare accedebant, ibique corpus 
Christi de manu presbyteri stantes, non ut. hodie geni- 
bus flexis, accipiebant. Fideles qui. corpus Domini 
manu accepturi erant lotis. prius studiose manibus ad 
altare accedebant, ut docet S. Chrysostonuis Honilia m 
in Epistolam Pauli ad Ephesios. dem scribit in Honi- 
lia ται in Mauhaum. Accepturi auem Eucharistiam, 
dexteram manum modice cavalam porrigebant, sinistram 
ei substernenles, ne quid ex sacra cibo decideret, ut do- 
eet S. Cyrillus Hierosolymitanus in Catechesi ultima. 


PRJEFATIO. 


xxvi 
tione, non solum inter sacrorum solemnia comede- 
rent ; sed aliquid reservarent, domumque deferrent, 
ibique vel ante cibum, vel in periculis, aut rerum 
agendarum auspiciis, sumerent ; quemadmodum cum 
eulogiis deinceps factum. Duplici ex loco id eruimus; 
nam in libro de Spectaculis scribit (1) :« Qui festinans 
ad spectaculum, et adhuc gerens secum, ut assolet, 
Eucharistiam.» Et libro de Lapsis: « Cum quedam 
mulier arcam suam, in qua Domini sanctum fuit, 
manibus indignis tentasset aperire, igne inde sur- 
gente deterrita est, ne auderet attingere. » Id jam 
Tertullianus ostendit]libro n ad Uxorem, cap. 5: 
« Non sciet maritus, quid secreto ante omnem cibum 
gustes ? Ei si sciverit panem, non illum credit esse 
qui dicitur. » Et deOratione, cap. 14 : « Accepto cor- 
pore Domini et reservato, utrumque salvum est, et 
participatio sacrificii et executio officii. » Mos hic 
videtur perdurasse usque ad concilium Cesar-Augus- 
tanum sub Damaso. 

XX. Eucharistia illis denegabatur qui solum modo 
morte appropinquante, ponitentiam agebant. — Vide- 
mus jam in superiori tomo (2) voluisse divum Cy- 
prianum, ut in vite discrimine ii reconciliarentur 
qui, persecutionis tenipore cum lapsi essent, im- 
positam paenitentiam nondum absolverunt. Verum, 
elsi tanta indulgentia uteretur sanctus Episcopus 
erga fideles qui adhuc incolumes suorum delic- 
torum poenitentiam inceperant; magno tamen rigoro 
utebatur erga eos qui mortis tempore solummodo 
aliqua conversionis signa dabant, postquam per pro- 
priam superbiam et obdurationem thesaurizaverant 
sibi poenas ac supplicia in die judicii. « Et idcirco, 
inquit 5. Cyprianus (3), peeuitentiam non agentes, nec 
dolorem delictorum suorum toto corde et manifesta 
lamentationis sux professione testantes, prohibendos 
omnino censuimus a spe communicationis et pacis, 
si in infirmitate atque in periculo coeperint deprecari ; 
quia rogare illos non delicti poenitentia, sed mortis ur- 
gentis admonitio compellit; nec dignus est in morte ac- 
cipere solatium, qui se non cogitavitesse moriturum. » 

XXI. Eucharistia infantibus εἰ martyribus admini- 
strata, etc. — Pueris olim Eucharistiam non secus ac 
adultis administratam fuisse ex supra jani allatis dii 
Cyprianilocis constat. Martyres protectione corporis et 
sanguinis Dominimuniendos censuit S. Cyprianus (4). 
Inde conjicere licet quod eo tempore sumptio sacra 
Eucharistix, quz viaticum etiam dicebatur, in mortis 
articulo velut necessaria fidelibus existimabatur. 

XXII. Prefatio et preces Missa. — Divi Cypriani 
state solebant episcopi in celebratione sancti sacri- 
ficii przemissa pra-fatione parare mentes fidelium, ut 
sursum corda haberent ad Dominum. « Ideo sacerdos 
ante orationem, » inquit S. Cyprianus in tractatu de 
Oratione Dominica (5),« praefatione, praemissa, parat 


1) Cvprian., libr. de Spectac., c. 784 B. tom. tv, 
d ἮΝ lib. de Laps., t. 1v. c. 486 Β. 

(3) Id., ep. Lit, tom. 11, 789 c. 

4) Id., Ep. Liv, tom. ui, c. 856 Δ. 

(5) 1d. de Orat. Dominic., t. 1v, al. 544 ». 


ΧΧΥΠ 


fratrum mentes dicendo, Sursum corda ; ut dum res- 
pondet plebs, Habentus ad Dominun, éic., » falsum 
jgitur apprime est, In primitiva Ecclesia. liturglani 
Beripturarum verba dsoluminodo comprehendisse , 
cum constet ex recitatls S. Cypriani verbis, preces 
etiam fusas esse t ahte Orationem, » et premissa 
profatione ad has precesfidelium mentes parari con- 
auevisse :; que quidem przfatio eadem intentione 
premittebatur, qua liodie apud nos praemittitur, ut 
scilicet « admoneantur fideles, nihil aliud se, quam 
Dominum cogitare debere. » 

. XXII. 4n. Missa sacrificio offerebantur nomina fi- 
delium. — In Mises sacrificio nominatim allegabantur 
certi fideles Deo per sacerdotes, quemadmodum lio- 
dio adhuc moris est in. Canone, ubi « Ín Memento, 
Domine, famulorum famularumque tuarum » mentio 
certarum personarum nominatim fit, Duabus et Epis- 
tolis 8. Cypriani id manifesto constot. In quarum 
prima, quie est ad clerum suum (1), dolet, quod eo- 
rum nomina offerantur qui in persecutione lapsi 
erant, offerantor, inquam, offerantur poenitentia acta, 
nondum exomelogesi facta, nondum midnu eis ab 
cyiscopo. et elero imposita : € offertur, » inquit sanc- 
tus Doctor, « nomen eorum. » In alterà ad Numidas 
-Episcopos data scribit (2) :« Subdidi nomina singulo- 
rum, ut featres seilicet nostros aec sorores, qui ad 
hocopus (redet ptlonis) tam necessarium operati sunt, 
jn mente hsbeatis ih. orationibus, in sacrificiis, et 
precibus, subdidi nomina singulorum. » In qu:e verba 
doctissimus Rigaltius li:zee annotat : « Non frustra, non 
gupervaeues : nam in sacrificiis orationum offereban- 
tur nomitd eorum qui ad hoc opus tàm necessarium 
prompte ao libenter operatl erant. » A privilegio lioc 
excludi, poenze gravissima loco habltum, quemadino- 
dum constát ex Epistola ad Furnltanos (δ). 


. XXIV. Sacrosanctum sacri ficlum in carceribus offere- 
batur; parumque aque iufundebatur in calice.— Sacro- 
sanctum sacrificium in carceribus peracium fuisse 
tunc temporis discimus ex Epistola quadam S. Cy- 
priant, in qua ad suum clerum, furente persecutione, 
scribens ait (4) : « Consulite ergo et providete ut 
presbyteri quoque qui iilic (in carceribus) apud con - 
. fessores offerunt, singuli cum singulis diaconis per 
vices alternent ; » ne scilicet facile dignoscantuf. 
Perdoctus Bernardus Marechall (5) existimat hoc in 
S. Cypriani loco adversus recentiores sectarios, qui 
privatas Missas damnant, private Miss:e exemplum 
reperire ; sed videtur mihi doctissimus vir haud sa- 
ts exaetam de Missa privata ideam sibl efformasse. 
Missa enim privata illa dumtaxat dicitur, ubi solus 
sacerdos Eucharistiam sumit, nullus ex adstantibus 


4) S. Cyprlan., Epist. 1x, t. tv, C. 959 4. 
9) ]d., Epist. Lx, t. iv, c. 362 9. 
(5) 14... Ep. nxvi, Liv, c. $98. Vide t. X, Hist. 
theol. crit., p. 259. 
, (ἢ Id. Epist. iv, e. 22) a, t. 1v. 
(^) Marechall, Concordantia SS. PP., V. 6, p. 117, 
cdit. Venet. 


PRAEFATIO. 


Xx vil 


vero communicat. Parum aqux vino admixtum fuisie 
in sacrificio alibi jam annotavimus (1). 


8 IV. — Disciplina quoad poenitentiam. 


XXV, Bequenti tomo, duce doctissimo Marano, os- 
tendetms ex S. Cyprian testimoniis Peenitentiam inter 
sacrhmenta relatam fuisse', et quam necessarium 
idem sanctus Doctor hoc sacramentum fidelibus ju- 
dicaverit, quamque sancte administrari voluerit. Ibi- 
dem eliam discussimus primo, num in Africa ante 
sanctum hanc Episcopum gravissimis críminibus ne- 
gata fuerit communio post poenitentiam ; dein, utrum 
nova sub eodem S. Doctore inducta slt disciplina, ac 
ptistina severitas in solos apostatas et desertores ve- 
tenta; tertio, num 5. Cyprianus lapsis in decursu 
ponitentie morientibus pscem negaverit, hls tantum 
exceptis qui libellos a martyribus acceperant. Tan- 
dem iuvestigavimus, utrum concillum Carthaginense 
ponitentiam sacrificalis per tolum vitz tempus im- 
posuerit. 

XXVI. Quo peccata prenitentie canonice subjecta. 
Num etiem setretlora peccata. --- Verum supersunt 
adhue alie cite& poenitentize disciplinam enodandz 
queMtiores. Atque in primis inquirendum quinam 


peccata poeniLentiie canonice subjecta fuerint tem- 


pore S. Cypriani? Testatur S. Cyprianus suls in 
Epistolis (2), ptieter idololatriam et apostasiam ἃ 
fide, alia esse crimina non adeo gravissima, qux 
ennoniee poenitentiae subdebantur. Sle imponebatur 
cotionica poenitentia hireticis et schismatiels, quando 
&d Ecclesiam févettebantur. Eamdem peshilentiàm 
subire debebant peccatores divi Cypriani setate ob 
secretiota quoque crimina, eorumque confessio pu- 
blica erat, modo grave aliquod infortunium pfo [Xe. 
nitentium vita non fuisset ex ea secuturam ; hac de 
fe nberrime disserit 8. Cyprianus in tractatu de La- 
psi, in quo narrat prodigiose tolctata fuisse 4888. 
dam crimina occulta, qux: confessi non fuerant pec- 
catores,nec eanonicam poenitentiam pro ils egetant (5). 
Confitebantur pariler deles peccata solius togita- 
tionis, el poenitentiam pro illis agebant. 

XXVII. Ordo penitentic. canonica. — Ordo autem 
qui in canonica poenitentia in genere servabatur, hic 
erat. Quoddam temporis spatium pro hac poonitentia 
constitutum erat, quam comitabantur exomologeses, 
sew confessiones, et examina , οἱ per impositionem 
manuum episcopi et cleri (inem habebat (4). Primo 
loco panitens conRtebatur propria crimina, ut ab eo 
ponitentiam reciperet qui illam confessionem au- 
diebat : cufus quidem confessiouis judubia vestigia 
deprehenduntur in tractatu de Lapsis, in eo scilicet 
Joco (5) it quo tradit sanctus Doctor consuevisse f- 


(1) Vide, tom. xt. Histor. Theolog. Crit. SS. PP., 
p. 481 sqq.; et p. 589, note 2. 
9) Cyprian. Epist. 1x, t. 1Y, C. 954 s. Eplst. 11, 
c. 951. B. 
5) 1d., tractat. de Lapsis, cc. 484 sqq. 
4) 1ὰ., Ep. is, t. 1v. 0. 251. 5, et t), C. 951 s. 
5) (d., tractat. de Lapsis, t. tv, c. 488. 


ΥΧΙΧ 


deles confiteri vel simplicem ecogitationen Immo- 
landi idolis, et pro hac poenitentiam egisse : quibus 
verbis perspicuum fit ibidem sermonem esse de con- 
fessione, qua przcedebat Peenitentiam. Hac confes 
Sione peracta, satagebat poenitens Deo satisfacere 
per laboriosa opera; et hoc peragebatur per totum 
illud tempus, quod ab episcopo pr:escriptum fuerat ; 
modo nulla supervenisset gravissima causa, ob quam 
aliqua peenitenti:* pars remitteretur. Pomniteutia seu 
salisfactione completa, episeopo se iterum sistebat, 
tui proprium crimen etiam confitebatur ante clerum. 
lMlius dispositiones ad examen deinde revocabanitur : 
quie si ejus nature. videbantur, quae reconciliationis 
gratiam mererepbtur, tunc episcopus manus super 
eum una cum toto clero imponebat, eique absolutio 
nem impertiebatur ; qua elargita, sacrorum mysterio- 
rum particeps erat. Anlmadvertendum insuper cst 
quoad impositionem manuum episcopl, hanc locum 
habuisse tum initio poenitentizm, tum poenitentia jam 
absoluta ; initio quidem, ut peccatores poenitentibus 
accenserentur; post peractam verto poenitentiam, ut 
donarentur reconciliatione. Dum canionicsx peeniten- 
tix stadium percurrerent fideles, manus pariter iis 
imponebantur : sed hxc impositio erat quzedam spe- 
cies exorcismorum. Divus Cyprianus hasce tres ma- 
naum impositiones memorat ; saltem primam ac se- 
cundam; quoniam aliquando hec profert verba, 
« manus imponere, » ut initium penítenti:e designet, 
quandoque vero ut indigitel absolutionem. 

XXVIII. Panitentía imposita, servata cum delic- 
tis proportione. — Poenitentia seu satisfactioimpone- 
batur habita proportione cum patratis et confessis 
criminibus. Major erat pro iis peccatis qu:ze directe 
in Deum commissa fuerant; minor vero pro Illis 
qua, in proximum commissa, Deum Indirecte 50- 
Iummodo respiciebant. Hinc idololatre severtorem 
ponitentiam peragere debebant quam adalteri : 
immo aliqua erat distinetío inter. peccata ejusdem 
natura. Ille, exempli causa, qui sese ultro obtulerat 
immolaturus idolis, majorí ac rigidiori plectebatur 
penitentia pr» illo, qui nonnisi post diuturnam 
pugnam imniolaverat. Major erat. anímadversio ín 
eum qui idololaitri.e crimine se maculaverat cum 5018 
omnibus; minor autem in eum qui periculo seme- 
tipsum exposucrat, ut ceteros liberaret (1). Alii re- 
conciliationis gratiam obtinebant post brevissimum 
poenitenti:te tempus, puta post quatuor vel quinque 
annos; alij vero non donabantur absolutione, nisl 
in mortis arliculo, si excipias casum φγὰν 581 
morbi vel persecutionis recens exor(:? , quemadmo - 
dum alibi (2) diximus. Ad eos quos attínet, qui reipsa 
non sacrificaverant, quique libellatici appellaban- 
tur, quia ethnicis magistratibus dederant libellos , 
quibus fatebantur se idolis immolasse, etsi de facto 
non immolassent, ut publici sacrificii infamiam vita- 


(1) Cyprian., Ep. ad Antonian. xn, t. nt, c. 779, 
Β΄. ) 
.. (2) Histor. theolog. critic., tom. ΧΙ, pag. 450. 


PRAEFATIO. 


XXX 


rent, horum penitentia minor erat (1). Et S. Cypria- 
nus uno elapso anno reconclliationem Illis concedc- 
bat qui immediate post lapsum poenitentiam am- 
plexi fuerant (). 

XXIX. Episcopi aliique ministri canonice poni- 
Ientie subjecti. Episcopis czeterisque Ecclesie mini- 
slris, sive idolis immolassent, sive libellatici essent, 
canonica zque ac alii$ imponcbatur poenitentia : ve- 
rum ἃ sacerdotio, omnibusque ecclesiasticis mune- 
ribus exeludebantur, nec reconciliari poterant, nisi 
post plenam absolutamque poenitentiam. Patet hoc 
ex Epistola 8. Cypriani ad Fidum, 1n qua conqueritur 
de pr:propera festinatione in concedenda reconci- 
liatjone Vietori, quondam presbytero, et quidem an- 
tequam plenam egisset poenitentlam , et "nulla ur- 
gentle necessitate: « Legimus litteras toas, frater 
charissime,» inquit sanctus Doctor (5), «quibus signi- 
fleasti de Victore quodam presbytero, et antequam 
penitentiam plenam egisset..... temere Therapius 
collega uoster... Et przepropera festinatione pacem 
dederit... nulla infirmitate urgente ac necessitate 
cogente. » Videbimus in sequentibus sxculis, Eccle- 
sie ministris publicam poenitentiam non amplius Ini- 
positam fuisse, sed tantummodo depositos, et ad 
laicorum communionem redacios fuisse. Verum 
divi Cypriani xtate, nemo hanc penitentiam po- 
terat evadere, nec ipsi episcopi, uti videre est iu 
Epistola alia ejusdem sanct! Doctoris ad. clerum et 
plebes in Hispania consistentes : ibi. siquidem nar- 
rat quod quidam Basilides episcopus, cum confes- 
sus fuisset $c blasphemasse in Deum, episcopatum 
sponté deposuit, et ad agendam poenitentiam con- 
versus est , satis gratulans sí sibi vel Igico communi- 
care contihgeret (4). | 

XXX. Libelli marigrum circa reconciliationem ρα- 
nitentiun. — Qui idolis immolaverant, doll plenam 
excogitaverunt artem , qua infirmari notabiliter po- 
terat ecclesiastica disciplina de poenitentia, Extor- 
quebant ἃ martyribus et confessoribus libellos, ut 
ipsi reconciliauone donarentur, et tempus poeniten- 
tie contraheretur (5). Verum, ut abusui quem ereare 
poterant hujusmodi libelli, iretur obviam , mos erat 
ut. qui libellos obtiuuerant , episcopo so sisterent, ut 
examinaret tum petitiones, tum desideria eorum qui li- 
bellos dederant (6). Instituebatur hoc examen coram 
populo, uti eruitur ex epistola Cypriani ad plebem Car- 
thaginensem data (7); et praefaui libelli iis solurp modo 
proficiebant, qui maximam poenitentia perlem jam 


| (pian, Ep. Li, tom. n1, c. 781 4. 

2) Id., Ep. xix, tom. iv, c. 275 n, c. Epístola 
Lii, ad Fortunatum , totr. rv, col. 547 s, scribit Cy- 
prianus : Lapsis iuter cruciatus poenitentia per trien- 
nium juchoatum sufficere potest. Et in tractatu. de 
Lapsis, 1, c. 489, ἃ, ait ejusmodi eito venía concedi 

es 


t. 
5) ld., Ep. ad Fidum, vxui, tom. in, c. 1014, A. 
4) Id. , Ep. Lviri, t. m, 1029 seq. 
9) ld., Ep. 1x, tom. iv, c. 252, 4, 5. 
0) Id., Ep. xxi, €. 19, 6. 284 5. 
"o Id., Ep. ad plebem Carthag., tt, tom. Iv, €. 


^ 


xxxi 


impleverant : « Quorum poenitentiam ssatisfactioni 
proximam conspicitis, » inquit S. Doctor in Epistola 
quadam ad Martyres et Confessores (1), in qua eos 
monet ne indiscriminatim omnibus petenübus li- 
bellos concedant, sed attente considerent peractam 
jam poenitentiam, et singulas pondereut circumstan- 
tias. 

Moderatus adeo erat et prudens divus Cyprianus 
quoad has indulgentias , ut nihil quoad eas ex seipso 
statuere vellet, sed tantum de consilio ceterorum 
episcoporum. « Hoc verecundis nostra convenit, » 
inquit ille in Epistola ad clerum suum de his qui ad 
pacem festinant (2), « ut praepositi eum clero con- 
venientes, prasente eliam stantium plebe... dispo- 
nere omnia consilii communis religione possimus. » 
Et in alia ad eumdem clerum Epistola inquit (5) : 
« Legi universorum confessorum litteras , quas vo- 
luerunt per me collegis omnibus innotescere ; » et 
paucis interjectis sic prosequitur : « Qu:e res, cum 
omnium nostrum consilium et sententiam exspectet, 
przjudicare ego, et soli mihi rem communem vin- 
dicare non audeo. » Ex quibus constat, quam ideam 
tunc. temporis haberent fideles de disciplina quoad 
peenitentiam, et quantum solliciti essent, ne vel 
minima ejusdem pars infirmaretur. « Quid enim ma- 
gis aut in pace tam aptum, » inquiebat clerus Roma- 
nus ad divum Cyprianum scribens (4), « aut in bello 
persecutionis tam necessarium, quam debitam seve- 
ritatem divini rigoris tenere; quam qui remiserit, 
instabili rerum cursu erret semper necesse est, et 
huc atque illuc variis et incertis negotiorum tem- 
pestatibus dissipetur, et quasi extorto de mani- 
bus consiliorum gubernaculo, navim ecclesiasticae 
salutis illidat in scopulos ; ut appareat, non aliter 
saluti ecclesiastic:e consuli posse, nisi disciplinze 
ipsius semper custodila ratio quasi salutare aliquod 
gubernaculum in tempestate servetur. » 


| XXXI. DeIndulgentiis.—Cum libelli martyrum qux- 
dam species indulgentiarum sint (erant enim litterze ad 
martyribus datze, quibus rogabant episcopos a poeni- 
tentibus quibusdam, quos nominabant, condonari, aut 
abbreviari tempus poenitentiz (5) : ex his facile erui- 
tur quid S. Cyprianus de indulgentiis senserit. In pri- 
mis sic de libellis martyrum loquitur sanctus Doctor 
tum in Epistola ad clerum Romz consisteutem , de 
multis confessoribus , et de Luciani inverecundia et 
Celerini confessoris modestia , ordine xxn (t. iv, c. 
282), tum et in pluribus aliis in eamdem sententiam 
scriptis, ut minime neget eorum meritis lapsos 
adjuvari posse. Nam in Epistola duodecima (t. iv, 


c. 259 4) edicit, « Ut qui libellos a martyribus ac- . 


1) Cyprian., Ep. x, tom. iv, c. 257 A. 
ὦ id, Ep. ad Clerum Carthag., xm, tom. iv, C. 
26 | 


Δ. . 

δ) Id., Ep. ad eumdem Clerum xvii, tom. iv, c. 
10 A. 

(4) Ep. cleri Romani, inter Epp. Cyprianic. xxxi, 


tom. iv, 6. 508 p. 
(5) Cyprianus in Epistolis passim. 


PRAEFATIO. 


xxxi 


ceperunt, et praerogativa eorum apud Deum adju- 
vari possunt, si incommodo aliquo et infirmitatis 
periculo occupati fuerint, non exspectata ipsius 
praesentia apud presbyterum quemcumque prasen- 
tem, vel si presbyter repertus non fuerit, et urgere 
exitus cceperit, apud diaconum quoque exomologe- 
sin delicti sui facere possint, etc. » Credebat ergo 
Cyprianus martyrum pr:erogativa, vel, ut ait in Epis- 
tola decima tertia, c. 260 c , « auxilio eorum adju- 
vari apud Dominum in delictis suis posse.» Sic etiam 
in libro de Lapsis (tom. 1v, coll. 481 4, 483) 
fatetur martyrum mandatis aliquid concedi posse, 
« si justa, si licita, si non coutra ipsum Dominum a 
Dei sacerdote facienda, si obtemperantis facilis et 
prona consensio, si petentis fuerit religiosa mode- 
ratio. » Quare non ipsam consuetudinem , qua 
dudum in Ecclesia vigebat, sed abusum vituperat, et 
nimiam nonnullorum confessorum, in primis Luciani 
licentiam, qui libellos in hanc sententiam scriptos 
dabant (t. iv. c. 255 c): « communicet ille cum 
suis; » nec observabant quod Cyprianus przeceperat 
jin Epistola decima (t. 1v, c. 255 4, b), « ut diligen- 
ter inspicerent ei actum et opera et merita singulo- 
rum, ipsorum quoque delictorum genera et qualita- 
les; et quos ipsi noverant, quorum penitentiam 
salisfactioni proximam conspiciebant, eos nomi. 
natim libellis designarent. » Duo autem adhuc ob- 
servanda sunt : 1* Confessores non dedisse pacem, 
sed petiisse, ut daretur; 2" ne illud quidem ausos 
fuisse postulare, ut ante reditum Cypriani pax lapsis 
daretur, sed hac in re morem episcopo suo gessisse. 
Quare non eorum aucloritate quinque presbyteri, 
sed sua improbitate adducti sunt, ut ante reditum 
Episcopi, ac eo prorsus inconsulto lapsos ad commu- 
nionem admitterent. 

XXXII. Indulgentiasin praxi primorum Ecclesize sze- 
culorum fundari, testantur non paucz S. Cypriani Epis- 
1015). Sic Epistola xvir, videns S. Cyprianus faculta- 
tem redeundi Carthaginem nondum se habere, et jam 
?slatem cepisse, quod tempus infirmitatibus assiduis 
et gravibus infestatur, mandat presbyteris, et in casu 
necessitatis diaconis ecclesiz su:e, ut aliqua « indul- 
gentia » utantur erga lapsos , si quando in vit:e dis- 
crimine sint constituti ;.« Ut qui libellos a martyri- 
bus acceperunt » inquit sanctus Doctor (1) « et 
prerogativa eorum, apud Deum adjuvari possunt, si 
incommodo aliquo , et infirmitatis periculo occupati 
fuerint, non exspectala przsentia nostra apud pres- 
byterum quemcumque praesentem , vel si presbyter 
repertus non fuerit, et urgere exitus ceperit, apud 
diaconum quoque exomologesim facere delicti sui 
possint ; ut, manu eis in poenitentiam imposita, veniant 
ad Dominum cum pace, quam dari martyres litteris 
ad nos factis desideraverunt.» Idipsum repetit Epistola 
xi : « Quoniam tamen, » inquit ille alloquens Cle- 
rum suum (2), « significastis quosdam iminoderatos 


4) S. Cyprian., Ep. xu, t. 1v, c. 250 4. ] 
e Id., Ep. xm, t. iv, c. 260». 


ΧΧΧΠ 


esse, et communicationem accipiendam festinanter 
urgere, et desiderastis in hac re formam a me vobis 
dari, satis plene scripsisse me ad hanc rem proximis 
litteris ad vos factis credo, ut qui libellum a martyri- 
bus acceperunt... si premi infirmitate aliqua, et 
periculo ceeperint, exomologesi facta, et manu eis a 
vobis imposita in poenitentiam , cum pace a martyri- 
bus sibi promissa ad Dominum remittantur. » 


€ V. Disciplina quoad Ordinem. 


XXXIII. Etsi a Summo Pontifice, qui caput est ec- 
clesiastici ordinis totiusque Ecclesiz, initium habere 
necesse foret, cum permulta pracedentibus articu- 
115 de eodem argumento habuimus, multoque plura in 
dissertationibus ad hujus tomi calcem appositis ad- 
denda sint, nemo nobis succensebit, dum ad hac lec- 
torem remittimus, absque mora de c:eteris ordinibus 
Cyprianica adducturi. 


Electio episcoporum. — Quod attinet ad episcopos 
exteros, eorum electio peragebatur ab episcopis 
ejusdem provincie coram clero et populo, suum et 
ipsis suffragium ferentibus. Qui boc regulari modo 
electus fuerat episcopus deponi non poterat , ut eli- 
geretur aliter , nisi patrato ab ipso aliquo gravissimo 
crimine. Hanc discipline partem mirifice probat su- 
perius memorata Epistola, in qua, de ordinatione 
Sabini in locum Basilidis sermonem habens divus Cy- 
prianus, hanc factam dicit « de universz fraternita- 
tis suffragio, et de episcoporum, qui in presentia 
convenerant. .. judicio (1). » Contendit sanctus 
Doctor electionem episcoporun laudato modo fac- 
tam procedere « a divina Traditione, » in latiori sci 
licet sensu sumpta, « et Apostolica observatione; » et 
ideo coram populo hanc electionem fleri dicit sanctus 
Episcopus, quia plebs singulorum vitam plenissime 
novit, et uniuscujusque actum de ejus conversatione 
perspexit. Eligendos autem non esse alios, quam qui 
jmmaculati οἱ integri sancte el digne sacrificia Deo 
offerentes, audiri in precibus possint , quas faciunt 
pro plebis Dominice incolumitate. Electionis epi- 
scopalis formam nobis exhibet Cyprianus in Epistola 
ad Antonianum (2). 


XXXIV. Unus tantum episcopus in. una. ecclesia 
esse debebat. — Duo episcopi uni eidemque ecclesiae 
eodem tempore pr:eesse non poterant. Habemus id 
expresse in Epistola S. Cornelii pape ad S. Cy- 
prianum de confessoribus ad unitatem reversis, qui 
declarant (5) : « unum episcopum in catholica Eccle- 
sia esse debere » hoc est, in unaquaque ecclesia. 
Evincitur idipsum pariter ex Epistola S. Cypriani ad 


(4) Cypr., Ep. rxvni, t. i1, c. 1027 5. 

(2)Idem, Ep. rxu, t. m, c. 768 sq. Vide 
tom. xi, Hist. theolog. crit. sect tL, de S. Cornelio 
R. P., artic. 1, pag. 2, ubi integrum locum recitavi- 
mus. 
i m Idem, ep. xvi, t. w1, col, 722 4. 

(4) Idem, Ep. Ln, t. 11, c. 769, sq. 

(5) Idem, Ep. rxix, t. 1v, col. 400, sqq. 


PATROL. IIl. 


PIUEFATIO. 


XXXIV 


Antonianum, in qua definiens S. Doctor electionem 
Cornelii esse legitimam , subdit (4) : « Quisquis jam 
Episcopus (Romz) fieri voluerit, foris fiat necesse 
est : » eL ille, qui creatus est post electionem primi, 
« non jam secundus ille sed nullus est. » flanc epi- 
scopi unitatem urget insuper S. Cypri:nus in sua 
Epistola ad Florentium Puppianum (5). 

XXXV. Episcopi proprias regebant ecclesias, cum 
consensu ac consilio suorum metropolitanorum , cleri 
et populi.— Episcopi communicabant negotia suarum 
ecclesiarum non solum cum suo metropolitano, uli 
eruitur ex pluribus Epistolis S. Cypriani, et praecipue 
ex quinquagesina tertia, sed eiiam cum clero ac populo; 
hinc cum consensu metropolitanorum, cleri ac po- 
puli suas regebant ecclesias; ab illisque consilium 
petebant etiam pro Ordinatione ministrorum inferio- 
rum. Sanctus Cyprianus, nihil obstante singulari suo 
merito, ac suprema dignitate qua fulgebat in eccle- 
sia Carthaginensi, protestatur et dicit in quadam 
ad suum clerum Epistola, statuisse se a primordio 
episcopatus sui, nihil sua sententia privatim gerere, 
et sine consilio ac consensu cleri et plebis. Monet 
idem sanctus Doctor clerum ac plebem suam de Or- 
dinatione subdiaconorum, czeterorumque inferiorum 
ministrorum , et consilium cleri ac plebis hac super 
re petit. Non ille igitur erat S. Cyprianus , qui dure 
nimis regeret ecclesiam suam, et ex summa ejus hu- 
militate edocemur, litteraliter et rigorose nimis non 
esse accipienda qux scribit idem sanctus Doctor alio 
loco, episcopum scilicet a nemine pendere, ipsi con- 
cessam esse libertatem, et rationem actus sui soli 
Domino esse redditurum. 

XXXVI. Episcoporum concilium quotannis  cele- 
bratum ad negotia Ecclesie disponenda.— 1n Africana 
ecclesia episcopi simul conveniebant ad graviora Ec- 
clesix: negotia disponenda, ut docet S. Cyprianus in 
quadam epistola ad suum clerum, quz est trigesima 
secunda editionis Oxoniensis et Pamelii (6). Ili vero 
conventus seu hzec concilia quotannis circa festa Pas- 
cbalia celebrari consueverant : « Persecutionis istius 
novissima hzc est , et extrema tentatio, » inquit Cy- 
prianus, « qu: et ipsa cito Domino protegente trans- 
ibit, αἱ representer vobis post Poschze diem cum 
collegis meis, quibus praesentibus secundum arbi- 
trium quoque vestrum, el omnium nostrum commune 
consilium, sicut semel placuit, ea qu:e agenda sunt, 
disponere pariter et limare poterimus (7). Quoniam 
scripsistis, » inquit idem S. Doctor (8), « ut cum 
pluribus collegis de hoc ipso plenissime tractem , et 
res tanta exigit majus el impensius de multorum 
collatione consilium , et nunc omnes fere inter Pas- 
ch: prima solemnia apud se cum fratribus demoran- 
tur ; quando solemnitati celebranda apud suos satís- 
fecerint et ad me venire ceperint, tractabo cum sin- 
gulis plenius, ut de eo quod consuluistis, figatur 


1) Idem Ep. xr, t. 1v, c. B, C. 
8) Id., Ep. rui, t. iv, C. 947 C, seq. 


H 


ἢ Idem, Ep. xxxu , tom. 1v, col. $06 s. 


AXNXV 


apud nos , et rescribatur vobis firma sententia, inul- 
torum sacerdotum consilio ponderáta. » 


XXXVII. Episcopi in rebus majoris momenti ab aliis 
episcopis suas decisiones mlltebanl, precipue ad Ro- 
manum Episcopum.— In rcbus majoris momenti Epi- 
scopi etiam ii concilio congregati ad alios episcopos 
suas decisiones mittebant, przstolaturi ab ils tum 
consilium, tum consensum eorumdem , ad shcerdo- 
talem auctoritatem, et ad Ecclesis catholic unita- 
tem pariter ac dignitatem partim manifestandam, 
partim consecrandam. A Romano episcopo autem 
Africani prxecipue petebant consilium el consensum; 
constat lioc ex Epistola Lxxir S. Cypriani ad S. Ste- 
planuni , in qua haec. occurrunt. (1) : « Ad quedam 
disponenda, et consilii communis examinationem li- 
manda, necesse habuimus, frater charissime , con- 
venientibus in unum pluribus sacerdotibus , cogere 
et celebrare concilium, in quo multa quidem pro- 
lata atque transacta sunt : sed de eo vel maxime 
tibi scribendum, et cum tua gravitate ac sapientia 
conferendum fuit, quod magis pertineat, et ad gacer- 
dotalem auctoritatem, et ad Ecclesizx catholice uni- 
tatem pariter et dignitatem, de divinse dispositionis 
ordinatione venientem, eos qui sint foris extra Eccle- 
siam tincti, el apud haereticos et schismaticos profa- 
nie aqu» labe maculati, quando ad nos, atque ad 
Ecclesiam, quz una est, venerint, baptizari opor- 
tere; eo quod parum sit eis manum imponere ad ex- 
cipiendum Spiritum sanctum , nisl accipiant et Ec- 
clesie Baptismum... Hzc ad conscientiam tuam, fra- 
ter charissime, et pro honore communi, et pro sim- 
plici dilectione pertulimus , credentes etiam tibi pro 
religionis tux et fidei veritate placere, qua et reli- 
giosa pariter et vera sunt. » Colligunt inde quidam, 
jam xvo Cypriani in usu fuisse, ut episcopi in syno- 
dis congregati confirmationem suorum decretorum, 
qua iu conciliis fuerant firmata, ἃ Romano Poutifice 
petierint. 


XXXVII. Nullus episcopus, nisi gravissimis de 
causis rescindere poterat quee ab alio episcopo acta erant, 
— Nec ipsi metropolitano permissum erat, absque 
gravissimis causis, rescindere qux ab aliqno alio epi- 
scopo acta erant. Hac de causa S. Cyprianus objurgat 
Therapium, ut constat. ex ejus Epistola rix (t. m, 
c. 1014, 4). Alibi (2) observat S. Cyprianus« esse non 
posse » inter episcopos « sensum diversurh, in quibus 
unus est Spiritus, et ideo manifestum est eum Spiritus 
sancti veritatem cum czeteris non tenere, quem vi- 
demus diversa sentire. » Et tamen postea diversus 
inter Cyprianum et Stephanum sensus fuit in causa 
Baptismi hzreticorum : sed hxc facile reconcillan- 
tur, ei dicamus laudatam S. Cypriani sententiam in- 
terpretandam esse de rebus fidei , uti contextus do- 
cet, non vero de rebus disciplins. 


XXXIX. Episcopi litteras ad se invicem mittebant. — 
Consueverant episcopi sibi invicem scribere in signum 


(à) Cyprian. Ep. Lxxu, t. ni, c. 1046. 
2) Id., Ep. txvii, tom. ui, c. 997 4. 


PIVEFATIO. 


XXXVI 


mutus communionis; et ideo, cum novus crearetur 
episcopus, cxeteri de ejus fide ac pietate instrui cu- 
"bant. Prima hujusce discipline pars eruitur ex 
epistola Lxvit. Cypriani ad Steplianum, in qua (tom. 
n, col. 993 A), hxc habentur : « Significa nobis 
plane quis in locum Marciani Arelate fuerit substitu- 
tus , ut sciamus ad quem fratres nostros dirigere et 
cui scribere debeamus. » Secunda vero ex altera 
cjusdem sancti Doctoris epistola ad S. Cornelium 
papam , quz in hac editione est numero quinquage- 
sima quinta (t. ut, col. 809 4). 

Has vero epistolas mittebant per clericos , ut con- 
8tat ex Epistola xxiv, ubi (t. 1v, c. 287 p) h:c oc- 
currunt : « Et quoniam oportuit me per clericos scri- 
bere, scio autem nostros plurimos absentes esse , 
paucos qui illic sunt vix ad ministerium quotidiani 
operis sufficere, necesse fuit novos aliquos consti- 
tuere qui mitterentur. » Et ex altera ad Successum, 
qui est numero Lxxxir, in'qua (t. 1v, col. 429 m) 
hzc scribit Successo : « Ut non vobis in continenti 
scriberem , frater eh»rissime, illa res fecit, quod 
universi clerici sub ictu agonis constituti recederc 
isthinc omnino non poterant. » 

XL. Clerus regebat ecclesiam absente episcopo. — 
Absente episcopo, non aliquis alienigeua episcopus, 
sed clerus regebat ecclesiam. Patet hoc ex epi- 
stola xxxiv Cypriani ad presbyteros et diaconos 
Cárlhaginenses. In ea siquidem legimus quod Gaium 
Diddensem communione sua removerit clerus Car- 
Uiaginensis (1). Dein scimus quod, defuncto Fabiano, 
clerus Romanus illam ecclesiam, vacante sede, dire- 
xerit (2). 

Nihil poterant episcopi in dicecesibus czterorum 
episcoporum absque dicecesani permissione; lucu- 
lehtissime id evincitur tum ex Epistola ad Chaldo- 
niüm et flerculanum, quos utpote episcopos tam- 
quam suos vicarios Carthaginem miserat S. Cypria- 
nu$, quibus etiam adjunxerat Rogatianum et Numi- 
dicum presbyteros, «qui indigentibus pecuniam 
praeberent, eosque examinarent qui ad munera eccle- 
siastica essent promovendi (5) ; tum ex Epistola Lv 
(lori. 11, c. 821 4), in qua disertis verbis profitetur 
« quod singulis pastoribus portio gregis sit adscripta, 
quam regat unusquisque et gubernet, rationem sui 
actus. Domino redditurus. » Hinc etiam allhi docet 
Cxlüeros episcopos non nisi in casu necessitatis , 
quando proprius episcopus hzeresim aut schisma fa- 
cit, sese regimini alterius dicecesis immiscere de- 
bere (4). Hae. etiam in re summa moderatione ac 
prudentia utebatur S. Cyprianus, uti ex quibusdam 
ipsius Epistolis colligitur (5). 

ἜΝ Ep. xxvinri, tom. tv, col. 500 Β. 

(2) Et cum incumbat nobis, qui videmur prapositi (ni- 
mirum quia post mortem Episcopi Romani, cura illius 
ecclesiz incumbebat clero urbico) esse, et pice pastoris 
custodire gregem, elc. Cyprian. Ep. ui, t. 1v, c. 224 4. 
Vide et Ep. xxxi, t. iv, coll. 507 et seqq. 

u Cyprian., Ep. xxxviu, tom. iv, coll. 529 et seqq. 
c. 


4) Idem, Ep. ad Stephan. pap., Lxvii, tom. iii, 
À 


(5) Videsis Ep. Lxiv, ad Epitectum et plebem Assu- 


xxx vil 


XLI. Honor episcopis exiraneis delatus. —  Per- 
mittit nibilominus sanctus Doctor et Episcopus suo 
clero communicare episcopis alienigenis, si forte ali- 
qui ibidem existant, epistolas quas ad illum miserit. 
« Sed et si qui » inquit sanctus Cyprianus (1), « de 
peregrinis episcopis college mei... presentes fuerint 
vel supervenerint , hec omnia de vobis audiant. Et 
si exempla epistolarum trauscribere, et ad &uos trans- 
ferre voluerint, facultatem transcriptionis acci- 
piant. » 

XL!I. Casus episcopo reservati. — Tandem qui- 
dar casus episcopo erant reservati ut nullo negotio 
conjicimus ex Epistola xvin sancti Cypriáni, nec non 
ex aliis locis ejusdem operum, in quibus facultatem 
tribuit suis presbyteris absolvendi quaedam peccata 
se absente, posito tamen casu necessitatis. Iia qui- 
dem arbitrator Cl. Bernardus Marechal (2). Sed ego 
hucusque in operibus divi Cypriani nullum omnino 
vestigium reservationis quorumdam casuum sive 
peccatorum deprehendere potui; neque intelligo 
quomodo idipsum ex Épistola xz, t. tv, c. 255, col- 
ligi queat. 

XLIII. (juales esse oporteat episcopos juxta Cypria- 
num. — Tradit S. Cyprianus episcopum oportere 
esse docilem et mitem ; docibilis autem ille est qui 
est ad discendi patientiam lenis et mitis. Oportet enim 
episcopum , prosequitur S. Doctor, non tantum 
docere, sed et discere, quia et ille melius docet, 
qui quotidie crescit et proficit discendo meliora (3). 
Nihil episcopum tenere debet (4). Quinimmo debet 
tamquam vittima, qu: fraternitati prebet exemplum 
et virtutis, presentibus fratribus immolari (5). 

XLIV. Puncta disciplina circa presbyteros. — Non- 
nulli post Blondellum (6) ex Cypriano concludere se 
putaverunt episcopos presbyteris non antecellere; 
sed eos vehementes hiallucinatos demonstrarunt tum 
recentiores bene tnulti, inter quos doctissimus Mam- 
machius (7), tutn ipse met Cyprianus in Epist. xi, 
xxxv, Lv, etc. (8). Illud solummodo hoc loco di- 
cendum, scilicet permissum fuisse episcopo sociare 
clero stg presbyteros afterius ecclesiz. Probatur id 
exemplo Numidici presbyteri, quem divus Cyprianus 
jn clerum suum Carthaginensem cooptavit , fortasse 
ut eidem 1n episcopatu succederet; h:c siquidem 
disciplina tunc temporis vigebat, ut ad episcopatum 
non eligerentur peregrini et extranei, et quidem ob 


ritanorum de Fortunatiano, t. iv, coll. 589 seqq; et 
Lxviii, ad Clerum et plebes in llispania consistentes, 
L. nij, coll. 1021 seqq. 

(1) Cyprian. Ep. xxxn, t. iv, c. 946 A, B. 

(2) Concordantía SS. PP., tom. n, pag. 120, 
num. x. 


5) Cvprian., Ep. Lxxiv, tom. ni, c. 11. 
Ἢ ldem, Ep. Εν, ad Cornelium, t. 11, coll. 796 


et seqq. 
(S) ldem, Ep. Lvi, ad Lucium Papam, t. t, 
c. 916 4. 
(6) Lib. de Episcop. et presb. edit. 1646, cap. xvi, 
. 4} et seqq. 
d (7) Origin. el Antiq. christ., t. 1v, lib. iv, p. 445 et 


seqq. 
(8) Infr., t. 1v, col. 247, col. 225, etc. 


PRAEFATIO. 


xxxvi 
melum mal: electlónis, de indigni eligereniur, cum 
sati non constaret de eorum vita (4). Ceterum ex 
laudato exemplo probe conjicimus pariter discri- 
men, quod ponebat S. Cyprianus Inter simplicem 
presbyterum, et. presbyterum cleri Carthaginensis ; 
quoniam censet sanctus Dóctor haud posse se me- 
lius recognoscere merità Numidicl jam presbyteri, 
quam illum accensendo presbyteris sux Ecclesiz. 
Aguoscamus igitur, scribit Cl. Bernardus Marechall(2), 
hoc loco superiorem dignitatem presbyterorum ca- 
thedralium ecclesiarum, qui canonici appellantur. 
episcopo presentes aderant in omnibus suis offi- 
ciis ac functionibus, ejus consilium erant, cum Ípso 
celebrabant sancta mysteria, ecclesiam eo absente 
gubernabant. Tales quidem sunt hodie canonici , ao 
tales erant presbyteri quos inter numeratus est Nu- 
midicus. 

XLV. Origo diaconatus. — Diaconorum institu- 
tio, judice Cypriano (3) est traditionis apostolice, at- 
que ab Apostolis diaconatus ordo est institutus. Hinc 
juxta 5, Cyprianum ordo diaconatus non est institu- 
tionis divin, adeoque stricte loquendo neutiquami 
sacramentum. 

XLVI. Diaconi ministri episcoporum ac presbytero- 
rum. — Non solum autem diaconi erant episcoporum 
ministri, sed ef presbyterorum, uti in Epistola ad 
suum clerum inflzmat sanctus Cyprianus his ver- 
bis (4) : « Integre et cum disciplina fecistis, frawes 
charissimi, quod... Galo Diddensi presbytero, et dia- 
cono ejus censuistis non commuhicandum. » Iste 
Gaius verosimiliter idem erat ac qui hodie appellator 
parochus , qui ad sibi ininistrandum diaconum secum 
habebat. 

XLVII. Diaconorum officia. — Diaconorum officia 
erant, altari deservire, Eucharistiam fidelibus 
ministrare (5); comites aderant presbyteris in 
celebratione sacrificii misse, uli eruitur ex Epi- 
stola 1v (t. 1v, c. 251 A), que. est ad clerum Car- 
uiaginensem : Consulite οἱ providete, habet ille ad 
presbyteros et diaconos suos..., ul presbyteri... qui 
illic (loquitur de captivis hoc in loco) apud confes- 
sores offerunt, singuli cum singulis diaconis per vi- 
ces alternent (6) : Ecclesi: redditus administrabant,, 
ecclesiasticis judiciis intererant (7), in conciliis tum 
Romz, tum in Africa locum ac partem habebant (8); 
et quandoque ecclesias regebant (9). Hujusce rei 


(4). Ut Numidicus presbyter adscribatur presbyte - 
rorum Carthaginensium numero. » Cyprian.Ep. xxxv, 
t. 1v, C. 925 A. 

(2) Concordantia SS. PP., tom. it, pag. 120, edit. 
Venet. . 

3)«Meminisse autem diaconi debent quoniam Apo- 
stolos, id est episcopos et przpositos Dominus elegit, 
diaconos autem post ascensum Doniini in celos À po- 
stoli sibi constituerunt episcopatus sui el. Ecclesias 
ministros. » Cypr., Ep. Lxv, t. iv, c. 596 p. 

4) Cyprian., Ep. xxvn, t. iv, coll. $00 p. 

5) Idem, lib. de Lapsis., t. 1v, c. 485, A. 

6) Idem, Ep. xLix, tom. imn, c. 726, 5. 
. (1) Mem, Ep. Lv, t. m, coll. 822 A, Ern 
' (8) Ep. ad Antonian. , Lu, t. 11, coll. 761, sqq. 

19) Cyprian. Ep. rxvin, t. ui, coll. 1021, sqq. 


xxxix 


exemplum exstat in Epistola 1xvi, quam divus Cy- 
prianus inscribit Felici presbytero et plebibus consis- 
tentibus ad Legionem et Asturic; item L:lio dia- 
cono et plebi Emeritz; siquidem si in postrema hac 
ecclesia vel unus extitisset presbyter, eidem, non au- 
᾿ς tem diacono suam inscripsisset epistolam. Quidquid 
dici possit, certum est ex canone 77 concilii Eliberitani, 
diaconos olim ecclesiarum regimen habuisse; at so- 
lummodo, utverisimile est, deficientibus presbyte- 
ris (1). 

XLVIII. Subdiaconi, calerique ministri inferiores.— 
Ad subdiaconos quod auinet, horum ssepe me- 
minit S. Cyprianus suis in epistolis. Vide, exem- 
pli causa, Epistolam πὶ (t. iv, c. 229), quie est ad 
elerum Romanum; in ea enim Joquitur de quodam 
subdiacono qui apellabatur Crementius (2); Episto- 
lam xxix, in qua loquitur S. Cyprianus de alio subdia- 
cono cui nomen erat Optatus (5); et ejusdem sancti 
Doctoris Epistolam ad suum clerum de Caio presby- 
tero Diddensi, in qua duorum subdiaconorum, Philu. 
yneni οἱ Fortunati mentio occurrit (&) : in quadam 
Epistola cleri Romani ad divum Cyprianum, de quo- 
dam subdiacono fit mentio (5). Acolythorum (6) sicut 
et lectorum (7), exorcistarum (8), non semel memi- 
nit sanctus Cyprianus, et notat se« examinare » con- 
suevisse « an congruerent illis omnia qua esse de- 
bent in iis qui ad clerum parabantur (9). » Lectores 
Scripturam sacram legebaut, et « audientium » seu 
catechumenorum : doctores » erant (10), οἱ etiam 
Evangelium legebant ex pulpito (11). 


$ VI. Disciplina quoad matrimonium, de votis, et cultu 
reliquiarum. 


XLIX.—Pauca admodum de matrimonio habet divus 
Cyprianus, cum de illo non ex professo, sed obiter 
verba faciat. Hinc in tractatu de Lapsis, inter mala 
qu:e ante persecutionem patrabant fideles, recense- 
tur consuetudo ineundi matrimonia cum infidelibus : 
« Jungere, inquit ille (12), cum infidelibus vinculum 
matrimonii, prostituere gentilibus membra Christi. » 
Et in libro tertio Testimoniorum ostendere nititur 
quibusdam sacrarum Litterarum oraculis, hxc ma- 
trimonia esse illicita. Hinc legitur, inquit ille (13), 


(1) « Si quis diaconus regens plehem sine episcopo 
vel presbytero aliquos baptizaverit, episcopus eos per 
benedictionem perficere debebit.»T. 1 Concil. Labbzi. 
p. 978; et apud Mansi, tom. i, col. 18. 

9) Cyprian., Epist. 11, t. 1v, c. 224 Δ. 
$) Th Ep. xxiv, t. iv, c. 287 p. 
εἰ (4) Idem, Ep. xxvii, c. 301 5. 
ι (δ) Id., Ep. xxx, t. ww, c. ὅθ 5. 
6) Favorini acolythi meminit Epistola xx vii, t. iv, 


^) Cyprian. E t 4815: Ε 
prian., Ep. xxiv, t. iv, c. B ; Ep. xxxiu, 
c. Glo: p. xxxiv, c. 524 A, B. Ρ 

(8) Idem, Ep. 1xxvi, t. i, col. 2. Vide quoque 
Epist. Firmiliani inter Cyprian. Lxxv. 

(9) Idem, Ep. xxiv, t. iv, c. 287 5, c. 

10) Idem, ibid. 

11) Idem, Ep. xxxiu, t. iv, c. 249 5. 

12) Idem, lib. de lapsis. 

15) Idem, lib. m  T'estimonior., cap. 62, t. iv, 
Qo. 01 PR 


PRAEFATIO. ' 


XL 
apud Tobiam (1) : Uxorem accipe ex semine parentum 
tuorum, et noli sumere alienam mulierem, φ non est 
ez tribu parentum tuorum. Item in Genesi (2) : Mittit 
puerum suum Abraham , ut de semine suo accipiat Re- 
beccam filio ejus 1saac. Item in Esdra (3) : Satis non 
[uit Deo , cum vastarentur Judei, nisi alienigenas uxo- 
res cum filiis quoque , quos ez illis procreaverant , re- 
liquissent. Probat insuper suam propositionem san- 
ctus Doctor aliis Scripturz» oraculis, uti sunt, exem- 
pli gratia, hc Pauli verba (4) : Cui vult nubat, tan- 
tum in Domino. Verum S. Augustinus (5) ait, hzc 
Apostoli verba in duplici sensu intelligi posse, et ni- 
hil aliud significare, quam viduam hanc debere vel 
in christiana religione permanere, aut christiano 
viro copulari. Deinde subjungit , matrimonia Chri- 
stianorum cum infidelibus expresse non prohiberi in 
Novo Testamento. « Non enim, » verba sunt divi 
Augustini , « tempore revelati Testamenti Novi , in 
Evangelio vel aliis Apostolicis litteris, sine ambigui- 
tate declaratum esse recolo, utrum Dominus prohi- 
buerit fideles infidelibus jungi; quamvis B. Cypria- 
nus inde non dubitet, nec in levibus peccatis consti- 
tuat, jungere cum infidelibus vinculum matrimonii, 
atque id esse dicat prostituere gentibus membra 
Christi. » 

L. Contiuentie volum in usu eral eate Cypriani. 
— Quoad vota quie injustas novatorum censuras 
non effugiunt , docet S. Cyprianus hzc ipsius zvo in 
usu fuisse. In suo tractatu de Habitu Virginum lo- 
quitur sanctus Doctor de quibusdam, « qux se Chri- 
8to dicaverant, et a carnali concupiscentia receden- 
tes, tam carne quam mente se Deo voverant (06). » 
Verum, hzec vota non fuisse absoluta , et hujusmodi 
voventes potuisse in casu necessitatis inire matrimo- 
nium, quamprimum videbimus. Ast novatores sal- 
tem inficiari non poterunt , tertio szculo in Ecclesia 
extitisse vota a votis Baptismi diversa. 

Pomponius episcopus ad S. Cyprianum litteras mi- 
serat, postulans et desiderans ut sibi rescriberet 
quid illi de iis virginibus videretur que, cum semel 
statum sunm continenter et firmiter tenere decrevis- 
sent , detecte fuerant postea in eodem lecto pariter 
mansisse cum masculis (7). Sanctus Cyprianus re- 
spondet, inter czetera, virgines non solum non dc- 
bere cum masculis dormíre, sed nec simu] vivere. 
Quod si ex fide se Christo dicaverunt, subdit sanctus 
Doctor , « pudice et caste sine ulla fabulatione per- 
severent. Si autem perseverare nolunt, vel non pos- 
sunt, melius est ut nubant , quam in ignem delictis 
suis cadant. » Quod quidem egregie confürmat no 


[ Tobiz iv. 
4 


4) 1 Corinth. vi, 59 : et I Corinth. γι ; et II Co- 
rinth. vi. 

Ὁ Augustin. lib. 1 de Adulterin. conjug., cap. 25. 

6 ,Cyprian., lib. de Habitu Virginum., t. iv, 
C. B 


(1) Idem. Ep. Lxu, t, iv, col. 564 5, sqq. Vide 
part. xiHist. Theolog. Critic., pag. 264 et sqq. 


XLI 


stram paulo supra propositam animadversionem , 
vota scilicet tunc temporis non fuisse adeo absoluta , 
ut obligarent etiam in casu necessitatis. Ceterum 
tradit 5. Cyprianus fieri non posse quin Christus 
Dominus « irascatur et indignetur, dum cernit virgi- 
nem suam sibi dicatam, et sanctitati suae destinatam 
jacere cum altero : » et tandem asserit excommu- 
nicatione eas plectendas esse, qu: in hzc crimina 
prolabuntur, et ab Ecclesi: communione tamdiu ar- 
cendas quamdiu penitentiam non fecerint, et pro- 
prium crimen publica confessione omnibus aperue- 
rint. 


LI. De reliquiis sanctorum. — Novatores non mi- 
nus acerbe insurgunt contra cultum sacrarum re- 
liquiarum : at in hac parte :eque adversautur toti an- 
tiquitati. Id Jam demonstravimus in precedentibus 
tomis (1) auctoritate quorumdam Ecclesie Patrum : 
nunc vero ex divo Cypriano idipsum confirmamus. 
Validissima, quibus sacrarum reliquiarum veneratio 
asseratur, momenta nobis suppeditat Epistola S. Cy- 
priani octogesima prima (2). Sanctus Episcopus ini- 
tio hujus Epistolze suz testatur confessoribus quibus 
Epistola illa inscripta est, testatur, inquam, lztitiam 
qua perfunderetur, si quando complecti posset illa 
membra quse eorum confessionis instrumenta fue- 
runt; si osculari posset ora illa qux: nomen Jesu 
Christi gloriose confessa sunt ; si posset conspici ab 
oculis illis qui, despecto sxculo, conspiciendo 
Deo digni extiterunt : « Quid mihi optatius, » inquit 
ille (3), « et letius.... quam ut complecterer manus 
illas qux...., Dominicam fidem servantes, sacrilega 
obsequia respuerunt ? Quid jucundius et sublimius, 
quam osculari ora illa quz& gloriosa voce Dominum 
confessa sunt? » Ridendi igitur non erimus, si ex hoc 
S. Cypriani testimonio concludamus sanctorum reli- 
quias esse honorandas : nam, si eorum menibra, dum 
adhuc in vivis erant, veneratione erant digna, ma- 
jori quidem digna censeri debent postquam ad plu» 
res migraverunt , nisi dicere velimus, per gloriosam 
eorum mortem pretiosas eorum reliquias vilescere : 
δῖ contra per mortem novum glorie gradum acqui- 
runt. 


$ VII. Alia discipline puncta ex divi Cypriani operibus. 


111. De Reditibus Ecclesie et eorum usu.—Suos Ec- 
clesia habebat census et reditus, quos in singulos 
menses clericis distribuebat ad eorum sustentatio- 
nem. Distributiones istz& appellabantur mensurra, 
ac si dicas omnium mensium distributiones , quibus 
carebant ii clerici qui in aliquod crimen prolapsi 
erant, vel proprio muneri defuerant, uti eruitur ex 
Epistola vigesima octava, in qua ita loquitur S. Cy- 


(1) Vide Histor. theoiogic. critic., part. n, p. 459, 
434 ; part. vni, pag. 349. 


(2) Cyprian., Epist. Lxxxi, tom. iv, c. 424 c, sq. 
Vide part. x1 H:st. theol. critic., pag. 268, seqq. 


(5) Mem, loc. cit. 


PRAEFATIO. 


XLI 


prianus (4) : « Desiderastis quoque ut de Philumeno 
et Forlunato hypodiaconis, et Favorino acolytho, qui 
medio tempore recesserunt, et nunc venerunt, quid 
mihi videatur, rescribam... Interim se a divisione 
mensurna tantum contineant, non quasi a ministerio 
ecclesiastico privati esse videantur , sed ut integris 
omnibus ad nostram pr:xsentiam differantur.» Altera 
horum redituum pars impendebatur in pauperum 
eleemosynas ; siquidem ea setate tum pauperes enu- 
triebat Ecelesia, preseriim eos « qui in fide stantes 
et fortiter militantes, castra Christi non relique- 
runt (2) »; tum miseros artifices juvabat, aliqua 
subministrando, ut propriam artem possent exercere. 
Hanc Ecclesi: charitatem erga pauperes satis aperte 
insinuat Epistola S. Cypriani ad Euchratium, in qua 
sermonem habens de quodam histrione , quem ab in- 
fami illa arte revocare volebat, inquit (5) : « Quod si 
talis penuriam et.necessitatem paupertatis obtendit, 
potest inter c:eteros qui alimentis Ecclesi: sustinen. 
tur, hujus quoque necessitas adjuvari.» Verum elee- 
mosynz ill: moderatz erant οἱ frugalioribus cibis 
contenti esse debebant pauperes, ut idem sanctus 
Doctor ibidem tradit : « Si tamen contentus sit,» in- 
quit ille eodem de histrione loquens , « frugalioribus, 
sed innocentibus cibis. » Quod autem pauperes ar- 
tifices juvarit Ecclesia , probatur auctoritate ejusdem 
sancti Episcopi, qui epistola xLi, sic eos alloquitur 
ad quos Epistola illa conscripta est (4) : « Ego vos 
pro me vicarios misi, ut expungeretis necessitates 
fratrum nostrorum sumptibus, si qui etiam vellent 
$uas artes exercere, additamento, quantum satis es- 
set, desideria! eorum juvaretis. » Idcirco corba, id 
est capsula eleemosynis excipiendis in templis pone- 
batur (5). Fideles, etsi pauperes, « materiam pro sa- 
crificio » suppeditabant (6) : «Decimas » etiam solve- 
bant (7). 

LIII. De Cura infirmorum.—1]nter ministros Eccle- 
si:e erant quibus cura demandata erat deferendi Eu- 
charistiam pauperibus et infirmis, et tingendi catechu- 
menos ad mortem zgrotantes. «Alia qux: incumbunt 
vobis » scribit clerus Romanus (8), « etiam ipsa sub- 
didimus ; ut si qui in hanc tentationem inciderunt, 
coeperint apprehendi infirmitate, et agant poeniten- 
tiam facti sui, et desiderent communionem , utique 
subveniri eis debet : sive viduze, sive thlibomeni , qui 
se exhibere non possunt, sive hi qui in carceribus 
sunt, sive exclusi a sedibus suis, utique haberi de- 
bent , qui eis ministrent. Sed et catechuimneni appre- 
hensi in infirmitate decepti esse non debebunt, ut eis 
subveniatur. » 

LIV. Sportule. — Preter superius recensitas cu- 


(1) Cyprian., Ep. xxvim, tom. 1v, c. $01 Β. Conf., 
Ep. xxxiv, coll. 320, seq. 

(2) Idem, Ep. xxxvii, tom. tv, col. 529 4. 

3) Idem, Ep. Lxi, tom. 1v, c. 965, A, B. 

4) Idem, Ep. xxxviu, tom. iv, c. 290 4. 

5) Idem, lib. de Op. et Elcem., tom. iv, c. 612 5. 
(6 Idem, ibid. 
7) Idem, lib. de Unit. Eccl., tom. 1v, 0. 818 5. . 
(à Cler. Rom. apud Cyprian., Ep. n, tv, c. 221 49 


nul PIUEFATIO. 


jusque mensis distributiones, alic insuper erant quie 
vocabantur sporiule , et qui eorum participes erant 
clerici, sportulantes appellabantur. Vide qus de 
hisce habet divus Cyprianus in sua Epistola ad Cle- 
lum Furnensem. Verum fateri debemus S. Cypria- 
num haud perspicue mentem suam aperuisse circa 
hasce sportulas; neenon auctores qui de illis lo- 
quuntur, non satis aperte seipsos explicare, ut pos- 
simus inde aliquid cerü hac in re definire. Censet 
Rigaltius « haberi in honore sportulantium, » uti scri- 
bit S. Cyprianus , idem esse ac participem fieri cujus- 
dam peculiaris distributionis, quz diversa esset ab 
illa quz appellatur ab eodem sancto Doctore « divisio 
mensurna, » qu: erat distributio generalis : nos vero 
libentissime adjungimus , pauperiores solummodo 
elericos hujus peculiaris distributionis fuisse parti- 
cipes, quam efformabant ille fidelium eleemosynz 
quee in arcis reponebantur. Arca ist: cum instar cu- 
jusdam calathi essent, vocabantur « sportulz » : unde 
« sportulantes » dicti qui ab hisce eleemosynis habe- 
bant unde in parte victitarent. Opinor autem , pro- 
pler pecullarem hanc distributionem pauperes cle- 
ricos nequaquam rejectos fuisse a generali cujusque 
mensis distributione, qua constabat tum Ecclesia 
reditibus, tum iis quz ad cleri sustentationem qui- 
libet fidelis contribuere tenebatur. 

LV. Hore canonice. — Przter tres diei boras ad 
publicam precem designatas tertiam scilicet, sex- 
tam et nonam, S. Cyprianus memorat pariter matu- 
tinum, inquiens (1) manej orandum , ut resurrectio 
Domini matutina oratione celebretur. Loquitur pari- 
ter de alia oratione ad dici finem facta ; quod quidem 
in eam precem recidit. quam vesperas appellamus. 
Insuper ignoro an de vigiliis interpretari posset quod 
habet ibidem sanctus Doctor et scribit de precibus no- 
cturnis (2). Quibus sane positis, babemus omnes ho- 
ras canonicas , 5] primam et completorium excipias. 
Preeter has publicas preces, alie erant qux» in priva- 
torum edibus fiebant, uti erat oratio ante cibum, 
cujus meminit S. Cyprianus in suo tractatu ad Dona- 
tum (5), et quam perhibet idem sanctus Doctor vel- 
uti consuetudinem suo zvo jam vetustissimam. 

LVI. De visionibus fidelium.— Ex pluribus operum 
S. Cypriani locis apparet manifeste, evo suo « vislo- 
nes multas ei manifestas factas esse (4), et etiam 
puerorum innocens :tas in extasi videt oculis, et au- 
dit, et loquitur ea quibus nos Dominus minore et in- 


1) Cypr. , l.de Orat. Dom., t. 1v, c. 545, p, c, seq. 
al ulla sint horis nocturnis precum damna; nulla 
orationum pigra el ignava dispendia. Cyprian. loe cit., 
c. 545, 4. Christianos noctu conventus habyisse res 
satis nota. Nocturnas. convocationes appellat Tertul- 
lianus lib. uu ad Uxorem. Antelucanos vocat Plinius 
in Ep. ad Trajan. Sed insuper ex privata devotione, 
fideles lecto se eripiebant , et per noctem exsur ebant 
oratum , ut ait Tertullian. loco prelaudato. Sic in 
Apologetico : Jta saturantur, ut qui meminerint etiam 
per nocte adorandum Deum sibi esse. 

(5) Cyprian., Epist. 1,ad Donatum, al. lib, ad Dena- 
(um iom. iv, c. » B , 866. 

(4) ldem, Ep. niv, tom. μι, c. 855, 4. 


M 


XLiV 
iruere dignatur (1). » Illos vero reprehendit quibus 
ea «somnia ridicula et visionesineptze videbantur (2).» 
Übservare pariter possumus ex divo Cypriano, olim 
higras vestes tempore lucius in usu fuisse. Scribit 
euim in tractatu de Mortalitate (5): « Defunctos desi- 
derari, non plangi debere, nec accipiendas esse hic 


airas vestes, quando illi in coelo indumenta alba jam 
áumpserunt. » 


ARTICULUS 1V. 
ANNALES LITTERARII. 
I. Litterarii minorum Patrum Annales. 
SJEGULO 1X. 
Circa annum 850. 


ΟΟΡΕΣ UNMiCUS ÁRNOBIO —  MINUCIANUS. « Codex 
tantummodo unicus hactenus repertus est, ex quo 
primum fluxit et iterum, iterumque Arnobius emen- 
datus est, qui Jam in bibliotheca regia Parisiensi 
exstat. Optandum vero esset, ut doctus aliquis, cui 
aditus ad codieem hunc regium patet, eum accurate 
describeret, quo s:eculo scriptus es:e videatur ratio- 
nibus justis probaret, ia primis vero num fedis adeo 
characteribus aut scriptur:e compendiis exaratus sit, 
ut totles a viris insigniter eruditis, quos suio loco no- 
minamus, nec umquam sine nova variarum lectionum 
messi exerceri potuerit : » hzc. habet cl. vir Schoc- 
nemaánn, h:zec etsi a duobus supra szeculis. uno. ore 
requirant quotquot Minucium, Arnobiumve legerunt; 
neminem tamen hactenus, ni fallor, reperire fuit qui 
hacinrestrenuam operam navaret, nec ultimus Arnohii 
editor J. C. Orelli, nec recens Minucii interpres Lug- 
dunensis , quibus prae omnibus par erat hanc acci- 
pere provinciam. Czeteris ergo deflcientibus , paucis 
pro virili de hujusce codicis unici descriptione age- 
mus. Codex ille, olim in Vaticana , nunc ex dono 
Leonis l'ap X, in Regia Parisiensi bibliotheca, sub 
num. 16601, antea 1544, vel 5975 asservatus ; 
membranis nitidis, elegantibus et integris solide 
compacius ; in forma 4*; duobus ferme pollicibus al- 
tior paulo quam latior; auratus in parte antica ct 
levigatus, postica vero tribus liliolis auratis distinc- 
tus; lignea duplici tabella, avulsis utriusque fibulis, 
stipatus; hinc et inde tegumento vestitus vitulino, 
nigro, variis insperso ornamentis inter que emicant 
nota llenrici ll et Dian: Pictaviensis stemmata ; nullo 
inscriptus titulo, nisi hoc solo nomine ARNOBIVS, 
tum operculo tum primo folio przíixo; tribus et 
viginti constans octo foliorum fasciculis, in qui- 
bus duo sexaginta folia Arnobium, octo vero et 
viginti Octavium. continent, Hsc autem sunt nola- 
biliora palieographica et grammatica signa; codex 
unciali sey Carolino minusculo caractere exaratur, 
nitido sane, puro, et apprime genuino, nulla 
Merpvingica nec Lombardica varietate mixto; ma- 


1) Id., Ep. ix , tom. ιν, c. 255, Δ. 
2) Id., Ep. Lxix , tom. IX , C. 407, 4. ᾿ 
(5) Id., tractatu de Mortalitate. tom. iv, c. 596,74. 


XLY 


jusculis rusticis rubris ad singula capitum initia, 
primo tantum excepto, absque ullis litteris peeudo- 
morphis vel ornatis, distingnitur ; soleni separari duo 
διφθὸνγον €? membra , qux tamen aliquoties, quod e 
Lombardica derivari videlur, una littera e cum un- 
cinula inferiori exprimuntur; in summo turgere vi- 
dentur superiores litterarum proeminentiuim hasta; 
in litteris m, n, u, anteriores tractus aliquando dex- 
trorsum , plerumque sinistroversus inflectuutur ; lit- 
tera a suo inferiori circulo strictiori, ut in unciali, 
perficitur, nec usquam , ut in cursiva, a vertice in- 
cluditur ; c vero toties quoties rotunde circuit. Quoad 
exteras notas orihographicas, potius quam palao- 
graphicas, pauca addemus : puncto dumtaxat expri- 
mitur casus dativus et ablativus in numero plurali v.g. 
nostris pedib.; esse, esset, sicee habent 66, tel ; &8( Yero 
aliquando fit ὁ; m plerumque omititur; singula 
omissio per ductum horizontalem indigitari solet; 
paucz occurrunt copjuncitiones , nec fere nisi in his 
vocibus re, ra, in copulativa et, in ultimis vocis unius 
literis cum alterius primis; cieterum $catel scrip- 
tura sphalmatibus; temere interpungitur ; seclioni- 
bus absonis textus distinguitur. Maximi nihilominus 
pretii, immo supra omne pretium est unicus ille duo- 
rum optimorum scriptorum codex ; cujus xetatem de- 
finire haud ambiguuin est; ex prefatis enim charae- 
teribus, in primis ex forma litterarum m, n, u, suf- 
fragantibus multis baud ultimi subsellii viris, ad 
primam noni saculi partem tuto refertur, pro- 
piorque ad medium quam ad initium accedere vi- 


detur. 
SAECULO XVI. 


Anno 1542. 

ἘΡΙΤΙΟ ῬΆΙΝΟΕΡΒ RouaNA. Minucii Felicis, una cum 
Arnobio, ad fidem unius exstantis in Bibliotheca Va- 
ticana codicis, curante. Fausto Sabxo Brixiano, typ. 
Ferrarii et Priscoanensis, regi Francorum Franci- 
sco I, jussu, ut videtur, pontificis maximi Leonis X, 
nuncupata, Rom: prodiit, in fol. (1) 

1546. 

BasiLEENsis l, apud Froben., ex Sigismundi Gelcnii 

recensione, cum Arnobio, in 8?. 
1560. 


BasiLEENSis ΠΠ, apud Froben., in-8^, in secunda 


editione Arnobii Gelenii. 
Eodem anno. 

HEIDELBERGENSIS , prima sub proprio auctoris no- 
mine data. Primus Franciscus Balduinus Minucio 
restituit Octavium hactenus ÁArnobii librum octavum 
reputatum ; at, ante Balduinum fraudem detexisse 
Hadrianum Juniuin, medicum Batavum et philologum 
sug satis celeberrimum. Immo vero non Juyii iste 
honor, sed Antonii Morrilloni, em. cardinalis Grand- 
velle secretario et bibliothecario, ad quem non- 
nulle exstant Junii Epistolz, et cui ipse Junius hanc 
laudem vindicat in. Animadverss. lib. w1, c. 1, edit. 
nov. Roterd. 1769. Ceterum hxc Balduini editio 


[D Mulja in bis et sequentibus desumuniur ex 
Schenemanni, Lumperi, Cellerii operibus. Epp. 


PRAEFATIO. 


XLYÍ 


textum merum exhibet ; cui przfatio addita est, in 
qua cum vindiciz pro Minucio Felice vero auctore ex 
Hieronymi et Lactantii testimoniis, styli et formse 
scribendi ab Arnobiano discrepantia traduntur, tum 
argumentum et analysis totius libri proponitur. Nun- 
cupavit Balduinus Minucium suum Friderico, electori 
Palatino, academiam Heidelbergensem, recens tunc 
ab isto priucipe institutam, his prinfitiis musarum 
quasi consecraturus. Ex off. Lud. Lucii typ. Heidel- 
berg., in-8^. 
1580. 

PaAnisiENSIS [, una cum Tertulliano et Arnobio, 

cura Laurentii de La Barre, in-fol. 
1585. 

RonANA II, typ. Dom. Bas:e, ex Fulvii Ursini easti- 
gatione, Petri Ciacconii schedis adjuti, preeunte 
Arnobhio , sed nomine Minucii inscripto, in- 4*. Ursl- 
nus, sive nescierit, sive nescire simulaverit verum 
auciorem a Balduino fuisse detectum, id sensisse 
primum cardinalem Sirletum affirmat. 

1589. 

PanisiENSIS lI, in-fol., in Bibl. Bodl. 

1598. 

Joh. Meursii Hypocriticus. Minucianus, cum ejus 

critico Arnobiano. Lugd. Bat., in-8". 


SAECULO XVII. 


Anno 1605. 

BasiLEENsis 11, ex bibliopolio Frobeniano, in-8*. 
Marci Minucii Felicis Octavius et Cypriani de Idolo- 
rum Vanitute. Joh. a Wower recensuit. Prfatus non 
est. Lectiones szpe laudat, qux plerumque cum ms. 
regio minime concordant; nec ullam fidem habent, 
siquidem bonus ille vir imponi sibi passus est ab aliquo 
qui ita esse in opimo libro mentiebatur. Notas suas, 
quamvis doctas , nec prater locum appositas , spatio 
decem dierum adornavit : in locis tamen difficilioribus 
adjutorem habuit eruditissimum virum Scaligerum. 

1609. 

HaNNOvERANA I. Geverh. Elmenhorstii typis We- 
chel., in-89, cum Arnobio, nil nisi merum textum 
hoc auno dedisse videtur : serius pregrandem tur- 
bam auctorum et locorum eamdem rem illustrantium, 
pretereaque nihil attulit. Inde tamen inter duos viros 
dissidia, rixe, contumelize, de quo legende Scaligeri 


epp. CCLX - CCLXII. 
ü 1605. 


PanisiENsiS Il, apud. Marc. Orry, in-8*, cum Arno- 
bio Desideri Heraldi hxc Schoenemann. Qusrit 
tamen D. Lumper unde editionem hanc de anno 16085 
habeat Fabricius (Supplem. Bibl. lat. ad lib. 1v, c. 5.) 
et Ceillerius (Hist. génér. des Aut. eccl., t. n, p. 255). 
« Hoc vero, inquit, satis scio et hanc et alteram de 
anno 1615, cum Arnobio emissam nihili esse, si qui- 
dem Desid. Heraldus Arnobium suum jam ante Mi- 
nucium ediderat, ut testatur in Prafatione ad Johan, 


Bochardum. » 
1610. 


HripELBERGENSIS Balduini, repetita Francof. in-8", 
Fabric. Del. Argg., p. 216. 


Lvl 


Eodem anno. 
PanisiENéiS. {ΠΠ|, in-fol. (Cat. Bibl. Darber.. t. n, f. 
p. 76, et Cat. Bibl. Bodl.) 


1612. 


HAuBURGENSIS I, in ful., Marci Minucii Felicis Octa - 
vius ex recensione et cuin. commentariis Geverharti 
Elmenhorztii accedunt Franc. Balduini Prolegomena 
in M. Min. Fel. Octavium. Elmenhorstii notationes 
commentariis Wowerii interspersas esse eumque 
sepe librum ms. citare, ubi tantummodo lectiones 
codicis regii appelland:e fuissent Rigaltius notavit. 
Scilicet ex eodem Wowerio librum illum ms. lauda- 
bat , ut ex iis qux supra ad Wowerianam editionem 
scripsimus, disci potest. Ceterum, pro more suo, 
integras auctorum veterum siinilis argumenti pagi- 
nas apponit, egregie hac testium nube Minutium 
illustrari censens. 


1613. 


PanisiENSIS IV, Lutetiz Paris., in-4*, typis P. Met- 
tayer. M. M. Fel. Oct. Des. lleraldus ms. reg. ope 
emendavit et notas addidit. — Confer qux a nobis 
dicta sunt ad Teriulliani Apologeticum, ab eodem 
hoc anno editum. Textum hic expressum jain 
an. 1608 cum Arnobio excudendum curaverat, hic 
tandem notis pro inore doctis et exquisitis ornavit. 
In summa Romanam ed. Fulvii Ursini se secutum 
esse prolitetur ea lege, ut ab illa quam omnium 
fidelissimam esse censet, nisi ms. regio pri-eunte, 
non recederet, et ea ipsa adeo, quc» vel primo 
adspectu vitium suum proderent, retineret. (amen, 
nec Sig. Gelenii, qui hzec omnia. ( vitiosa intellige ) 
mulare nou dubitaverat, exemplum sequeretur. 
Nihilominus , quod in laudem viri dictum volo, 
Gelenii lectiones nonnullas uteumque bonas non 
deseruit, sed Romane priiulit. Codicem regium 
Tliuani benelicio nactus erat. Inscripsit autem hunc 
libellum Joanni Bochardo Sacri Consistorii consi- 
liario, ete. — Aliam Octavii cum Heroldi animadver- 
sionibus editionem cum Arnobio, an. 1615, in-4? 
factam Fabricius commemorat, cujus tamen nec 
ipse ad Arnobium, nec praeter eum quisquam. me- 
minit. ( Bibl. lat. 1, 1v, c. 5, ed. Ven. t. in, p. 282; 
et in Del. Árgg. p. 2106.) 


1017. 


VERSIO , omnium prima, Gallica I, auctore Thoma 
Reverendo ex typis Jacobi Lebas, in-129, xv-185-5 
pp. (Bibl. Lugdun.) Nuncupata nobili viro Fran- 
cisco Revereudo (Francois Le lévérend, sieur de Ca- 
liz) , auctoris avunculo, regi a consiliis, etc. Prai- 
miuitur inonitum ad lectorem, in quo interpres sex- 
decim tantum annis natus, dicitur, nomenque pro- 
priuin de Baali Le Révérend eo loci prz se fert; nec 
junior licet et omnium primus, despiciendus inter- 
pres. 


1624. 


Ep. PanisiENsis V. Paris., in-fol., in Bibl. PP. vol. 
ix, col. 4. 


PRAEFATIO. 


Xr vut 


1621. 

OxowiENsis I. Oxon., in-12. Minucii Octavius. (Bibl. 
Mus. Britt., voce FELIX.) 

' 4656-1657. 

Vgnsio GaLLicA II. Minucii Felicis Octavius gallice 
redditus a Nicolao Perrot d'Ablancourt; Paris. apud 
Joh. Camusat, in-12, xn-96 pp. privilegio regio ia 
die 5 sept. ann. 1636 subsignata; typis absoluta 24 
dec. ejusd. anni, Philandro, sub cujus nomine latitat 
Conrart, dedicata : prodiit anno 1657. Iterum ann. 
1660, in-18 ; 1662, in-12 ; 1677, in-19 ; vicies deinde 
repetita, modo textu latino, modo notis aucta , nec 
umquam verior, nec fidelior quam c:zeterze ejusdem 
auctoris versiones. 

1630. 

VER&10 ÁNGLicA I. M. Minucius Felix his dialogue, 
called Octavius, translated into English , by Richard 
James of c. c. c. in Oxford, in-8*. 

1637. 

VeRsIO GaLLicA lll. Minucii Felicis Octavius gallice 
redditus opera Guillelmi Du Mas, canonici οἱ decani 
eccles. cathedr. Alethensis. Paris. apud vid. De Tous- 
sainct du Bray., in-4*, 16-146-125 pp. 

1643. 


PanisiENSis Vl, RicaLTIANA. 1. Lutetim, vid. Ma- 
thur. Dupuis, in-4» M. M. F. Octavius, et Czc. Cy- 
priani liber de /dolorum Vanitate; editio nova ad 
fidem veterum exemplarium, ex recensione et cum 
observationibus Nic. Rigaltii. Note sunt paucse, sed 
erudite et apte, ut solent Rigaltii; prx»missa est 
de variis editionibus Octavii Minuciani przvfatiuncula 
egregio judicio et modestia conscripta. Codicem 
regium, quoque iterum studiosius, nec sine fructu 
Rigaltius adhibuit. 

1645. 

RicaLTIANA 11. Lugd. Bat. ex off. Justi Livii, in.S? 
f. 12. M. M. F. Oct. (ες. Cypr. de Idolorum Vanitate, 
cum observationibus Nic. Rigaltii; et Julius Firmi- 
cus de profana ac vcra Religione, cum notis a Jo. 
Wower., una cum novo ludice. — Jul. Firmicus ex 
recensione Wowerii peculiarem titulum habet ac 
seorsim sisti potest. Uterque liber pro ratione Biblio- 
pole curatus est. Ad Minutium pertinent, preter 
Rigalüi in Minutium et Cyprianum annotationes, 
indiculus verborum, οἱ Balduini prolegomena, typis 
iterum exscripta. 

1645. 


PanisiENgIS VIT, BucarTiANA II. Luteti:e, ap. Math. 
Dupuis, in-4*; iterata Rigaltiana Fabric. (Del Argg. 
p. 216.) 

1618. 

CrassicA I. Rothomagi, ap. Jo.le Boullenger, in-12. 
M. M. Fel. Octavius. Textus in usum collegii societa- 
tis Jesu, Rothomagi exscriptus. 

1652. 

OvzsgLüNA I. Lugd. Dat. ex off. Jo. Maire, in-4*. 
Cum integris omnium notis ac commentariis novaque 
recensione Jac. Ouzelii; cujus et accedunt animad- 
versiones; acc. preterea liber Julii Firmici Ma- 


εἰσ 


terni V. C. de Errore profanarum Religionum. — Fo- 
tilissimi hujus commentatoris notarum colluvies 
jmmensitate sua reliquorum omnium longe superat. 
Ad singula Minucii verba undicumque omnia apta 
inepta incredibili stupore et imprudentia corrosa 
sunt. Nec vero ex proprio quidem lectionis penu, 
sed aliorum qui longe alio consilio congesti erant 
cumulis. Quod ad textum attinet , in distinctione et 
interpunctione verborum multa se egregia przstitisse 
gloriatur, de quibus penes alios esto judicium. 
Inscripsit Ouzelius opus suum Christine Suecorum: 
Firmicus ex Wowerii recensione et unius Wowerii 
animadversionibus editus est. 

1666. 


Eprr, Panisigvsis VIII. Parisiis, ap. Jo. Dupuis. 

in fol., cum Cypriani operibus, ex ed. Priori. 
1671-1672. 

S. S. Cornelii, Lucii, Stephani et aliorum epistola 
in Collect. concilior. cura P. P. Labb:ei et Cossart. 
edita Paris., 4 vol. in-fol. 

1672. 

OvzeL1axA. II. Lugd. Bat. ex. off. Hackiana : repe- 
tita Ouzeliana, nec tamen ad unguem repr:sentata ; 
scd quod ingeniose a typographis excogitatum est, 
notarum omnium congeries, qux in priori Ouzeliana 
post textum agmen ducebat, hic ipsum textum pre- 
mit, ut &epius lineis iisdem sexies et amplius ad 
singulorum auctorum, qui numeris distinguuntur 
animadversiones repetitis vix textum prz textu digno- 
scere possis: De novo adjecerunt, membris itidem 
distractis, Meursii criticum Minutianum. Quod lepi- 
dissimum denique accidit, medias inter reliquorum 
commentatorum animadvertiones titulus variarum 
lectionum seorsim conspicitur, qu:e unde allatze sint, 
vix divinabis, nisi penitus tibi perspecta sit biblio- 
polz hujus in exornanda hac editione scdulitas: 
Videlicet variz lectiones suut seorsim ad calcem 
editionis suz ab Elmenhorstio exhibit», quas sicut 
ile ex singulis priorum editorum annotationibus 
collegerat, ita et suis locis singulas, et collectas 
iterum typis mandarunt. 

1678. 

OxowiENss IH. RicaLTIANA III. Oxoniz, cum notis 
Nic Rigaltii. (Giornale di Roma, 1679, p. 157. Fa- 
bric. |. 1.) 

1682. 
— VeBSIo AxcLicA lI. A Dialogue, by Marcus Minucius 
Felix, translated into english, by P. Lorrain; 
London, in 89. Eodem repetita anno 1695, ibid. 
in-12. 

1685. 

E». HottAwpicA. Amstelod. in-19, cum nova et 
optima omnium ac rarissima recusione versionis gal- 
lie: Ablancurtii e regione textus positze. 

1685. 

Petri Antonii Burchardi, Slevicensis Dissertatio de 
Minucio, quam thesibus ex ejus libellis excerptis et 
Chrestomathiz Minucianz pr:misit, sub hoc titulo : 
M. Minucii Felicis Octavius, non octavus liber Arnobii, 


PRAEFATIO. L 


seu elegantissimus Minucii pro veritate religionis chri- 
stiang dialogus, in theses. digestus, quas habuit pre 
side D. D. Kortholto. (Kiloniz, in-4*. Vide Molleri 
Cimbria litter. 1, 81.) 

1689. 

SS. Felicitatis, Perpetu» et SS. Martyrum fpas- 
Sio, inter Acta sincera Martyrum, cura D. Theod. 
Ruinartii edita Paris.; in-4^, repetita Amstelod. ann. 
1715, Veron. 1751. 

1689. 

LiesigNsis |. Lipsim, in-12, cum versione gallica 
Ablaneurtii e regione textus posita. (Fabric 1. 1. 217.) 
1696. 

VERsio Horzawpica ΠῚ, ex typis Elzevirianis, 
in-192. 

1698. 

L. E. Dupin, de Minucio, in nova Biblioth. Auct. 

Ecclesiastic., tom. i, in-4*. 
1699. 

HaLENsis 1, Crassica. 11. Halas., sumptt. Jo. Frid. 
Zeilleri et Henr. Musselii, in- 8». Minucii Octavius et 
Cypriani ; uterque recensitus et illustratus a Christo- 
phoro Cellario.— Usui scholarum, qus erat viri 
hujus optime meriti de juventute sedulitas, consul- 
turus, textum Minucii ex superiorum editorum nec 
non Jo. Frid. Gronovii, cui primas merito defert, 
animadversis emendatiorem excudendum curavit 
annotationibusque non multis et prolixis, sed egregiis 
et nullo non tempore legentibus profuturis explica- 
vit, qu» vel ad lectionem ipsam, vel historiam 
atque fabulas, vel denique latinitatem spectarent,, 
Cypriani libellum ad Wowerii exemplum adjecit, 
itemque Balduini dissertationem ; denique in fine 
accesserunt, quod serius et textu jam exscripto 
demum allata essent, observata quzdam Jac. Peri- 
zonii. Postremo, αι liaud minima libri dos est, in 
capitula et paragraphos apte textum Minucianum 
primus descripsit. 


SAECULO XVII. 


1703. 

VEns. ἄνομοι lll. A Dialogue, by Marcus Minucius 
Felix translated into englisch, by M. Combe. London, 
in-8^. 

1107." 

Eo. DaAvisiaNA, Crassica III. Cantabrigix typis aca- 
demicis, impensa Jo. Oweni, in-89.—Minucii Octavius 
cum integris observationibus Nic. Rigaltii et selectis 
aliorum recensuit suasque notas adjecit Jo. Davisius. 
—Praemittitur Frauc. Balduini dissertatio, rerumque 
et latinitatis indices subnectuntur. Quoniam autem 
Rigaltium reliquorum Minucii interpretum agmen du- 
cere Davisius censebat, quamquam non 3b omni ha- 
lucinandi periculo eum tutum esse concedit, ejus 
prae reliquis curam habuit. Sed nec alios neglexit, 
nec adeo ea interdum effugere passus est, qu:e viri 
docti passim aliud agentes de Minucio observasseut, 
si qua harum animadversionum utilitas esse posset. 
Textus distributionem a Cellario adoptavit. Ceterum 
admodum modeste de opera sua sentit vir doctissi« 


LI PRAEFATIO, LII 


mus, συ ad juvenum ingenia erudienda et exacuenda 
pr: multis aliorum est utilissima. 
1108. 

Vrns. ÀANcLícA IV. M. Minucius Felix's Octavius 
and Tertullian's Apology for the primitive Christiaas. 
London, in-8*. 

1709. 

E». GaoNoviaxa. Lugd. Bat. ap. Corn. Boutestein 
et Sam. Luchtmaur. in-8*. — Minucii Octavius cum 
integris Woweri, Elmenhorstii, Heraldi et Rigaltii 
nojis aliorumque hinc inde collectis ex recensione 
Jac. Gronovii, qui emendationes et explicationes suas 
adjecit. Accedit Cac. Cyprianus et Jul. Firmicus 
Maternus — Dandum nimirum erat hibliopolis hoc, 
puto, ut notas virorum in titulo laudatorum integras 
repeti pateretur Gronovius, qui de ipsis sane, si quis 
alius, veram sententiam tulit. Secundo vero consilio 
curas eruditorum foris in Minucinm exercitas, id est, 
annotationes ad diversos auctores occasione data in 
Minucii loca, seu ut lMlustrarent seu emendarent, 
scriptas diligentius conquisitas excussit, quo nomine 
Pric:eum ad Apuleium in primis imagni facit. Quid 
ipse studii ad Minucium contulerit, ex his ejus ver- 
bis optime puto constabit : « Insita Dialogo doctrina 
suppeditaverat hilarem ubertatem, inquit. Insuper 
quoque maleriam libelli gerebam memoriz insitam, 
et aderat veneratio sermonis latini tam caste ab scrip- 
tore usurpati, ut sic in legendo varia secutus, ad 
collationem ingentem forem promptus. Etsi przter 
Sab»um et Ursinum, prater Heraldum et Rigaliium 
Josephus Scaliger quoque et Salmasius operam na- 
vaverant collationi codicis ms., qui est Lutetize, nul- 
jum tamen istuc proficisci a multo tempore intellexi, 
quem non ad inspiciendum rursus hortarer et insti- 
garem. Hzc ipsa fuit etiam occasio accensae acrimo- 
nix ad varia subolfacienda et veterem manum repo- 
nendam aut proferendam sententiam scriptoris, unde 
aberrabant alii, quum se judicarent maxime felices 
et s»gaces. » Ad locum cap. xx! de Diana Ephesia 
veruhus exstructa integram [00:5 Holstenii dissertat. 
apposuit, docta utique et ingeniosam sane, sed 
cujus forie commodius summa tantum adscribenda 
fuisset (1). Ne verotcoffendat, quod totus sit in exa- 
gitando et cavillando, qui ab eo vix nominari dignus 
erat Ouzelio, Jacobum Gronovjium nosse debes. 
Nummos et figuras z:?re incisas ztas i]la in auctorum 
veterum editionibus in deliciis habebat; ad usum 
nihil conferunt. 

1109. 

Ed. Prima seorsim data quorumdam  Novatiani 
operum, sub hoc titulo : [ncerti auctoris de Tegula 
Veritatis sive Fidei, vulgo Novatiani de Trinitate liber, 
ad Pamelii fidem descriptus ; nec ullis. animadversioni- 
bus illustratus, cura William Whiston's in. Sermons 
and essays upon several subjects. 

1709-1716. 
Vgns. ÁNcLICA V. Octavius... translated. with. nQ- 


(1). Vide supra, curramdem edendam esse duxeri- 
mus Epp. 


fes... by William Reeves... printed with the Apolo- 
gies of the primitive fathers. London, 9 vol. in-8. 
1111. 

Ep. DavisiaNA II. Cantabrigize, in-8". Ex secunda Jo. 
Davisii recensione cum Variorum notis, addito, Com- 
modiano. (Cf. Acta Erud., t. 1v, suppl., p. 425; Bibl. 
Choisie, V. xvnt, p. 541 ; Mem. of. Literature, t. 1, p. 
990; Mém. de Trévouz, t. n, p. 888; Bibl. Choisie, 


t. xxiv, p. 120.) 
1719. 
VERS(0  HorrANbiCA llf, curante D. Gargonum, 
Flessing, in 8". 
1715. 
D. Nicol. Le Nourry, Dissertatio in Minucii Octa- 
vium, tom. 1 Apparat. 


Eodem anno. 


SS. Cornelii, Lucii, Stephani et aliorum eyistolze 
in Joh. Harduini Conciliorum collectione maxiina. Pa- 
ris., in-fol., tom. 1. 

1721. 

Eorumdem epistolz a D. Petro Coustantio editze 
in eximio nec satis laudando opere cui titulus : Epi- 
stole Romanorum Pontificum et que ad eos scriptze 
aunt, a S. Clemente 1 usque ad Innocentium lI, etc. 

1724. 

Εν. ANcr1iCA II Novatiani. Oxonii, e Theatro Shel- 
don, in-8». Novatiani opera qux exstant, omuia cor- 
rectius longe quam umquam antehac edita , notisque 
illustrata per Eduardum Welchmaun. 

Exhibentur libelli inter Tertullianea servati et alte- 
ra ad Cypr. Ep. Welchman, qui adversatur Whistono, 
repetiit textum Gelenianum. « Mendis universis qui- 
bus tum in vocibus , tum in clausularum distinctioni- 
bus passim laborabat, medicam manut summa cura 
se apposuisse dicit. » Propter qu: aerem Jacksoni 
nec plane immeritam censuram passus est , uenda a 
Pamelio remota, Gelenium sequendo iterum infer- 
sisse, pluraque omnino reliquisse quam sustulisse ob- 
Jicientis cuim. tàmen maguam earum partem facile 
emaculare potuerit, si Anglicanum ms. exemplar a 
Pamelio descriptum non neglexisset et Fulvii Ursini 
ex mss. observationes a Jo. Wowero exscriptas, quas 
nancisci potuerit, non penitus ignoravisset. Alterum 
quod addit, Welchmannum quidem luxata capita ad 
propria loca reduxisse; sed in hoc antecessorem ha- 
buisse Responsi auctorem contra D. Waterlandi de- 
fensionem quixstionum quarumdam, quas edidit de 
Trinitatis controversia, nec tamen ejus meminisse et 
de notulis item, unam et alteram et locorum S. Scrip- 
turz indicem valde imperfectum adjecisse : id multis 
fortasse paulo iniquius ab eo dictum videbitur. 


1728. 

Εν. ANcuicA ΠΠ NovamiaNt. Londini: typis Jo. 
Darby et T. Brown, et impensis Joannis Noon in 
vico diclo Cheapside, juxta saceilum Metaxariorum. 
— Novatiani Presb. Romani opera, quz: supersunt 
omnia, post Jacobi Pamelii Brugensis recensionem, 
ad antiquiores editiones castigata, et a multis men- 
dis expurgata : illustrata etiam copiosissimis obser« 


valionibus et notis, in quibus totum argumentum 
auctoris de regula fidei ex veterum Patrum monu- 
mentis late discutitur. Prxmittitur dissertatio de 
Filio Dei homousio, sive co-essentialite uni Deo Patri. 
Studio Joannis Jackson, Ecclesizx Anglican:x Presby- 
teri, et de Wherwell comitatu Hantoniz prabendarii. 

Prater ea, quz superior editio, complectitur hzc 
eliam alteram cleri Romani ad Cyprianum episto- 
lam, de quo supra verba fecimus. Quod rationem 
attinet, quam in recensendo textu secutus est, a Pame- 
lianoexemplo numquam se discessisse profitetur, nisi 
quando sensus et ratio auctoris emendationem plane 
postularet, aut vindices alios , vel exemplarium suf- 
fragium secum haberet. Qua in re Lat. Latinio et 
Fr. Junio nonnulla se debere plurimum vero ms. An- 
glicano et F. Urs. mss. notis adjutum se affirmat. 
Plurimum sibi laboris indulsisse narrat, ut versionibus 
Scripturarum diversis et veterum Patrum citationibus 
cum archetypo textu collatis omnes lectiones varias 
cujuscumque textus a Novatiano citati, inde deducen- 
das, qua notatu digna essent, una conquireret et lec- 
tori sisteret. « llanc vero operam tuli, inquit, nor 
quod me aliquid fecisse quosvis putare vellem ; sed 
quod alios exemplo meo, si liceret, moverem ut 
in edendis veterum libris hac viaincederent, et omnes 
varias lectiones locorum omnium Scripture, qui in 
unoquoque scriptore citantur, congererent : atque lioc 
ad promovendam sacrarum Litterarum emendationem 
et cognitionem multum collaturum confido. » 

Notz denique et observationes mult: et accurate 
prolegomena docta indicesque locupletissimi , nec 
non in rebus levioribus cura manifesta, egregie edito- 
ris vice functuin Jacksonum ostendunt. 

1150-1740. 

Variorum note et commentarii in Octavium Minu- 
cii Felicis, inter quos J. Jortinii, ut putat Saxius in 
Onomastico, notz criticze in. Miscell. Observat., vol. 1, 
t. 1, p. 25; vol. 1, t. in, p. 408-409; vol. ui, t. 1, p. 
49-92; 1. n, p. 177-181; 1. ut, p. 522-324. -— Jerem. 
Marcklandi, in vol. 11, t. 1, p. 54-60. — Thom. Wop- 
Kensii, in vol. ix, t. 1, p. 51-75; vol. x, t. 1, p. 11- 
54. — Heumanni Ferculum n, in vol. vn, part. n, p. 
247-212; Fercul. 111, ibid. part. m, p. 421-478; 
Fercul. iv, vol. vin, p. 1, pp. 115-154; Fercul. v et 
ult. part. m, p. 451.479. — Fr. Ott. Meuckenii Ἐπί- 
χρισις modesta eorum qui ad Minucium Felicein a 
celebr. lleumanno observata sunt. Ibid., v. in-4*, p. 
729. 

1130. 

D. Remig. Ceillerii. Q. S. B. Hist. générale des 

auteurs ecclésiast. art. Minuc., t. n, p. 2235. 
1735. 

De S. Stephano papa et martyre, inter acta SS. 
Bollandiana, ad diem 92 aug., tom. 1, p. 119-140, 
auelore Petro Boscho. 

11506. 

Chph. A. Heumonni observatio qua numero jure- 

consultorum eximitur Minucius Felix, in parergis seu 


PRURFATIO. LY 


accessionibus ad omnis generis eruditionem. Goet- 
ting., in-8*. 
1728. 

Marci Minucii Felicis pro se et statu suo epistola 
apolugetica ad Fr. Ottonem Menckerium, qua Heu- 
manni observatio refutatur in Nova Acta Eruditor., 
anno 1758, p. 910. 


1745. 


E». GRoNoviAsA I. Rotterodami, ap. Jo. Dan. Be- 
inàn. — Ex recens. Gronovii, ed. a. 1709, repetita. 
1750. 

Εν. DavisiasA Hl. Glasgua. in οὐ. Acad. exc. Rob. et 
Andr. Foulis Acad. typography., jn-4». M. Octavius ex 
recens. Jo. Davisii. Textus cum Indice solito nitoro 
cxpressus. 

1151. 

Joh. Wern. Meiner Minucii Felicis loci aliquot 
perperam sollicitati, a corruptionis suspicione vindi- 
cati. Longosaliss:», in-4". 

1152. 

Vgns. GERMANICA I. Minucii Felicis Octavius, inter- 

prete J. F. Hollander, prodiit Francof., in-8". 


1154-1755. 


Gruneri observationes criticze inter Acía societatis 
latine Jenensis, vol. i, p. $5 ; vol. i, p. 208, v. p. 220. 


4756. 


Vgnsio IraLicA I. In. Venezia, presso Simone Occhi. 
in-8*, l'Ottavio di M. Minucio Felice, recato in lin- 
gua Italiana col testo latino. a rincontro, e con op- 
portune annotazioui illustrato da D. Marco Poleti. 
Cl. R. Somasco. — Haud inepte institutum editori 
cessit (Paitoni, Bibl. degli autori antichi Greci et Latini 
volgarizzati, uw, 350. Gamba, Serie dei testi di lingua, 
n* 93554). 

1760. 

Ep. LiNpxERANA 1. Longosaliss: , sumpt. Jo. Chr. 
Martini, in-89.—Octavius et Cyprianus de Vanitateido- 
lorum ; — uterque receusitus et illastratus notis va- 
riorum selectis atque etiam δυΐ8 a Joan. Gottlieb. 
Lindnero (Longosal. Schol. tum correctore) cum 
prifatione Jo. Aug. Ernesti. Diligentia et cura edi- 
toris prima hujus eilitionis virlus est ; deiude altera, 
quod eas quas ex Gronovii inde tempore variis locis 
viri docti ad Minucium perpoliendum, illustrandum 
et obscurandum etiam contulissent symbolas, cum 
judicio dilectas propinat ; tertia, quod erisin modes- 
tam et aceuratam editor sequitur, qu:e ex Ernesti 
Summi preceptis defendenda magis et explicanda 
lectione vulgata, quam conjecturis exercendis occu. 
patur; postrema tandem, quod breviter et summa- 
tim, nec tamen cum perspicuitatis jactura aliorum 
bene dicta repetit omninoque sermonis maximam 
curam babet. Ernesti prefato de sacrorum scripte: 
rum lectione cum antiquioribus Grxcis et Romanis 
scriptoribus conjungenda praecipit. Accedit denique 
priter Balduini dissertationem Holstenii epistola et 
index triplex. 


LV PRAEFATIO. Lvi 


1102 


J. D. Van Hoven, ep. hist. critica de vera etate, 
dignitate et patria Marci Minucii Felicis, Campis, 
in- 4^, qui magna contentione id egit, ut Minucium ante 
Tertullianum et M. Antonini temporibus floruisse 
probaret. Recusa est hzc epistola in auctoris spicile- 
giis critico antiquariis et in Lindneri additione se- 
cunda Minucii Felicis. 

1163. 

VERS. GrERMANICA 11. Ocíavii, interprete magn. 

Gottfr. Lichtwer, in-8^. 
166. 

Ep. GALLANDIANA. In collect. nova Vett. PP., t. ii. 
Venetiis, in-fol., ad duplicem Davisii recensionem, 
selectis variorum notis quse contextum emaculandum 
respicerent. 

1161. 

S. Cornelii et Novatiani opera in eadem Gallandii 
Collectione , t. ii, p. 278-287, ct 3353-5062 , Venet., 
in-folio. 

1718. 

Εν. ΓΙΝΌΝΕΒΑΝΑ lI. Secundis curis Cl. Lindnerus 
Minucium, Longosalissz evulgavit, in-8". In nova 
hac editione lectiones variantes, conjecturas virorum 
doctorum , et ea 4:8 ad χρίσιν solum spectant ne 
lis , quibus hxc parum placent , taedio esset , exem- 
plo virorum doctissimorum, Gesueri, Heynii, sejun- 
genda a reliquis esse duxit. Tum annotationes, quas 
olim in indices conjecerat, et quas pauci vel nemo 
ibi quzrebat , sub textum revocavit. Singula ac cu- 
ratius excussit, nec, sicubi ab eo erratum est, id 
fateri ingenue dubitavit. Etiam pro dissertatione Bal- 
duina , in terris nostris satis nota ubique obvia, de- 
dit epistolam Clar. ab Hoven ; Devera Minucii cate, 
eique subjunxit breves aliquot excursiones , qux ta- 
men notarum modum excessurz fuissent. 


1181. 

VERSIO ÁNcLICA Vl. A Dialogue by Marcus Minucius 
Felix, Edimburg, in-8*. Dignus est auctor anonymus, 
cujus nomen detegatur, nempe David Dalrymple, de 
Minucio optime meritus. 

1782. 

E». SrAgaLinu NA. Wirceburgi in off. Stahel. in-8", 

cum t. n Operum Cypriani curante Oberthür. 
1786. 

Vgnsi0 GALLICA compendiosa Octavii , auctore D. 
Abb. de Gourcy, in tomo t operis cui titulus : Des 
anciens Apologistes de la Religion. 

1186. 

Fr. Ph. Gourdin, rei'literariz et antiquaris gna- 
rus, ad D. Grappin, O. S. B., scribebat hoc anno se 
jamjam editurum fore nov: Gallicze versionis Minu- 
cian: ; quxe ad hunc diem incomperta remansit. 

1791. 

6. F. Steph. Stierer Observationes nonnulle critic 
in quedam P. Virgilii et Minucii Felicis loca. Ausp. 
in-4". 


1792. 

ΈΚΒΙΟ HispaNicA D. Octavii in opere cui titulus : 
Colecion de los apologistas de la Religion cristiana , 
reunida por el senor Abbate del Gourcy, traduceda 
al castellano et dedicata al sabio Clero de Espana 
por D. Manuel Imeno y Urriera. Madrid. t. n. in-4*. 


S/ECULO XIX. 


1825. 


VERS. GaLLiCA [. Octavii, auctore Ant. Pericaud, 
recensente C. Breghot du Lut , prxeuntibus Tertul- 
liani libro Apologetico et tractatu de Prescriptioni- 
bus. 


1824. 
VERS. GaLLiCA V. Ejusdem Octavii, op. D. M. N. S. 


Guillon in in volumine Bibliothecae ejus select» Pa- 
trum Ecclesix latinz et orientalis. 


4824. 
H. Meieri Commentatio de Minucio Felice, Turici, 
in-8*. 
1856. 


VEns. Garrica Vl, auctore ἢ. D. Buclion, qui eam in- 
seruit in collectione dicta Pantheon, sub hoc titulo : 
Choix de monuments primitifs de l'Eglise chrétienne, 
in-A*. 

1856. 


Εν. MunALTIANA Octavii, curante Ed. de Muralt, 
Turici, in 8'. Accedit commentatio de Minucii zxtate, 


1836. 

Ep. LuB&KERTIANA ejusdem auctoris, cum nott. ; et 
vers. Germanica iv , curante D. H. B. Lubkert. Lip- 
sie, in-5*. 

1859. 


Vgns. GaLLicA VII. Octavii inter opera selecta Pa- 
trum in gallicum versa sub nomine D. Genoude , in 
tomo 1v collectionis; Paris., in-8". 


1845. 


VEhRs. GaALLICA IV iterum ab eodem D. Perricaud in 
lucem data, cum textu latino ad fidem editionis se- 
cund: Lindneri; et notis plurimis aucta ac in primis 
disserlationibus doctissimi viri Greppo egregie ornata. 


1844. 


E». Nova PanisiENsis Mixocii FELICIS , hiec nempe 
quam damus , ad fidem unius codicis exstantis dili- 
genter collati, cum notis selectis Lindueri , Rigalti, 
Heraldi, Wowerii, Gronovii, Gruneri, Elmenhor- 
$tii, Heumanni, Cellarii, Menckenii, Davisii, Qu- 
zelii, Wopkenii, Gallandii, Meursii, etc., haud ne- 
glectis recentiorum editorum et interpretum subsidiis, 
premissis D. Lumper proomiis, Ernesti epistola, 
Balduini dissertatione , Lindneri synoptica et logica 
analysi , seduloque adjunctis Luce Holstenii epistola 
et Nicolai Le Nourry dissertatione de Minucio , cu- 
rante hujus Dibliothecz editore J. P. Migne, Pari- 
giis , in-4*. 


Lv 
$ 11. Litterarii annales Cyprianici. 


[SkcuLo un.) 
Anno 246. : 


CxpniaNUs, ab anno 243 Christianum se professus 
annis duobus in sacris litteris strenue impensis, ini- 
Gum scribendi pro fide sua in epist. ad Donatum fa- 
cit. (Morcelli, vid. infr. col. 142.) 

247-248. “ 

Primum scripsit libellum de Vanitate idolorum. 
(Pearson, Morcelli.)— Adhuc presbyterum scripsisse 
wes libros Testimoniorum adversus Judaeos, item librum 
de Habitu Virginum, opinio multorum est. ( Morcelli, 
Maran. ) 

949. 

Oriente Deciana persecutione sub initio sui cpisco- 
patus, Cyprianus scripsisse creditur Ep. 1xv1 ( Ma- 
ran.) ; Ep. uxn (Morcelli) ; Ep. txi, 1xv ( Pearson.). 

250. 

Sxviente persecutione, videntur scripta fuisse 
Epistolze Cyprianicze ni, 1v, tredecim in epist. xv 
commemoratz, ex quibus septem supersunt, nempe 
v, Ix, x, Xn, xni, xiv, Romam miss cum xv; tum 
Cypriani et confessorum Carthaginensium et Roma- 
norum epist., in hoc fere ordine chronologico : xix, 
XX; XVI, XVill, XXI; XXI ; XXill, XXV; XXIV, XXVII; 
XXVII, XXIX; XXXI, XIV1; XXXIJ, XXX; XXXVII; Vill; 
XVi, XXXV, XXX], XXXIV, Vll, Vi, XXXV], XXXVII, 
xxxix; quibus forsan addere est Epist. xvi, xxxv. 
(Maran., Morcelli.) 

251. 

Ad huncannum referuntur Epist. xi, Cypriano 
adhuc exsulante ; liber de Lapsis, post reditum ; lega- 
torum Epist. Lx, xLu, xLui, ΧΙΑΥ͂ ; tum liber de Uni- 
tate Ecclesie ; deinde Epist. xiv, Lxvii, XLYI, L; 
XLiX, XLvn. Li. (Maran. Morcelli.) 

252. 

Ineunte anno, Epist. 1n (Maran., Pearson.) ; paulo 
post Lv (Morcelli); inter hzc, opusculum de Ora- 
tione Dominica; circa Pascho, Epist. ni; tum 
Epist. Lx, Lxiv, deinde Lv, Lvi, Liv, Lvii ( Maran., 
Morelli) ; anno exeunte, Lviu, Lxxxi. (Maran., Pear- 
son., Morcelli). 

255. 

Liber ad Demetrianum (Morcelli) de Opere et Elee- 

mosynis. ( Maran., Morcelli) ; Epist. Lx (Maran.). 
954. 

Epist. Lxix, nxvi, Lxvin. (Maran., Morcelli, Pear- 
son. ) 

255. 

Circa autumnum, Epist. Lxx, tum Lxxi. ( Maran. ) 
Concilium Carthaginense vh, alias ni, el Epistola 
Firmiliana ex sententia Morcelli. 

450. 

Paulo post Pascha, Epist. Lxxit, Lxxiül, LXXIV 
1xxvi; Concilium prlaudatum, simul ac epist. Fir- 
miliana ex sententia D. Marani ; instante hieme, Ep. 
1xxv, Lxn. (Id. ) Liber de Patientia et de Zelo εἴ 
Livore. (Maran., Pearson., Morcelli.) 


PRAEFATIO. 


Lvill 
951. : 
Epist. LXXVI, LXXVI, LXIIX, LXXI, liber de Exhor- 
tatione martyrii. (Maran., Morcelli.) 
258. 
Epist. Lxxxii, Lxxiit, paulo ante martyrium. 
SECULO 1V. 
Anno 200.228. 

LacTANT1US, Institut. Divin. lib. v, cap. 1. 

« Unus igitur przcipuus, et clarus exstitit Cypria. 
nus, quoniam et magnam sibi gloriam ex artis ora- 
torix professione quxsierat, et adinodum multa con- 
8cripsit, in suo genere miranda. Erat enim ingenio 
facili, copioso, suavi et, 4118 sermonis maxima est 
virtus, aperto, ut discernere nequeas utrumne orna- 
tior in eloquendo, an felicior in explicando, an po- 
tentior in persuadendo fuerit. Hic tamen placere ultra 
verba sacramentum ignorantibus non potest, quo- 
niam mystica sunt quz? locutus est, et ad id prapa- 
rata, ut a solis fidelipus audiantur. Denique a doc- 
tis hujus szculi, quibus forte scripta ejus innotue- 
runt, derideri solet. Audivi ego quemdam hominem 
sane diserlum, qui eum, immutata una littera, Copria- 
num (a Graeca voce xorpoc vel χοπρια, latine stercus, 
quasi aercoreum ) vocaret; quasi qui elegans inge- 


nium, et melioribus rebus aptum ad aniles fabulas 
contulisset. » 


EusEBiUs in Chron. : 
Ἀνπκριανὸς, Καρϑαγένης ixloxoxoc, τῷ ὑπὲρ 
Ἐριστοῦ μαρτυρίῳ τελειοῦται. 
« Cyprianus primum rhetor deinde. presbyter, ad. ex- 
tremum Carthaginensis episcopus martyrio coronatur. » 


9090-908. 
HiLAnius, Commentaria in Matth. : 
« Cyprianus vir sancte memori: » 

919-390. 

PACiAN., Epist. 2 : 

« Cyprianus in concordia omnium, in pace com- 
muni, in confessorum grege passus est; et spe 
confessus iteratis persecutionibus et multa lacera- 
tione vexatus, et novissime salutari calice propi- 
natus est. » 

328-3591. 

S. GaEconius NaZIANZ., orat. xvin, alias xxiv : 
« Hac sunt qux dicenda habuimus de Cypriano, at- 
que haud scio an plura dicere necesse sit; neque 
enim, etiamsi orationem in longum produxerimus, 
quidquam tamen afferre queamus, quod illius vir- 
tutibus et existimationi, quam de eo unusquisque 
concepit, ulla ex parte respondeat. » Ed. Paris., 
p. 440 et seqq. » 

400. 

PnaupEvTIUS Hymn. xii : 

Desine flere bonum tantum, tenet ille regna cceli, 
Nec minus involitat terris, nec ab hoc recedit orbe : 
Disserit, eloquitur, tractat, docet, instruit, prophetat. 
Nec Lybiz tautum populos regit, exitusque in ortum 
Solis; et usque obitum, Gallos fovet, imbuit Britaunos, 


Vrassidet Hesperix, Christum serit ultimis Iberis : 


Denique Doctor humi est, idem quoque martyr in supernis, 
Insttuit hic homines, illic pia dona dat patronus. 


Lx PIUEFATIO. ix 


SCULO V. 
Ann. 383 — 490. 


D. HignoNvuus, Catalogo Virorum illustrium : 

« Cyprianus Afer primum gloriose rhetoricam do- 
cuit : exinde, suadente presbytero Cxcilio, a quo el 
cognomentum sortitus est, Christianus factus, omnem 
substantiam suam pauperibus erogavit : ac post non 
multum temporis, electus in presbyterum, eliam epi- 
scopus Carthaginiensis constitutus est. Hujus ingenii 
superfluum est indicem texere, cum sole clariora sint 
ejus opera. Passus est sub Valeriano et Gallieno prin- 
cipibus, persecutione octava, eodem die quo Romx 
Cornelius, sed non eodem anno. » 

Epist. ad Paulam. Deatus Cyprianus, instar fontis pu- 
rissimi, dulcis incedit et placidus : et cum totus sit 
in exercitatione virtutum , occupatus persecutionum 
angustiis, de Scripturis divinis nequaquam disseruit. » 

Comment. in. Jon., cap. 3 : ε Proponamus nobis 
D. Cyprianum, «ui prius idololatrix€ assertor fuit, 
et in tantam gloriain venit eloquenti», ut. oratoriam 
quoque doceret Carthagini : audisse tandem sermo- 
nem Jonz, et ad penitentiam conversum, in tantam 
venisse virtutem, ut Christum publice praedicaret, 
et pro illo cervicem gladio flecteret. » 

490. 

S. AucusTINUs. — Ígnorat nemo quanta veneratione 
sanctus Augustinus prosecutus fuerit magnum hunc 
Cartliaginensem episcopum, quanti fecerit ejus opera, 
quot praeclara documenta et instructiones repererit 
in iis etiain omnibus quxe conscripsit sanctus Martyr 
de iterando Baptismate. Id unum sufficiat dicere, S. 
Augustinum dilexisse eloquentiam divi Cypriani, sed 
et simul asseruisse difficillimum esse eamdem asse- 
qui (lib. 1v, de Doctrina Christiana, c. 14). Alio autem 
loco : « Non me terret, » inquit (l. i: de Ba- 
ptismo) , « auctoritas Cypriani, quia reficit humilitas 
Cypriani ; magnum quidem meritum novimus Cypriani 
episcopi et martyris. » 

« Cujus reverendi episcopi et venerandi martyris 
Cypriani laudibus, nulla lingua sufficeret, necsi seipse 
laudaret » ( Serm. 515 de S. Cypriano),« ego Cypria- 
num catholicum episcopum, catholicum martyrem, 
et quanto magis magnus erat, tanto se omnibus hu- 
miliantem, ut coram Deo inveniret gratiam, nullo 
prorsus modo crediderim, in sancto prxesertim. con- 
cilio collegarum aliud protulisse, quam corde gesta- 
bat » (lib. 11 de Baptismo, c. 5). « Ecclesi: eatho- 
lic auctoritatem cujus, ipse egregium οἱ clarissimut 
membrum est, pro nostra infirmitate sectantes, 
adversus hereticos et schismaticos enodemus » (lib. 
vit de Baptism., c. 1). « Beatissimum, corona etiam 
martyrii gloriosissimum Cyprianum, nec Africanis 
atque Occidentalibus tantum, verum et Orientalibus 
ecclesiis fama praedicante et scripta ejus longe late- 
que diffundente, notissimum, etiam ipse lixresiar- 
ches istorum Pelagius, cum debito certe honore 
commemorat » (August, lib. iv, ad Bonifacium, 
cap. 8). 


981-405. 

S. Maxiuus Taurinensis duplicem babet in natale 
S. Cypriani homiliam, unam, Lxxix, col. 255-258, 
alteram, Lxxx, col. 259-960, edit. Rom., 1784. 

492-496. 

S. GeLAsIUS, pontifex Romanus, in ejus decreto de 
Script. Eccl. Opuscula Cypriani martyris et carthagi- 
nensis. Episcopi, tom. 1v Collect. concilior., col. 12, 
62, apud Labbzum, Harduinum, tom. it Collect. 
concilior., col. 949, et Mansi, tom. virt, col. 161 et 
seqq. Recensentur quidem in Gelasii Decreto opera 
hujus Patris inter ea qux» ab Ecclesia Romana, uti 
apocrypha rejiciuntur : Opuscula Tascii Cypriani apo- 
crypha, inquit auctor hujus Decreti. Verum, prater 
ali^ momenta, qus clare evincunt recitata verba 
Decreto Gelasii adjuncia fuisse ab aliquo extraneo; 
ex Gratiano id validissime demonstratur ; a Gratiano 
siquidem non inter libros apocryphos, sed iuter li- 
bros ab £cclesia probatos recensentur opera divi 
Cypriani. Vide Tillemont. not. 52, sur S. Cyprien, 
tom. 1v, p. 33. 

$4ECULO τι. 
Circa annum 550. 

PmocoP., lib. 1 Belli Vandal. : Κυπριανὸν ἄγων 
ἄνδρα μάλιστα πάντων ol καρχηδόνιοι σέβονται, 
καὶ αὐτῷ νέων τινὰ λόγου πολλοῦ ἄξιον, πρὸ τῆς πόλεως 
ἱδρυσάμενοι παρὰ τὴν τῆς θαλλάσσης ἠΐονα, τάτε ἄλ)α 
ἑξοσιοῦνται, καὶ ἄγονσιν ἐνιαύσιον ἑορτὴν, ἣν δὴ Κυπριανὰ 
καλοῦσι. Cyprianum virum sanctum, pra ceteris Car- 
thaginenses venerantur, ipsique templum quoddam scr- 
mone haud minimo dignum, in littore maris erectum, 
cultu honoraniur pracipuo; annuumqie agent. festum, 
quod vocant Cypriana. 

502. 

CassioDonUS. Divin. Lection., cap. xix : 

« Beatissimus Cyprianus, velut oleum decurrens in 
omnem suavitatem lingua composita ; declamator in- 
signis doctorque admirabilis. Quantos enim ille dubi- 
tantes non pertulit labi, lapsos vero firmissima prz- 
dicatione solidavit, confessores ad martyrium ipse 
perduxit? Et ue niipor esset. przdicationibus suis, 
ipse quoque martyrii corona, Domino prxstante, de- 
coratus est. 

ENNo»., episc. Ticinens. : 

Vatis Cypriani et martyris 
Cor, lingua, sensus, dignitas 
Morteni ferendo proferunt. 
Vitalis ictum nex dedit, 
Mucrone parta lux micat. 
Dictis fuit praefulgidus, 

Et ore dives unico, 
Torrentis unda gurgitis 


Impacta cornu spicula 
Sermone vincens promulo, etc. 


CODICES. 
B4ECULO 1V- VII. 


Codex Parisiensis 1. In Bibl. Regia, sub num. 712 
supplem. lat. olim in San-German. sub. num. 1835- 
186, antea in Bibl. Coislin. asservatus ; ab Italia forte 
acceptus, conjicientibus mon. Benedd., in forma 4* 
fere quadrata, membranis et quidem elegantibus, 


111 PIUEFATIO. 


avo lamen crispatis compactus; in duas columnas 
duplici linea verticali inclusas discretus; charactere 
unciali Romano, nitido, pleno , haud ita magno, se- 
mi-anguloso exaratus; cum litteris indistinctis, et 
rotundis; tenuissimis lineamentis, hastis inferiori- 
bus oblique sectis, superioribus vero in directum; 
uncialibus ad tres primas cujusque libri lineas, rubris 
et aliquando plumbatis; ad titulos vero et ad calcem in 
voce explicit, rubris et nigrls alternatim; nullis punc- 
tis, nullis fere abbreviatis, conjunctis, aut vitlatis voci- 
bus distinctus; nullis paginarum rnotís, nisi in ultimo 
fasciculorum folio et cum uncialibus subsignatus. Lit- 
tere mediocris sunt magnitudinis, calamo subiiliorl 
exarate ; haste inferiores vix descendunt, in T trana- 
versa linea, ut in c et inr inferiores ductus eva- 
nuisse videntur; in flne linez, tantum b. pro bus ; alias 
aeproe; Dms, Dmi pro Dominus, Domini; q. pro 
que; XPl cum litteris graecis pro Christi. His 
characteribus idoneis et constantibus elsi omnes 
attenderint, alil ad 1v. aut v, alil δὰ v1 aut. v1 se- 
cul. codicem adsceripsere. ll:ec sunt in primo folio 
ipsamet D. J. Mabillonii rnanu scripta : « Codex septimi 
circiter sxculi ; » deinde annotat tum qua in eo conti- 
nentur, tum qui desunt; ea autem suntin primis epi- 
stolz omnes ; initium libri seu epist. ad Donatum ; to- 
tus liber de Zelo et Livore , initium libri ad Fortunatum, 
recenti mauu suppletum in concilio; in concilio Cartha- 
ginensi, sententize episc. a 55 ad 69; initium libri de 
Laude martyrii, 1. i Testimoniorum adversus Judcos. 
—hHacaddii Mabillonius :« Deinde sequitur Psalteriumt 
gr:ece et latine ; ita ut versio Jatina opposltam pagi- 
nam occupet , unciali charactere , sine accentibus et 
spiritibus; incipit a ps. xvin, eujus pars prior deslde- 
ratur, et desinit in Lxxii, cujus pars posterior deest. ? 
Sed mala recentium tempestatum injuria ac fortasse 
incendio Bibliothece Sangermanensis hoc Psalte- 
rium omnino periit. Cf. Nov. Diplom. t. m, p. 55, 
not. 4; Paléographie universelle, auctoribus D. Cham- 
pollion Figeac et Aimé Champollion. Paris., apud 
Fitm. Didot, 1840. 

Codex Aurelianensis, litteris uncialibus, in Bibl, 
public. olim San-Benedict. Floriac, libr. de Mor/d- 
litate et de Sacramento calicis. ( Weenel. ) 

SAECULO VIII. 

Codex Veronensis, majusculis litteris exaratus, 
ante annos mille scriptus refertur in Diario ltal. 
Mabill. p. ?3. 

SAECULO X. 

Codez Parisiensis w1. Biblioth. Reg., 1647, olim 
Colbert. Opuscula xiv in-fol. 

Codex San-Gallensis 1. Cypriani et Gregorii. Na- 
zianzeni opuscula; codex bonus, membrana hine 
inde sordida, compactura primzva, memb. in-8^, 
maj. ( S. 272, n» 90 ). 

Codex Vindobonensis , ex. catologo Denis., vol. i, 
col. 582. 

SAECULO X. 

Codez Parisiensis m. Bibl. reg., 2718, olim Colbert., 

in-4^, forma oblonga, opuscula vri. 


Lil 

Codes Montispessulanusi, ex lilris oratorii Trec, olim 
Fr. Pithxi, inembranac. in-4». 

* Oratio de Panitentia. Cf. Daluz., in Capitular. regg.. 
Fr., praefatio cap. Lxxv et t. 1, p. 694. 
SAECULO XI. 

Codex Strateburgensis, in Bibl. publica, membran. 
Cypriani opera. 

SCULO XII. 

Codex Parisiensis 1v, Bibl. reg., 1648, olim Dalu- 
zianus, in-fol., opuscula xu, spuria multa. 

Codez Parisiensis v, Bibl. teg., 1655, olim Bigotia- 
nus, initio et fine mutilus. 

Codex Parisiensis v1, Biblioth. reg., 1654, olim Ba- 
luzianus, ἃ Girardo cantore S. Mauri Fossatensis exa- 
ratus, in-fol. 

Codex Parisiensis vn, Bibl. reg., 1655, in-fol. 

Codez Parisiensis, vim, Bibl. reg., sub finem sxculi, 

Codez Parisiensis, 1x, Bibl. reg., 5248. S. Cypriani 
dux Epistola. 

Codez. Parisiensis x, martyrologlum et necrologium 
Carcassonense. — S. Cypriani dux epistolz ad Suc- 
cessum, ad Clerum et plebem Carthaginensem. 

Codex Trecensis 1, flores librorum SS. Ambrosii, 
Ilieron., Cypriaui, etc.. membranac. in-4? (qq. vj, 2). 

Codez Meermanni, deinde Routhli, qui eum duode- 
cimo s:xeculo assignat, annotat. in libr. Cypr. de ido- 
lorum Vanitate, p. 551. 

SCULO Xll. 

Codex Parisiensis xi, Bibl. reg., 1649, olim Ludo- 
vici de Targny, in-fo. 

Codex Parisiensis xn, Bibl. reg., 1650, olim Balu- 
zianus , in-fol. 

Codez Parisiensis xi, Bibl. reg. 1651, olim Celleria- 
nus, quondam in ecclesia S. Martini Tornacensis 
asservatus, in-f». 

Codex Parisiensis xiv, Bibl. reg., 1657, olim Ma- 
zarinzus, in-fo. 

Codez Parisiensis xv, Bibl. reg., 1921, olim Maza- 
rinzeus, in-fo. 

Codex Parisiensis xvi, Bibl. reg., 1689, olim Colber- 
tinus, in-fo. 

Codex Parisiensis xvn, Bibl. reg., 2655, olim Col- 
beriinus, in-f». 

Codesz Parisiensis xvin, Bibl. teg., 5518, epist. de 
S. Celerino, in-f^. 

Codex Parisiensis xix, Bibl. reg., 3780, olim Colber- 
tinus, tantum epistola de Celerino lectore, in-fo. 

Codex Parisiensis xx , Bibl. reg., 5525, olim Digo- 
tianus, In-fol. 

Codex Montispessulanus de duobus ábusis (vide quz 
supra annotantur in altero codice Montispessulani ). 
Honel, in-fol. 

Codes San-Atidomarensis, membran. Cypriani Car- 
mína. 
$CULO XIV. 

Cod. Parisiensis xx1, Bibl. reg., 1658, ollm Colber- 
tinus. 

Uod. Parisiensis xxn, Bibl. reg., 1792, olim Col- 
bertinus , tantum liber de Unitate Ecclesie , in folio, 


Lxil 


Cod. Parisiensis xxni, Bibl. reg., 5552, epist. de 
Celerino lectore , in-folio, 

Cod. Divionensis, Bibl. publ. Divieonis , membranz, 
in-folio, S. Cypriani epistole , in-folio. 

SAECULO XV. 
* Cod. Parisiensis xxiv, Bibl. reg. 1651, olim Col- 
bertinus , in-folio , xir, abusiva edita a B. Cypriano, 
Abgari , etc. 

Cod. Parisiensis xxv, Bibl. reg. 1659, olim car- 
dinalis Borbonii. 

Cod. Parisiensis xxvi, Bibl. reg. 426, manu chor:ze 
corii, anno 1488, exaratus. Oratio S. Cypriano tributa 
cujus ope infausta quxeque non arceri possunt. 

Cod. Parisiensis xxvn, Bibl. reg. 7571, olim Col- 
bertinus, chartaceus, liber de Unitate Ecclesie , 
in-folio. 

Cod. Atrebatensis, Bibl. urbis publ., membran. in-4? 
( Honel, p. 41). 

Cod. Sangallensis wt, in Bibl. S. Galli collect. Joh. 
Biner, opusculorum S. Bernardi. 

Cod. Sangallens. wt, S. Augustini, Cypriani et 
alior... chartz in 4". 

Cod. Midlehillensis. De xi Abusionibus opuscula 
quxdam : frons et littere initiales eleganter auro et 
coloribus sunt depict, insignia Edwardi Browne 
pra figuntur. 

CODICES JGNOTI AVI. 

Cod. Parisiensis xxvii, Bibl. Sangenovef. cc. 
1-30. Tertulliani (verius Novatiani) et aliorum opus- 
cula. 

Cod. Avenionensis 1, Cypr. opera cum pictura, 
membranac in folio. 

Cod. Avenionensis n , membran. in-folio epistolz. 

Cod. Avenionensis 11, sermones cum pictura , 
menibran. epist. Cypriani, Hieronymi et S. Bernardi. 

Cod. Carolopolitanus S. Cypriani in oratione Do- 
minica expositio inter miscellanea PP. 

Cod. Carnutensis S. Cypriani et epistole cum duo- 
bus opusculis de Habitu virginum, de Singularitate 
clericorum. 

; Cod.diccesis Heimbr. in-folio S. Cypriani epistola. 
ἰ Cod. Metensis. S. Cypriani epistola. 

Cod. Remensis , charte in-4. 

Cod. Strateburg. n, Cypriani epistole, membran. 
in 4*. 

Cod. Basileensis. Auctoritates PP. Ecclesi» ortho- 
dox, inter quos Cypr. in-8^. 

Cod. Brugensis S. Cypriani et aliorum opera. 

1. Andreas Aleriensis ex codice Parisiensi descrip- 
serat, que in principe Romana edidit Cypriani opu- 
Scula. 

2. Latino Latinio, in Romana P. Manutii suppete- 
bat Codex vetustüissimus Veronensis, de quo suo 
loco nobis constitit. Quibus postea in curis secun- 
dis usus sit, non diserte indicavit. 

9. Pamelius usus est codicibus mss. abbatie Affi- 
giniensis, haud procul Bruxella. Anglico Jo. Clementis, 
qui ad ipsum quasdam inde castigationes miserat. 

Abbatie Blandiniensis, apud Gandenses, qu: D. Petri 


PRAEFATIO. 


LXIV 


nuncupatur, qui paulo post a seclariigs crematus est. 
Fragmento quodam codicis ms. Ludovici Carrionis, 
in quo nonnulla Cypriani opuscula continebantur. 

Excuso codice Jo. Canchii Ultrajectini cum casti- 
gationibus ad marginem ex mss. variis codd. Codice 
D. Pantaleonis apud Coloniam, quem Coloniensem 
vocat. Castigalionibus Jo. Costerii, ad marginem 
adscript» codicis Canchii. Codice ms. abbatie Du- 
nensis in. Flandria, ex incendio sectariorum super- 
stite. Codice ms. Jo. Harrisii Angli, ex. quo castiga- 
tiones haud poenitendas acceperat. Codice ms. abba- 
lie Marchinensis haud procul 4 Duacensi academia. 
Codice ms. D. Nicolai extra muros Tornacenses. 

4. Rigaltius laudat varietates codicis Regii, Bene- 
venlani, Corbeiensis, Neapolitani, Rhemensis, Vero- 
nensis, et T huani, librum Nic. Fabri, et exemplar Pom- 
posianum. 

9. Oxonienses denique usurparunt mss. codices : 
quatuor Bodleianos, quatuor Js. Vossii. Duo novi 
Collegii Oxonie. Unum Collegii Lincolniensis ibidem. 
Unum Collegii Pembrochiani Cantabrigie. Unum δὶ- 
bliothece  Lambertihane. Unum bibl. Arundeliane. 
Unum bibl. Eboracensis. Unum bibl. Westmonaste- 
riensis. Unum bibl. Salisburiensis. Unum ibl. Cotto- 
niang. liem collationes codicis collegii Corporis 
Christi Cantabrigim, et alterius Londinensis per Th. 
Gale factam, item alterius cujusdam Salisburiensis 
per episcopum —Asaphensem. — Collationes codd. 
Thuani cenobiorum S. Michaelis in periculo maris , 
S. Victoris Parisiensis, S. Mauritii Tossatensis, et 
S. Petri Corbeiensis per PP. Benedictinos Lutetiz 
curatas. Collationes aliquot codd. in Vaticana Ve- 
rong et Beneventi existentium, nec non regis Gallis; 
studio D. Rob. Rigby. Preterea ratío habita codd. 
ἃ Jac. Pamelio, Goulartio, Nic. Fabro, Lat. Lati- 
nio, etc., adhibitorum. 

6. Baluzius non solum omnia priorum editionum 
ex codicibus mss. subsidia denuo excussit, sed com- 
plures de novo etiam consuluit, quos strictim enu- 
merat Maranus prolegom. p. cx.vr. Multorum vero 
varias lectiones libris suis adscripserat, sed, quoniam 
citius illi distraherentur, plenam eorum notitiam col- 


ligere non licebat. 
EDITIONES CYPRIANICE, 


Editionum Cypriani septem classes commode dis- 
cerni possunt , quarum prima ab anno 1471,a teneris 
initiis Romanz principis ad editionem Remboltianam 
producenda est; secunda a Remboitiana ad Erasmi- 
cam ; tertia Erasmicam toties repetitam habet ; quar- 
tam Pamelius; quintam Rigaltius; sextam Fellus; 
septimam Baluzius instruxit. Inde ad nostram usque 
Baluzianam simul et Oxoniensem, duplex deducitur 
editionum ordo, quarum ad Baluzium alie, alie 
ad Fellum referends sunt. 

PRIMA EDITIONUM SANCTI CYPRIANI SERIES. 
Editiones primigena. 
δέου! XV. 
Anno 4414. - 
ἘΡΙΤΙΟ Paxceps Roxana I. Roma in domo Petri et 


LXV 


Francisci de Maximis per Conr. Sweynheym et Arn. 
Pannartz, in-folio S. Cypriani Carthaginensis epi- 
scopi epistolz: ex recognitione Joh. Andres, et cum 
ejusdem epistola ad Paulum II in fine : 


Aspicis, illustris lector quicumque, libellos. 
Si cupis artificum nomina nosse, lege. 
Aspera ridebis congnomina (sic) Teutona; forsan 
Mitiget ars musis inscia verba virum. 
Conradus Sweynheym, Arnoldus Panartzque magistri 
Roung impresserunt talia multa simu 
YP'etrus cum fratre Francisco, maximus ambo 
Huic operi optatam contribuere domutn. 
. CCC XXI. 


Ex Epistola Aleriensis liquet hanc S. Cypriani 
editionem pr:ecessisse editionem sacr. Bibliorum, 
quorum impressionem , propter charte majoris de. 
fectum , interrumpere coacti fuerant opifices. Has 
autem epistolas se descripsisse refert ex vetusto co- 
dice Parisiensi, quum studiorum causa in eadem 
urbe versaretur. Hxc ejus epistola, cui inseruit ex- 
planationem multorum vocabulorum a S. Cypriano 
adhibitorum, qux: « propere perlegendo, » ut ipse 
ait, « alicujus interpretamenti, propter tyrunculos 
quosdam litterarie facultatis, indigere crederet, » 
eum indice, qui immediate subjicitur, occupat paulo 
minus quam tria folia. Exempla quatuor in biblio- 
thecis Romanis se tractasse. Audiffredi acerbe docet 
Lairium, qui przter Grevenn:e exemplar aliud haud 
vidisse, nec facile occurrere dixerat. Enumeratur in 
Cat. Bibl. Chig. 

1411. 

E». VENETA ], vulgo SriRENsIS. Venetiis, apud 
Vendelinum de Spira (1), in-fol. S. Cypriani Epistola. 
In fine : 

Loquitur lector ad Vindelinum Sjirensem artificem qui 

Epistolas Beati arant reddit in lucem. 

. CCCC. LXXI. 
Quamquam non ex verbis , reddit in lucem cum docto 
editore Catalogi biblioth. GCrevennzx 1776, in-&, 
tom. 1, p. 59, hanc editionem Romana recentiorem 
esse probem; cerliori tamen argumento illud esse 
hac occasione possit, quod cum Romana editio cod. 
ms. unde expressa sit, indicet, Veneta contra de si- 
mili przsidio sileat, et hoc ipso silentio editionem 
antiquam ante excusam reprcsentare se testetur. 


(1) Errorem, qui seculo preterito plurimos hujus 
argumenti libros occupaverat swpiusque exinde et 
iterum explosus est Spiras hanc editionem prodiisse, 
viri nomine fraudem faciente, verbo notasse juvet. 
Nec vero error iste iis magis objici debet, aui supe- 
riori evo notitiam litterariam horum scriptorum 
conderent, quam ipsis eorum editoribus exprobran- 
dus, iis scilicet quibus manu versari illas veteres edd, 
contigit, quod vix illis. Iu istorum numero est Rein- 
hartus Altorfinus Epp. Cypr. a. 1089, editor, qui 
utramque Romanam scilicet et Veneiam ed. ex Bibl. 
Norim rgensi ipsi commodatam inspexit, nec tamen 
aliter de illis loquitur, ac si per somnum de iis acce- 
pisset, Spirensem vocans , cujus artifex Vindelinus 
quidam laudetur. Pariter editores Augli et ex iis Ba- 
Juzius semper Spirensem hanc appellant. Baluzi: er- 
ror autem eo infensiorem facile lectorem habebit , 
uli recens a lectione eorum quas accurate in limine 
istius editionis super his Maranus precepit, in cum 
inciderit. Scire etiam. velim quinam sit illa vetus 
Veneta quam cum Spirensi una. sepius laudat Dalu- 
zius. Cf. notas ad lib. Testimonior. adversus Jud., 
p. 596. ScpoevEMANX. 


PATROL. lll . 


PRAEFATIO. 


Lx vi 
Gravius momentum textus inter utramque conve- 
nientia, quz», testante eodem viro docto, tanta est, ut, 
prieter menda quaedam typographica, qux» Vindelinus 
c Romana sustulisse videri debeat, prorsus illam lizec 
referat (1).—Nitore et elegantia artis Romanam vin- 
cere putatur. Caret, ut omnes fere hujus :etatis edi- 
tiones, paginarum foliorumve numeris, custodibus 
ac signaturis. Textui, quem przcedunt folia duo, 
indicem praferentia (2) titulus superscriptus : 

Incipiunt Epistolz Ceecilii Cypriani ad Cornelium Papam, 

et prima de Confessione, feliciter. 

1n hac editione Veneta habentur etiam Testimonio- 
rum adv. Judzos ad Quirinum libri, sed duo tantuni, 
et multis lacunis laborantes ; haud dubie eosdem jam 
Romana sub epistolis complectitur. 

14853. 

VENETA 11. Venctiis apud Lucam Venetum, in-fol. 
Epistolz et opuscula : in fine : Divi Caecilii Cypriani 
viri sanctissimi et eloquentissimi epistolas exactissime 
recognitas Lucas Venetus, Dominici filius, solita dili- 
gentia impressit Venetiis anno salutis wccccLxxxni, 
pridie nonas decembres (Goetze Merkmürd. der Dresd. 
Dibl.). Exstabat etiam in Bibl. Pinelliana. Cf. Cat. 
Morelli, Vom. 1, p. 95, n. 578. Tractatus et sermones 
nonnullos accessisse propriis adhibitis verbis Audif- 
fredi in Cat. Bibl. Casanat., tom. n, p. 521, prodit. 
At major certe pars eorum qux» Remboltiana ed. 
praebet, jam hic vulgata est, ut ex przfatione C. de 
P. ad Jac. Grasolarium civein. Venetum, qui hanc 
editionem maxime flagitasse dicitur, in Rembolt. ed. 
repetita, intelleximus. P'rzcipuum habet hoc. com- 
modi, quod epistolis singulis et tractatibus summaria 
przfixa sint brevia, quxque in tabulam compendio 
redacta post prafationem conspiciuntur. 

His proxime adjungendas puto editiones qnasdain 
lioc 8zculo absque anni, vel loci etiam nota factas. 

Incerlo. anno. 

Sine anno, Brixiz, in-4^. Czcilii Cypriani sermo de 
Oratione Dominica, scilicet, Pater noster, in quo docet 
qua potissimum oratione uti, et qualiter ad eam acce- 
dere ct quo gestu corporis et niodo vocis conveniat, 
qui se christianum esse asserit. — (Cat. de la B. d. 
R., p. 366, n. 502, ubi additur : vetus editio, circa 
annum 1490). Alibi legere illam non memini. 

Incerto anno. 

EpiT!0 1NNOMINATA I. Sine loco et anno et typogra- 
pho. Prima hujus generis. Sancti Cypriani epistolz, 
in-folio. Ab initio occurrit : « Tabula materiarum 
epistolarum beati Cypriani martyris secundum ordi- 
nem alphabeti » (i. e. index rerum mirabilium satis 


(4^) Mira sunt qux Deburius iu Bibliographie in- 
struciive (insiruenda verius) de hac editione narrat : 
« Elle 4 mérité d'avoir été celle que M. Baluze a 
choisie pour travailler à l'édition qu'il nous a douuée 
de ce Pére de l'Eglise, et il en faisait un cas tout 
particulier. Elle a l'avantage de renlermer beaucoup 
de passages originaux, que cet auteur a été olligé de 
soustraire ou de changer daus la sienne.» ScnoeNEM. 

(2) Une table particuliére. Deburius, junior, in- 
quit. Utramque, si diis placet , editionem manibus 
ille triverat ! SCHOENEMANN. 


LX vil 


locuples) « incipit feliciter. » Subnectitur indiculus 
contentorum cum brevibus argumentis. Sunt vero 
Epp. rxxui.—Ad Quirinum libri tres.—SermoB. Au- 
gustini de B. Cypriano. — Oratio Cyp. martyris. — 
ltem oratio ejusdem quam sub die passionis su 
dixit. — Passio B. Cypriani. — Sex libri ad Quirinum 
agmen claudunt. Occupant hzc folia xvni cum signa- 
turis Α et B vi. Folium xix album fere totum con- 
spicitur praeter pauca, qua in pagina secunde extre- 
mis ex Hieronymo impressa leguntur hoc titulo: Ex 
libro beati Hieronymi de viris illustribus, de beato Cy- 
priano. Incipiunt epistole a fol. xx et proferuntur a 
signaturis a I usque ad R inclusive quinis ferme pla- 
gulis consertis subscriptum : « Explicit epistolae glo- 
riosi martyris Cypriani Cart. episc., quanta eloquen- 
tia quantaque doctrina inter cathol. doctores refulserit, 
epistolz ejus splendidissime verborum ornatu senten- 
tiarumque ubertate optime testificantur. » Hinc novo 
signaturarum ordine A.D quaterniones sequuntur 
]iac inscriptione : 

Incipit prologus in libros beati Cypriani martyris contra 


Judsos editos. Qui quidem prologus est epistola qua 
dam ad Quirinum scripta. 


In fine libri : 


Explicit liber tertius Ceecilii Cypriani gloriosi martyris, ar- 
lepiscopi Carthaginiensis, oratoris excellentissimi, ad 
Quirinum. In quo libro, sicut et in duobus prioribus, fides 
catholica oontra Judsorum perfidiam et gentilium erro- 
res sacrarum Scripturarum testimoniis fortissime muni- 
tur et corroboratur. Deo gratias. 

Characteres typorum similes esse iis qua in edi- 
tione Officiorum Ciceronis Moguntina, 1465, conspi- 
ciantur preter litteras paucas majusculas Deburius 
sen. qui accuratissime hanc editionem descripsit in 
Cat. de la Bibl. du duc de la Val., tom. 1, p. 151 sq. 
affirmat. Medie sunt inter gothicum el romanum 
characterem. Propter librum tertium Testimoniorum 
adversus Judzxos ad hanc editionem adverti velim, 
cum vulgo primus ex cod. ms. monast. Gemblacen- 
sls emisisse existimetur Erasmus. Editio h:ec adeo 
nec Erasmo innotuit nec editorum sequiorum ulli, 
preter Pamelium, qui quod ex comparatione annotat. 
ejus ad tertium hunc librum discas, ut multi potius, 
qui manu versavisse ejus exemplar professi sunt, con- 
stanter duorum tantum adversus Judzos librorum 
mentionem faciant, aliosque etiam circumspect:e 
mentis viros in partes traxerint. Nimirum autem 
aliud hic latet; duplex exstat editio innominata, qua- 
rum alteram, quam jam descripsimus adhibitam seu 
cognitam dicemus editorum hactenus nulli ; altera, 
de qua statim exponamus , omnium ore jactata, sed 
quia ne verbo quidem describerel aliquis, magnum 
errorem peperit. Pamelius, qui nihil amplius quidem 
retulit de ea, quam statim post inventam artem ty- 
pographicam excusam videri, censet tamen mullo 
Erasmi castigatiorem. 

EbiTI0 ixNOuINATA |I. — Sine loco et anno, in-fol. 
Incipit ab indice contentorum inscripto : 


Cecilii Cypriani 


iscopi Carthaginensis et mart yrisdignis- 
simi libri et e 


tois. — Incipiunt feliciter. Ad Donatum 


PRJEFATIO. 


L1XViIUI 


de Vanitatibus et Spectaculis (1). — Ad Demetrianum. 
— De pietatis Opere et Eleemosyna XIII. — Ad Fortu- 
natum de Exhortlatione martyrii. — De Zelo et livore. 
— De Bono patientiz. — De Mortslitate. — De Habitu 
virginum. — Ad Caecilium deSacramento Dominici caii- 
cis (2).—Adversus Novatianumi schismaticum de Ecclesise 
Unitate.—De Lapsis.—De Oratione Dominica. — Quod 
idola dii non sint. — De Singularitate clericorum (3).— 
De montibus Sina et Sioa adversus Judzos (4). — Ad 
Anthonianum, de Cornelio et Novatiano (δ). — Ad Thi- 
baritanos Exhortatoria (6).— Ad Magnum, de his qui in 
lecto gratiam consequuntur (7). — Ad Quirinum, contra 
Judxos libri duo. Incipiunt Eplstolze (96. Cypr., etc. 


In fine : 


Expliciunt Epistolx C:ec. Cypr., etc., nil amplius. 

haracter litterarum est. gothicus, textus impres- 
&us est. columnis sectis, signaturas habet plagularuin 
quaternarum ab A. [1]. — R. ill. 


BACULO XVI. 
1500. 

Ep. PaARisIENsIS I. Parrhisiis, apud Jodocum Ba- 
dium. Cypriani epistol:* et opuscula tractatus de Car- 
dinalibus Christi operibus. De hac editione non nisi 
per conjecturas statuere licet. Commemorat Fabri- 
cius in Del. SS. pro Ver. R. Chr. p. 222, librum Cy- 
priano adscriptum de Cardinalibus Christi operi- 
bus, etc., Paris. 1500 editum, nulla przterea , nec 
bibliopolie nec typographi nec de editione ipsa men- 
tione addita. Erasmus vero in annotatione ad eum- 
dem librum editioni sux insertum meminit « edi- 
tionis Badiane , in qua separatum habebatur hoc 
opus a reliquo volumine. » Jam Badius primum 
anno 1500, Parisiis librariam exercere librosque 
emittere coepit (Maitt. t. 11, 75). Colligo ergo Pa- 
risiensem illam, quam Fabricius notavit , editionem 
esse Badianam ; nec vero istud solum opusculuin, sed 
plura, forsan etiam epistolas Cypriani esse comple- 
xam ; tamdiu autem a recensueditionum Cy priani eam 
sejungi velim, donec certius aliquid erit compertum. 

1501. 

Ep. VgNETA I. Venet., ap. Aldum., in-4^. Cypriani 
Carmen de Ligno Crucis : inter poetas Christianos 
(Cat. Bibl. Casanat., tom. 11, pag. 525). 


CLASSIS II. 
Ab editione Remboltiana ad Erasmicas. 
1512. 

Ep. ReusoLTIANA, Ep. PanisiENSiS, |l. Parisiis, 
in-4». Beatissimi Czcilii Cypriani Carthaginensium 
prazsulis, oratoris, verbique divini pracconis eloquen- 
tissimi : ac trini uniusque Dei proclamatoris vehe- 
mentissimi opera hinc inde recepta, et in unum 
vigiliis οἱ sumptibus magistri 
Bertholdi Rzusorr et Joannis WArEALOZS, calcographorum 


(!) Postea inter epistolas relatus a Pamelio n. 2, 
et in Beued., n. 1. Oxoniensis editor tamen inscripsit 
librum de Gratia Dei, p. 1, ubi videsis docta ejus 
annotata. SCHOENEMANN. 

(2) Postea inter epp. relatus in ed. Pamel. et 
Oxon. 1.111. Scuoex. 

(3) Postea Cypr. abjudicatus. Scackx. 

4) Cypriano abjudicatus postea. ScHoEN. 
5) Inter epp. relatus in ed. Pamel. Lv, Oxon. , 
LII. SCHOEN. 
(6) Relatus inter epp. Pamel., Lvin, Oxon. Lvi. 
SCHQOEN. 
(7) Epp. Pam. Lxix, Ox. Lxxvi. ScHoRx. 


Lxx 
peritissimorum ac veracissimorum, collecta et impressa : 
quorum distiuctio fronte sequenti notatur. 
llec in summa pagina, cujus maximam pariem 

insigne Rembolti impressum , subjecto ad lectores 

tetrasticho occupat. In fine (fol. ctxxx) : 


Beati Cypriani opuscula noviter Parrhisiisin Sole aureo 
vici sancti Jacobi impressa. Expensis magistri Bertholdi 
Rembolt et Joannis Waterloes. In intersignio sancti 
Georgii commorant. Anno Domini M. D. XII. Die vero 
xin novembris. 


Contenta hujus editionis ex tabula a tergo tituli 
impressa hsc sunt : Cardinalia Christi opera usque 
ad ejus ascensionem et de Spiritu S. (post Arnoldo 
Abbatis Bona Vallis vindicata). —Epistolarum libri 1v. 
Primus liber habet epp. xn. Secundus xit, Ter- 
Aius xxv. Quartus x.—Tractatus ejusdem sex. Primus 
in Demetrianum. Secundus, de Habitu virginum. Ter- 
tius, de Prelatorum Simplicitate, i. e. Unitate Eccle- 
81:5. Quartus, de idolorttm Vanitate. Quintus de Mon- 
tibus Sina et Sion adversus Jud;eos. Sextus, deleve« 
Jatione capitis Joannis Baptist». — Liber sermonum 
ejusdem beali Cypriani sermones sex continens. Pri- 
mus, de Eleemosyna., Secundus, de Zelo et livore. Ter- 
tius, de Bono patientix. Quartus, de Mortalitate. Quin- 
tus, de Lapsis et jam coronatis martyribus. Sextus, de 
"Oratione Dominica. — Ejusdem symboli Apostolorum 
expositio.—Libellus ejusdem ad Fortunatum, de Mar- 
tyrii exhortatione. — Ejusdem lib, de Singularitate 
'elericorum.—Ejud. lib. duo adversus Judas od Qui- 
rinum; primus, in xxin cap. distinctus; secundus, in 
xxix.—Passio ejus per P'ontianum ejus diaconum edita. 

Quz T signo notantur, de novo accessisse putanda 
sunt, reliqua ex edil. Veneta anno 1485, desuinpta 
videntur. lta quidem, inquit Rob. Fortunatus Maclo- 
viensis in epistola in recommandationem operis pra- 
missa ad Lodoicum Ruvicium (Rusicium v. Ruscium) 
Blesenseim (data Parrhisii ex zd. Plesseiis ad kal. 
novembres) : 


Adjiciendam etenim tuis illis quz» dedisti Cardinalia Christi 
opera usque 3d ascensum ejus ad Patrem, una cum ejus- 
dem auctoris in Symbolum apostolorum expositione el 
per Pontianum ejus diaconum passione curaviinus, ali- 
quibus, uti de aleatoribus et czeteris paucis Y uia parum 
δἰ constabant) prxesens in tempus omissis ( | 


Nec tamen tractatus ille de Cardiuallbus Christi 
operibus una cum illo de Spiritu S. qui folia xxxn 
occupare deberent (2), ut numeri adscripti signifl- 
cant, in nostro exeinplari, certe non mutillo com- 
parent , sed (extus Cyprianicl Initium ab Epp. 
libro 1, numeratur, fol. 1 $qq.— Quod reliquum est 
Guilielmus Potetus Biscutinus per vicee Fortunati 
curam sustinens relegisse, emaculasse annotatiun- 
culis , locorumque Bibliorum aliorumque ad margi- 
nem donasse dicitur, οἱ excipit proxime quldem 
Fortunati epistolam hujus Potetí ad lectores carmen, 
quod deinceps sequitur aliud Hier. Alexandri, pro- 


(4) Bibliotheca nostra imperf. monasterii ad S. Geor- 
gium, p. t. in Villingen hanc Rembolti editionem 

sidet, in qua nihil omnino deest in fine, siquidem 
jabetur integer tractatus de Cardin. Christi opera- 
tionibus una cum illo de Spiritu sancto. LuuPER. 

(2) Exemplar nostrum non xxxu folia. dumtaxat 
liabet, sed xxxii. LowPER. 


PILUEFATIO. 


LXX 
fess. Paris. in commendationem impressoris Rem- 
bolii..... ubi obiter impressores monentur ofíicii..... 


tum Venetze ed.. priefatio Hieronymi et Lactantii de 
Cypr. testimonia. Summaria in epistolas et tractatus 
reliquos, denique indiculus rerum sub nomine Em- 
poriorum: Epistolarum , tractatuum, etc , et materia- 
rum, Typorum character similis est fere eorum li- 
brorum characteri, qui apud Jo. Parvum prodierunt, 
Sed paulo nitidior. 
1519. 
Εν. BasiLEENsIS I, Basilic:e in-fol. Hujus anni et 


loci editionem. commemorat Sandius, unde et qua- 
lem, non expedio. 


CLASSIS III. 
Editiones Erasmica. 
15230. 
Ep. BasitEENsis II, EnasuicA. I, Basilem ex offi. 
cina Froben, in-fol. Opera sanctissimi martyris Czec. 


Cypriani ep. Cartli...... studio curaque D. Erasmi 
Roterodami. 


Prodit Cyprianus (sunt verba Erasmi in prieclara. przf. ad 
Laurent. Puccium Card. D. Lovanii 1319, pridie kal. au- 
gusli, versus finem ) et emeudatior multo sublatis ope- 
rà nostra mendis * et aliquanto purior . semolis iis quae 
illi falso tribuebantur : et auctior, adjectis aliquot ex 
vetustissimis exemplaribus, quie hacteuus desiderata 
sunt. Postremo prodit opera lF'robenii nitidior simul et 
augustior : prodibit autem et feliciter si T. R. D. nostre 
industriz favebit. Addita sunt ex vetustis codicibus. 


Epp. ad Jubaianum, de li:ereticis baptizandis (in ed. Pam. 
et Ox. ep. oM Ad Pompeium contra ep. Stephani 
(1. 1. zxxiv). Ad. Quintinum, de h:ereticis et schismaticis 
baptizandis sententia: episcoporum eoncilii Carthagl- 
nensis (l.l. 1xx1). 


Abjudicavit Cypriano, retinuit tamen ex edd. prio- 
ribus : 


De montibus Sina et Sion, adv. Judzos.—Dec Revelatione 
cap. S. Joan. Bapt. — Expositio in symb. quod vocant 
Apostolorum.— De Singularitate clericorum.— ÀJ Corn. 
pap., de Cardinalibus Christi virtutibus. 


His insuper adjunxit ex descriptis calamo libris , 
notha eadem : 


Àd Moysen Maximum et ceteros, de Laude martyrii.—De 
Disciplina. et bono pudiciti:e. — Ad Novatiauum hieret., 
quod lapsis spes veuiz non est denoganda. — Duas ora» 
tiones B. Cvpriaui. — Sermonem B. Áugusiini de S. Cy- 
priauo inart. 


Aunotationes Erasmi adimnodum paucse una cum 
duplici indice operum Cypriani, altero ordinis quo 
invicem se excipiunt, altero juxta litterarum ordinem 
digesto, nec non de Passione Cypriani per Poutium, 
cujus tamen ipsissimum opus non esse sed a recen- 
iore quopiam ex ejus opere decerptum Erasinus 
monet, textui pramittuntur, cui alius insuper senten- 
tiarum index subjunctus est. 

1520. 
Ep. Enasxica ll, Coloniensis I. ap. ITenr. Alopecium. 
1521. 

Ep. Enasuica IlI. lbid., ap. eumd.(mense niovembri) 
in-fol.— Opera ab innumeris mendis repurgata, adjec- 
tis nonnullis libellis ex vetustissimis exemplaribus, 
quz hactenus non habebantur, ac semotis iis qua 
falso videbantur. inscripta una cum annotatiunculis. 
Atque hiec omnia nobis pr:xetitit ingenti labore suo 
Erasmus Roterodamus, vir juvandis optimis δἰυ 


LXxx1 
natus. Hanc notavit Sandius, p. 49; pleno titulo lau- 
davit Hamberger, p. 599, t. 11, przter hos autem ab 
omnibus ignorata aut neglecta fuit. 

1592. 
t Ep. EmasuicA 1V. Apud inclytam Coloniam. Jo. 
Soter excudebat mense martio, 2 vol. in-8». Opera 
D. Czc. C. E. C. Volumeu primum ex recognitione 
Erasmi Rot. vol. 11, varios complectens et tractatus 
et sermones , quorum tibi catalogum sequens exhi- 
bebit pagella, etc., etc. 

1925 


Ep. Enasuica V. Ibid., per eumd. (mense februa- 
rio) in-fol. Opera sanctissimi Mart. Cc. Cypr. Episc. 
Carth., jam tertium habes, lector, a mendis repurga- 
tiora, ex variarum editionum ac vetustissimorum co- 
dicum collatione, adjectis pluribus, qux» vulgata non 
fuerant, annota(is, qux vel notha ferebantur, vel 
ambigua, studio curaque D. Erasmi Roterodami. 

15271. 
. Haganos, S. Cyprianus de Eucharistia. (Bibl. Barb.) 
1338. 

Εν. LucpuNgNsis I. Lugduni, apud Seb. Gryph. 

9 vol. in-8». Fabric. 220. 
1528 


Sine loco in-12. Cyprianus de Oratione domirnjcali. 


(Mus. Brit.) 
1550. 


E». EnAsuicA VI. Bas. ex off. Froben. in-fol. — 
Opera jam quartum accuratiori vigilantia a mendis re- 
purgata per Des. Erasmum Rot. Accessit liber ejusd. 
apprime pius ad Fortunatum de duplici Martyrio ante- 
hac numquam excusus. (Cat. Bibl. du R. p. $65.) 

Dicit Erasmus se hunc tractatum in vetustissima 
bibliotheca invenisse. Sed artificem hujus libelli 
ipsissimum esse Erasmum, ac ingenii sui opus sub- 
didisse pronuntiat Henricus Gravius, cui assen- 
tre videntur Pamelius et Ceillierius. Certe hac- 
tenus nec bibliotheca, ex qua hunc libellum eruit 
Erasmus cognita cuiquam fuit; nec codex, quo se 
usum esse indicat, cujusquam in manus pervenit. Et 
res, et verba stylum Erasmi redolent, et quod sus- 
picionem magis auget, nonnulla Scripturz testimo- 
nia, ut observat Pamelius, ita prorsus in hoc libro, 
ut in aliis Erasmi elucubrationibus redduntur. 
Lumper, Hist. theolog. crit. PP., t. xit, p. 387. 

1535. 

E». LucpuNENsiS. Il. Lugd. , apud Gryphun, in-8*, 

testibus Dupinio, Ceillierio et Lumper. 
1557, 

Εν. Lucpux. IlI. Ibid., apud eumdem, ἰη-8", testi- 

bus DD. Nourrio, Marano, Ceillierio et Lumper. 


Eodem anno. 
Ἐν. gnAsMICA; VII. Basilez, ex off. Froben., 2 vol. 


Fabric. 220. 
1538. 


Versio Germanica 1. Tractatus de Singularitate 
clericorum, qui vulgo inter Cypriani opera habetur, 
a celeberrimo Cochleo Theodisce evulgata fuit, te- 
ste Ceillierio, qui autem nec locum nec formam edi- 
tionis adnotavit. 


PRAEFATIO. 


LXxI 
1540. 
Ep. EnasuicA. VIII. Bas., in off. Herwagiana, in-f? 
( Fabr. ib.). Hujus quatuor exemplaria c. mss. coll. 
in bibl. Baluziana erant. 
1544. 
Ep. PAnisiENSIS IlI. Paris. ap. Arnulph. Langele- 
rium. in-fol. —Editio fede interpolata et contaminata 
licet repurgationem jactet in titulo eoque impuden- 
tia progressi sint curatores, ut Erasmi prafationi 
dat: Lovanii, 1519, subscripserint Paris. 1541. Pa- 
melius hac de re queritur in annott. ad librum de 
Oratione Dominica, ad verba : Excusatio tibi nulla, etc., 
que leguntur etiam apud Caveum p. 129. Hujus 
exemplaria coll. c. mss. codd. exstabant in Baluziana., 


154. 

Ep. PaAnisiENsiIS IV. Paris., ap. Oudin. (Audoenum) 
Parvum, haud dubie in-f» (Bibl. Barb. Cat. ed. 56- 
cunda). 

154. 

Εν. PAnisigNsIs V, EnasuICA. IX. Ibid., ap. Franc. 
Reyuault. in-[». — Ex ed. et cum ann. Erasmi. (Cat. 
Bibl. Reg. p. 5658.) 

1544. 

Ep. PARISIENS. VI. Apud Nicolaum Guigant. in-f* 
(Ceillier., τι, p. 218). 

154. 

E». EnasuicA X. Antverp. in-8». Cyprianus. (Cat. 
Bibl. Mus. Britann. Lond. 1787 in-fo.) 

1541. 


E». ERAsSMICA. XI. Basilem, ex offic. Herwagii, 


laudante Nourrio. 
1542. 


Ep. EnasuicA XII. Ántverpim, exc. Jo. Crinitus. 
D. C. Cypr. Ep. Carth. et Martyris Opera, in duo 
tomos divisa. Est Coloniensis an. 1522, indicibus ta- 


men exilioribus. 
1544. 


Ep. EnasuicA XIII, vulgo Gnaviama. Colonie, ex 
officina typ. Petri Quentel, mense augusto. D. Cxc. 
Cypr. — Universa, qua quidem exstare sciuntur, 
opera: jam novissime ex castigatione Des. Erasmi 
Roterod. diligentius multo quam hactenus umquam, 
exemplarium manuscriptorum subsidio a mendis vin- 
dicata. Cum accessione libelli Cypriano inscripti, eru- 
diti admodum ac pii, de Martyrio duplici, ad Fortu- 
natum. Accesserunt et annotationes Erasmi, non 
quidem unum in locum, przcipitatze, sicuti hucusque 
factum est : sed suis quzxque locis diversa cliaracte- 
rum specie nunc primum inserte : partim ut lector 
quzrendi tzdio levaretur, partim, ut commodius et 
acutius, quid sibi velint Cyprianus et Erasmus, quasi 
ex opposito inspiceretur. Et annotatiuncul:e seu cas- 
tigationes aliquot doctissimi utriusque lingua viri 
Henrici Gravii, breves ille quidem et pauca, sed op- 
portun:e tamen et erudite. Et index novus, copiosior 
longe vetusto illo et magis digestus, jam recens opera 
Bartholomzi Laurentis adjectus. Quid huic editioni 
tribuendum sit, facile sentient ii qui vel anteriores 
Cypriani edd. probe norint, vel hanc cum quavis 
conferre non fuerint gravati. 


ἘΧΣΠΙ 


Erasmianarum annotat. aliquot tamen quia priva- 
tim suis locis aptari non volebant, ab initio seorsum 
cum castigationibus Gravii relictx. Ad librum de 
dupl. Martyrio Gravius suspicatur: plirasim Eras- 
mum ipsum aut quempiam Erasmo similem referre 
potius auctorem, quam Cyprianum. In eamdem 
sententiam ivit postea Pamelius alios etiam assenta- 
tores nactus. Errat vero Pamelius, dum utramque 
Frobenianam hunc librum proferre inquit, siquidem, 
ut suo loco professus est, versaverit editiones an. 1520 
et 1525 (1)..... Baluzio auctore , non ipse Gravius 
hanc ed. curavit, sed alius, qui exemplari edito, 
conjecturis et variis lectionibus ex codd. mss. a 
Grasii manu notato uteretur. Quod ex totius editionis 
adornatione concludere mihi vir sagacissimus visus 
est que sane huic suspicioni favet. 

1544. 

E». ERASMICA XIV, GravianA TI. Basilex, in Quen- 
teliana officina llenrici edita fuerunt eadem Cy- 
priani opera, referente D. Nourryo nostro et post 


euni Lumper. 
1544. 


Ep. LucpusENsis IV. Lugduni, apud Gryph. in-8*, 
2 voll. Vide superiores. , 


Ep. VENETA lI. Venet., in-A". Cypriani Exorcismi. 
( Barb.) 
1547. 


Ep. VzsETA [lI. Venet., ad signum Spei, in-8" 
(Fabr. teste.). Opera adjectis ejusdem Carininibus de 
Cruce Redemptoris. ( Cat. Bibl. Chig. ) 

1519. 

Ep. EBAssiCA XV, Gaaviasa  llI. Coloniz, (in-fol. 

puto), ex ejusd. Gravii recensione. Fabricio teste. 
1549. 
E». Enís«. XVI. Basilez , apud Froben. , testibus 
Dupinio, Nourryo, Ceillierio et Lumper. 
1549. 
Ep.LucpuNENsis V. In-8^, referentibus iisdem testibus. 
1550. 

Ep. ERasuicA XVII. Basilee, apud Herwagium, 
teste Nourryo. 

1550. 

Εν. LvcpuxExsis. VI, in-8", apud. Gryphum, teste 
Dupinio et Ceillierio. 

1553. 

Versio Germanica II, a Melch. Ambachio in lucem 
prolata, sub loc titulo : S. Czecilii Cypriani, des alten 
Christ. Lehrers u. Bischofs Predigten ἃ. Schriften 
mit Summarien u. Erklarungen et!icher duukler 
Sprüche u. Worter, deren S. Cyprianus gebraucht, 
aus S. Cypriani selbst u. Anderer Christl. Lehrer 
Scriften erlaeutert. Zeugniss, urtheil u. Lob der für- 
nemsten Lehrer vom Leben, Lehre u. leiden S. Cx- 
cili Cypriani, Norimb. — Non omnia scripta germa- 
nice exhibentur. 


(^, Nec in editione Frobenianz 1521, nec in ea 

595 quam utramque utpote in bibliotheca nostra 

exs antem, diligenter evolvi, laudatus tractatus de 
dupliei Martyrio habetur. LowprR. 


PRAEFATIO. 


LXXIY 


1554. 
Ep. LvcpuNENSiS Vil. Lugduni, apud Gryphum, 
in-8*, teste Marano. 
1556. 
Εν. LucpuxENsis VIII. Jbidem, in-8', testibus 
Nourryo et Ceillierio. 


S. Cyprlani, liber de Unitate Ecclesix*, cum anno- 
tationibus, itidem cum Augustini libre ejusdem ar- 
gumenti, premissa G. Calixti introductione, Helmst., 
in-8*. 

1558. 

Ep. EnaswicA XVIII. Basilez, apud Herwagium, 
in-fol., ex ed. et annotationibus D. Erasmi. Hanc lau- 
dant Dupinius , Ceillierius et Maranus. 

1560. 

Paris., forma non significata. Carmina de Ge- 

nesi et Sodoma ( Barb. ). 
1565. 

Εν. Μανύτιαλνα, Βομανὰ Il. Roms, apud Paul. 
Manutium Aldi F. in-f». D. C. C. Ep. C. et gloriosis- 
simi martyris Opera, ad veritatem vetustissimorum 
exemplarium summa fide emendata , addito etiam 
quinto epistolarum libro, antea numquam edito. Alia 
eidem Cypriano adscripta. Cum indice rerum ac 
verborum memorabilium maxima diligentia collecto: 

Recensuit Latinus Latinius, adhibito vetustissimo 
codice ex Veronensi bibliotheca advecto, ac litteris 
capitalibus, ante annos mille exarato, aliisque mss. 
exemplaribus, de quibus singulis tamen affirmare 
non ausim , ad manum fuerint, in prima hac recen- 
sione, nec ne. Dominic, Macrus in Vita ejus: « Mul- 
tis, inquit, vigiliis ac laboribus quam plurima college- 
rat ad illustranda loca aliqua obscuriora. Paraverat 
eliam quasdam annotatiunculas, in quibus, post va- 
rias codicum lectiones indicatas, quam ipse maxime 
essel secutus, significabat ; additus etiam ab eo fuit 
sincerus epistolarum liber, multa denique summa 
fide restituta fuerant. Sed, quia contra scriptorum 
codicum fidem, nonnulla retenta, aliqua addita, quam 
plurima immutata ( operarum etiam incuria ) consi- 
derabat, non est passus nomen suum a Manutio ullo 
modo in ed. adscribi, ne fidem suam vel levissime 
infirmaret. » —Recensuit deinde secunda vice ad edit. 
Pamelianam, qua ejus cur: in Bibl. Sacra οἱ Prof. 
pp. 174 sqq. exhibentur, in quibus satis de Manutio 
queritur, simulque zxegre fert Manutio hujus editionis 
jaudes a Pamelio tributas. Habet hzc ed. omnia quie 
vulgata erant in Erasmianis et Gravii edd. preter 
Firmiliani ad Cyprianum epistolam contra epistolam 
Stephani papx in Pamel. et Ox. n. 75, de quo Lati- 
nus Latinius in Bibl. p. 177, contra aunotata Pamelia- 
na : « Ego. Latinus omisi, inquit, non Manutius, 
cum majorum exempla secutus, tum hominis pelu- 
lantiam detestatus. » Accessit autem de novo pr:eter 
librum v epistolarum, qui xv constat, inter. illa 
quz adscribi Cypriano solent, dubiz tamen fidei visa 
sunt, liber de Spectaculis, (1) tum Vita Cypriani per 


(1) llnjus rarissima esse exempla mss. Baluzius 


LXXV 


Pontium*eonscripta, una cum Actu passionis, cujus 
ipse Pontius meminit et Passione Cypr., qux in supe- 
rioribus edd. exstabat et hic Paulo diacono tribuitur. 
Quod ad habitum hujus ed. externum spectat, nescio 
an splendidam potius quam nitidam dicere debeas ; 
is certe typorum in epistola dedicatoria ad cardin. 
Borromeum ---- adhibitorum est honos et &xpióeux 
ut vel summis, quibus hodie Italia gloriatur, conten- 


dere possis hujus artis monumentis; nec reliqui 


textus, minor licet, multo inferior est character. In 
bibl. Acad. exemplar cum collatione codd. Ver. 
Vat. Benevent, etc. exstat cujus olim possessor 
fuit Joseph Smith, consul Britannus apud Venetos. 
In bibl. Baluz. hujus exempla duo cum mss. collata 


exstabant. 
1501. 


. Ep. Μοβειμίανα, PanisiENSIS V. Parisiis, apud Guil, 
Desbois, in-f?.—QOpera omnia, veterum exemplarium 
collatione repurgata, editio aucta et observationibus 
illustrata, diligentia et labore Guiliel. Morellii. 
Prefatus est Hadr. Turnebus, restituta ep. Firml- 
liani, add. ep. 1v int. Pamel. Pr:xterea accessere 
adscripta Cypriano : liber de Aleatoribus, quem Cy- 
priani esse vix dubitat Pamelius ; Carmina : Genesis, 
Sodoma, ad Senatorem, de Pascha Domini. — Ad 
Vigilium Celsi in altereationem Jasonis οἱ Papisci 
prefatio. — Adversus Jud:eos, qui insecuti aunt 
Christum. — De duodeclm  Abusionibus saculi. — 
Dispositio canzx. — Ilujus ed. septem exemplaria 
c. mss. codd. coll. in bibl. Daluziana habebantur. 
1554, 

Soli tractatus Cyprianici, post Leonis Magni opera, 
Parisiis, apud Claudium editi fuerunt, referente Ni- 
colao Nourryo. 

1565. 

Versio Gallica 1. Sermones S. Cypriani gallice 
reddidit Franciscus de Belleforest, teste eodem Ceil- 
lierio. Paris, in-8". 

1566. 

Anonymi Vita Cypriani, Paris., in-8", mentionem 
ejus faciunt Fabricius, Bibl. lai., vol. in, p. $84; 
Walchis, Bibl. Patrist., c. 1, $ 6, p. 4£; Ienz, 1854. 

1561. 

Vers. Italica Y. Tractatum de duplici Martyrio, in- 
ter S. Cypriani opera apocrypha, italice vertit 
D. Raphael, monachus Florentinus, additis Vita et 
Passione ejusdem sancti episcopi et martyris. Ex 
Argelato et Paitono, Florenti:e. 


CLASSIS IV. 
Editiones Pameliana. 
1568. 

Εν. PauELuANA 1. Ántverpie, ap. viduam et hz- 
red. Joan. Stelfii. in-[*. Opera...... jam denuo quam 
accuratissime recognita collatione facta editionum 
Pauli Manutii et Guil. Morellii ad exemplaria aliquot 
manusc. vetustissima, certoque ordine, habita tem- 
porum ratione in tres tomos nuuc primuni distincta. 


monet, nec Darum gloriatur duo sibi exemplaria 
contigisse, quod nemini editorum priorum. SCHOENEM. 


PRJEFATIO. 


LXXvVTt 


Annotationes Jac. Pamelii...... toti operi sparsim in- 
terject ; quibus tum castigationum ratio et leetio- 
num varietas obiter indieatur, tum quidquid ad. 
antiquitatem ecclesiastieam pertinet, paucis expli- 
catur. ΑὉ eodem recens adjecta D. Cypr. Vita o 
scriptis ipsius collecta, et Scripturarum citatoarum 
index locupletisssimus desideratus hactenus. — Π6- 
frictum quo ex longo satis annorum spatio Pamelius 
Cypriano operam dederat, studium, dum primum in 
tlieologicis studiis esset occupatior, mox Gallica 
profectione impeditus, incendit ecce iterum duplex 
hujus scriptoris, quae eodem pene tempore prodiisset 
P. Manutii et G. Morellii editio. Α΄ superavit quidem 
utriusque virtutes (egregia etiam ipsius laudo 
maciatas, ita tamen υἱ Manutianz primas daret ), 
cum iterata et novis praesidiis adjota textus cura ; 
tum cateris copiis, quas tltulus pollicetur, primus 
Cyprianum instruxit ac decoravit, in primis argu- 
mentis przclaris et lucidis siugulis libris ac epistolis 
prefixis, et. industria qua singulorum libellorum ac 
epistolarum seriem chronologicam indagare studuit. 
Codd. usus est mss. plurimis ex omni fere Belgio 
conquisitis. Ex edd. antiquioribus przcipue innoimi- 
natam I, de qua supra diximus, et Remboltianam 
evolvit. Latinus Latinius, cujus supra laudavimus 
curas secundas, nimium s:pe Manutii confisum essc 
correctionibus Pamelium censet. Ipse prxter 700 et 
eo amplius locos restitutos in sola Scripturarum 
citatione. marginali, ab innumeris insup^" inendis 
perpurgatum Cypriauum sua opera prodire allirmat, 
ita, addit, ut sperem (si citra invidiam dicere liceat) 
nulla posthac ejus recognitione opus forc. 'ricvertit 
vero hac opera Jo. Harrisium Anglum, Tl. Moro a 
secretis quondam, a quo invicem anteverti cupit in 
Tertulliauo evulgando. Vite Cypriani a Pamelio 
conscripiae premissa sunt, qua Pontii οἱ Pauli dia- 
coni nomine de vita ejus et passione feruutur, item. 
Augustini oratio et Agobardi u:idam de trau:slatione 
corporis D. Cypr. iu Galliam. — Ας cum tota editio 
divisa sit. in tres tomos, primus epp. continet, nu- 
mero Lxxxii, lac serie : 1" Epp. statim a Baptismo 
D. Cypr.; 2" in secessu ejusd. toto biennio; ὅ5 sub 
pontificatu Cornelii et Lucii ; 4* miscellaneas in pace 
Ecclesi:e variis temporibus ; 5^sub pontificatu Stephani 
de baptizandis hxreticis ; 6" in exsilio et sublinem vite 
conscriptas. Secundus, libros et tractatus varios nu- 
mero xv. Tertius, Opera Cypriano adscripta. — Ac in 
contextu nonnulla quidem proprio arbitrio aut ἃ se 
omissa aut posita esse Pamelius fatetur, nonnum- 
quam etiam contra mss. codd. auctoritatem, et hac 
ingenua professione liberoque de Manutii ac Morelii 
mutationibus judicio malx fraudis suspicionem a se 
amovit. 
1569. 

Versio Italica H. — Annib3l Caro italo sermone 
donavit tractatum S. Cypriani de eleeimosyua, iimn- 
pressum apud Aldum cum duabus orationibus S. 
Gregorii Nazianzeni pariter italice versis , teste Eu- 
doxio Philenio, Venet, in-4". 


LX1Yvi 
1572. 


Versio Italica 11]. — S. Cypriani plures sermones 


a monacho Florentino italice versis cum aliorum SS. 
PP. orationibus et tractatibus, apud Junta , Floren- 
tix, ἰη-ἀ", teste Ceillierio. 

1574. 

En. PAMELIANA lI. Paris, ap. Nivellium, in-fol. Pa- 
meliana recusa; in Bibl. Baluz. coll. c. mss. codd. 
manu Nic. Fabri. 

1574. 

Versio Gallica 1]. — Opera D. Cypriani in idioma 
gallicum a Jacobo Tigeon Andegavo, canonico Me- 
tensi, reddita et edita fuere, teste Ceillierio. 

1574. 

Versio Gallica 11]. — Tractatus D. Cypriani de 
Lapsis gallice transtulit Simon Goulartius, teste Ceil- 
lierio. 

4515. 
Ep. PAWELIANA ΠῚ, recusa Colonie Agrippins, 


in-f^, teste Baluzio. 
1517. 


Versio 1talica 1V. — Liber seu sermo de Mortali- 
tate, sine anno, loco et typographi nomine , italice 
versus. Exstat , teste Eudoxio Philenio in bibliothe- 
ca Zeniana D. PP. habetur et in Rhetorica Jasonis 
de Norres el typis impressus Patavii. 

1519. 

Prage. in-4*. Cypriani dispositio cone cum 

explicationibus. ( Cat. Bibl. Barb. ) 
1589. 

Fo. l'svELIANA IV. Antuerp., in-fol. recusa Pame- 

iian*, apud Bellerum. 


Ep. GovzanRTU [. Paris., excudebat Jo. Le Preux, 
in-1^. eadem recusa, eadem cum inscriptione ac supra. 
Editio ultima prioribus emendatior, cui nunc pri- 
mum accesserunt nova breviaria singulis Epp. 
et tractatibus. przfixa; perpetux note ad margi- 
nem, qux auctoris methodum indicant ; responsio- 
nes passim interjecte ad ea qu: Pamelius pro dog- 
matum pontificiorum confirmatione ex Cypriano et 
veteribus theologis protulit. Chronologis item et 
theologie Cypriani novus index, cum epistola dedi- 
catoria Simonis Goulartii ad ecclesias in [Iollandia 


et Zelandia collectas. (Cat. Bibl., Casanat. t. n, p.. 


935. ) Cf. Possevin. App. S. T. 1, p. 396, et Sand. 
Exsiat etiam in Bibl. Leidensi, et in Mus. Britt. 

De hac Goulartii editione Ceillierius et Baluzius 
sequens tulere judicium : ordinem Pasmelii et con- 
textum secutus est, sed de suo addidit longas et 
operosas ad legendum observationes, quibus Pame- 
ium refellere et S. Cyprianum calvinistam facere 


conatus est. 
1593. 


Εν. GovuaRTII lI. Geneva, in-fol., eum notis Jac. 
Pamelii et Simonis Goulartii ad eas observationibus. 
Hzc exstat in bibl. Barberiniana ( Cat., t. 1). Rom., 


1687, 9 vol. in-fol. 
$/KCULO XVII. 


1600. 
Thom, Jamesli Cyprianus redivivu 8, hoc est Elen- 


PRAEPATIO. 


LXxviil 


chus eorum qu: in opusculo Cypriani de Unitate 
Keclesiee sunt addita, detracta lapsu typographico, 
alio quovis modo supposita ; London, in-4*. — Ubf 
legendus est Andreas Rivetus, lib. i1 Critic. sacra., 
cap. 14, t. it opp. Theolog., p. 1095. 
16035. 

Εν. PAuELIANA IV. Parisiis, in-f', apud Sebas- 

tianum Nivellium ( Bibl. Barb., t. 1. Bibl. Bodl. Catal. 


edit. secunda). 
1605. 


Εν. PaAuELiANA Goutanri! llI. Parisiis, in-f". Edit. - 
Pamelii recusa cum observationibus Goulartii. 
1605. 
Cypriani de idolorum Vanitate, in-8^, sine loco 


(Bibl. Barber.) 
1605. 


Theod. Petreii Confessio Tertullianea et Cypria- 
nianea, quatuor lib., Paris, in-8^, partium studio 
admodum laborans, inquit Walehius, Bibl. Patrist. , 


cap. 0, 8 94. 
p. 9,8 1607. 


Ep. PauELiANA V. Paris., in-f»?, Apud. Seb. Nivell. 


Cf. ed. 1605. 
1618. 


Ep. PAuELIANA GouLABTIi V. Paris. Apud Sebas- 
tianum Chapelet, cum annotationibus Goulartii, et 
Pauli Manutii, Guillielmi Morellii editionum ope 
emendata, teste Nourrye. 


Εν. PauguiANA, GouranTIt V. Geneve, in-[^, cum 

notis Goulartii et Pamelii, teste Ceillierio. 
1017. 

Ep. PauELIANA Vl. Colon., in-f^. Hlanc editionem 

referunt Maranus et Fabricius. (Bibl. Dodl.) 
1620-1664. 

llermanni Rotlmanni T/eosophia priscorum pa- . 
trum Tertulliani et Cypriani, etc., quater sub variis 
titulis evulgata, Viteimb., in-49. Cf. Annal. Tertullia- 
neos in tom. 1 hujusce Biblioth. , ad ann. 1620, 
1655, 1655, 1664. 

1625. 
Ep. PauELiANA VI. Paris, in-f^. (Tom. i1 Bibl. Chig.) 
1029. 

Versio Germanica Yi. — Tractatus D... Cypiiani 
de Mortalitate, germanice versus per Ludovicum La- 
vaterum , sub lioc titulo : Traktztlein den heil. Cy- 
priani von der Pestilenz. Tiguri., in-8". (Catal.Tiqur.) 

1652. 

Εν. PaugLiANA VII. Colon., in f». (Bibl. Barb.) 
1052. 

Ep. PaueLiANA VIIL Paris, in-f*. (Dupin, Ceillier, 


Maran.) 1052 
22. 


Cyprianus, de Unitate Ecclesi», cum mss. coll. ct 
annott. illustratus studio Jeremize Steplianl. (Catalog. 
Bibl. Leidens. ei Tigur. t. 1n.) 

1635. 
Ep. PAukLuANA IX. Paris, in-f*. (Bibl. Casanat.) 


1035. 
De Bono Patienti?, cum notis Jeremie Stephani, 
Oxon. in-8^, 


Lxxix 


1645. 

Cyprianus, de Idolorum vanitate, cum observatt. 
Rigaluii. (Bibl. Bodl. et Barb.) 
| 1644. 

Εν. PauELiaNA. GouzanTIL IV. Eam laudant Dupi- 
nius, Nourryus et Ceillierius. 

1645. 

Versio Gallica IV. Tractatus de Lapsis gallice 
redditus ab Arnoldo, seu gallice : Traité des Chré- 
tiens qui étaient. tombés durant [a persécution, tra- 
duit par M. Arnault. (Catal. Bibl. Bunav., p. 50.) 

CLASSIS Y. 
Editiones Rigaltiana. 


1648. 

Εν. RucarTiawA I], PanisiENsis XII. Lutet., Paris., 
ap. vid. Mathurini Dupuis, via Jacob»a, sub signo 
Corona. in-fol. — 15 S. C. C. opera Nicolai Rigaltii 
observationibus ad veterum exemplarium fidem re- 
cognita et illustrata, 2? Nic. Rigaltii Observationes ad 
C. C. Ep. et Tractt. Diss. anonymi scriptoris antiqui 
de Baptismo hzreticorum nunc primum edita ex Bibl. 
Remigiana. ! 

Ad Epistolas et Tractatus, Rigaltius inquit, ostendi przci- 
pua veteris scripturz lineamenta, ab ipsius auctoris stylo 
servata fideliter in optimis exemplaribus Veronensi et 
Beneventano collatis olim a Marcello (II papa) et Antonio 
Augustino episcopo tunc Allifano: qu: in Cypriani volu- 
mine manu Car. Monchalli Tolosatum archiepiscopi summa 
diligentia ac flde descripta, perpetuo nobis usu fuere. 
Atque hic illa quidem in ipso Cypriani operum contextu 
representari omnia debuisse non inficior; nec me hu- 
fusce consilii ambiguum fuisse umquam existimari ve- 
im; tristissime tuli, quod festinantibus operis typogra- 
phicis adesse mihi non licuerit. 


Observationes ergo, inquit Scheenemann, partim in 
lectionis varietate codd. laudatorum dijudicanda ver- 
santur, partim scholiorum vicem sustinent, quz ut 
brevia sunt pleraque , ita frugi plenissima et a recto 
et eleganti judicio et egregia παῤῥησίᾳ conspicua. Ac- 
cedit preterea in Tertullianum antea superioribus 
annis editum obss. spicilegium, et famosus ille de Cor- 
poris Christi pulchritudine tractatus. Ordo idem ac in 
Pameliana, quamquam nonin tres tomos distincti sunt 
libri. Epistolam etiam primam seu fragm. epistole 
potius, quod primus vulgaverat Pamelius, omisit Ri- 
galtius. Hujus ed. quatuor exempla c. mss. codd. 
coll. in Bibl. Baluziana exstabant. 

De Rigaltii editione ita censet Dupinius : « Ad ejus 
exemplum D. Rigaltius, Tertulliano in lucem emisso, 
Cyprianum edidit, nihilque in ordinea Pamelio obser- 
vato mutans, hujus auctoris opera tantum correxit ex 
duobus Itali» manuscriptis, quz de Monchal, archiepi- 
scopus Tolosanus, ad marginem Cypriani sui adscri- 
pserat, notasque conscripsit ad loca difficilia expli- 
canda, et observationes ad disciplinam horum tem- 
porum illustrandam ; harum observationum nonnullz 
audaces quidem videntur , at eas in praefatione 
excusare conatur. Addit Remigius Ceillier, quod 
liberalis Rigalüii audacia, qua suis Commentariis 
loca qu:iedam D. Cypriani przerogativas Romanorum 
Episcoporum stabilientia enervare studuerit, non 
paucos eidem adversarios conflarit, inter quos prze- 
cipue Albaspinzxus, qui, teste Hugone Grotio ( Epist. 


PIUEFATIO. 


LXXX 


ad Salmas. , p. 525), eumdem tamquam haereticum 
denuntiasset, nisi mors ejusdem conatibus interve- 
nisset. Male quoque audit apud theologos, quod 
Baptismum infantium traditionis esse apostolicz in- 
ficiatus fuerit. 

1619. 

Ἐν. RicarTiANA Il. — Ibid., apud eumdem, in-f^, 
repetita. C. ms. collata in Cat. Bibl. Bodl. 

1650. 

Londini, in-8^, Cypriani opuscula varia : Epistolz, 
de Habitu et disciplina Virginum, de Lapsis, de Uni- 
tate Ecclesie, de Oratione Dominica, etc., inter 
Franc. Rous Mella Patrum, p. 845-944. (Cat. Bibl. 


Bunav. ) 1061 


Versio Gallica V. D. Cypriani tractatus de Ora- 
tione Dominica et de Mortalitate, gallice redditi per 
Dominum Laval, i. e, per ducem de Luynues , teste 


Ceillierio. 
1664. 


Versio Gallica NI. Referente eodem Ceillierio, 
tractatus D. Cypriani de Eleemosyna habetur ad 
finem voluminis secundi abbatis San. Cyrani de 
Eleemosyna christiana, inter prefati abbatis opuscula. 

1666. 

Ep. PrioniaNA, PanisiENsiS XV. — Paris. ap. Jo. 
Dupuis, in-f^. Ex editione Rigaltii, cum ejusdem anno. 
tationibus integris Jac. Pamelii et aliorum commen- 
tariis scorsum antea editis. Accedunt M. Minucii Fe- 
licis Octavius ; Arnobii Afri lib. vi! adv Gentes; 
Julii Firmici Mat. lib. de Errore profanarum Deligio- 
num; Commodiani instructiones adv. Gentium deos 
cum ejusd. Nic. Rigaltii notis, et variorum Commen- 
tariis ed. aucta et notis illustrata studio Philippi 
Priorii. 

1667. 

Ludov. Thomassini presb. congreg. Orat. Disser- 
tatio in synodos sub Stephano papa in causa Baptismi 
hereticorum, Homanam, Carthaginensem, etc., ann. 
Christi 256 , 257, etc.; inter Dissert. in concilia tum 
generalia , tum particularia. Lutet. Paris., in-4*. 

1669. 
Sebast. Niemanni Disseriatio de Libellaticis, Ienz. 
1681. 

Altorfii, typis et imp. Hen. Meyeri, in-4^, Cy- 
priani et aliorum quorumdam ad ipsum vel in simili 
causa scriptae Epistolze xxci, ordine Pameliano lo. 
cate, ex edit. Goulartiana in sectiones divise, et 
cum S. Augustini ad Cypriani argumenta de Bap- 
tismo hereticorum responsionibus suo loco subjun- 
ctis, variis eliam Pamelii, Rigaltii, aliorumque 1e- 
ctionibus et conjecturis, ut et Gratiani in Decreto, 
Lombardi in libris Sententiarum, ac Thoma Aqui- 
natis in Summa theologi:x allegationibus in margine 
notatis, et aliquot denique utilibus judicibus seorsim 
edite studio Luce Frid. Reinhardi, theologi in 
Universitate Altorf. P. P., etc. Textus uti ordo episto- 
larum est Pamelianus, additis in margiue variela- 
tibus omnium fere codd. apud Pamelium, Rigaltium 
οἱ Goulartium obviis. Plurium mss. e Germania 


ΣΧΥΤΙ 


obtinendorum desiderio se flagrasse, ait editor; 
omnes autem fautores, quos eo nomine interpellaret, 
eorumdem questos esse inopiam ; accepisse tamen e 
bibl. Norimbergensi utendas editiones Romanam et 
Venetam 1471, et innominatam ; quas saltem excu. 
tere debuisset curiosis, earumque varias lectiones 
disertius indicare. Hxc editio, judice Dupinio, nihil 
habet, qnod in aliis non inveniatur, nisi quod cx 
bene multis manuscriptis recensita sit. 


CLASSIS YI. 
Editiones Oxonienses. 
1632. 

Uxonii , € theatro Scheldoniano, in-[", S. Cypriani 
Opera recognita et illustrata per Joannem Fellum 
Oxoniensem episcopum. Accedunt Annales Cypria- 
nici, sive tredecim annorum quibus S. Cyprianus 
inter Christianos versatus est, brevis historia chro- 
nologice delineata per Joannem Cestriensem. Prima 
hujus editionis dos est , quod tractatus Cypriano 
suppositi et a prioribus etiam editoribus quasi gradu 
submoli et seorsim repositi, ita tamen , ul aut qu:- 
stionem de statu eorum intactam przterirent, aut 
pro aliquibus ipsi fidejuberent, ut Pamelius, prorsus 
sunt ex reliquo scriptorum numero eliminali; ne 
vero a quibusdam lectoribus ; desiderarentur uni- 
versi, cum ineditis adhuc quibusdam aliis seorsim 
excudi curavit editor, tali etiam forma, ut cum gemi- 
nis commode jungi possent. Quod ad genuina ista 
spectat, Epistolas novo ac longe a Pamelii dissidente 
ordine εἰ ποῖοι; annotationibus, qua commode a 
superioribus edit ribus, in primis a Rigaltio, consi- 
gnatx crant, ipsis eorum verbis, charactere tamen 
peculiari descriptis suas addidit, de quibus fere ni- 
mis modeste sentit, admonensetiam lectores, ut, si cui 
forte Cypriani placitis videatur :equo addictior, re- 
putent se notas ad Cyprianum non in eum scripsisse. 
Tutela quoddam genus suscipere editorem, nec pro- 
priam liberare fidem, nisi auctoris:sui tueatur. Αἀ 
dispositionis laudes perünet, quod insigni lectorum 
commodo textui variz lectiones primum, deinde 
annotata subjiciantur ; przterca textus ipse in breves 
paragraphos distinctus singulisque eorum sunt ad- 
juncti indiculi marginales. Przter ca qui titulus 
pollicetur, premissi sunt Vite Cypriani indices Pa- 
meliani cum indicibus contentorum , quibus edi- 
tiones Erasmi, Manutii, Pamelii et Oxoniensis inter 
se comparantur. De nitore et ornatu typographico 
hujus editionis monere supersedeo. 

1684. 

Vers. italica Ὗ. Tractatus Adversus feminarum 
luxum excerptus ex libro de Disciplina et habitu Vir- 
ginum ilalice redditus, teste Eudoxio P'hilenio, Ro- 
ma, ex typographia R. C. A. 

1684. 

Dissertationes Cyprianice ab Ilenrico Dodwell. A. 
M. Dobliniensi, Oxoniz, e theatro Sheldoniano, in-12. 
1688. 

Versio Gallica VY. Selecte I), Cypriani Epistolie 
ad confessores ac martyres in ididtna gallicun) trans- 


PIUEFATIO. 


Lxxxn 


]:t: eum. observationibus historicis atque moralibus 
a celeberrimo Lenfant, auctore Historix conciliorum 
Pisani, Contantiensis ac Basileensis. ( Catalog. bibl. 


Bunav. Ceiller.) 
1689 


Joh. Clerici Summarium vite S. Cypriani, quod cum 
in illius bibliothecam universam XII, 912, transla- 
tum esset, separatim prodiit, non tantum gallice, 
Amstelod, in-12., sed etiam germanice in Clerici 
deutsch übersetzten lebensbeschr. einiger kircheu- 
vzeter, pag. 158. 

1690. 

Ep. OxowiENsis Il. Bremze , sumptt. Herm. Brauer, 
gymn. typograph. Oxoniensis ad unguem recusa. 
Subjunctis Dodwelli Diss. Cyprianicis. 

1694. 

Com. Danielis Frichii de Libellaticis in Ecclesia ve- 
tere ; Lipsia. 

1697. 

Rom:e, in-fol. S. Cypriani opusculum de Unitate 
Ecclesi catholic:e in Jo. Thom: de Hoccaberti 
Bibl. Max. Pontif. Rom., t. vi, p. 905-911. 

1699. 

E». OxoNiENsis Ill. Amstelodami, ap. Jo. Lud. de 
Lorme, in-fol. EJ. tertia, cui addit:e sunt Dissertat. 
Cyprianiee H. Dodwelli. Repetitio Bremensi per 
omnia similis. 

SOECULO XVIII. 


100. 

Ep. OxoNiENsiIS IV, Amstelod., in-fv, eadem ac su- 

pra. (Catalog. bibl. Casanal. t. n.) 
1109. 

C:ecil. Cyprianus de idolorum Vanitate, cum notis 
Nic. Rigaltii et Jac. Gronovii, Lugduni Batavorum, 
cuni Minutii Felicis Octavio, p. 592-404. Cat. Bibl. 
Bunav, et Tigurin. 

1110. 

Romz, in-8*. S. Czcilii Cypriani Testimoniorum 
ad Quirinum liber tertius in Institut. Theologic. anti- 
quor. Patrum., t. 11, p. 4-90, ex typographia S. Con- 
gregat. de Propag. fide, edente B. Josepho Maria 
Thomasio S. R. E. cardinali. 

1116. 

Versio. gallica VII. Prae omuibus preclara cum 
hoc titulo : Les GEuvres de S. Cyprien, évéque de Car- 
thage et martyr, traduites en francais par Pierre Lom- 
bard, avec des remarques ; une nouvelle Vie de S. Cy- 
prien, tirée de ses écrits, et une table des maliéres. 
Rothom., in-4^. 

1717. 
- La Vie de S. Cyprien, docteur de l'Église, évàque de 
Carthage et martyr, dans laquelle on trouvera l'abrégé 
des ouvrages. de ce Pére, des notes critiques οἱ histo 
riques et des dissertations théologiques sur les différen- 
tes contestations de son temps. Paris., in-&^. Opus hoc 
sine auctoris nomine ad publicum usum translatum 
est : illum autem D. Jacobi Gervasii esse omnes jam- 
pridem animadverterunt. 
1711. 
Versio Anglical. Cyprianus, editus textu latino et 
versione anglica et notis a Nat. Marshallo, Lond., in-f*, 


Lxx Xii 


1719, 
Versio Gallica VIll. "Tractatus de Singularitate 
Clericorum, inter opera dubia S. Cypriani, gallice 
prodiit Paris., ap. Lottin., teste Ceillierio. 


1141. 

Parisiis., in-fol. Cypriani Epistol:& ad Cornelium 
et Stephanum, suminos pontifices, et alia quzdam 
in Epp. Rom. Pontif. per Petrum Covustant e con- 
gregatione S. Mauri. a p. 126. 


1724. 

De Dissidio inter sanctum Stephanum el sanctum 
Cyprianum super Baptismale haereticorum exorta disser- 
latio dogmatica, ab auct. anonym. Paris., apud vid, 
Raymondi. Mazieres et Joh. Bapt. Garnier, via Jacob., 
sub signo Providentiz, partim quidem a D. Lumper, 
t. xit Hist.theolog. critic. PP., ex integro vero tum in 
opere Soardi desuprema Romani Pontificis auctori- 
tate hodierua ecclesie gallicanze doctrina; Avenione, 
1741; tumin hoc volumine nova Bibliothec:e Patrum. 

CLASS18 VII. 
Editiones Balusiana. 


1120. 
Ep. BALUziANA I. Parisiis, ex typographia Regia 


fol. max. S. C. Cypriani Episcopi Carthaginensis et 
Martyris Opera omuia ad niss. codices recognita et il- 
lustrata studio et labore Stephani Daluzii , Tutelen- 
sis. Absolvit post Baluzium ac praefationem et Vitam 
Cypriani adornavit unus ex monachis congregationis 
S. Mauri (D. Prudentius Maranus). 

Genuinis Cypriani scriptis spuria omnia sic adjun- 
gere instituerat Baluzius, ut habentur in editione 
Oxoniensi, omisso solum computo Paschali, ut tamen 
iuter genuina referret de Spectaculis, de laude Mar- 
tyrii et quod inscribitur Anonymi de Rebaptismate. 
Jtaque textum variarum lectionum a superioribus 
editionibus congestarum et triginta fere novorum 
codd. mss. ope insigniter et multis in loeis emenda- 
verat, notisque instruxerat partim emendationum 
'eausas reddenilbus, partim explicando sermoni, vel 
jllustrandis rebus inservientibus. Absoluta jam erat 
plurima operis pars, duobus aut tribus foliis tracta- 
tus de Cardinalibus Christi operibus exceptis, cum 
subito mors in medio labore occupat. Cum igitur 
Marano in reliquis tantum esset elaborandum, 
et vicariam tantummodo operam se gerere sensisset 
(quippe qui, si uova Cypriani editlo sibi [uisset ador- 
nanda, fatetur non pauca ex tam gravi sarcina se 
fuisse deoneraturum) retinuit, quia sic Baluzlo vi- 
summ, quidquid liabuit editio Pamelii, sed ex iis qui- 
bus Angli Cyprianum oneraruut, Arnoldi B. V. elu- 
cubrationes (de opp. v1 dierum, de laudat dat. B. 
Virginis et Meditationes) expunxit. Confessionis Cy- 
priani, quam Angli latina interpretatione, pluribus 
locis hiulcam, inoumeris aliis corruptam dederant, 
grecum te£tum ex bibl. comitis de Seignelay sup- 
peditatum nova interpretatione substituta exhibuit. 
Spuria porro Cypriani opera, quz Baluzius ita dare 
constituerat, ut habentur in Onoxiensi editione, 
quod plures nzvos per ipsas crebras Cypriani edi- 
tones traxisse ea viderat, ad vetustas cdiliones et 


v 


PRAKFATIO. 


LXEXtIV 


codd. iss. emendavit, variantibus ad marginem ap- 
positis. Baluzii contra emendationes, eo quod expli- 
cationibus et illustrationibus sepe distinguuntur, 56- 
paratim post textum subjiciuntur. Prafationis quoque 
loco Maranus de operibus, editionibus, doctrina et 
rebus gestis Cypriani prolixe disseruit , ita tamen 
ut sepe ab Oxoniensibus discederet et receptis ab 
Ecclesia catholica placitis Cyprianum conformaret. 


1721. 
Dissertation théologique sur la célébre dispute entre 
le pape S. Éstienne et S. Cyprien, sine auctoris no- 
mine data, D. Corgne adscripta. 


1798. 
Εν. BarvuziaNa II. Venetiis, recusa fuit Baluzii edi- 


tío in-fol., teste Eudoxio Philenio in Tricaletii Bibl. 
Ecclesi» PP. Latlo donata. 


1155. 

Paris., in-fol. Carmen D. Cypriani ad Felicem, de 
Resurrectione Mortuorum in Bibl. Tigur., t. in, in 
t. ix Edm. Marten."et Ursini Durandi, VV. SS. et 
Monument. collect. ampl. Ε 


99. 

Fr. Raymondi Missorii Disputationes critice in duas 
celeberrimas epp. Firmiliani et Cypriani adv. decre- 
tum S. Stepliani. — Ejusdem disputatio in. epistol. 
ad Pompeium, inter Cyprianicas Lxxiv, qua illam una 
tum aliis quinque et concilio Carthaginensi 1] 
hactenus pro Cyprianicis habitis nunc primum abju- 
dicat ac Donatisils tribuit. Venet., in-4". 


194. 
P. Tournemilnii Conjectura in iisdem epistolis. 
(Mém. deTrévouz, ann. 1734, pag. 2246.) Hanc doc- 


tissimi Patris conjecturam critico examini subjecit 


Malleville in opere cui titulus : La Religion naturelle 
el la révélée átablie , etc. Diss. vir, art. 8, p. 598. 


1758. 

Georg. Gottl. Preu Dissert, critico-theolog., que 
Cypriani ei Firmiliani epistolarum adv. Stephani 1 
papa decretum de hereticor. Baptismo vindicias, oppe- 
&itas Raymondo Missorio exhibet; lenz, in-4". 


1744. 

Fr. J. Henric. Sboralea ex libello contra Missurium 
ejusdem ordinis, germanam S. Cypriani et Afrorum, 
nec non Firmiliani et Orientalium opinionem de hz- 
reticorum baptismate exposuit. Bonon., 1741. 


1750. 

J. F. Cotta Exercitatio historico-critica qua conjec- 
tura Renat. Jos. Tourneminii, etc., examini subjici- 
tur ; Tubing., in-4". 

1754. 
Bononix, D. Cypriani Exhortatio ad penitentiam 


cum notis J. C. Trombellii, inter ejusd. Opuscula 
veter. Patrum Latin., p. 2-22, in-4^. 


1151-1154. 
F. J. Reuchlin Dissertationes tres, de Doctrina Cy- 


priani ; Argentor., in-4". 
1753. 

De SS. Cornelio papa et martyre et S. Cypriano 
ep. et mart., inter acta SS. Bollandiana, ad diem xiv 
Sept. , t. iv, p. 145-350, auctore Constantino Suyskeno. 

4758. 
Εν. BALUzIAM lll. Venetiis, ex typographia llie- 


ἘΧΥΣΥ͂ 
ronymi Dorlgoni iu«fol. , Opera omnia D. C. Cypriani. 
Est Repetitio editionis Daluzio-Maraniau:e, sed men- 
dis typographicis fesde maculata. 

1759. 

Florentise, expensis Antonii Zatta. Veneti, in-fol., 
D. Cypriani Epistol:e ad Cornelium, Lucium et Ste- 
phanum summos pontifices, et alia quedam iu Mausi 
collectione nova et amplissima Couciliorum, t. 1, a 
p. 795 865, et p. 881-885, 928. 


1160. 
Longosalissz, in-8^, sumpt. Jo. Martini. D. Cxcilii 


Cypriani de Idolorum vanitate liber recensitus et illus- 
tratus notis variorum selectis atque etiam suis a Jo. 
Gotilieb Lindnero, cum Minucii Felicis Octavio editus. 
Vide Acta Eruditor. Lips. an 1760, p. 275 el seqq. 
1769. 

. ἘΝ Ε΄ Boysen Acta inter S. Cypr. et. Stephanum in 
disceptatione de hareticis baptizandis ; Lips. et Qued- 
Linb., in-4^. 


1774. 
Chr. Gir. Muller. Programma observatt. in quinque 
loca Cypriani ; Ger, in-A*. 
1T. 
Ant. Sandini Dispp. hist. in Vitas Pontificum Rom., 
disp. vii, vini, in 8", Ferrar. 
" 4115. 
Longosalissze, in-8». D. (80. Cypriani de Vanitate 
Idolorum liber, editio secunda Lindneri priori longe 


' emendatior. 
11823. 


En. Batuztma V, in-8», Wirceburgi, ex offic. 
Stalel., t. 11, S. Cypriana opera. Curante Obertbür. 
Τοῦ secundo, prieter tractatus Cypriano olim ad- 
scrintos ex Oxoniensi et Benedictinorum editionibus 
. 8uetos etiam nonnullis, accesserunt Minucii Ε΄. Octa- 
vius ^1 Novatiani opuscula. Consilium, quod secutus 
fuit cl. Oberthür hisce verbis ipsemet exponit : « Re- 
fert ea editionem Marani non quidem Parisinam illam 
anni 1727 (corrige 4720), nec Venetam anni 1738, 
sed alteram Venetam anni 1758, apud Hieronymum 
Doringonium, factam; cum priores, hac postreina 
certo meliores, ad manum non fuerint : hujus 
autem errores, quibus scatere eam fecit editor ne- 
gligentior, magna prius impensa opera, et fre- 
quenti ad Parisiensem aliam Cypriani editionem per 
Rigaltium factam , quie mihi pr:esto est, recursu, 
correxi , antequam nostro prelo eam recudendam 
darem : Marianam operum D. Cypriani recensio- 
nem, quam hic repeterem, Rigaltians prztuli, quia 
est ἰδία novior, et locupletior, licel ad prodigali- 
tatem usque, atque ita, ut confusum chaos vario- 
tum operum exhibeat, aliorum quee Cypriano non 
ita certo attribui possint, aliorum qui Cypriano 
potius abnegari sanior crisis jubet, aliorum quo- 
rum auctor ignoratur, aliorum qua certis quidem 
& nostri tamen Cypriani svo remotissimis auctori- 
bus debentur : negotiique mihi non parum faces- 
serit, quo selectum instituerem, quid ex hac farra- 
wine libellorum sd hene novam editionem recu- 
dendum sssumerem, quidve prxterirem, secernens, 


PIAFATIO. 


| ΒΈΣΕΤΙ 


ac quemdam inter seleóía ordine jusyum compo- 


nerem. ) 
1784. 
Ulm:e, typis Christ. Udalrici Wagneri, 19. D. Cz- 


cilii Cypriani episcopi Carthag. et martyris opuscula 
de Lapsis, de Oratione Dominica et Bono Patientiz, 
dominis confaoederatis congregationis B. V. Marie in 
imper. monasterio S. Georgii llercyni:z sylva iu xe- 
nium oblata 


190. ον 

Versio Germanica lV. Vinibonze, in-8^, cura CC. v. 

Hohenbalken, prodiit sub hac inicriptione : Die AcÁ- 

ten Werke der heilig. Cacilius Cyprianus, Bisch. au 
Carthago τι. marlyrers. 


͵ . 

F. MarcelliniMolkenbuhr O. S. F. strictioris obser- 
vantie binz dissert : prima, de S. Firmiliani Casa- 
riensis ep., epistola ad S. Stephanum, aliisque ejus 
operibus, elc. , monasterii Westphalorum, in-4^; 
secunda, de S. Firmiliani anno emortuali. 


1791. 
Dissertatio anonyma Francofurti et Llpsix: data, 


sub hoc titulo : Weder die christliche Religion, noch 
die romisch. katolische Kirche ist die alleinseligma- 


chende. 
1791. 
Dissertatio anonyma cui titulus : Doctrine de S. Cy- 


prien sur l'unité de l'Eglise ei sur le schisme, appliquée 
au Lenips présent. Paris., epud Dulraine, in Palatio, 
in-12, 111 pag. 


3. 

Fr. Marcellini Molkenbuhr Dissert. xvin : Quod 
epistole S. Cypriani et quinque synodi Africana con- 
fice sunt. Monast. Westphall., in-&v. 


1794. 
Ejusdem dissertatio critica xiv de Eusebio Caesa. 


riensi el S. Hieronymo interpolatis quoad S. Cypria- 
num οἱ Dionysium Alexandrinum rebaptizantibus male 
annumeratos , ac de epistolis. SS. Cypriani et Corneli 
ad heresin  Novalianorum οἱ disciplinam recipiendi 
lapsus episcopos apectantibus, 1i-A^. Monast. Westphal. 


1190. 
Epistol: Cyprianicm inter epist. RR. Pontificum 


D. Coustantii ex editione C. Tr. σοι}. Schoennemann, 
Gotting, in-8». 


Concilia Carthaginensia, in Reliq. sacr. auctorum 
secundi terliique sz:culi ad codd. mss. recensuit, no- 
tisque illustravit Martinus Jos. Routh, S. T. P. col- 
legii S. Magdalenz przses; Oxon., in-8^. 

1318-1520. 
Versio Germanica V, cura M. Feyerabend , Mo- 


nach. iv, in-89. 
1893-1823. 


Authentia epistolarum Cyprianicarum de Baptismo 
hzereticorum impugnata in Litteras. Zeitung. F. Ka- 
tholik Religionslehrer, ann. 1823, fagc. vni, p. 79, 102. 
et ann. 1885, fasc. 1v, p. 53. 

1851. 

Fr. Guill. Rettberg Thascius Cecil, Cyprianus Dar- 
qestelli noch seinem Seben und Wirken, Goting, in-8-. 
1822. 

B. Ciecilii Cypriani libri de Idolorum Vanitate, do 


LXXXVII 


Mortalitate sie de peste, de Opere et eleemosynis, 
de Zelo et livore, nec non et Firmiliani epistola. ..... 
recens, notasque suas et aliorum addidit Mart. Jos. 
Routh, S. T. P. coll. S. Magd. przses. Oxon., in-8^, 
ed. altera et auct. ibid. ann. 1840. 


1834. 

Fred. Schem Excursus ad tractatum de Lapsis una 
cum versione germ. ejusdem libri et aliorum trium. 
Monast. , in-8». 

1855. 
S. Cypriani opera in collectione selecta SS. Pa- 


trum, accurant. DD. Caillau et Guyon , Paris, in- 
coepta et Mediol. translata, 2 vol. in-12. 
1856. 
S. Cypriani opera ad normam editionis Baluzianze, 
semotis notis, ed. duplex, altera in-8^, altera in-12 , 
separatim Paris et Vesont., apud Gauthier fratres 


et soc. 
1858. 


Εν. LipsiEeNsis. Th. C. Cypriani opera genuina ad op- 
timorum librorum fidem expressa, brevique annota- 
tione instructa, curante D. J. H. Goldhorn, t. 2; in-12 
Lipsie , sumptibus et typis. Bernh. Tauchnitz jun. 

1840. 

Conr. Steph. Matthies Expositio biblica, historica, 

dogmatica Daptismatis, in-8^, Berolin, 
184. 

Versio anglicà, Il. S. Cyprian's Treatises, 2 ed., 
Oxon., in-8». 

1841. 

De Anabaptisticis Cypriani epistolis et synodis, 
s:ecul. tertio in gratiam rebaptizantium habltis. 

1842. 

Vita S. Cypriani anglico sermone conscripta , auc- 

tore Poole, etin gallicum versa, cur. Fr. Z. Columbet 


Lugdun. 
184. 


Nova edit. Baluziana et Oxoniensis.— Paris., cu- 
rante J.-P. Migne, hujus bibliothecz editore. Ex uno 
hujusce editionis conspectu in prima;t. 1v pag. prz- 
fixo quisque deprehendet quid editioni Baluziane 
addiderimus, quid amoverimus, vel mutaverimus. 
Addita porro fuere: 41^ In toto textus Cyprianici 
decursu tum selectarum lectionum variarum spici- 
legia precipue ex ed. Oxoniensi excerpta; 25 hinc 
et inde annotationes nonnulle ex Pamelio, Fello, 
Routh, Godhorn mutuat»; 5^ In libro de Idolorum 
Vanilate uberior notarum seges ex editione Lindneri 
ad nostros usus adducta ; 4» In opusculis dubiis notze 
Pamelians ab Oxoniensi editore servate ; b» Opus- 
cula tria, quorum a Baluzio unum omissum , nempe 
de Pascha Computus, in appendice apud Oxoniens. 
editus; alterum a J.-C. Trombellio primum in lucem 
scilicet S. Cypriani Exhortatio ad Penitentiam eru- 
tum ; ultimum deinde, Carmen, ad Felicem, de Resur- 
rectione mortuorum in Veterum Script. et monum. 
amplissima Collectione, t. 1v , ab Edmundo Martene 
evulgatum; 6? Dissertatio D. Nicol. Le Nourry, magna 
rerum ubertate przstans, in Cypriani libros ad Deme- 
rianum etde Idolorum Vanitate; 79 Demum in ultima 


PRAEFATIO. 


, LXxxvint 


editionis coronide apposuintus satis multam copiam 
selectarum Oxoniensium et Routhii notarum, quibus 
exinde non tantum Baluziana, sed etin optima parte 
Anglicana editio in hac nostra rediviva exhiberetur. 
lec. autem vel alias ponenda, vel penitus omit- 
tenda duximus : 1? S. Cypriani Vita a Pontio diacono 
scriptam, Áciaque proconsularia seorsim el infra, 
suo nempe anno dantur; 2» Epistolas Pontificis, 
sive Cornelii ad Cyprianum sive Cypriani et aliorum 
ad Romanos Ponii(ices, in hoc tertio tomo, ubi de 
SS. Cornelio, Lucio, Stephano, inserere debuimus, 
nec tamen monere toties lectorem, immo et omissa 
breviatim perstringere negleximus, quoties quicquam 
alias referre oportuit; 29 Epistolas Synodicas in eo- 
dem tomo, ac przsertim inter acta deBaptismate hze- 
reticorum et concilia Carthaginensia seposuimus ; 
4» Duos anonymorum auctorum in eadem discepta- 
tione scriptos libros ex opere Cyprianico amovimus, 
et alia dedimus ; 5" Celsi cujusdam in altercationem 
Jasonis et Papisci de Judaica incredulitate ad Vigi- 
lium episcopum przfationem, qux inter opera Cy- 
priani ideo forsan prxcipiti nimium judicio adoptata 
fuit, quod in codice Colbertino 1405 signato, hoc 
ejus initiumsit : « Cyprianus Vigilio fratri salutem ;» in 
tomis sequentibus, ubi integra hujusce disputionis acta 
dandz sunt, emandavimus; 6» Expositio in Sym- 
bolum, qux: merito Rufino Aquileiensi adscribitur, 
et tractatus de Operibus Christi cardinalibus, ab Ar- 
naldo Bonnevallensi abbati aperte compositus, pro- 
priis suis auctoribus restituti in sua loca recedunt ; 
7» Carmina Genesis et Sodoma supra habes in Ter 
tullianeis appendicibus. 

Immo , ad hujusce editionis cumulum, ut videtur, 
accessit sive in hioc tertio, sive in quinto volumine 
longa rerum, monumentorum ac dissertationum se- 
ries, tum nempe, qux modo sequuntur, in coxtaneos 
Cypriani Pontifices Romanos, in celeberrimam re- 
baptizationis causam instrumenta omnis generis, sive 
vetera, sive recentia, tum ea qux operibus Cypriani- 
cis proxime succedent, selecta scilicel tres Henrici 
Dodwelli dissertationes ; quibus, ni fallor, l:ec nostra 
editio czeteris quee usquedum prodiere, integrior et 
locupletior facillime evadit. 

Sat ergo Cypriano, aliis quxe ejusdem «tatis Pa- 
tribus datum. His proinde quasi valedicturi, lecto- 
resque nostros extremum jam alloquentes, nil po- 
tius, nil sanctius habemus, quam, ut antea, cum de 
Tertulliano finem fecerimus, Deo Deique Parenti gra- 
tes agamus, Ecclesizque in terris matri amantissimze, 
hanc qualemcumque opellam iterum dare, dedica- 
reque audeamus ; eo precipue auxilio ac fausto nu- 
mine fidentes, quod grata SS. Apostolorum Petri ac 
Pauli festivitate modo inchoanda , hac absolvimus ; 
quos idcirco nobis, nostrisque rebus ut boni adsint, 
nosque ac lectores nostros eodem patrocinio tutos et 
in columes servent, placidique ac felices in perpe- 
tuum juvent, enixe obsecramus. 

Scribebatur Parisiis, rv kalendas ju!'ii, anno Domini 
M. D, CCC. XLIV. ἘΡΙΤΟΒΕΒ. 


S/ECULO IJI, CIRCA ANNUM CHRISTI CCIII. 


ACTA 


SS. PERPETUJE ET FELICITATIS 


MARTYRUM. 


PROLEGOMENA 


EX ACTIS MARTYRUM SINCERIS Y. C. THEODORICI RUINART, PAG. 77, SQQ. 
— 2939-300 t- t 197 
SYNOPSIS. 


I. De horum Actorum editis et mss. 

M. Perpetua ei Felicitas an Tuburbitana ? 

lil. Non Tuburbii, sed Carthagine martyrium passe 
noscuntur. 

IV. Tempus passionis inquiritur. 

V. De horum Actorum auctore, seu potius collectore. 
Àn Tertullianus ? 


Ι. McLTCM desiderata, et frustra in variis bibliothecis 
diu conquisita, Acta germanasanctarum Perpetuz et 
Felicitatis, invenit tandem studiosissimus sacr: anti- 
quitatis indagator, Lucas Holstenius, in codice ms. 
sacri monasterii Casinensis : unde eruta et Romae 
vulgata, eadem postea cum ejusdem Holstenii notis , 
Parisiis edidit llenricus Valesius. Nos vero ea profe- 
rimus ex duobus codicibus mss. cum eadem editione 
collatis : quorum unus est Ecclesix Salisburgensis ; 
cujus codicis varias lectiones sapientissimi viri Anto- 
nii Faure, tlieologi Parisiensis et Remensis ecclesise 
prepositi, beneficio accepimus : alter vero qui ad an- 
nos 800 accedit, est bibliothecx nostri inonasterii 
sancti Cornelii Compendiensis. Invenimus etiam in 
schedis Mabillonii nostri excerpta ex iisdem Actis non 
contemnenda ; sed e quo codice ea descripta sint, non 
indicau. Porro in iis locis in quibus codices mss. 
inter sese vel ab editis dissident, et tamen utraque le- 


A Vl. Non fuit Montanista : contra Valesium. 


VII. Exploditur iterum. commentum | de. auctoris 
montanismo. 

VIII. De harum Martyrum cultu et memoria. 

IX. Ejusmodi Acta adversus Samuelem Basnagium a 
viro dociissimo dudum vindicata. Quanti facienda sint. 
Acla proconsularia deinceps omittenda. 


quam sincera harum mortyruin Acta reperta fuissent, 
nemo fere in dubium revocabat quin e:xdem ips 
fuerint quas sub Sanctarum Tuburbitanarum nomine 
varii auctores celebrabant. Id persuadebat, prxter 
quorumdam, etiam veterum, martyrologiorum aucto- 
ritatem, Acta qux sub Perpetuz et Felicitatis nomine 
circumferebantur, in quibus eas Tuburbii passas fuisse 
disertis verbis expressum erat: et quamvis in his 
Aclis nonnulla viris eruditis vitiosa ac depravata vi- 
derentur, nullus tamen de loco martyrii hactenus 
qu:estionem moverat. Verum, quum Holstenianze edi- 
tionis occasione res exactius discuteretur, aliter viris 
doctioribus visum est, ac prx cxteris Henrico Vale- 
sio ; qui, libratis qux ex utraque parte afferri poterant 
momentis, has martyres, non Tuburbii , sed Cartha- 
gine martyrium consummasse asseveranter pronun- 
tiavit. Hanc sententiam probat V. C. tum ex ipsis 
Actis, tum etiam ex antiquorum scriptorum ouctori- 


ctio ferri potest, varietatem in notulis apposuimus, ne C tate. Ex Actis evincitur has martyres proconsulari 


temere in tam pretioso Ecclesi:& monumento aliquid 
jmmutasse videremur. Eadem etiam cautela usi su- 
mmus, si quando in mss. codicibus ubi eadem Acta vi- 
tiata habentur, aliquid notatu dignum occurrit. 

II. Tria inquirit eruditus Valesius in pra'fatione ad 
hzc Acta : primo, ubinam hz mulieres sanctae pass:ze 
Sint ; secundo , quo tempore martyrium consumma- 
rint ; ac tandem quisnam horum Actorum auctor, seu 
potius collector fuerit : de quibus omnibus etiam heic 
paucis agendum est. Quod ad primum attinet, prius- 

PaTBOL. III. TeaTULLLAN. 


potestate damnatas fuisse ; ac proinde, ut ait, non 
Tuburbii in Mauritania , quum in ea provincia nullum 
jus proconsules haberent. Verum, ut in nova editione 
Augustiniana observatum est, quum duplex fueri; 
Tuburbium in procónsulari provincia situm, atque in 
alterutra earum civitatum fortassis amphitheatruin 
esset , quumque ex iis una, Tuburbium majus dicerc- 
tur, parum valet ea Valesii ratio: nisi dicatur mar« 
tyrologia fere omnia Tuburbium in Mauritania expres- 
sisse. | 
1, 


11 . PROLEGOMENA ΡῈ ACTIS. 12 
HI. Certius est argumentum quod ex auctoritate ÀÁ omnino stylum, easdem loquendi formulas , ac ctiam 


veterum qui de sanctis Perpetrá et Felicitate scri- 
pserunt, deducitur. Nam, preterquam quod Victor 
Vitensis eas « Carthagine in basilica majori sepultas 
fuisse » affirmat (1) , Prosper in Chronico Labbsano, 
Beda in libro de sex /Etatibus Mundi, immo ct in Mar- 
tyrologio sincero (quamvis illud quod sub ejus nomine 
circumfertur, aliter habeat), Regino, Rabanus in Mar- 
tyrologio, aliaque bene multa martyrologia, cum edita 
tum mss., ut videre est apud Dollandianos ad diem vu 
martii, expressis verbis has sanctas martyres apud 
Carthaginem passas fuisse asserunt. Nec reponere 
juvat ab Augustino in Sermone xxxi, a Sirinoudo 
edito, qui est novz editionis cecxLv, has martyres 
Tuburbitanas appellari : nam in codice ms. ex quo 


desumptus est iste sermo, non Tuburbitanarum , ut B 


correxit Sirmundus , sed Suburbitarum legitur. Dice - 
ret forte aliquis eas Suburbitanas fuisse dictas, quod 
in suburbio Carthaginis passa fuissent. Sed, etsi de- 
tur hunc locum recte a Sirmundo emendatum fuisse, 
nihil inde contra Valesii sententiam deduci potcst. 
Fatetur quidem de Tuburbitanis martyribus lieic Au- 
gustinum agere; at negat plane eas esse Perpetuam 
' et Felicitatem : de quibus alias s:epe agens Augusti - 
nus, numquam eas Tuburbitanas, sed proprio semper 
nomine Perpetuam et Felicitutem appellavit. Conten- 
dit vero vir eruditus Tuburbitanarum nomire heic a 
sancto Augustino Maximam, Donatillam ac Secundam 
desiguatas fuisse, quxe quidem Tuburbii sub Valeriano 
et Gallieno imperatoribus passe dicuntur. Et quidem 


id Valesii responsum con(ürmari posset ex vetusto C 


kalendario Carthaginensi apud Mabillonium, ubi 
sanctarum Tuburbitanarum festum recolitur uj ka- 
lendas augusti : quo die nusquam Perpetua et Feli- 
citas; Maxima vero et socie in omnibus martyrolo- 
giis mortem obiisse referuntur. 

IV. Diu non immorabimur in assignando tempore 
quo iste. beate. martyres passionem consummarunt. 
Acta et martlyrologia 4018 eas sub Valeriano et Gal- 
lieno passas fuisse refetunt , vel ex eo convincuntur 
falsi, quod Tertullianus qui in libro de Anima , Per- 
petux meminit, diu ante horum iimperatorum tenipus 
e vila excesserit. Melius itaque iu Martyrologio ge- 
nuino Bedze aliisque antiquis, id martyrium ad Severi 
imperatoris tempus revocatur : quibus Acta sincera 


sepius eadem verba in utrisque teperiri. An vero rem 
omnino evincat, alii judicabunt. 
VI. At Valesio assentiri non possum , hxc Ácia a 


Montani sectatore, quisquis ille fuerit, collecta fuisse 
existimanti. Id tamen certissimis indiciis colligere sibi 
videtur vir eruditissimus. Qua quidem iudicia h.ec 
suné, quod auctor illa novas prophetiae recipere se 
profiteatur, et cas Veteris Testamenti prophetiis longc 
anteponat. Id probat ex collectoris ipsius verbis, qui 
sic in przefatione loquitur : « Itaque et nos qui sicut 
proplietias ita et visiones novas, pariter repromissas, 
et sgnoseimüs et honoramus. » Et paulo ante dixe- 
rat : « Sed viderint qui unani virtutem Spiritus unius 
$ancti pro :vtatibus judicent temporum, quum majora 
repulanda sint novitiora quz:que ut. novissimiora. » 
Yerum, etsi hzc verba primo aspectu Montani errores 
sapere videantur, si tamen paulo accuratius dispi- 
ciantur, nihil in ipsis contineri nisi orthodoxum et 
fidei catholice. plane consonum reperies. Non enim 
iste auctor visiones novissimas cum Scripturis eano- 
nicis, ut putavit Valesius, sed solunimodo cttm vete- 
rum martyrut visionibus et revelationibus comparat; 
asserit;ue non minori veneratione habendas esse quae 
5110 tenipore, quam qu: priscis temporibus , id est 
primo aut secundo Ecclesie sxculo , contigeraht : 
immo et aliquatenus lias novas revelationes majori 
studio suscipiendas esse dicit, quum exemfla eo cffi- 
caciora sint, quo magis przesentia : tum deinde quod 
lie novissima visiones, qux aliquaudo veteres futura 
erunt, aliqua auctoritate fulciend:e essent, ut a poste- 
ris crederentur. Id. patet ex eadem ipsius auctoris 
tota prifatione, ubi ne unum quidem verbum de 
Scripture saora cum visionibus marlyrum compara- 
tione habetur : « Si vetera, inquit , fidei exempla... 
propterea in litteris sunt digesta αἱ lectione eorum , 
quasi repensitatione rerum, et Deus honoretur et 
homo confortetur, cur non ct nova documenta :xque 
utrique cause convenientia et digerantur? etc. » 
Porro, etsi iste auctor harum martyrum visiones, ex 
iis quas Deus per Joelem repromiserat , existimave- 
rit, non tamen inde consequitur quod eas Scripturis 
sacris aequipararit : sicut nec Ecclesia fidelium dicta 
vel seripta iuter has Scripturas canonicas computavit, 
quamvis non dubitaret ab eo processisse a quo alii 


consentiunt ; siquidem ibi (2) sanctze martyres die na- D dantur genera linguarum, alii prophetize , alii sermo 


lali Gete Caesaris bestiis objectae sunt « quod anno 
Christi ccu aut sequenti, idibus martii, contigisse exi- 
stimanus. D. Tsgop. RuianT. 

V. inquirendum tandem quisnam fuerit horum 
Aclorum auctor, seu potius collector , quum eorum 
maximam partem ἃ Perpetua et' Saturo. scriptaan 
fuisse neme inficiari possit. ld opus Tertulliano auri- 
huit auctor epistoke Biwrrigibus scripte ad Heurieum 
Valesium : quod ut yrobaret, collatis multis Actorum 
locis cum aliis Tertulliani operibus, ostendit eumdem 


(1) Vict. Vit., de Prsecut. Vandal., lib. 1, cap. ni, 
pag. 5, edit. Paris. 1691. 
à) Acta Passion., eic. cap. 16. 


sapienti:e, aliis alia dona, qu: laudato Joelie testimo- 
nio prenuntiata et promissa fuisse certum est. 

VII. Sed, ne fortassis aliquos moveant auctoris prz-- 
faionis verba, qui eas visiones quasi divinitus inspi- 
ratas laudat, ea de re audiendus est Augustinus, qui, 
licet expressis, ut aiunt, verbis has Perpetux visiones 
a cauone Scripturarum excludat (5), eas tamen « di- 
viuas revelationes» appellat, atque a fidelibus religione 
honorandas asserit (4). « Exhortationes earum , » 
inquit (Perpetuz οἱ Felicitatis), « in divinis revelatio- 


(5) Aug. lib. 1 de Anim. et ejus origin. ad Renat., 
cp. 10, num. 19, et lib. in, ad Vincent., €. 9, n. 12, 
(4) lJ., Serm. 1, nov. edit. 230, tom. v, pag. 1454. 


45 PASSIO SS. PERPETUJE ET FELICITATIS. 44 
bibus, triamphosque pássionum cum legerentur, audi- A tur. Memorantur preterea earum nomina in canone 


vimus; eaque omnia verborum digésta οἱ illustrata 
]umiinibus aure percepimus, niente spectavimus, reli- 
fione honoravimus, charitate laudavimus. » De iisdem 
visionibus pluribus aliis in locis agit Augustinus, quás 
iu ecclesia puUlice lectas fuisse tesiatur (1). Sed tan- 
(cin, ut uno verbo reni couficiami, qua ratione lizerc- 
ticus et Montani sectator, &d cóimtiuuionem cum his 
feminis servandam suo$ adhortaretur, quas in catho- 
licorum quos Psychicos vocdb:int, communione obiissé 
Sciebiunt ? Nec id poterant ignorare ii ad quos hic 
Auctor scribebat , siquidem eos qui martyrio przsen- 
tes fuerant, alloquitur : « Annuntiamus, inquit, vobis, 
fratres et filioli, ut et vos qui ititerluistis, remeinore- 
mini glorie Domini, etc. » Sed de his satis. Jam 


paucis de illis qux in liáfum martyrum laudes a variis B 


suctoribus diclà sumt, agendüni est (2). 

VM. Celebris semper fuit ἐπ Ecclesia , prrsertim 
Africana, sanctarum Perpetux et Felicitatis memo- 
ria; in quarum die natali tres tractatüs sanctum Au- 
gustinum habuisse testatur Possidius in Indiculo, qui 
in nova editione saut Sermones cCcLxxx, ccLxxxi et 
ccLxxxn. Aliquamdiu h:esi an hos sermones inte- 
gros huc proferrem : at, quum in oninium fere mani- 
büs liabeantur Augustini opera, visum est satis si, iis 
oinissis, ea quz ad Acta peculiarius referuntur, in no- 
talis ad textam adnotarem. Pluribus aliis in locis de 
iislem mattyribus earumTe soeiis agit idem sanctus 
Doctor. «Fortissim: Perpetu: et commartyrum» me- 
minit Tertullianus lib. de Anima, cap. 55, ut jam dixi- 


nius. Oifinia martyrologia. edrum festum ad díem vir C 


martii referunt, qua die hactenus apud nos celebra- 


1) Id. Serm. 282. — 
do) Mabil. tom. 1 Mus. lial. 


Miss Romanz, in vetustissimo Sacraimentario Gal- 
lieano, quod edidit noster Mabillonius. Item in 
canone Miss: Sacramentarii Gregoriani , quamvis 
harum sanctarum festivitas inter alias ibi notatas non 
habeatur, quod fortassis ea. tempore Quadragesim:e 
contingat. Abest etiam a vetustissinio kalendario Ma- 
billoniano ecclesie African: : sed, quum ex Augustino 
certum sit earum festivitatem ejus teinpore celebra- 
tam fuisse , dicendum quod, si in eo Tuburbitanarum 
nomine non designentur, kalendarium istud integrunt 
non sit, in quo revera februarii dies duodecim ac 
martius et aprilis menses integri desiderantur. Quod 
autem earum festivitas etiam primis temporibus Romae 
celebrata fuerit, patet ex missali Gelasii et ex antiquo 
martyrologio Bucheriano, ubi hz:c habentur : « Nonis 
martii Perpetu:e et Felicitatis Afric. » Idem habent 
extera martyrologia , cum velera, tunr recentiora. 
Celebrantur cum sociis in Menologio Graecorum Ba- 
silii imperatoris dic i februarii. llarum reliquia 
tempore Vandalicàe persecutionis ex. Africa lRRhomam 
delate dicuntur, quas postmodum exinde Rodulfus 
Biturigensium archiepiscopus accepit s:eculo ΙΧ, eas- 
que in monasteriis Doverensi et Bellilocensi, ab ipso 
conditis, deposuit. Certe hodieque monachi DBenedi- 
ctini , qui, destructà Dovera, Virsioncm migrarunt, se 
beate l'erpe(üa: reliquias habere gloriantur, 

Sed jam ipsa Acta proferenda sunt : quae quantum 
ex nostris codicibus emendatiora prodeant , quisque, 
$i ea cum editis conferre voluerit, facile animadver- 
tet. ld. certe.spernendum nou est, quod Saturnini 


nomen et martyrium eórum ope restituerimus. [luc 
usque Cl. ReoiNARTIUS. 


PASSIO 


SANCTARUM MARTYRUM 
PERPETU/E ET FELICITATIS. 


(Acta sinc. Martyr. D. Ruihart, p. 77 sqq. Acta SS. Boll. Mart. ΠῚ, 635. Galland. Bibl. Veu. PP. t. Il, p. XXIII-174). 
PR/EFATIO. 


Si vetera fidei exempla, et Dei gratiam testificantia 


et xdificationem hominis operantia, propterea in lit- 


LECTIONES VARIANTES'. 
3 Passionis tomén retinens, quod in hisactis competere 1) Turbitana. Sed in eo cod. deest pre[atio, sicut et in Com- 


probat Holsienius. In cod. Salisburg. additur in clvitate 


pendiensi. 


VARIORUM NOTE. 


Paisio SS. In ms. Casinensi oullus apparet 
titulus : idéoqne hactenus curiosos scrutanttum 
ceulos elegautissimum hoc sacre antiquitatis. monu- 
mentum subterfugisse existimo. Ego Augustiu aucto- 
vitate Passionem inscripsit ; ita enim ipse vocat locis 
supra relatis in Psul. xtvit. et. Serm. ó. prout. &iné 
dubio tunc in fronte muliorum. exemplariuin liujus 


Opusculi quae passim exstabant, legebatur et solebant 
illic similia scripta sic inscribi, ut. intelligimus ex 
martyrio S. Cypriani ἃ Pontio Diacono descripto, et 
aliis id genus. Si quis tamen Graeco. nomine Mgrty- 
rium appellare malit, habet in hac ipsa narratioue 
unde conjecturam suam fulcire possit. HloLSTENIUS. — 

* Lectiones. variantes. desumuntur ex edit. D. Rui- 


15 PASSIO SS. MARTYRUM 16 
teris sunt digesta , ut. lectione eorum, quasi re- A necesario et. digerimus , et ad gloriam Dci lectione 


persitatione rerum , et Deus honoretur ct homo con- 
fortctur; cur non et nova documenta :eque utrique 
cause convenientia οἱ digerantur ? vel quia el hiec 
vetera futura quandoque sunt el necessaria posteris , 
si in presenti suo lempore minori deputantur aucto- 
rilati propter prisumptam venerationem anliqui- 
tatis. Sed viderint qui unam virtutem Spiritus unius 
sancli, pro :etatibus judiceut temporum , quum ma- 
jora reputanda sint novitiora quxque ut novissi- 
miora, secuudum exuberationem gratie in ultima 
δ culi spatia decreta. /n novissimis enim diebus, dicit 
Dominus,eff undam de S piritu meo super omnem carnem ; 
et prophelabuni filii filieque eorum. Lt super servos εἰ 
ancillas meas de meo Spiritu effundam : et juvenes visiones 


celebramus ; ut. ne qua aut imbecillitas aut despera- 
tio fidei apud veteres tantum zestimel gratiam divini- 
tatis conversatam , sive martyrum, sive in rcvelatio- 
num dignatione : cum semper Deus operetur qux 
repromisit , non credentibus in testimonium, cre- 
dentibusin beneficium. Et nos itaque, quod audivimus 
el contrectavimus annuntiamus et vobis, fratres ct fi- 
lioli, ut et vos qui interfuistis, rememoremini glori:e 
Domini, et, qui nunc cognoscitis per »uditum , com- 
munionem habeatis cum sanctis martyribus , et per 
illos cum Domino Jesu Christo, cui cst claritas et ho- 
nor in S:cula seculorum. Amen. 
INCIPIT PASSIO. 
CAPUT PRIMUM. 


vidcbunt , cL senes somnia somniabuni ( Joel, H, 18, 19; B ARGUMENTUM. — Apprehensis sanctis ; S. Perpetua pa- 


Act., v, 17, 18) ltaque et nos qui sicut. prophc- 
tias, ita et visiones novas pariter repromissas ct 
agnoscimus οἱ honoramus , ceterasque virtutes Spiri- 
tus sancti ad instrumentum Ecclesie deputamus , 
cui et missus est idem omnia donativa adiministrans 
in omnibus, prout unicuique distribuit Dominus, 


(rem vincit, cum aliis baptizatur, detruditur in tetrum 
carcerem; sollicita de infante, ex visione sibi facta, 
scala: in colum erect, el ascensus S. Saturi οἱ sui, et 
buccelle oblate, intelligit martyrium. propediem fu 
(urum. 

I. Apprehensi sunt adolescentes catechumini, Rc- 


VARIORUM NOTAE. 


nartii inter Acta. sincera Martyrum , pag. 77 et seqq. 
Aunolationes vero tum ex eodem Ruinartio, tum ex. 
postliumis Luc:e Holstenii notis ex ejus Adversariis 
excerptis, tuin. demum ex brevioribus P. Possini e 
soc. Jesu ad easdem notas Paralipomenis. Epp. — 

Jn litteris. sunt digesta. Legerem libentius in 
litteras. Sic cnim Pontius principio Libri de Pas- 


instrumentum cternitalis demonstrata est a Domino. Lib. 
de llaptisimo agens de aqux elemento : Quanta vis ejus 
aut gratia ? quot ingenia, quot officia, quantum. instru- 
mentum mundo feret? Denique Apologetici cap. 17. Deus 
totam molem istam cum omni iustrumento elementorum, 
corporum, spiritum: de nihilo expressit. Horsr. 
Omnia  donativa  administrans in. omnibus, clc. 


sione S. Cypriani : Operibus ejus ac nieritis etiam hec (» Locus expressus ex Paulo 1 Cor. xi, 4, ubi de.Cha- 


praerogativa debetur, ut exemplum suum in litteras di- 
gerotur; ubi minus recle editum est, dirigetur. 
llorsr. 

Minori  deputantur | auctoritati. Sic Tertulliani 
lib. de Ponit., cap. ὅ : 1d peccato do»putandum, a quo 
Deus avcet. Et mox ibidem : Que delicto deputanda 
sunt. ldem lib. de vclandis Virginibus : Sed nolo hunc 
morem veritati deputare. Et. adversus IHlermogenem 
cap. 11 : Que malo deputantur secundum mali. statum 
comjnuantur. Tum ibid., cap. 15 : Jam nec bona ipsa 
Deo deputabuntur. Et cap. 25 : Materia apud Hermo- 
genem in originem. et causam malorum deputatur. De 
Idololatria, c. 10 : Necessitas ad excusationem deputa- 
. tur. Denique libro 1, ad Uxorem, cap. 4 : Jam in terris 
de familia Augelica deputantur. — lorsr. 

Novitiora queque τ novissimiora, Tantum in 
his sibi licere Africani voluerunt. Sic apud Teruullia- 
num extrenmiora οἱ extremissimi non semel leges. Sic 
apud  Apuleium, postremissinus, ct novissimo  extre- 
mius. Apud Arnobiurn, minimissimus. — Morsr. ᾿ 

Prophetías ita εἰ visiones novas. Testatur Irenieus 
apud Eusebium lib. v, cap. 7, visiones et pro- 
plietias in Ecclesia suo tempore multis fuisse couces- 
sas : quod idem de suo docet Dionysius Alexandrinus 
apud eumdem Eusebium,cujus ex illustri loco, lib. v, 
cap. 9, ubi de Montano, const viguisse primis Ec- 
clesi:: temporibus inter Christianos, prieter alia cha- 
rismata, ctiam prophetiam : ex quo usu videtur Mon- 
tanus b:eresiarchia fiduciam sumpsisse vocaudi doctri- 
nam suim, novam prophetiam. [[{0151. 

Virtutes Spiritus sancti. ad. instrumentum — Eccle- 
sie deputamus. llic usus vocis Justrumeutum Africanze 
ac Teriulliauez consuctudinis est. 1ta enim 'Tertul- 
lianus lib. de F'uga in persecutione, c. Diaboli iniguita- 
tem ad instrumentum persecutionis esse ait. Idem lib. de 


Ponit. cap. Instrumentum. Ponitentie, metus. Lib de . 


Patientia, cap.: Instrumentum sustinendi, Patientia.Lib. 
y. de Cults feminarum, cap. : Instrumentum Pudicitice, 
gravitas. Lib. 1. ad Uxorem, cap. : Nobis continentia ad 


rismatis disserit, quze noster lieic Donativa vertit, bac 
quoque in. re Tertullianum referens. 15 cnim lib. v, 
adversus Marcionem cap. : Data. dedit filiis hominum, 
id esi donativa, qu& Charismata dicimus. Et lib. 1 ad 
Uxorem, cap. : Extendamur in priora, et meliorum do- 
nativorum sectatores simus. lta enim praslantissima 
ila editio Nicolai Rigaltii legit. Sic lib. de Flesurrect. 
carnis vertit illud ad Rom. vi. ὅ. Srtipendia delinquen- 
tip, mors; donalivum autem Dei vitu eterna : quod ab 
Imperatoruni liberalitate et re militari deductum nemo 
est qui ignoret. 101,51. 

Sive Aartrum, sive in revelutionum. dignatione, 
Frequentissima apud Tertullianum et Cyprianum ; 
aliosque ejus 2vi Africanos Scriptores, Dignationis 
vox pro gratia, quam Deus conferre aut priestare di- 
guatur. Pontius in Vita S. Cypriani : Finge enim tunc 
illum Martyrii dignatione translatum. lbidem | post vi- 
sionem S. Cypriano in exsilio ostensain, subjungit : 
Quid huc. revelatione manifestius ? quid hac diguatione 


D felicius? Εἰ infra: Sed crastinus dies ille quem ante 


annum dignatio divina predixerat. Wa Cyprianus ipse 
non semel lib. tv. Epistola vn, xxv et xxxiv. ltem 
libro de Mortalitate, ubi sic legitur : Non est in. tua 
potestate, sed in. Dei dignatione martyrium. Et serm. v 
de Lapsis : Corona de Dei dignatione descendit. dem ali- 
bi Tertullianus de Patientia cap. 11: Gratulart et gau- 
dere nos decet dignatione . divin castigationis. EA de 
ἀμί [eminarum cap. 2. Nam et. vobis. ... eamdem 
judicandi dignationem pollicetur. De Baptismo cap. 18. 
Si Philippus tam facile tinxit Funnchum, recogitemus ma- 
nifestamet exsertam dignationem Domini intercessisse. Et 
mox: Dei dignatio suas praemittit preerogativas. lla eodem 
lib. cap. 5. Preseriptionum adv. Har. cap. 51. De Pa- 
tientia cap. 4. Lib. adv. Judaeos cap. 1. cic. Horsr. 
Non credentibus in lestimonium , credentibus. in 
beneficium, elc. Sic Tertullianus de Anima cap. 51 : 
Ubique Deus potestatis sua signa proponit ; suis in. so- 
latium, extraneis in testimonium.  llorsr. . 
Cap. 1. — I. Adolescentes catechumini, Sic in vetusti 


ΑἹ PERPETUJE ET FELICITATIS. 48 


vocatus et Felicitas conserva cjus, Saturninus ^ ct A 


Secundulus. [nter quos et Vivia * Perpetua, honeste 
nata, liberaliter in-tituta, matronaliter nupta, labens 
patrem et matrem. et. fratres duos , alterum. :eque 
catechuminum , et filium infantem ad ubera. Erat 
aulem ipsa anuorum circiter viginti duorum, Hiec 
ordinem totum martyrii sui jam hinc ipsa uarrabit, 
sicut conscriptum manu sua et suo sensu reliquit. 


Il. « Cum adhuc, inquit , cum persecutoribus esse- 
« mus *,et me pater avertere 4 et dejicere pro sua affec- 
« lione perseveraret : « Pater, inquio, vides, verbi 
« gratia, vas hoc jacens, urceolum , sive aliud ? » Et 
« dixit : « Video. » Etegodixiei: « Numquid alio nomine 
« vocari potest quam quod est? » Et ait : « Non. » « Sic 
« et,ego aliud me dicere non possum, nisi quod sum 
« Christiana. » Tunc pater motus in hoc verbo, misit 


LECTIONES VARIANTES. 


* [n edit. deest Saturninus. 
b Hunc locum. ex nostris codd. restituimus. Editio habe- 
bat : Inter hosct Ubia Perpetua, honesta, liberaliter edu- 


cata, matrona licet nupta. 
€ Holst. essem. 
d Evertere cupiret Holsten. 


VARIORUM NOTE. 
membranis Casinensibus scriptum reperi : atque ita B licitatis memoriam peculiari honore prosecuta sit. 


in Mombritii Sanetuario passim editum legitur. Neque 
aliter fortassis eo seculo proferebant hujus modi vo- 
ces. Sic apud Optatum Milevitanum Filuminus Ἰορὶ- 
tur. Crterum apposite ad rem nostram Pontius 
Carthaginiensis diaconus in Vita S. Cypriani : 
Majores nostri plebeiis εἰ catechumenis martyrium 
consecutis, tantum honoris pro martyrii ipsius ve- 
neratione dederant , ut de passionibus eoram mulla, 
aut prope dixerim pene cuncta. conscripserint , ul 
ad nostram quoque notitiam , qui nondum nati fuimus, 
pervenirent. Quo loco plebeii. accipiendi sunt laici, 
nullum in clero orliuem adepti. Sic enim paulo infe- 
rius idem Pontius : Multa. sunt. que adhuc plebeius, 
multa qua jam presbyter [ecit. Videtur autem Pontius 
liec ipsa , aliaque his similia Acta innuere. Id saltem 
liquet, ecclesiam Africanam sedulo in hoc operam 
dedisse, ut gloriosa sanctorum martyrum facta. ad 
posteritatis meinoriam transirent. Porro non ad ex- 
teniandam, sed augendam martyrium nostrorum glo- 
rion facit, quod fidei christian: rudimenta vix dum 
edocti , et religionis nostr:e tirones, tam strenue cort- 
ceriasse memorantur, [tà Lugdunensis ecclesia apud 
Eusebium, lib. v, cap. 1, summopere laudat Maturum 
γειφώτιφςον μὲν, ἀλλὰ. γενναῖον ἀγωγιστυν. FA lib. vt, cap. 4, 
ab eodem Eusehio commemorantur Martyres ex Ori- 
genis ludo Heraclides et Hieron , 5 μὲν πρότερος ἔτι x«- 
τηχυμενὸς, 2. δὲ νεορώτισος, alter adliuc catechumenus, 
alier recens baptizatus. Quibus et Rhais catechumena 
ibidem accensetur , quam Origenes dicebat Baptis- 
mum ignis consecutain esse. Sed egregie de Cate- 
chumenorum inartyrio loquuntur Constitutiones Àpo- 
stolorum, lib. v, cap. 5, ὁ à? ἀξιωλεὶς μαρτυρίον χαιρέτω 
τὴν ὦ Βυρίῳ χαρὰν, x&v χατηχιύμενος $, ἄλυπος χα πίτω᾽ τὸ 
γὰρ πάθος, τὸ ὑπὲρ Χριστοῦ, ἔσται ἀντῷ νησιώτεριν βάπτι- 
σμα, ὅτι αὑτὸς μὲν πεΙρη ἀπουίνησκει τῷ Ἀυρίω, οἱ δὲ λοιποὶ 
τύπῳ, lloc est : (Qui autem dignatus martyrio est, gau- 
deat in Domino, εἰ quamvis catechumenus sit , securus 
abeat ; passio enim pro Christo Lolerata, er ei verius 


Sed ut ad Tertullianum revertamur, pergit is ihidem 
obstaculorum respectu, qu:e mulieribus matrimonium 
in occasione martyrii objicit , uxorem dehortari a sc: 
cundis nuptiis post suum excessum ; eo quod, ut ait : 
Vidue ad quamcumque pressuram — persecutionenque 
perferendam magis expedite sint ; nulla in utero, nulla. ' 
in uberibus cstuante sarcina nuptiarum. (Quarc qu: tot 

reiinaculis abruptis , liberze et expedit» per caleatam 

patris, viri, prolis charitatem, ad Crucis tropxum ΟΝ. Ὁ 

currerunt, haud paulo laudabilius heroic fortitudi- 

nis exemplum pr:ebuisse visze sunt. Οὐ ΓΙ heic potest, 

cur viri Perpetu:: mentio in his Actis nulla sit ? an 

quod is christianus erat, ut ex paulo inferius scri- 

ptis ab ipsa Perpetua recte videtur colligi ? an. quod 

muliere gravioris criminis comperta, dissolutum tunc 

mairimonium censebatur? ut innui videtur lege 5 (f. 

de bonis damnatorum. llorsT. 

Infante αὐ ubera. Infans ad ubera eadem ra. 
tione dicitur, ut servus ad limina, pucr ad manuni, 
ad pedes, etc. li Latinis Sububeres vocantur. Gloss 
Isidori : Sububeres , infantes qui adhuc sunt sub 
ubere, Grxcis ὑτοτέσλισ : ut. Lxx. Ose, c. xiv, 145; quie. 
Joeli, cap. xt , 16, νύπία θηλάξοντ᾽ μαστοὺς, parvuli su - 
gentes ubera. Aliis ὑπομάξια, νοὶ ὑπομάστια, et ἐπιμάξια 
vocantur. Ba equas ὑποπώλους vocabant Greci, αἷς 
πῶλοι ὕπησαν, quibus pulli suberant, ut ait Homerus 
D. 4. Horsr. | 

il. — Cum adhuc cum persecutoribus essemus, ctc. 
Quomodo non erat cum persecutoribus hzc scribens 
S. Perpetua, qu: tum maxime ab iis custodiebatue 
in carcere? An dicemus significare voluisse mutatio - 
nem, que in ipsa contigit, quim paulo post. exprimit 
his verhis : Recipimur in carcerem , et ezpavi , quia 
numquam experta eram tales lencbras. O diem aspce-. 
rum ! cstus validus turbarum beneficio , concussure mi- 
litum, eic. ἢ Sed talem angorem aliquamdiu. pro na- 
turze debilitate passa, deiude affluxu gratize uberioris, 
slatim (inquit ipsa) convalui , et relevuta sum a labore, 


Baptisma : qnoniam ipse quidem re ipsa moritur. Do- [) ei factus. est. inihi carcer subito praetorium , ut. ibi esse 


mino, ceteri autem in figura. Horsr. 

Matronaliter nupta. Ciremnstantia matrimonii, pro- 
serium in muliere, augere videlur meritum et pre- 
tium martyrii, propter impedimenta. qux hic status 
peculiaria objicit in tali discrimine. Quare Tertullia- 
nus, lib. 1 ad Uxorem, ait tempore persecutionum 
onera matrimonii esse plurimum importuna οἱ fidei pe- 
riculosa ; cur enim Dominus de pregnantibus et nutri- 
canlibus cecinit, nisi quia filiorum. impedimenta, etc., 
significans sive in utero, sive in ulnis mulieres pro- 
lem habeant, multum cjus clisritate retardari a neces- 
saria tali tempore alacritate offerendi se ad. mortem. 
Quare quod hx: dux sancte mulieres , Perpetua et 
Felicitas, altera in alvo, altera in uberibus, filios ha- 
berent , magis heroicam utriusque fortitudinem ar. 
guit : qux [orte eausa. fucrit, nt cum eadem occa- 
sione Revocatus , Sccundulus, etc. , martyrium con- 
summarint ; Ecclesia τὸ 1 solarum ῬΟΓρο ac Fe- 


mallem quafn alicubi, ec. Quo videri potest pertincre 
Tertulliani locus ex libro ad Mariyres : ubi conversa- 
tionem s:eculi el. carceris comparans, inter c:zetera 
multa hujus commoda , etiam liec ponit : Vacas a 
scandalis el Lentationibus, a recordationibus malis , jam 
et a persecutione. Hoc prestat carcer. Christiano, quod 
eremus Prophetis. Auferamus carceris nomen; seces- 
sum vocemus. 0151. 

Et dejicere pro sua affectione perseveraret , etc. 
Dejiciendi vox ἃ pugilibus et palzestra. translata, frc- 
quentissima est apud Scriptores christianos in sensu 
tentandi et pervertendi. Ut Tertullianum. omittam, 
unum apponam exemplum e Cassiano de spiritu vang 
glorie, cap. 7. Quem non poterit per honorem dejicere, 
lnumilitate supplantat. Horsr. u 

Sic el ego aliud me dicere mon possum, nisi quod 
sum Christiana. Proborum est enim ac veracium , ut 
est in grzeco Senario, τὰ σῦκα exa , τὺν σχαρὴν σχσρὴν 


19 PASSIO SS. MARTYRUM 20 
« $e in meut oculos milii erueret : sed vexavit tantum, À « In ipso spatio paucorum dierum baptizati sumus ; 


« et profectus^ est victus cum argumentis diaboli , 
« Tune paucis diebus quod carujssem patre, Do- 


« mihi autem Spiritus dictavit nihil aliud petendum 
«in aqua *, nisi sufferentiam carnis. Post pau- 


« mino gratias egi, el refrigeravit ^ absentia illius. — « cos dies recipimur in carcerem, e expavi, quia 
LECTIONES VARIANTES. 


8 Profecto. Ilolsi. 

.5 Sic llolsten. Codd. mss. refrigerata sum. Sic in sequen- 
fibus differt Holsten. à mss.; quem pravtulimus, cum id? ver- 
bum sic in aliis Actis: Africanis expressum observaveri- 


mtus. 


9 Ab aqua Holsten. quod sic quis posset interpretari ab 
co tempore quo baptisuum suscepi. 


VARIORUM NOTE. 


λέγειν. Merito queritur Tertullianus in Apologetico de 
gentilibus, quod Christianos, id quod erant contiten - 
tes, torquerent , eum negantes id quod sunt, torqueri 
legibus soleant. Quo alludere videtur Eusebius, lib. v, 
cap. 1, his verbis : ἀλλ᾽ οἱ μὲν ὁμολογοῦντες Ómp ἧσαν, 


tate, id esta lavacro. Idem quoque Tertullianus Da- 
ptisma simplici aqu:e. nomine s:xpius appellat, ut 
principio libri de Baptismo : Feliv sacramentum , 
aque nostre. Sed in ipsis quoque Scripturis SS. quo 
tiescumque aqua sola nominatur; Baptisma priedi- 


συνεχ)είουτο, ὡς Χριστιαν.ί. Alque hi quidem confitentes B cari, prolixe docet S. Cyprianus, Epist. Lxiir. C:ete- 


quod erant, in carcerem conjiciebantur, tamquam Chri- 
stiani. llorsT. 

Sed vexavit tantum. Vexandi verbum hoc locousur- 
atur in sensu leniori, pro impulsu víolento citra 
esionem gravem, cium lamen alias plerumque, ut 
observat Asconius Piedianus ad ri. Verrinam , ingentis 
calamitatis usum significet ; quod etiam Virgilii aucto- 
ritate confirmat , qui Scyllam scripsit, Dulichias 
vexasse rales ; tamen, quod ad huic nostrum locum 
propric facit, vexandi verbum, ut ait Gellius, lib. I, 
cap. 6, leve est ac parvi incommodi , nec tante atro- 
citati congruit , quanta homines repeute a bellua im- 
manissima raptantur et laniantur. Quare Poctam ilic 
proprie ac signate locutum contendit , de. jactationa 
navium citra naulragium. Nam qui fertur et raptatur, 
ait, auque huc atque. illuc disirahitur, is vexari proprie 
dicitur. Atque ità. hoc. loco S. Perpetiam ab. irato 
parre pugnis ealcibusque contusam raptatamque in- 
telligo. Tertullianus vulnera quoque ad. vexationeim 
refert, dum lib. de Patientia, cap. 5, Malchun, ait, a 
Petro. vexatum ; quem utique gladio vulneraverat. Et 
ad Scapulam,cap. ult. , Christianum nomen vexari dixil, 
cum gravissiuia persecutione premeretur. — llorsT. 

Est viclus cum. arquimentis diaboli. Sic. Antonius 
jn vita S. Simeonis Stylite, cap. 6, Cum signum crucis 
fecissei (antequam in currum a diemone sibi oblatum 
pedem inferret), continuo diabolus nusquam comparuit, 
cum. arqumento suo evanuit, οἷο. Et Anastasius Bi- 


blioticcarius in Benedicto Il: Caruem vicit ac mundi: 


pmincipei, et omnia ejus argumenta. nequissinia. 
llorsr. 

Quod. caruissem. patre, Domino graties. egi, cic. 
Poiwiius iu vita S. Cypriani : Nobis patriu, minus cara 
el commune nomen est, qui parentes ipsos, si contra Do- 
minum suaserint, abhorrens. lors. 

Ei re[rigeravit absentia. illius. Explicat quod Gr:ece 
diceretur ἀνέπαυσεν, vel διανίπαυσεν, lioc est, requiem 
dedit, juvit, consolationem attulit, Quod. legitur 
apud Eusebium. — Histor. Eccles. , lib. vi, cap. 40. 
Morsr. 

Et mihi spiritus. dictavit uon. aliud. petendum ab 
nqua, nisi sufferentiam carnis. Sanctus nimirum Spiri- 
tus baptizatos incitat ad petendam martyrii. gratiam. 
Dictus ideo a Tertulliano, lib. de Fuga in Persecut. in 
fine : Paracletus exhortator toleruntiarum. Por:o in 
hujus loci sententiam egregie Cyprianus, Épist. ad 
Martyres desiquatos : Necquidquam nunc versatur. in 
cordibus et mentibus vestris, nisi divina precepta et man- 
data celestia , quibus vos ad tolerantiam passionis Spi- 
rilus sanctus semper animatit. Quod dicit ab aqua , in- 
telligit post perceptum Daptisma , sive post aquie sa- 
lutaris lavacrum. Ita non Semel Tertullianus, lib. de 
Ponit. : Si ab aquis peccare desistimus. Et 1. de Dapi.: 
Ergo et nos , dicet aliquis, a. lavacro potius jejunare 
oportet. Mox : Deinde Dominus post aquam segregatus 
ín desertum, Sic lib. 1 ad Uxorem : Quot enim sunt 
ui statim a lavacro carnem suam. obsignant? Et de 
Uxhort. Castit.. Secunda Virginitas a secunda nativi- 


rum hoc plane insigni S. Perpetuxe exemplo, mirum 
in modum con(irmatur virtus Baptismi contra novos 
seclarios. Per ultima illa verba, misi sufferentiam 
carnis , *ignificat S. Perpetua edoctam se a Syiritu 
quem in Baptismo accepit, intellexisse quam necessa- 
ria foret, non solum animi, sed etiam corporis pa- 
tientia. Qua de re przclare Tertullianus, lib. de Pa- 
lientia, cap. 45, ubi cum eatenus egissel de Patientia, 
lantum in animo constituta, addit : eamdem etiam in 
corpore demerendo Domino multipliciter allaborare, ut- 
pole qu& ab ipso Domino in corporis quoque virtute 
edita sit. Siquidem, addit, rector animus facile commu- 
mical spirilus. invecta. cum habitaculo. suo. Et paulo 
post : quod de virtute animi venit, in. carne perficitur. 
Cornis palientia in. persecutionibus denique pra'iatur. 

i fuga urgeat, incommoda fuga caro militat ; si et car- 
cer premat, caro in vinculis, caro in ligno, caro in solo, 
et in illa paupertate lucis, et in illa penuria mundi ; cum 
vero producitur ad experimentum felicitatis, ad occasio- 
nem secunda intinrlionis, ad ipsum divina sedis ascen 
sui, nulla plus illic quam patientia corporis. Si spiri- 
tus promptus, et caro sine patientia infirma ; ubi salus 
spiritus, et carnis ipsius? At cum lioc Dominus de crue 
dicit, infirmam prouuntians , quid ci firianc!ee opus sit 
ostendit : patientia. scilicet , adversus omnem | subver - 
tende fidei vel. puniendt paraturam ; wl verbera, ul 
ignem, ul crucem, bestias, gludium constantissime tol.- 
rel. Sola euim patieatia, m inferius, cap. 15, subjun- 
gil, martyria consumat, Magistrum sequijur Cypria: 
pus, qui eodem sensu verbis diversis : (Non alia mcgis 
quam patientie solutia iis subvenire, ait, quibus in per- 
scculionem cerlamine patrimonia relinguenda sunt, sib- 
cuudus carcer, portande catene , anime impendeude ; 
gladius, bestie, ignes, cruces, omnia denique tormenio- 
fun ac panuarum genera , fide οἱ virtute patientia? per- 
ferenda. Hlorsr. 

Btecipimur. in. carcerem. Gesta. purgationis. Goci- 
liani et. Felicis, pag. 279, recipiatur in carcerem. la 
Passio SS. Dativi, *aturuini, etc., pag. 290: Martyres 
Cliristi exoptatus carcer recepit. Ulpianus leg. 4 ff., dc 
Custodia reorum : De custodia reorum Proconsul esti- 
mare solet, utrum in carcerem recipienda sit. personu, 
an militi tradenda , vel fidejussoribus committenda , vel 
elium sibi. Doc aulem vel pro criminis quod objicitur 
qualitate, vel propter honorem aut ampli:si nas f(aculja- 
les , vel pro innocentia persona , vel pro diguitate ejus 
qui accusatur, facere solet. H:ec ibi ; ad quam legem 
eruditissime de Custodiarum diversitate scripsit Ite- 
vardus Var. Lect. 1. Ill, cap. 12. Hocsr. 

Et expavi, eic. Vides ut. ad carceris horrorem 
expaverit constantissima Martyr, quie sententiain 
Proconsulis, et mortem ipsam, non solum forti et in- 
trepido, sed hilari quoque animo paulo post excepit. 
Uude apparet carceris molestias , przeexercitamenta 
futuri martyrii fuisse, et, ut Eusebii voce ular, vpox«.- 
ταικίσμαται, Quas Corpus et animum malorum usu ac 
consuetudine ad suppliciorum mortisque patientiam 
golidarent. Horsr. 


91 PERPETUJE ET FELICITATIS. E 
4 bumquam experta eram tales tenebras. Ὁ diem A « tudine infantis. Ibi tunc Tertius. οἱ Poreponius, - 


& asperum! zssius validos " turbarum benelicio con- 
« cussure milium ; noyissime macerabar sollici- 


« benedicti diacones, qui nobis ministrabant , con- 
« slitnerupnt praxmio ui, paucis horis ewuissi, in me- 


LECTIONES VAHIANTER. 


ἃ Validus Heisitn. - 


VARIORUM NOTE. 


Teles tenebras. Tertullianus, lib. ad Martyres, 
cap. 2: Habet tenebras carcer, sed lumen. estis. ipsi, 
Habet vincula , sed vos soluti Deo estis. Triste illic ex- 
pirat, sed vos odor estis suavitatis. Quod imitatus B. 
Cyprianus, Epist. Lxxxi. 0 beatum, inquit, carcerem, 
quem illustrant vestra praesentia! O tenebras lucidiores 
sole ipso , et luce hac mundi clariores ! "Tertullianus, 
lib. de Resurrect. carn., cap. 8: Age jam quid de ea 
(nempe carne) sentis , cum in carceribus. maceratur, 
telerrimo ἱψοὶβ exsilio, peuuria mundi , squalore, pe- 


Novissime mecerabar sollicitudine infantis. Elegans 
3dinoduin et nativa materni affectus expressio; cujus. 
exemplo Deus ipse in sua erga nos pietate contestanda 
utitur. Horsr. 

Benedicti diacones. εὐρημισμὸς affectum. aut. vc- 
nerationem erga personam, cujus fit mentio, ox- 
primens. Notior hodie lingus italice vulgari quam 
communi latiu;e : derivatum in Africanam latinita- 
tem forte et Syriaco aut Hebraeo sermone, quo prisci 
Tvrii ac Poeni. Carthaginis coloni, aut. non. multum 


dore , contumelia viclus ; ue somno quidem libera, B diverso utebantur. Syrorum enim ae Hebrzxorum est 


quippe ipsis etiam cubilibus vincta , ipsisque stramentis 
lancinaja, Libanii plane insignis locue est in Orat. de 
Custodia reorum , nuper io lucem prolata, quo com. 
mentariensium improbitatem et avaritiam describit, 
qui magno pretio vix unum lychnum concedebant, 
Ejus verba paullo post commodius proferentur: 
Horsr. 

δε. Oritur 2stus ille ex loci angusiia et ho- 
miuum turba, quo mulios in carcere suffocgri que- 
ritur Libanius Orat. quam modo dixi : idque magis- 
stratuum negligentia. Adscribam locum ejus ex 
pag. 68, levilema me correcium ei ex auctoris menté 
conversum : ὅταν» ον) οὗτοι néjmpao ἐπὶ τὰ OtapoTypia 
φάλαγγας ἐῤῥῶσθαι “δὲ φράφαντις τοῖς etpi ἐκεῖνα νόμοις, ἐπ᾽ 
ἄλλοις διᾳατρίξῳσιν, ὡς μὲ φιλάνθρωποι ῥόξαντες εἶναι, τίς 
oux ἄν ἀποπνιγείη; Hoc est : Cum ergo Magistratus isti 
turmas hominum in vincula mi[tant, atque interim le- 
gibus que ea 16 re late sunt , valere jussis, circa alia 
versentur negotia, quo populares videantur ; quis non 
suffocetur? Lucianus quoque confessor apud Cypria- 
num, Ep. xxu, easdem carceris molestias his verbis 
obiter itidem restitutis, describit * Jussi sumus secun- 
dum praeceptum. Imperatoris , fame et. siti enecari : et 
reclusi sumus in. duabus cellis, ita t nos afficerent 
fame et siti. Sed et ignis, ab opere pressura nosire tam 
intolerabilis erat, quam nemo portare posset. Wec ibi ;? 
ubi videtur ignis dici quem 5. Perpetua :estum vocat. 
Es his intelligitur rion miniinam aut postremam dia - 
boli muaehinom adversas marlyres fuisse carcerum 
srumnas; id quod Gallican;e eeclesie agnoscunt 
apud Eusebium ,— Hist. Eccl , lib. v, cap. 4, his 
verbis : τὰς χατὰ τὴν elpxvi» ἐν τὼ σκότει xal τῷ χαλε- 
ποωτάγω yopka συγκ)είφξεις, ὥστε ἀποννι ῖναι τοὺς; πλείστους 
τῇ εἱρχτῆ. Hoc est: Constipationes in. tenebroso. et 
erummnosissimo loco (ales, ut plerique suffocarentur. 

HorsT. 

Turbarum beneficio. [106 cst, propter turbas, vcl 
multiiudiuem hominum, Groecismus merus, τυῦχά 
ὄχλου χάριν. lta mox : Mei beneficio lioc est, mei causa 
vcl propter me. HorsT. 

Concussure | militum. Videtur significare impul- 
$us feros contrudeniium reos militum, «quos ὠθισμὸν 
Precopius. voeat Hist, arca pag. ult. Nota autem 
militum barbara feritas. in. vinctos, ctiam 8. Ignatil 
testimonio ; qui proptera Leopardos cos vocat, et be- 
ncficio efferari scribit ad Momanos. Porro iis non 
Soluum custodix merces solvebatur, scd ultro. offerc. 
bantur doua, ut nitius leniusque agerent cum vinctis, 
qua? mercedis extort» loco essent. lta Constit. Aposto- 
lorum lib. v, exp. 1, eleemosynas designatis marty- 
ribus submittere jubent, et ad victum ipsorum, et ad 
solvendum mercedem militibus, ut allevent sua opera, 
Cureutque vinctos, hoc est, sevitiam in eos solitam 
remittant, ἴνα, ὅσου i? ὑμῖν, μὴ θλίβηται ὁ μαχάριος x3:1- 
pie ὑμὼν : μὲ quantum ἐπ vobis esl, non conculiatur 
beatus [rater vester ; hoc est. ad vexationem et con- 
eussuram redimendam, θλίψις enim hoc loco, est 
concussura. Honsr. ) 


Benedicti adjunctum. ad. Dei prxsertin. mentionein 
apponere, ut habes Marci xin. 61, et szpius in aliig 
scripturis. Sed et ad compellationem bonorum homi- 
num ; Benedicti vos a Domino, Psalm. cxxm, 45. Et 
alibl non. raro. Tertullianus ipso principio libri ad 
Martyres. designatos ; Benedicti Martyres. Mox : ]in- 
primis ergo benedicti nolite contristare S piritum sanctum. 
Et cap. δ: Quo vos benedicti de carcere in custodiam si 
fortetranslatos existimatis. Ibid. Sic nunc benedicti, car- 
cer eliam Christianis molestus; et mox capite ὅ et de 
Cultu. feiinarum libro n, feminas christianas Bene. 
dicas appellat. Et libro Prescript: Sub episcopatu 
Eleutheril. benedicti, Et Vibro de Exhort. Cast. Beuc- 
dicti Patriarche. Ya Lucianus Confessor apud Cy- 
prianum Epist. xn, Cum benedictus Martyr. Paulus 
adhuc in corpore esset. Et Clerus Romanus apud eum- 
dem Epist. n: Didicimus benedicti papam Cyprianum 
scecessisse. HorsT. 

Qui nobis ministrabant. Magnam curam semper ges 
$it ccclesia eorum, qui vincti tenebantur; pr;eser- 
tim ob Christi confessionem, quorum ministerio et 


obsequiis olim dicati [uere diaconl. Hi alimenta 


ip-is ministrabant, et unde militum. s:evitiam leui- 
rent, ut paulo superius ex Constit. Apost. retulimus. 
Hi consilio aderant, exhortabantur, consolabantur., 
Cypr. d^ xi. Semper sub aniecessoribus nostris factum 
est, ul Diaconi ad carcerem commeantes, martyrum 
desideria consiliis suis et scripturarum preceptis guber- 
marent. Denique ut. boni Angeli commendatis sibi 
hominibus, sic. illi coufessoribus, opera, of.icio, 56 - 
dulitate presto erant. Unde illud Ignatii Epist. ad 
Trallianos : Quid diaconi * quam imitatores angelicarum 
Virtutum ? Vide Concil. Carthaginiense iv, cap. 45. 
Concilium quoque Aurelianense, v Canone 20, Ar- 
chidiacono vel pr:eposito Ecclesise carceris visitandi 
olficinm injungit : episcopo autem, ut vinctorum ne- 
cessitatem misericorditer sublevet, competentem eis 
victum de domo ecclesie attribuendo. Horsr. 
Constituerunt premio, Hunc enim in usum, ct 
Ecclesie publice, et singuli Fideles de opibus suis 
erogabaut, ut confessoribus ct martyribus iu carcero 
alimenta exteraque vitae subsidia ae necessaria re- 
[rigeria suppeditarentur : aut ubi opus esset, a custo. 
dum iniquitate largitionibus exprimerentur, ne mise- 
riis victi ante ipsum cer!amen deficerent : prout ex 
Tertulliano lib. ad Martyres, et ex S. Cypriani Epist. 
yw. et v aliisque videre est. Romanas autem Fcclesize 
peculiarem hac iu re sollicitudinem ac — πατροπαρά- 


. δοτον pietatem a Dionysio Corinthio vetustissimo scri- 


ptore jam olim laudatam, ad sua usque tempora con- 
sianler perdurasse testatur Eusebius, ut omnium 
per orbem terrarum martyrum et pro Christi nomino 
alflictorum curam gereret, iisque vitze subsidia sub- 
ministraret, Neque frustra sanetissima Martyr prz- 
mio hoc constitutum, lioc est pretio emptum scribit, ut 
paucis horis ex arcto ergastulo emitterentur, quod 
carceribus prefecti, utpote. quibus supplicium. vecti. . 
gal erat juxta Manilium libro v, non nisi pretio cor- 


925 


PASSIO SS. MARTYRUM 


91 


« liorem locum carceris refrigeraremus. Tunc exeun- A « convalui, et relevata. sum a labore et sollicitudine 


«'tes de carcere universi sibi vacabant. Ego in- 
« fantem lactabam jam inedia defectum. Sollicita 
« pro eo adloquebar matrem , et confortabam fra- 
« trem, commendabam filium *. Tabescebam ideo 
« quod illos tabescere videram mei beneficio. Tales 
« sollicitudines multis diebus passa sum, et usurpavi 
« ut mecum infans in carcere maneret; et statim 


« infantis: et factus est mihi carcer subito quasi pr:x- 
« torium, ut ibi mallem esse quam alibi 5. 


c LII. Tunc dixit mihi (rater meus : Domina soror, jam 
« in magna dignitate * es; el tanta uL postules vi- 
« sionem, et ostendatur tibi an passio sit, an com- 
« meatus. Et ego, qux: me sciebam fabulari cum 


LECTIONES VARIANTES. 


Δ Et confortabam, fratri commendabam filium cod.Sa- 
^ Alicubi Holsten. 


e Sic codd. Compend. el Salisb. at Holstenius habet in 
magna dignatione es, tanta ut postulem, etc. 


VARIORUM NOTE. 


rupti, custodias laxius habere soleant. Quos coercet 


vulgatus. interpres Ecclesiastici capite xti, 4. Gro- 


Lex viu. ff. de Custodia reorum. Ludit eleganter in — cam vocem éeyecoyxpo latine interpretatus sit defecto 


describenda liorum custodum immanitate Manilius 
modo laudatus, ab illo versu : 


Quisquis in Andromed:e surgentis tempore ponto, 
Nascitur, elc. 


LU 


' Quem locum ex Ciceronis Verrina v videtur ex- 
pressisse, ubi sic legitur : Patres li, quos videtis, 
jacebant in. limine, matresque misere pernociabant. ad 
ostium carceris, ab extremo complexu liberorum exclusc, 
que nihil aliud orabant, nisi μὲ filiorum extremum 
spiritum excipere sibi liceret. Aderal janilor carceris, 
carnifex Prealoris, mors terrorque sociorum οἱ civium 
lictor Sestius, cui ex omni gemitu doloreque certa mer- 
ces comparabalur : ut adeas, tantum. dabis: ul cibum 
tibi intro ferre liceat, tantum ; nemo recusabat, etc. 
Porro mulieres pr:esertim christianze huic operi mi- 
sericordi: sese impendebant; quales non dubito 
quin Libanius innuerit Orat. jam citata, ubi janito- 
Tum οἱ custodum carceris avarissimam crudelitatem 
detestans, refert ; vix exiguum Jumen ut habere mi- 
seris liceret, magno pretio ab ipsis emi solitum : tum 
8i quis reorum sumptum sibi deesse excusaret, huic 
male mulctato regerebant : διὰ τέ οὐ χαλεῖς διὰ .τῶνδὲ 
τῶν ἐξιόντων γυναῖχα δεῦρο τῶν ἐπὶ φιλανθρωπίᾳ φιλοτι- 
μουμέξνων" εἶτ᾽ αὐτῆς πρὸς τὰ γόνωτοι προσπεσὼν, πειθεὶς 
προσαιτυῦσδν ἄγειν τί σοι. Cur per eosqui hinc egrediuntur 
non vocas huc mulierem aliquam ex tis, que humanita- 
tis officiis dant operam ; ad cujus genua provolutus, 
impetres ut. stipem aliquam corrogatam tibi afferat ὃ 
Horsr. 

Ut paucis horis emissi in meliorem locum car- 
ceris refrigeraremus. Fuerant ergo conjecti in carce- 
rem interiorem, ut vocatur Actor. cap. xvi. Porro 
quod heic beneficii loco a przfecto custodize, pr:mio 

elinito, impelratum est, id postea a Constantio Aug. 
constitutum Leg. 1 Cod. de Custodia reorum, ubi sic 
legitur: Nec vero sedis intime tenebras pati debebit 
inclusus, sed usurpata luce vegelari ac sublevari ; et 
ubi nox geminaveril custodiam, in vestibulis carcerum 
et salubribus locis recipi : ac revertente iterum die, ad 
primum solis ortum illico ad publicum lumen reduci, 
ne panis carceris perimatur : quod innocentibus mise- 
rum, noxiis non salis severum esse dignoscitur. Qua 
constitutione mitigatum videtur Antonini Pii re- 
Scriptum, qui gravioris sceleris reos, ipsom carceris 

cenam, ante supplicium sustinere voluit. Libro i, 

. de Custod. reorum. Quod addit refrigeraremus, prxc- 
ter id quod superius diclum est, videtur exprimere 
Grzcum verbum ἀναψυχεῖν, etsi Lexicon vetus refri- 
gerare reddat ἀγαλλιᾶσθαι. Horsr. 

Jum inedia defectum. ld est ferme ad mortem 
redactum, Tertullianus libro m, ad nationes : Cur 
non magis dea σι magis pia, illa filia patris in car- 
cere (ame defecti uberibus suis educatriz? lta etiam 
Seneca et Pliedrus loquuntur, cujus locum viro 
docto suspectum esse miror, cum innumeris aliis 
passim occursuris auctorum classicorum testimoniis 
comprobari possit. Unde apparet quam eleganter 


C 


etate. Addo ad cumulum, locum ex gestis Purgatio- 
nis Czciliani : 'Cum audirem, mente defectus sum, Et 
Suetonii Tranq. libro de lllustribus Grammaticis dec 
Offio Care : Cum jam non gressu modo deficeretur, 
sed οἱ visu. Horsr. 

' Factus. est. mihi carcer. praetorium. Hoc est, non 
modo carceris incommoda non me amplius con- 
turbabant, sed et iis gaudebam , tamquam in splendi- 
dis οἱ commodis dibus degerem. Pritoriun — pro- 
prie erat Palatium publicum, in quo Proconsu! jus 
dieebat, ut ex Pontio quoque Diacono intelligitur : 
neque aliter accipitur in historia Domfnicze Passionis. 
Ideo quoniam fere exteras privatorum zedes structurze 
elegantia et ornatus splendore superabat, quavis pa- 
latia :edesque magnifice instructe, utcunque privato- 
rüm et ruri zdificat:e, przetoria dicebantur. Martialis : 


Ad lapidem Torquatus habet prsetoria quartum. 


Cxterum ad sententiam hujus loci facere videtur, 
quod scribit Tertullianus his verbis : Christianus ex- 
tra carcerem seculo renuntiavit, in carcere autem etium 
carceri. Dum scilicet animus divina gratia roboratus, 
incommoda ejus et molestias aut non sentit, aut 
negligit, et constantia vincit. HorsT. 

H. — Jam in magna dignitate es. Holsten. lc- 
git dignatione eL addit : Quippe quam il/ustrarat. jum 
gloriosis initiis divina dignatio, ui ait sanctus Cypria- 
nus Epistola iv de confessoribus in carcere consti- 
tutis. De dignationis voce superius dictum. lleic 
unum Tertulliani locum insignem ac plane opporiu- 
num addo. [5 lib. 1 ad Uxor. cap. 4, adhibens exem- 
plum sororum, quz nuptiis sanctitatem antepouutit 
addit: Malunt enim Deo nubere; Deo speciosm, Deo 
sunt. puella : cum illo vivunt, cum illo sermocinantur : 
illum diebus et noctibus tractant : orationes suas, velut 
dotes, Domino assignant : ab eodem dignationem, velut 
munera dotalia, quotiescumque desiderant, consequuuttr. 
in ejusmodi statum progressam, carceris patientia, 
sororem frater existimans, ab ca contendit, ut a Dco 
sibi revelari postulet, quid futurum sit : certius eam 
exauditum iri. Hxc sententia illorum verborum est , 
ut postulem visionem, ctc. Hors. 

Án passio sit, an commeatus. Ut multe alix vo- 
ces ex castrensi disciplina ad sacram Christi mili- 
tiam traductze, ita et commeatus vocabulum. Est au- 
tem auctore Festo : Tempus quo iri, redirique possit, 
ab Imperatore militibus dari consuetum. Unde Apu- 
leius |. xi : Amatoric nilitie brevem commeatum indul - 
sit. Et in Codice : Milites datis commeatibus, vel per 
conmmeatus dimitti dicuntur, et hoc modo dimissi Com- 
mealales vocantur. Ita llesychius Κομίατον esse ait 
ἐξαίτησιν λομθβάνειν τοῦ &peüs.vxc. Hoc est : petitam libere 
abeundi licentiam accipere. EL in glossis : Commeatus, 
ἐξουσία quasi discedendi atque eundi, quo velis, facul- 
tas. Ita L.2, ffde poenis : Nemo potest commeatum re- 
mealumve dare exsuli, nisi Imperator ex aliqua causa. 
Hesit hzc vox. in fingua Italica vulgari usque ad 
hodiernum usum, nisi quod, ultra rem wilitarem, 
extenditur ad omnem cujusvis a quovis abeundi fa- 


* 


95 PERPETUJE ET FELICITATIS. 26 
« Domino, eujus beneficia ^ tanta experta eram, ἃ « hzrerent ferramentis. Et erat sub ipsa scala draco 


« fidenter repromisi ei dicens 5 : « Crastina die tibi 
« renuntiabo. » Et postulavi, et ostensum 681 mihi 
« hoc : Video scalam auream * mire magnitu- 
« dinis pertingentem usque ad colum εἰ angustam, 
« per quam non nisi singuli ascendere possent : et 
«in lateribus scalz:: omne genus ferramentorum 
« infixum. Erant ibi gladii, lancer, hami, ma- 
« chzr2; ut si quis negligenter, aut non sursum ad- 
« tendens ascenderet, laniaretur et carnes ejus in- 


e 


cubans mire magnitudinis, qui ascendentibus 
insidias parabat 4, et exterrebat ne  ascende- 
rent. Ascendit. autem Saturus * prior, qui pos« 
lea se propter nos ultro tradiderat, et tunc cum 
adducti sumus, presens non fuerat : et per- 
venit in caput scale, et convertit se ad me f, 
et dixit milii : « Perpetua, sustineo te. Sed vido 
ne te mordeat draco ille. » Et dixi ego : « Non me 


(M^ ^ ἃ, ἢ "€ AA δ 


LECTIONES VARIANTES. 


* Beneficio Salisb. - 

b Cod. Salisb. Repromissionibus ejus dixi. Porro ejus- 
modi visionibus martyres de proximo martyrio sepius com- 
monilos fuisse affirmat Cyprianus passim ; idque. testantur 
omnia fere Acta genuina ex Africa. 

€ Sic cod. Compend. Salisb. vero cum Victorino et Cor- 


beiensi /Er:eam. In Cassinensi quo usus est Holstenius, ejus 
scale materies non exprimitur. 

d Prestabat Holsten. — . 

9 Hunc codices aliqui Satyrum appelant, alii Saturnum. 
Sed perinde est. | 

f Ad me In Holst. deest. 


VARIORUM NOTAE. 
cultatem. Porro a Christianis illorum temporum hzc B ff. de officio Praefecti vigilum, his verbis : Sciendum 


vox eo translata reperitur, ut liberationem a vitze 
periculo designet ; sive 'id periculum ex morbo 
immineot, sive ex judicis sententia. De morbo 
quidem habemus insignem locum apud Paladium 
in Lausiacis, cap. 86, ubi Melania Evagrio letlia- 
liter zgrotanti impetrat a Deo καιρὸν χομιατοῦ, x«i 
προθεσμίαν Coi ;, hocest vita prorogationem. Quo eodem 
sensu apud Cyprianum legitur in Serm. de Mortalitate: 
Commeatum | sibi precari, hoc est liberationem a pe- 
riculo pestis. Ita Paulinus in Vita S. Ambrosii Sti- 
liconem nobiles viros ad Ambrosium xgrotantem 
misisse scribit, qui persuaderent illi, ut sibi vivendi 
peteret a Domino commeatum. Sed hoc nostro loco, 
Commeatus verbo significatur, evasio periculi a per- 
secutore imminentis ; ut patet ex eo quod opponitur 
passioni, hoc est morti pro Christo, quo modo Cy- 
prianus Epist. vin, martyrio, sive victoriie comsum- 
mationi commeatum opposuit. Et Epist. Lu, quando 
pax a persecutoribus datur, commeatum a Deo dari 
ait. Horsr. 

Que me sciebam fabulari cim. Domino. Hoc est, 
locum gratix peculiarem apud Deum habere, qualeni 
qui principibus familiares sunt, et singulariter cari 
apud eos obtinent, ut eos alloqui, cum volunt, possint : 
quare qui, ut aliquando fit, falso gloriantur, fabulas 
Principis vendere dicuntur a Misitheo in Epist. ad 
Gordianum apud Capitolinum : Qui quasi conscii ar- 
canorum consiliorum el familiarium sermonum Priucipis 
arbitri, fucum aliis (aciunt, fumwmque vendunt. [101.57. 
tU Et ostensum. est milii hoc. lia paulo ante : Et 
ostendatur. tibi. Sic eliam Tertullianus οἱ Cyprianus 
de visis divinitus oblatis loquuntur. Quod. etiam. non 
semel legitur in Apocalypsi. Utiliter porro vulgari 
oblatas singulis visiones, docet Tertullianus lib. de 
Idololatria, cap. 45, his verbis : Nec tutum est subtra- 
here, quodcumque uni fuerit ostensum. Horsr. 

Omne genus ferramentorum. Gloss: Ferramen- 
fà é&4elü« σιδηρὰ exponunt. Sed proprie Ferra- 


est. Praefectum vigilum per tolam noctem vigilare «e- 
bere, el coerrare calceatum cum amis et dolabris. Erant 
autem ame illo, ut vox ipsa indicat, falces, sed 
grandiores, seu ferramenta recurva, longissimis con- 
tis suflixa : qualia incendii compescendi aut. extin- 
guendi causa, etiam nunc Germanis Gallixque ci- 
vitates passim in publicis locis parata habent, easque 
cum dolabris IC. hoc'loco jungit. Quibus milites ad 
vallum aut murum subruendum olim usos ex Livio 
constat, Lex autem 12, (f. de instruct. Leg., amas et 
harpagones conjungit : quemadmodum Vegetius lib. v; 
F'alces et. harpagones. Uude Nonius cap. 18: Faíces 
el harpage, armorum genera, murorum expugnationi 
apla. Kt Cicero pro Milone : Cum falcibus ad Castoris, 
cum gladiis toto foro volitant. Horsr. 

Insidias parabat: WMolst. prestaóat, hoc est, ten- 
debat, struebat, aut. moliebatur. Sic Cyprianus de 
Hubitu virginum dixit : prestare vitiis illecebram. Et 
hujus generis locutiones Tertulliano sunt frequentis- 
sima ; ut lib. iv. contra Marcionem, cap. 55 : Veniam 
prestare fratri et non petenti. Lib. ad Scapulam, cap. 2 : 
Salutem prestare 1mperatori. Apolog., cap. 46: Veri- 
tatem ex fide praestare. De Panit.,cap. ὃ :Justiti«n 
Deo prastare.. Et cap. 141: Cdstigationem victus atqve 
cultus offenso Domino prestare. Lib. de Virgin. vel. 
cap. 43. Continentiam soli Dco prestare. Et ut alia 
hujus generis pr:teream, lib. contra Judeos cap. 9. 
iusignis est locus in explicatione oraculi prophetici 
Isi, cap. vii : (Non. pusillum vobis certamen cum honi- 
nibus, quoniam Deus pra'stat certamen. Ubi ,xx. hahent, 
παρεχεῖν ἀγῶνα, quod Cyprianus ad verbum vertit, 
prastare agonem, Epist. vui. et. lib. 1 contra Judeos. 
Minutius quoque Felix in Octav. : Nos pudorem non 
facie, sed mente prastamus. Et Greg. PP. lib. n. Epis- 
tolar., Epist. 4. Nihil tardidatis prestantes. Mis oddo 
Rufinum lib. v. Hist. Eccles. cap. 2. Post aliquot dics, 
cum nullam sepeliendi gratiam prastitissent, incensa ossa 
nurlyrum. Et lib. VI cap. 29. Jiteritum praestare. Et 


menta suut aria ad nocendum apta, vel quecumque D sic vulgatus noster Actor. 24. et 25. vertit, gratiam 


aciem aut acumen habent. Ita Cethegus apud Cicero- 
nem in Catilinariis, de gladiis et sicis apud se depre- 
lensis, respondit: Se semper bonorum ferramentorum 
sludiosum esse. Et Leg. 18, de instruct. Legat. Fer- 
ramenta laniande carnis causa praparata ἴῃ lanionis 
instrumento numerantur. Hors. 

Ílami. ln Glossario veteri inter :orameuta re- 
censetur hamus, ἄγκιστρον; Sed cum hic inter ferra- 
menta et martyrii instrumenta ponatur, pro unco 
accipere malin, quo Sanctorum corpora excarnificata, 
vel suspensa, in fluvium aut cloacas pertracta legi- 
mus. Unci enim isti hamis piscariis figura sunt simi- 
les, licet dispares magnitudine: uude et nomen 
commune utrisque manserit, nisi potius ame heic 
legendum, quarum post Plinium Juniorem lib. x 
Epistolarum, et Juvenal. Satira xiv, ineminit Lex 3. 


prestare , quod in Greco legitur, χάριτας χαταθέσλαι. 
. ἢρι 1. 

Cum. adducti sumus. Tertullianus lib. de Patient. 
cap. 3. Cum traditur , cum adducitur ut pecus ad vic- 
timam, etc. Hors. 

Perpetua , sustineo. te. Quod  Groce. diceretur 
ἐπέχω, ὑπομένω σε, exspecto te. Ita. vulgatus Scripturae 
interpres Tobizx v, 9, illa verba ὑπομεῖνόν με, xzi ἐρῶ 
τῷ πατρὶ, Vertit : Sustine me, obsecro, donec el ipsa 
nuniiem patri meo. Et Matth. xxvi, ὅ8, μείατε Ge , 
Sustinele heic. Actor. xx, 5, ἔμενον ἡμᾶς ἐν Τρωάδι. 
Sustinuerunt nos Troade, EX siwiliter alibi : nec aliter 
Tertullianus Apolog. eap. 35: Cui opus est perscrutari 
super Casaris salute, nisi a quo aliquid post illum spe- 
ralur et sustinetur? Lib. de Ρωπῖϊ., cap. 6, Veniam 
delictorum sustinere. Et. adv. Judaeos, cap. 6. Nove 


87 PASS!Q SS. MARTYRUM ag 
€ nocebit in. nomine Domini Jesu Chrisii.» Et de A « num, in habitu pastoris , grandem, oves mulgen- 


& sub ipsa scala quasi timens me, lente ἃ ele- 
4 vavit caput : cL cum primum gradum calcassem, 
$ calcavi illius caput. Et ascendi et vidi spatium liorti 
ε immensum, et in medio hoyii sedentem hominem ca- 


€ lem ; et circumstantes candidati millia multa. Ef 
€ levavit caput et adspexit me, etdixit mihi : 4 Bene vc- 
« nisli, teciion. » Et clamavit me, et de casco quod 
« mulgebat dedit mihi quasi buccellam , ei ego ac- 


. LECTIONES VARIANTES. 


^ Lente ejecit capot et quasi primum, etc. Holst. 


VARIORUM NOTAE. 


legis lator, si jam venit, serviendum est illi : si necdum 
venit, sustinendus est. Et ad Martyres, cap. 2, Mundus 
judicia non Proconsulis, sed Dei sustinet. ]ta quaque 
in Cleri lHomani ad Cyprianum. Epist. xxxi : Quam- 
quam nobis pluceat Ecclesie pacem sustinendum. Et 
sub finem ejusdem Epist. : Jnterea dum. Episcopus dori 
a Deo nobis sustinetur. Acla. etiam Passionis S. Cy- 
priani : Cum se dalmatica exspoliasset , in. linea stent, 
el cepit spiculatorem. sustinere , etc. Eodemque modo 
noster infra: Nam εἰ Perpetua. sustinebat. Quibus 
verbis ad hune locum alludit. Sustinere penain. pro 
differre , dixit Ulpianus L. 6. ff. de Poenis. lors. 

Non me mocebit. Ita Tertullianus de Exhort. 
cast : Puto nobis non magis licere nascentem nocere, 
quam natum. Et Plautus in Milite : Jura te non noci- 
turum esse hominem. Horsr. 

De sub ipsa scala. Sic in Actis S. Clementis PP. 
De sub cujus pede, etc. Et in fragmentis Groma- 
ticis Latini Togati : Terminus sive petra naturalis, si 
ungulam pecoris bifurcam habuerit , de sub saxo eqre- 
dientem aquam significat, ec. Utitur. simili locutione 
et Innocentius de notis litteraruin, ut Rigaltius in 
Glossis agrimensoriis jampridem observavit. Sed et 
apud alios probos auctores hzc geminatio praposi- 
tionum usitata reperitur : ul de insuper , el de versus, 
apud Salustium et Festum , ut omittam De post. [- 
tantes in Psalino txxvr, 71, de secus, et de inter in 
Gestis purgationis C:eciliani in. collatione Carthagi. 
nicnsi. Praeterea ab ante , in ante , de intus , de trans, 
de super, et similia leguntur. ΠΟ ΒΤ. 

ln habitu. pastoris oves. mulgeutem.. Repr:esenta- 
tus est Perpeluxe Christus ca. forma, qua pictus cer- 
nebatur in oratoriis et vasis sacris illorum temporum. 
Nam cum Evangelia titulum. et. personam pastoris , 
pracipue Christo attribuant, gaud:baut. priorum 
tempornm Christiani, hauc ejus amabilissiuiam spe- 
ciem, fidelium, nomine ovium passim designatorum, 
frequentissime oculis objicere. Habes in Roma sub- 
terranea Bosii, pag. 59, et deinceps, multas imagines 
e canueteriorum monumentis expressas , in quibus 
ferme omnibus , Christus pastoris specie cuim ovibus 
pingitur ; in prima etiam hac ipsa forma heic expres. 
Sa, pastoris oves mulgentis. Non raro etiam pinge- 
batur ferens in humeris repertam ovem, qu:e perierat, 
juxia. parabolam Evangelicam ; idque privcipne in ca- 
icibus : quod indicat Tertullianus in lib. de Pudicitia 
contra catholicos scripto, eap. 7, his verbis: A para- 
bolis, licebit, incipias, ubi est ovis perdita a Domino re- 
quisita, et [nunieris ejus revecta. Procedant ipse picture 
calicum vesirorum, si vel iu Àllis perlucebit interpretatio 
pecudis illius, eic. lors. 

Εἰ circumstantes candidati millia multa. Quod mil- 
lia multa jungatur sine copula cum voce candidati , 
non solum exemplum. habet es. vulgato. interprete 
Apocalypsis. cap. vn : (Quadraginta millia signati ; sed 
ei ἃ Trebellio Pollione in. Vita Claudii Imp. ubi sic 
legitur : /Juic salarium de nostro. privato a'ravio dubis 
annuo[riimcnti modios tria millia , hordei sex millia, 
laridi libras duo millia, vini veteris sextarios tria 
milli« quingentos, etc. Similia el apud alios occur- 
ruit. Horsr. 

Beue venisti tecnon. Salutatio quasi parentis ad 
filiai. Nam τέχνον Griecug 2d utrumque. sexum. ac- 
commodatu:, ut cuivis notum. Horsr. 

Et. clamavit me. Jam tum corrumpi incipiente la- 
tina lingua. in vulgari usu, hac verbi clamare con- 


Siructio in vulgi isum emanaverat : quie deinde iu 
Italicam yulgarem est recepta, mi ckiayio. WorsT. 
Et de caseo quod mulgebat, dedit mihi quasi buc- 
cellam. Augustinus. sup. relatus. vocat buccellam 
lactis. Multa dici possent de usu lactis et mellis sym - 
bolice catechumenis dari solito, ex Hesychio in lExo- 


B dum p. 957, et Tertulliano de Corona p. 124. ed. Rig. 


ubi dixit : Luctis οἱ mellis concordiam pregustamus. 
Yide Albaspin:gum Lib i, Observ. ulumg. Horsr. 
— Εἰ de caseo. quod mulgebat , dedit mihi quasi buc- 
cellum : οἱ cgo accepi junctis manibus , et manducavi, et 
universi circumstantes dizerunt, Ámen. Ad hxc verba, 
quod notatum 1n Holstenii echedis reperi de lacte Ca- 
techumenis dari solito, non suflicit ad sententiam loci 
declarandam : et alía his adjuncturum fuisse auctorem, 
Bi ultimam huic operi manum potuisset imponere, de- 
clarat spatium purz charte ab eo in Adversariis, po-t 
hiec qux descripsimus S. Perpetuse verba, relictum, 
ultimis videlicet curis esplendum. Explieandum sci- 
licet restabat, quomodo ex hac porrectione buecellae 
per visui ininistratze experreecta intellexerit S. Per- 
pewa, itemque frater ejus, postquam ei rem narravil, 
significatum divinitus, eos qui carcere attinebastur , 
nequaquam inde dimittendos, sed consummaudos 
martvrio. H:ec enim post. superius descripta verba , 
ibi subduntur. Et. retuli statim. fratri ( qui nempe il - 


C lam rogaverat, ut ostendi sibi divinitus eurarct, mo- 


rituri ne essent , au salvi emittendi ), e£. intelleximus 
passionem esse futuram : et cepimvs nullam jam spem 
in seculo habere. Unde autem id intellexcrint, merito 
queritur. Ego existimo , inde quod in visione adum: 
bratus erga Perpetuam ritus fuerat. Eucharistia imi- 
nistrand:e : qu:e cum notissimo tune nsu dari soleret 
iis, quos certum erat brevi morituros , recte in Per- 
petia et ipsius fratre ita interpretati sunt , ut signifi- 
catam eo viso Confessorum mox secuturam necem 
arbitrarentur. Ritus perceptionis Eucharisti:z eo adum- 
bratus cernitur ; quod. quasi buccella Perpetua porri- 


- gitur, quod. eam ipsa accipit. junctis manibus, quad 


deinde comedit, circumstantibus, Amen, acclamantibus. 
Qu:c omnia in Eucharisti olim. iministratione solita 
Servari, notius e«t e plurium antiquorum testimouiis 
et sancti presertim. Ambrosii, quam ut. demonsirari 
pluribus opus sit. Certe de usu. Africauarum eccle- 
Siarum peculiariter constat solitas eas Eucharistiam 
ministrare. coufessoribus in martyrii procinctu cons- 
titutis : idque ita necessarium arbitratas esse, ut inde 
argumentum. sumpserint scribendi ad Cornelium 
Rom. Pontificem, manu quidem et calamo Cypriani, 
noniüne autem aliorum quoque septem et trigtta 
Ej iscoporum Africanorum, ut :qui consuleret grattaun 
feri legis prius sancit:e de non. adtnittendis utiquam 
ad Ecclesi: et Eucharisiiz: communionem iis, qui se- 
mel in persecutione lapsi fuissent : quoniam tunc ex 
iis multi in peenitentium. numero scripti ἃ novis per- 
secutoribus periclitarentur, et, ut res se haliebaut, 
brevi pro Christi confessione interficiendi viderentur; 
quibus in procinctu agenis positis, denegari consue- 
tim viaticum Corporis Christi, nimis eratinhumanum. 
Ex hac Epistola, qu: secunda lib. 1 apud Cyprianum 
est (in nostra ed. Lvu, vid. infr.) quedam adscribi, ad 
fidem rci quanr tractamus faciendam, opportuna. Sed 
eim, inquiunt, videcmus diem rursus alterius infesta- 
tionis appropinquare «uopisse , et crebris atque assiduis 
ostensionibus admoncamur , ut ad certamen quod nobis 
hostis indicit, armati et parati simus ; plebem etian no- 


29 PERPETUJE ET FELICITATIS. 


50 


« cepi junetis manibus, et manducavi : et universi cir- À « si dignus sum a te pater vocari. Si his te manibus 


« cumstantes dixerunt, Amen. Et ad sonum vocis 
« experrecta sum ,commanducans adhuc dulcis nescio 
« qnid. Et retuli statim fratri meo, et intelleximus 
« passionem esse fujuram : et egpimus nullam jam 
« spem in szeulo haberc. 

CAPUT 1l. 


AncUuENTUM. — Perpetua, a patre oppugnata, con- 
foriat eum; cum aliis ad tribunal ducta, confitetur 
se christianam, damnatur cum reliquis ad bestias ; 
oral pro fratre Dinocrate mortuo, quem in visione in- 
telligit a purgatorii panis affligi ei liberari. 


Πα. Post paucos dies rumor cucurrit ut audiremur. 
« Supervenit autem et de civitate pater meus, con- 
« sumptus t:edio , ascendit ad ine ut me dejiceret, di- 
« cens : « Miserere, filia, canis meis ; miserere patri, 


* 
Los] Lad - δὰ [d [d e 


« ad hunc florem z!atis proveii; εἰ te prieposui 
« omnibus fratribus tuis, ne me dederis in dedecus 
« hominum. Aspice ad fratres tuos, aspiec ad matrem 
tuam et malerleram, aspice ad filium tuum qui 
post te vivere non poterit. Depone animos, ng 
universos nos ^ extermines. Nemo enim nostrip 
libere loquetur, si tu aliquid fueris passa. » ljzc 
dicebat pater pro sua pietate basians mihj mapnys ; 
et se ad pedes meos jactans, et lacrymis non fi. 
liam sed dominam me vocabat. Et ego dolebam 
canos b patris mei, quod solus de passione mea 
gavisurus non essct de toto genere meo; el con- 
fortavi eum, dicens : « lloc fiet in illa catasta 
quod Deus voluerit. Scito enim nos non in uostra 
potestate esse constitutos, sed in Dei. » Et recersit a 
« me contristatus. 


LECTIONES VARIANTES. 


* Cod. Compend. et Salisb. Et noli nos uniyersos ex- 
terminare. 


b Causam. Holsjen. 


VARIORUM NOTE. 


bis de divina dignatione commissam exhortationibus nos- 
tris paremus, et omnes ompino milites Christi, qui arma 
desiderant , et proelium flagitaut, intra castra dominica 
colligamus ; necessitate cogente ceusuimus , eis qui dé 
Ecclesia Domini non recesserunt, sed panitentiam agere 
el lamenturi, ac Dominum deprecari a primo lapsus sui 
die non destiterunt, paceni dandam esse, et eos ad pre- 
lium quod imminet , armari et instrui oportere. Et pau- 
lo post : At vcro πμ non infirmis, sed fortibus paz 
necessaria est, nec morientibus, sed viventibus communi- 


catio a nobis danda est, ut quos excitumus et ezhortamur ( 


ad prelium, non iucrmes et nudos relinquamus; sed pro- 
lectione sanguinis et corporis Christi muniamus : et cum 
ad hoc fiat Eucharistia , ut possit accipientibus esse tu- 
lela, quos tutos esse contra Adversarium volumus, mu- 
ninento dominice saluritatis armemtus. Nam quomodo 
docemus aut. provocamus-eos in con[essione nominis san- 
guinem suum fundere, si eis militaturis Christi sanquinem 
denegamus? aut quomodo ad martyrii. poculum ido- 
neos facimus, si non eos ad bibendum in Fccle.ia 
poculum Domini juve communicationis admittimus? 
Siquidem, ut aliquinto. post additur: /doneus esse 
son potest ad marlyrium, qui ab Ecclesia non armatur 


ad prelium : et mens. deficit, quam non recepla. Eu- - 


charistia erigit. et. ascendit. Possiwus. 

Ex his verbis : €t de caseo , quod mulgebat ,. dedit 
mihi buccellam, perperam colligit. Noesseltus. Per- 
petuam ἃ Montanistarum filia. fuisse ; quippe 
quos, aliquos certe, KEpiphanius, aliique dicunt 
in sacra cena adhibuisse caseum, unde nomen Ar- 
totyritarum traxerunt, Vid. ipsamet cjus verba 
supra. t. 1. novis-im. Biblioth. PP. cul. 175. Verum 
res est prorsus incerta an Ártotyrit:e fuerint e secta 
Montanistarum. Cf. ea. qiie de iis prefati suinus. in 
hoc volumine. Epp. 

Et coepimus ^ nullam spem in. seculo habere. Sic 
Poutius de Cypriano jam certo de futura passione : 
Alle vero jam mundum suspensa ad. celum. mente. ne- 
glexerat. Et ipse Cyprianus Epist. vi : Seculo renun- 
tiaveramus cutn. buptizali sumus; sed nunc vere renun- 
liatimus. seculo, quando teniati, et. probati α Deo, 
nostra omnia relinquentes , eic, Idein de. llabitu vir- 
ginum : Apud Martyres. non est carnis et. seculi cogi- 
fatio ; nimirum , ut idem ait Epist. 1, ad Donatum: 
Nihil appetere jam , nihil desiderare de seculo potest , 
qui seculo. major esr. Unde Epist. xv, his verbis 
adhortatur Moysem coterosque Confessores morti 
addietus : Sperantes jam sola celestia , et tantum. di 
vina meditantes, ad. (astigía celsiora, mora ipsa passio- 
nis ascenditis: Nam ut Celerinus Confessor Apud eun- 
dem Epiit. '£xi, hit: Hoc sofel contingere servis Dei ; 


mazime eis qui in. confessione Christi sunt. constituli, 
$cio enim. quoniam unusquisque jam que sunt seculi 
non attendit, quoniam. coronam calestem. sperat. Lu- 
ciler Calaritanus lib. Quod moriendum pro Filio Dei, 
Novimus hanc esse nobis traditam divinitus disciplinam, 
ut sine ullo terrore mulitig , vim tueaiur. tanti nomi- 
nis : quippe quos jam pridem. eterne memoria cupi- 
ditas. abstraxzerit a. desiderio istius lucis, quosque ad 
calcanda omnia terrena, Christi societas segregavil. 
Porro contemptus iste s:eculi , proprius Martyrum 
τεθνηξυμένων slatim. moriturorum, imitatione affecta- 
batur ab iis, qui serío conversi vitam perfectam 
capessehant. Possidius de S. Augustino Ecclesi:e 
Sacramentis ab Ambrosio initiato : Mox ez intimis 
cordis medullis ad Deum conversus, spem omnem quam 
habebat in. seculo. dereliquit. Quia. vero qui vitam 
monasticam. suscipiebant, mori sxculo dicebantur , 
eorum quoque proprius hic sensus atque affectus erat; 
quod ipse de se Augustinus prolitetur. Serin. 49, de 
Diversis : Quarebum ubi constituerem monasterium ; 
spem quippe omnem seculi reliqueram. Hors. 

CaP. lf. — 1. Depone animos. Animi videutur heic 
poni pro spiritus , sive cogitationes aut. affectus 
vehemeutiores. Sic Tertullianus lib. de Spectaculis : 
Jiur in furias, et animos, et discordias. EA lih. de 
Patieut., eap. 7. Prohibita ira, restrict animi, com- 
»ressa petulantia manus; nisi forie animos vocarie 
ioc loco Perpetuz pater , sublimitatem animi, οἱ 
conscientim victrieis vigorem, hoc est, generosam 
martyris coustantiam; quomodo loquitur Cyprianus 
Epist. ixxvn. Hor.T. ' 

Non filiam , sed dominam vocabat. Sic vulga- 
tua interpres Joan. xin , 15 : Vos vocatis me Magister 
el Domiue. Yu Greco etiam nominativus est pro accu- 
sandi casu, ὁ διδάσκαλος xai ὁ κύριος. llotsT. 

Quod solus de passione meu. govisurus non esset. de 
loto genere meo. Ex his verbis videtur constare, 
et virum el matrem, et (ratres- omnes, ac. co- 
gnatos Perpetuae fuisse christianos; quod inferius 


. proderit. ad intelligendum , Dinocratem. Perpetu:e 


fratrem, ciim septennis moreretur, in familia ferme 
tola christiana, fuisse baptizatum. [[0157. 

lloc fiet in illa catasta, eic. Catasta. proprie lo- 
cus erat editior; in quo servi venales exponebantur 
ἀπὸ τοῦ καταστῆναι, περὶ στεφάνων, id est ab exponendo 


dictus. Sic annotat Pamelius ad Epist. xxxtit Cypriani, 


addens Martyres in loco similiter edito ostendi po- 
ulo, cum judicareuntur aut. torquerentur, solitos. 
nde est illud Cypriani jam citata Episióla de Lec- 
tore, qui confessus Christum in catasta , deinde ad 
Ecclesi: pulpitum promotus fuerat : ad pulpitum post 


91 PASSIO SS, MARTYRUM 22 


« If. Alio die cum pranderemus , subito rapti su- A « canis patris tui : parce infanti: puefi. Fac sa- 
« mus ut audiremur : et pervenimus ad forum. Ru- — « crum pro salute imperatorum. » Et ego res- 
« mor statim per vicinas fori partes cueurrit, et fac- pondi : « Non facio.» llilarianus, « Chri-tiana es? » 
« tus est populus immensus. Ascendimus in ca- inquit. Et ego respondi : « Christiana sum. » Et 
« lasta. ^. [nterrogati exteri confessi sunt. Ven- cum slaret pater ad me dejiciendam, jussus cst ab 
« tum est et ad me, et apparuit pater illico cum filio Hilariano dejici, et virga percussus est. Et doluit 
« ineo, et extraxit. me de gradu, et dixit suppli- mihi casus patris mel, quasi ego fuissem percussa : 
« càns : « Miserere infanti b. » Et. Hilarianus * pro- sic dolui pro senecta ejus misera. Tunc nos uni- 
« curator, qui tunc, loco proconsulis Minucii Timi- versos pronuntiat, et damnat od bestias : et 
« niani defuncti, jus gladii acceperat : « Parce, inquit, hilares descendimus ad carcerem. Tunc, quia 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Cod. Salisb. Ascendimus catastam, Compend. in ca- € Cod. Salisb. semper habet Elarianus. Compend. He- 
tastam. larianus. 
b Uterque cod. ms. pro infanti habet, canos meos. 


VARIORUM NOTAE. 


catastam venire; ut enim. pulpitum in Ecclesia locus B eumque vulgi clamoribus exposcerentur ad supplicium, 
erat eminentior, ita et calasta in foro. Romanus φθάσαντες ἐπὶ τὸ δάθρον &ytüpapov. ipsi ultro iu gradum 


Martyr apud Prudentium , prosilierunt, sese Christianos proclamantes. Si quis 
Audite cuncti, clamo longe ac pr:edico, tamen de. tribunali ejusque gradibus accipere malit, 
Emitto vocem de castata celsior. non obnixe repugno. lHorsT. 

Quasi diceret catasta pro pulpito utor. Est et alia Parce canis patris tui. Sic Origenem adolescentem, 


vocis hujus acceptio pro equuleo. Glossarium vetus ; — P'artyrii desiderio flagrantem, rogabat mater, τῆς περὶ 
Catasta , Equuleum , genus penc. Et Prudentius αὐτὸν μητρικῆς διαθέσεως φειδῶ oci», loc cst, interprete 


liymno t, περὶ στέφανον, Rufino : Uti sibi consuleret et. parceret matri. Mots. 
Verberum . Fac sacrum. pro salute : Imperatorum. Hane prx- 
Post vim crepantum, post catastas igneas. cipuam Christianos explorandi rationem a gentilibus 
Sed hzc posterior notio huc non facit. HosrT. usurpatam, omoium fere martyrum Acta docent, ut 


Hl. — Facius. est populus immensus. Hoc est, im- — repudiata sacrifieandi superstitione, in deos simul et 
mensa populi turba congregata est. Nam vox po- Principem commisisse convincerentur ; idcoque quan- 
pulus hoc loco densam et confertam hominum multi- to illi urgebant obnixius, co constantius hi reatum 
tudinem significat : quo sensu etiam usurpatur ab — idololairi:e devitabant, ut hoc loco Perpetua constanter 
Apuleio lib. iu Metamorphoseon, ubi dieitur : Statim. — respondens : Non. facio. Hac, inquit Tertullianus, 
civitas omnis in populum effusa, mira densitate nos in- — est. lex nostra propria Christianorum, per quam ab 
sequitur. Quo loco non ferendum criticorum acumen, — ethnicis agnoscimur et ezxaminamur(De | idololatria cap. 
qui voci populum, publicum, vel. propatulum substi - C ult.).Unde Apologet. c. 9. fuculum et acerram exani- 
tuunt. llorsr. natorem Christianorum appellat. liem Apol. c. 10. 

Interrogati celeri confessi sunt. Non homicidia Deos, inquitis, non colitis, et pro Dnperatoribus sacri- 
vel incestas nuptias, aut l:sam Numinis Czesarisque — ficia non impenditis. ltaque sacrilegii et majestatis rci 
majestatem, et quidquid veri ignara Genülitas, Chri- — coneenimur : summa hec causa, imino tota est. lnde 
stum professis objicere solebat; sed hoc tantum: — utrumque hujus. accusationis caput, longa et erudita 
Christianos se esse. Justinus Martyr Apologia Prima: — dissertatione diluit, cujus summam paucis his verbis 
ἐξεταῤόμενοι οὖκ ἀρνούμεθα, διὰ τὸ συνεπίστασθα, ἑαυτοῖς — COtplexus estin libro ad Scapulam : Sacrificamus pro 
μηδὲν φαῦλον, 610. Interrogati non negamus; quippe nul- — salute Imperatoris, sed Deo nostro. et. ipsius : sed 
lius mali nobis conscii. Mxc confessio sufficiebat elo- — quomodo precipit Deus, pura prece, ita nos magis ora- 
gio, quale illud fuit Polycarpi ter a przcone procla- — sus pro salute. Imperatoris , αὖ eo eam postulantes, 
matum. apud Eusebium lib. xiv, eap. 15. Πολύχαρτις — qui prestare potest. VMousr. 
ὡμο)όγησεν ἑαυτὸν χριστίανον εἶναι. Polgcarpus. confessus Non [acio. Sic Polycarpus suadentibus ut (:Ὁ- 
es! se. christianum. 6586. Et illnd. Attali tabelle: in- — sarem appellaret Dominum, ΟἹ sacrificaret, respon- 
gcriptum apud eumdem lib. v. cap. 4. οὗτός ἐστιν ἀττα-. (it: οὐ μέλλω πράττειν ὃ συμθουλεὺετὲ μοι. Numquam 
Joe ὁ χριστιανὸς. llic est. Attalus christianus. Mors. [«ciam | quod suadetis. Euseb. Hist. Eccles., lib. 1v, 

Et extraxit me. de gradu. Catastam | intelligit edi- cap. 15. Ilorsr. Dl 
tiorem, in quam rci capitis causam dicturi et judicis Christiana sum. Propria. he confessionis for- 
sententiam excepturi, ascendebant: ni potius in ipsa — mula. [ta ille gloriosus Dci miles lauream detrec. 
catasta gradum paullo sublimiorem fuisse dicamus, p !2n5 apud Tertulli num : Causas expostulatis, Chri- 
quem singuli rei ordine conscenderent, ut judici po- * stianus sum, respondit. lia S. Blandina inter saevis- 
puloque eo magis essent conspicui : quod nos in Bri- — sina tormenta ingeminabat : Christiana sum. Ea vox 
tannia observari vidimus. Ensebius Jlist. Eccles. — doloris levamentum, et. animi refocillatio erat. Et 
lib. vit, cap. 9, τὸ πρὸ τοῦ δικαστοῦ βῆμα, gradum ἅς Sanctus Diaconus Dlandin:z socius, nihil aliud ad ro- 
catastam coram judice erectam vocat : quod interpre- — gata omnia tortorum respondebat , nisi, Christianus 
tes minime isthic observarunt, qui judicis tribunal — Sum. τοῦτο καὶ ἀντὶ ὀνόματο;, xxi ἀντὶ πόλεως, χαὶ ἀντὶ 
vertunt. Eusebii verba sunt : ἅμοι γοῦν τῇ κατὰ τῶν προσ γένους, x«l ἀντὶ παντὸς ἐταλλγλως ὡμο)όγει. H oc illi nomcn, 
τέρων ἀπιφάσει, ἐπεπήδων» ἄλλοθεν ἄλλοι τῷ πρὸ τοῦ δικα- hac patria, hoc genus el tustar omnium. Nam Cliristia- 
στοῦ βήματι, χριστιανυὺς σφᾶς ὁμολογοῦντες. Simul ac wi πάντιμον χαὶ ἔνδοξον x«i ξωοποιὺν προσηγυρίαν : llono- 
priores damnati fuerant, assiliebant aliunde alii in edi- — ratum, gloriosum, et salutare numeu hoc ducebant, ut 
tiorem. locum ante Judicem erectum, Christianos sese — est apud Eusebium. Hors. u 
confitentes. Atque ita lib. v. cap. 1, Prieses Viennen- Damnat ad bestias. Etsi Roma, et alibi fre- 
SiS, ἀνῆγ'ν ἐπὶ τὸ βῆμα θεατρίξων τοὺς μοικαρίους páprv- — Quenter ad besti»os damnabantur ; tamen in Africa 
pec. ἐμπομπεύων τοὶς ὄχλοις. Deatcs Martyres in editum precipue hoc supplicii genere sxvitum in eos fuisse, 
gradum extulit, ut multitudini, velut in iheatro οἱ δ0- hac maxima persecutione, ex inultis Tertulliani locis 
lemni pompa, spectandos proponeret. Dionysius Alexan- — constat. HorsT. — 
drinus apud eumdem Eusebium τὸ 6a0po» appellat, ubi Hilores. descendimus.. Nempe , ut ait. Tertullia- 
de Anmone,Zenone,caterisque militibus, quistantes — nus, Christiani damnau gratias agere solebant : et 
pro tribunali, Christianos vacillantes confirmabant, — magis damnati, quam absoluti gaudebont,. Horsr. 


53 ) PERPETUJE ET FELICITATIS. 94 
« consueverat a me infans mammas faccipere οἱ me- A « dignam esse, el pro co petere ^ debere. Et 


« cum in carccre manere, statim mitto ad patrem 
« Pomponium * diaconum, postulans infantem : sed 
« pater dare noluit : et quomodo Deus voluit, nc- 
« que ille amplius mammas desideravit; neque mi- 
« hi fervorem fecerunt, ne sollicitudine infantis et 
« dolore manimarum macerarer. 

«ΠῚ. Post dies paucos, dum universi oramus, su- 
bito media oratione profecta est mihi vox, et no- 
minavi Dinocratem : et obstupui quod numquam 
mihi iu mentem venisset nisi tunc, et dolui 
commeniorala casus ejus. Et cognovi me statim 


« eopi pro ipso orationem facere multum, et inge- 
« miscere ad Dominum. Continuo ipsa nocte osten- 
«sum est mihi hoc in oromate *: video Dino- 
« cràtein. exeuntem de loco tenebroso, ubi et com- 
« plures erant 4, cstuantem et sitientem valde, 
« sordido vultu et colore pallido, et vulnus in facie 
« ejus quod cum moreretur habuit. Hic Dinocrates 
« fuerat. frater meus carnalis, annorum septem, 
«qui per infirmitatem , facie cancerata ^, male 
« obiit, ita ut mors ejus odio fuerit omnibus ho- 


LECTIONES VARIANTES. 


* [n cod. Compend. Pompinianum. 
b Pati Cod. Salis. — . 
€ Hec desunt. in edit. Holst. Rescribendum videtur in 


oramate, id est in visione, ut moz sub initium cap. 10. 
4 Complura erant loca tenebrosa Holst. 
€ Macerata cod. Salisb. 


VARIORUM NOTE. 
Sed pater dare ncluit. Credibile est motum fuis- B pronum est credere postea in aliquam impatien- 


se idololatrum patrem ad negandum (ilie infantem, 
quo tempore lae sumere debebat, nec ex damnata 
jum sacrilegii matre, contagio quxdam in prolem 
propagari videretur; vel quod ob servitutem poenalem, 
post latam jam sententiam, mutata conditione, et ca- 
pitis diminuta mater, civitatem cum libertate amisc- 
rat, ut habet L. in Ser. ff. de Poen. ct Dostit. de cap. 
dim. adeoque omnia necessitudinis vincula ac jura 
cessabant.. Ita Calpurnius Flaccus declamat, IV. Non 
potes adversus damnatum jure patris uti ; jam non la- 
rcin habeo, non sacrum, non patrem. Ut nuper vir eru- 
ditissimus hunc locum emendavit. lHorsr. 

|. — Profecta est mihi vox, ct nominavi Dino- 
cratem, Videtur dicere sibi oranti indeliberatam vo- 
cem subito excidisse Dinocratem nominanti, de quo 
dudur non cogitaverat. Hors. 

Et cognovi me statim dignam esse, et pro eo pe- 
Lere debere. Hoc est, sensu fiducix interioris intellexi 
me omnino exaudiendam, si pro Dinocrate orarem. 
Sie superiori cap. ἃ lll. audivit a frawe suo P'er- 
petua : Domina soror, jam in magna dignatione es, etc. 
significans, ut ex sequentibus patet, tantam ejus 
gratiam apud Deum videri , ut impetrare quidvis pos- 
sct. Horsr. 
^ Video Dinocratem | exeuntem de loco tenebroso, 
ubi et complura erant [oca tenebrosa, etc. Valde no- 
tandus videtur hic locus, quia fidem facit antiqu:e tra- 
ditiunis,ex qua tlieologi Scholastici magno consensu, 
ut observat Bellarminus lib. n. de Purgat. cap. 6. 
ὃ Octava est, docent esse sub terra quatuor locos dis- 
inclos, in quibus anim:e mortuorum detinentur ; 
nempe omuium infimum, ubi dimones et anime 
damnatze ; supra hune, Purgatorium, ubi animae pur- 
gantur ad tempus ; deinde Limburm puerorum, quo 
detinentur anima mortuorum in solo peccato origiua- 
li ;. postremo Limbum patrum nunc vacuum a tempo- 
je mortis et. resurrectionis Christi, quo anima Pa- 
triareharum et sanctorum mortuorum ante Christum, 


omni licet labe purgatze detinebantur, qui vocatur in ἢ 


Evangelio, Sinus Abralie , quo portatum ab Angelis 
Laziunm, dives epulo vidit ex inferno. Πὰς fuisse 
videntur illa complura loca tenebrosa, quz se vidisse 
sancta Perpetua testatur his verbis. Εἰ quorum uno, 
nempe Purgatorio, exeuntem se Dinocratem spectasse 
affirmat : non quod tunc. liberaretur poenis, nam lioc 
paulo post contigit ; sed quod permissu Dei, inde cum 
suis poenis exiret, ut imploraret subsidium precum 
Sororis; cujus generis tam mult», tamque testate 
apud S. Gregorium etalios referuntur apparitiones 
animarum, ponas purgatorias tolerantium. llorsr. 

ZEstuantem valde, εἰ sitientem. Apprime hiec. cou- 
gruunt cum doctrina Ecclesie de Purgatorio, ubi 
zestu et igne animze torquentur. Nam hunc. Dinocra- 
teu fuisse baptizatum Augustinus observat, quem 


tiam incidisse; vel, quod suspicatur S. Augusti- 
nus, ab impio paure tentatum, in fide leviter titu- 
basse. Horsr. 

Frater meus. carnalis. Sic Afri vulgo loqueban- 
tur. S. August. Epist. ccxxv.. Neque hoc inviderunt 
Ecclesie Tagastensi, que carnalis patria meu est. lle- 
sit hac vox in lingua italica vulgari ; qux fero 
corrupliones antiqui latini sermonis amplectitur. 
Horsr. 

Facie cancerata male obiit, ita ut mors. ejus odio 
[verit elc. Significat eum tali morte defunctum, quae 
iorrorem incuteret spectantibus, propter deformita- 
tem fcedi et feetidi ulceris in facie extantis. Quid por- 
ro cancer sit, ut sciremus, prxter c:eteram diligen- 
tiam, medicos quoque consulendos putavimus, ex 
quorum responsis, additis quibusdam, haec congessi- 
mus. Canecr priscis Latinis idem sonat quod Gan- 
δηλ; ita Nonius Marcellus : Gangrana est cancer ; 
quem Glossarium vetus etiam sequitur, eoque trahi 
potest Cornelius Celsus lib. vi, cap 10, ubi dum 
prompliores cancros ait, cum ossis (racture carnis quo- 
que vulnus accessit, videtur significare, id quod usu 
cernitur, in tali casu majus periculum esse gangr:e- 
nx. Non facile tamen accesserim ad sententiani eru- 
diti medici, qui postquam hzc observavit, negat 
sequioris nostrique aevi medicis in bujus vocis notio- 
ne cum antiquis convenire : propterea quod id cancri 
nomine intelligunt, quod Grxcis Καρκίνωμα dicitur: 
quasi vero non antiqui quoque Carcinouwatis Grxco 
nomine, Latinum cancri aut canceris vocabulum ex- 
presserint. Sane Celsus lib. v. cap. 98. de cancro in 
facie extante his verbis loquitur : Non idem pericu- 
lum. καρκίνωμα affert, nisi imprudentia curantis aaita- 
lum est. 1d vitium fit maxime in superioribus partibus, 
circa faciem, nares, aures, labra, mammas feminarum. 
llactenus Celsus qui etiam lib.vr, cap. 15, cum deoris 
caneroagit, de lioc ulcere,quod aiio illo loco carcinoma 
vocat, videtur loqui. Quare crediderim xepxivopa no- 
men esse commune difliciliorum ulcerum ; unde apud 
Hippocratem χαρχινωθῆναι τὰ ἕλκεα dicuntur, quando 
exasperantur οἱ incurabilia evadunt. Et in Lexico 
lMippocratico χαρκινοῦσθαι explicatur per σκληρύνεσθαι, 
quod est exacerbari. Gangrxmna igitur proprie dicta, 
Si à cancro differt, videtur cum eo participare com- 
mune nomen carcinomatis, differeus al eo fortasse, 
quod celerrime mortem afferat; quum cancer ila ser- 
pat, ut multis annis hominem adhuc viveutein depa- 
Scatur. Nihil autem vetat quin cancer , quo Dinocra- 
les obiit, gangrana fuerit ; nam id cx repr:esentata 
tam tenera state morte, suspicari licet. Est autem 
ulriusque, tam canceris, inquam, quam gangraena 
proprium, serpere, unde est illud ad Timoth. xi cap. 
n, y 17. de Doctrina hxreticorum: Et sermo eorxm 
ut cancer serpit. Et videtur translatum ex cancro azi- 


35 


PASSIO SS. MARTYRUM 


30 


é minibus. Pro hoc ego orationem feceram : et A « aquam habebát, et tamen propter altitudinem mar- 


« inter me et illum grande erat diadema ^, ita 
« ut uterque ad invieem aécederé non possemus. 
« Erat deinde in ipso loco ubi Dinocrates erat, pis- 
« cina pleha aqua, altiorem marginem habeus quam 
( erat. statura. püceri, et extendebat se Dinocrates 
« quasi bibiturus. Ego dolebam quod et pisciua illa 


LECTIONES 


à Focus menidosus ; Cod. Salisb. habet dianten. Suspi- 
calur Holstenius scribemdwm diastema , qua vox qreca in- 
lervallum significat. 


« ginis bibiturus non esset. Et experrecta sum, et 
« cognovi fratrem meum laborare. Sed confide- 
« bam 5 profuturam orationem meam labori ejus, 
« et orabam pro eo omnib diebüs quousque transi- 
€ vimus in carcerem castrensem ; munere enim cas- 
« lrensi eramus pugnaturi. Natalé turic Get» Caesaris : 


VARIANTES. 


b Cod. Salisb. Considérabam. ἄρα Holsten., Fidebam 
me profuturam labori, etc. 


VARIORUM NOTE. 


mali polypode, antrorsum et retrorsum reptare soli- 
to. Iluc facit Lueileri Calaritant Jocus in libro De 
non conveniendo cum hereticis ad Constantium. [mp. 
- Arianum : Sic est. de corpore Ecclesie excisus Subel- 
licus, ul est et condetestabilituus excisus Arius iste, cu- 
jus sermo ut cancer in. (e fortissime adeo. serpserit, utl 
lolus jam: cancer esse cernaris, nec poteris dicere 1e 
non Arii cancerasse sermonem, cum fator caucerationis 
(ue ad omnem pervenerit regni tui locum ; et cuncti le 
vitare statuerimus, ne et ipsi peste tua Ariana caucera- 
remur. Hacille. Ex cujus verbis obiter colligimus 
. canceratam faciem, quie vox hoc loco legitur, non 
esse barbariem sequiori seculo natam, ut nonnemo 
ex medicis a me consultis contendehat, negaus a 
quoquam antiquorum dictam canceratam faciem ; 
cancrosam euim dici debuisse, qua cancerosa et cau- 
rerala nonnisi a recentioribus barbare. loquentibus 
dicatur. Horsr. 
Pro hoc ego orationem feceram. Africana et hiec 
locutio est. Nam et apud Tertullianum legitur facere 
precationem. Sed quod ad rem attinet, lieic notandus 


B 


est antiquus Ecclesi: usus et sensus orandi pro αὶ 


mortuis, poemas peccatorum post lianc vitam luenti - 
lus ; eujus cum multa siut aHa fide dignissima testi- 
monia ; tuii. hoc. magni faciendum videtur ; quippe 
scriptum ἃ sancta Martyre divinis revelationibus di- 
£uata, et 88:6 congumnmationi proxima. Nec restat 
h:reticis exceptio de veritate ac fide horüm Actoruin 
post tot ac tam luculenta testimonia omnis generis 
Scriptorum ipsa laudantium, qui huic volunini ad- 
junximus. Sunt autem ejusmodi, quibus ne contu- 
macia quidem ipsa atque impudentia objicere. quid - 
quai posse videatur. Horsr. 

Et inter. me el. illum grande erat. diadema. Non 
dissimulo, si suspicioni esset. indulgeudum, videri 
non sine fundamento reponi posse diastema pro dia- 
dema. Nam diastematis vocem Latinis eo sxeculo fre- 
quentatam intelligere licet ex 1. Frontiuo libro de 
Agror. Qualit. ubi sic scribit: Si tres circuli pares fue- 
rint, inter se equali diastemate connexi. Et llygenus 
de limit. constit. (Quid quod nec illa ipsa regione, So- 
lis conspectus recte potest deprehendi, nisi aequalibus ab 
ortu et occasu diastemalibus, ferramentum | ponatur. 
Itein : Terram punctum esse celi, et infra solem amplo 
diastemate Spiritus sustinere. Hortsr. — Et inter me 
el illum grande erat diadema , ila ul uterque 
ad invicem accedere non possemus. Qua notat 
heic Holstenius de conjectura, qua. rescribendum 
suspicatur diastema pro diadema, videntur hanc ex- 
ceplionem pati quod loca illa que citat Frontini et 
Ilygeni agrimensorum , yaruin. certe persuadeant S. 
Perpetuam usain. hoc leco ista. voce, quie erat pro- 
pria artis agrimensori&e, ac consequenter aliena ab 
usu vulgari, presertim mulierum in Africa. liaque 
cum, ut ipse lHolstenius agnoscit in :psis illis schedis 
unde istam ejus notam expressimus, constans et di- 
seria ms. codicis lectio diadema praelerat, non est 
caussa cur facile mutetur, pviserti s eun valde eom- 
modum sensum ea vox liabeat ; siquidem ista. loca 
teuebrosa quie complura se vidisse $*.peiius ait, erant 


^ matis sive Limbi nomen. 


instar Zonarum quarumdam, quales a Cosmographís 
uliliter. finguntur, colos et terram. amplectentes, 
nenipe spaua oblonga, glebbs dtubientia idonea lati- 
Qudine, quie, quod ad :nferos attinet, antiquus [0 - 
queudi usus a. Scholasticis prisertim scriptoribus, 
ex veleri ecclesigyum consuetudine retentus, Limbos 
appellat, Est autem Limbus ejusdem notionis voca- 
bulum cum diadeinate ; diadema siquidem, ut notum 
est, siguificat fasciam longiorem quim latiorem, ca- 
put ambientem, aut capiti eircuniligatam, ut pr:cfert 
etymologia grivea ejus nominis, a verbo διαδεω, cir- 
cumligo. ldem igitur est quod dicit Perpetua : fuisse 
inter Dinocratem et se grande diadeiia : ac si diceret, 
fuisse grandem Limbum, videlicet spatium oblongum 
alicujus latitudinis. Id vocatur in Evangelio, Chaos, 
Luc xvi, 260. Et nunc inter 0s et vos inagnum Chaos 
firmatum est. Ta Grxeco est, Χάσμα, quod sonat liia- 
tuni, et convenit quod addit: Ut hi, qui volunt hinc 
transire ad. vos, non possint, neque inde huc transniea- 
re; cum liis quz dicit lieic S. Perpetua; Πα ut uterque 
ad invicem accedere non possemus : Erant enim lhitec 
spatia, velut [0588 cireun:düctas munitionibus, ipsa sui 
vacuitate commeatum excludentia : quod in corpori- 
bus facilius. intellectu est ; ad aninias vero. arcendas 
interveniebat ordinatio divina, expressa verbo fic- 
mandi : C/iaos magnum firmatum est. Nec obstat mo- 
do dictis, quod juxta hac diadema non ipse locus 
fuerit, in quo erat Dinocrates, sed spatiuin inter eum 
οἱ S. Perpetuam medium, unde non. videtur confici 
diadematis sive Limbi nomen Purgatorio conipetere. 
Cuin. enim ejusdem formae ac figurxe esseut tam loca 
subterranea, quam liiatus aut χάσματα quibus sepa- 
rabantur, potest utrisque ex equo convenire diade- 
De hactenus dictis, etsi 
nihil notatum ἐπ Holstenii. Adversariis reperi, audivi 
tainen a viro fide digno eum ab liac sententia minime 
abhorruisse. BRetulit nempe mihi P. Joannes Besso- 
nus e nostra societate, sese, cuni ei dliquando Lucas 
Holstenius li:ec ipsa S. Perpetux Acta quz ad editio- 
nem parabat, Counununicasset, et de ista diadematis 
mentiones, quid sentiret, rogasset, illo respondente 


D Limbi vocabulum | ista paris notionis voce videri 


suppletum , flolstenium multum id sibi probari si- 
guilicasse. Possiv. 

Transivimus iu carcerem. castrensém, Hoc est, car- 
cercm in ipso castrorum loco positum. llorsr. 

Munere euim castrensi eramus pugnaturi. Cum cas- 
tra Romana ex:ra. urbes, longa et quasi perpetua 
statio militum essent, in ea translerebantur przcipua 
civitati. commoda, ue iis milites fraudarentur. In 
his eliam spectacula, quibus mire dediti Romani 
crant. Ergo ludorum castrensiuim, lioc est, iu castris 
ad delectandos milites celebratorum , Suetonius me- 
miii in Tiberio, cap. 72. Sed quod vox muucris heic 
ponitur, eà significabatur pugna, vel gladiatorum in- 
ter se, vel bestiarum eum lominibus mórti addictis , 
qu: proprie θηριόμαχία dicitur. Ita quod apud Euse- 
bium, lib. v, cap. 1, legitur , θηριομαχιὼν ἡμέρας, cle- 
ganter ἃ ἀπὸ vertitur munerum dies. Nota lieic in 
voce pugiasdi catacliresim esse quamdam, dui de 


φ' 


δ PERPETU/E ET FELICITATIS. 58 
« et feci pro illo orationem die et nocte gemens et la- A « aqua ludere more infantium gaudens : et experrecta 


« crymans ut mihi donaretur. 

« 1V. Die autem quo in nerto mansimus, osten- 
« sum est mihi boc : Video locum illum quem retro 
e videram tenebrosum, esse lucidum; ct Dinocratem 
« mundo corpore, bene vestitum, refrigerantem. Et 
« ubi erat vulnus, video cicatricem ; et piscinam illain 
e quam retro videram, summis«o margine usque ad 
« umbilicum pueri; et aquam de ea trahebat sine 
« eessatione, et super margine phiala erat δ, plena 
« aqua ; et accessit Dinocrates, et de ea bibere cce- 
« pit, quz phiala non deficiebat. Et satiatus abscessit de 


« Sum. Tunc intellexi translatum eum esse de poena. 
CAPUT Il. 

ARGUMENTUM. — Perpetua a patre iterum tentatur; visia 
ejus tertia, in qua abducitur ad luctam contra /Egyp- 
lium, proposilo praemio ; pugnat, vincit et premium ac- 
cipit. 

«1. Deinde post dies paucos Pudens b, mi- 

« les optio, przpositus carceris, qui nos magni fa- 

«cere * coepit intelligens magnam virtutem Dei 

« esse in nobis, multos fratres ad nos admittebat, 

« ut et nos et illi invicem refrigeraremus. Ut autem 


LECTIONES VARIANTES. 


* Aurea add. Holsten. 
b Prudens Cod. Salisb. 


6 Qui nos magnifsciebat, coit intelligere maynan 
virtutem esse iu nobis, qui multes ad nos, ete. Holalen. 


VARIORUM NOTAE. 
iis dicitur, qui bestiis expositi mere Jnssive se habe- B ac poer:e loco, ante ipsum supplicium fuit. Scio de 


lant, quales martyres eraut. Unde Juvenalis cum ri- 
xam vocassel nociurnam grassationem  ebriorum itt 
obvios inermes nec reluctantes , sic adjungit : 


Si rixa est ubi tu pulsas, ego vapulo tantum. 


Prevaluit tamen, ut qui obnoxii et vincti tradc- 
bantur hestíis, gri€e ηριομαχεῖν, latine pugnare ad 
bestias dicantur ; cum tamen h:e locutiones propric 
convenirent iis, qui revera pugnare jubebantur curi 
bestiis , venationibus in amphitheatro datis, ut cum 
summo vite periculo, ita non sine aliqua victori;c spe: 
nam et leones, et si qua est alia ferocior bestia , ab 
isis interdum occisos legimus. Quare duo hxc genera 
poenarum erant: quorum prius summum erat suppli- 
cium, el capitis poena vocatur lib. 8. (T. de Pan., pos- 
terius in mediocrum paeenarum numerum refertur a 
Paulo Sent. lib. v, tit. 17. et Ulpiano lib. 8. ff. ad leg. 


com. de fils. Nam qui ad ludum venatorium damna- C 


bantur, liberari poterant: qui besüis deputati, sine 
reuiussione consumendi. Unde vel ad supitem reli- 
gati, vel retibus inclusi , feris objiciebantur, ut resis- 
teni faeulias non esset; tum vero, ut ex fine horum 
Actorum discimus,quidquid vit:eac spiritus bestiarum 
crudelitas reliqui fecerat , gladio tandem eripiebatur. 
Horsr. — Munera seu ludi pugu:e eum bestiis appel- 
labantur, quod in populorum vel inilitum delectatio- 
nem darentur. Dieebantar autem ludi castrenses, si 
in castris fierent, Sermonem in die inunerum habuit 
Augustnus in basilica Restituta, qui est in nova 
edit. 19. T. V. Vide notas ibi appositas. RuiNAnT. 

Natale tunc. Gete. Antoninus. Geta Severi fllius, 
qu! post patris obitum ἃ suo fratre. Caracalla, cum 
quo aliquandiu impertarat, occisus cst. At hic per 

alale ierpretari debemus diem quo Cxsar factus 
fuera; qui dies vulgo natalis imperatoris dicebatur, 
sicut natalis episcopi, dies' quo consecratus erat: 
nam alias Geta , teste Spartiáno, die 6 calendas junii 
natus est. Ruimanr. 

IV. — Die quo. in nervo mansimus. Noxiis in car- 
cere vinciendis duo vinculorum geuefa olim usitata 
Ccommemerant leges duodecin Tabularum, nervinn 
et compedes A. Gellium lib. xx, cap. 1. Utruin- 


que genus alii etiam sepius conjungunt. Cato apud : 
ures pritatorum 


eumdem Gelliem lib. xi, cap. 18. 
[urtorum in nervo atque in. compedibus eatem agunt. 
Et Livius lib. vnt: Ne quis nisi qui notam meruisset, 
deiec pornam imisset, in compedibus aut in nervo tene- 
reiur. Gompedes sunt pedicz ferreze, quie pedes vin- 
ciorum breviori aut longiori catena, arctius breviusve 
ia cohibent, ut mon solum pedibus insistere, sed et 
ἔγοίαπι promovere atque insistere utcuinque possent. 

*fvus autem proprie lignum (oraminibus pluribus 
dislinctum , qued pedes vinetorum inclusos aut vicinis 
aut. distantiuribws interval!is ita conclodit, ut humi 
desidentes loco se movere nullo modo valeant: diva- 
TiCaUuo pr j.ura foramina, ob imolesuau , tormenti 


nervo viros doctos lioc tempore non consentire : sed 
apud veteres cum res pariter ac nomen imn usu esset, 
lis nulla est. Non omittamus heic observare occasione 
menlionis compeduin , raro. eas videri saltem. per 
Africam adhibitas in custodia Christianorum religio- 
nis caussa viuctorum. S. Aug. Cone. Il. in Psal. ci. 
circa principium tom. 10, pag. 459: Unde Martyres 
compediti ? nonne catenati potius quam compediti * du 
cios enim SS. Martyres post Judices per. Provincias 
circumeuntes in catenas novinius missos, in compedes 
auteni non. novimus. lors. 

Tunc intellexit translatum. eum. esse (6 poena, 
En animam ἃ purgatoriis flaminis liberatam di- 
vina revelatione S. Perpetua intelligit. — Tran- 
slatum eum esse de  pona. Kgregius locus ad 
probandum, mortuos posse a p«enis, quas patiuis 
lur, per vivoruin preces liberari. Aliqui ex hoc loco 
deducehant, posse etiam eos, qui ante. baptismuin 
decesserant, orationibus adjuvarl, quos egregie re- 
feilit Augustinus lib. 1. de Origine Aninte, c. 10, et 
lib. {Π|, e. 9, ubi ait, Dinorratein. propter. peccata 
quzedam post baptismum commissa tales poeuas per- 
tulisse. Nam septennis puer mentiri potuerat, vel 
aliad quidpiam “ἃ patris gentilis suasionem contra 
Deum facere. Hiec Augustini sententia. confirmatur 
ex eo, quod Perpetua superius dixit, totam suam 
ipsius familiam, excepto patre, Christi religionem 
coluisse. RuiNART. 

Car. Hl. — f. Pudens, miles optio, prepositus 
carceris. Vox opiio, ministerii aut praefectur:e nomen 
est. In inscriptionibus Gruteri legitur, opüo karceris : 
ut quod lieic additur, Prepositus carceris, explicandi 
grati? positum videatur. (ὑγροὶ vocant. δνσμορύλακα, 
quam vocem Actor. xvi, 37. S. Ambrosius in. &pisto- 
lam ad Ephesios cap. 1v, optionem carceris interpre- 
latur sic scribens : Neque Paullus et Silas tempus di- 
stulerunt. quo optionem carceris baptizarent. Heic jam 
quieri potest, cur militi hoc oflicium commissum? ea 
forte de caussa, quod iu castris ubi carcer tunc erat, 
ut superius est dictum, non licebat uti urbanis mini- 
siris ad ejusmodi inunia ; sed ea curari per milites 
debebant, prout a pari licet intelligere ex Leg. 4. ff. 
de Off. l'rocons. ubi sic legitur: Nemo proconsulum 
stratores suos habere potest ; sed vice eorum milites mi- 
nisterio in provinciis fungantur. Huc facit vetus inscri» 
ptio, in qua militis optionis mentio est. 


AYRELIO CANDIDO FILIO 
DYLCISSIMO Q. V. ANN. 1Π|. 
AVRELIVS CALANDINYS MIL. 
COH. VIII. PR. OPT. G. SECVYNDI 
D. M. F. llorsT. 
— Oyiio prifecturie seu ministerii alicujus nomen 
e$:. luspectorem putant. Dolland:ani a gricco. verbo 
ὅπτομαι, video. RUINART. 
(ui multos ad. nos admittcbat. Mec. erat custodia 
d.licala, ut vocal. Pontius Diaconus in vita S. Cypria-. 


99 PASSIO 55. MARTYRUM 40 
« proximavit dies muneris, intravit ad me pater meus Α « οἱ abiit. Et adspicio populum ingentem attoni- 


« consumptus tzxdio, et capit barbam suam evellere, 
«et sc in terram mittere et prosternere se in fa- 
« ciem, et improperare annis suis, et dicere tanta 
« verba. qu: inoverent universam creaturam. Ego 
ε dolebam pro infelici senecta ejus. 

« II. Pridie quam pugnaremus, video in oramate 
huc venisse Pomponium diaconum ad ostium car- 
ceris, et pulsare vehementer. Exivi ad eum, et ape- 
rui ei : qui erat vestitus distinctam candidam, ha- 
beus multiplices calliculas ἃ, Et dixit mihi : Per- 
petua, te exspectamus, veni. » Et tenuit mihi ma- 
num, et coepimus ire,per aspera Joca et flexuosa. 
Vix tandem pervenimus anhelantes ad amphithea- 
trum, et induxit me in media arena, et dixit mihi : 
Noli pavere, heic sum tecum, et collaboro tecum, » 


^ ^ —^ ^^ ^ ὦ. et^ -—^"m e 
. 


ἃ Galliculas cod. Salisb. 

b Defricare Salisb. 

* Aqua cod. Compend. et Salisb. sed melius afa seu 
apha aut hapha, id est yulvis, quo pugiles post unctionem 


« (um. Et, quia sciebam me ad bestias datam esse, 
mirabar quod non mitterentur mihi bestim. Et 
exivit quidam contra me /Egyptius, fedus spe- 
cie, cum adjutoribus suis pugnaturus mecum. 
Veniunt et δὰ me adolescentes decori adjuto- 
res et favitores mci, et exspoliata sum, el facta 
« sum masculus. Et cceperunt me favitores mei oleo 
« defrigere ^, quomodo solent in agonem, et illum 
« contra ZEgyptium video in afa * volutantem. Et 
« 
« 


"^" «^ (m 0mm “48, 


exivit vir quidam mir» magnitudinis, ut etiam 
excederet fastigium amphitlieatri, discinctam ha- 
« bens tunicam 4 et purpuram inter duos clavos 
« per medium pectus, habens et calliculas * mul- 
« tifornies ex auro et argento factas, et ferens f vit- 


B «gam quasi lanista, et ramum viridem in quo 
LECTIONES VARIANTES. 


inspergebantur. 

Discinctatus purpuram Jfolsten. 
* Galliculas Saltsb. 
f Efferens Holsten. 


VARIORUM NOTAE. 


ni, cui e contrario opponitur custodia diligens, de qua 
vide Cujacium Observ. lib. xiv, cap. 54, et Heralduim 
ad Tertulliani Apolog. pag. 97. Non tamen sine causa 
Pudentis humanitati S Perpetua eam visitandi li- 
centiam tribuit, quod caute et timide plerumque ac- 
cederent ad carcerea, et ferme singuli, ne semet- 
ipsos proderent, aut invidiam concitarent apud per- 
secutores, si catervatim eo influerent. Temporum 
istorum conditionem luculenter nobis ob oculos po- 
nit S. Cyprianus Epist. 1v. Peto quoque, inquit, ad 
procurandam quietem. solertia et sollicitudo vestra non 
desi. EL si fratres pro dilectione sua cupidi sunt ad 
conveniendum et visitandum confessores bonos, quos 
illustravit jam gloriosis initiis divina dignatio; tamen 
caule hoc , el non glomeratim , nec per multitudiuem 
simul junctam pulo esse (aciendum : ne ex hoc ipso in- 
vidia conciletur, et introeundi aditus denegetur, et dum 
insatiabiles multum volumus, totum perdamus. Horsr. 

lj. — Video in horoamate. Res exigit ut rescri- 
batur Aoramate , nisi hxc vox ita deformata in usu 
populari Afrorum erat. Est autem ὅραμα vox Graeca, 
Sonans visum , sive visionem. Usurpatur Actor. cap. 
xu, 9. Latini Scriptores ea rarius usi sunt: tamen 
Aldhelmus lib. de Vitrginit. cap. 5. ubi de S. Joanne 
Evaugelista loquitur, ait eum in Patlmo raptum in 
oromate , ubi Meursius recte oramate substituit in 
Maniissa Critica , ( sicque in Bibliotheca SS. Patrum 
editum reperio), frustra reprehendente Swartio Ana- 
lectorum lib. ui. cap. 9. qui chroma ibi rescribendum 


replebo atritale, atrior multo wt. fiat quam. /Egypiii. 
Auson. 

Tinctus colore noctis, 

Manus puer loquaci 

/Egyptius choraules, etc. 

4Egyptium. video in afa volutantem. Afa pulvis 
est Grxca significatione; est euim Grzcum nomen, 
ἁφὴ, Latine scriptum. Solebaut autem pugiles certa- 
turi inspergere uncta corpora, pulvere, vel in eo 
humi jacente sc volutare. Ovid. Metamorph. ix. de 
duobus Palzstritis invicem sibi pulverem ad istum 
usum ministrautibus : 

Ille cavis hausto spargit me pulvere palmis, 

Inque vicem fulvis jactu flavescit arena. 
Quam arenam, unde flavescebant lioc modo pugilumn 
corpora, Martialis lib. v1, Epigr. 66. vocat Haphen 
hoc versu: 

Et flavescit Haphe. 

Agit de muliere l'hileni, viros imitante in pugilatu, 
quod , cum acerrime arguat, immo detestetur Mar- 
tialis in femina , apparet quam ex decoro S. Perpe- - 
tua, eliam per visum commissa cum pugile Agyptio 
diabolum designante, in masculum mutata sit, ut 1psa 
dicit hoc ipso loco, his verbis: Et facia sum mascu- 
lus. PossiN. 

Vir quidam mire magnitudinis. lta in prima vi- 
sione hominem canum in habitu Pastoris grandem vi- 
derat, unum scilicet eumdemque Christum, qui isthic, 
ut Pastor , oves suas refovet; heic, ut Imperator et 


persuadere nequidquam conatur. Reperio etiam apud D Agonothetes , militibus et agonistis praemia decernit. 


Alcuinum lib. 1 de Vita sancti Willebrordi , cap. 9. 
hiec verba : Mater intempesta noctis quiete, celeste in 
somnis vidit horama.,Morsr. 

Habens multiplices calliculas. Glossarium vetus : 
Gallicul.e , Τροχάδες. Et in Glossis Griecolatinis , Tp». 
xc , Gallicula. Nou videtur dubiam , quin gallicula 
idem sit quod Callicula hoc loco; et cum explicetur 
vOCe Τροχάς, apparet fuisse quid rotundum et volu- 
bile. Videntur fuissc calliculaz: , appendices rotunda, 
ornatus caussa additz capitibus inilitarium thoracum, 
ju acumen desinentibus. Hx poterant ex bysso, pur- 
pura aut simili materia esse ; interdum c metallo, ut 

abetur paullo inferius, v. 51. Habens calliculas mul- 
liformes ex auro et argento factas. ldujus generis erant 
tintinnabula malogranata in extrema ora vestis summi 
Sacerdotis posita, ut habetur in Exodo et Levitico. 
ῬΟΒΒΙΝ. — Àn gallicule sint fores caligz, vid. Li- 
turg. Gallican. Mabillon, p. 475. RuiNART. 

AEgyptius fedus specie. Plautus Poenulo : Itaque 


Nam in Christianorum agone, ut ait Clemeus Alexan- 
driuus, ἀγωνοϑέτης ὁ Θεὸς, βραθδεντὴς ὁ υἱὸς Θεοῦ, θεαταὶ 
δὲ οἱ ἄγγελοι. Ασοποιιεία Deus , pramiator Dei Filius, 
spectatores Ángeli. HoLsr. 

Purpuram iuter. duos clavos. Hoc est, purpuream 
vestem gerens, clavis duobus sive fasciis discinctam 
sine zona. Gymnasiarcharum erat purpurea veslis ; 
unde apud Luciantim dialogo de Gymnasiis, Anachar- 
sis ex purpura Gyinnasiarcham agnoscit. Horsr. 

Virgam quasi lanista. Virgam laniste quoque tri- 
buit Xiphilinus in Commodo : ἀντηγωνίξετο δὲ αὐτῷ 
γυμναστὴς τις ἢ καὶ μονόμαχος, νάρθηκα ἔχων. Gertabat cum 
eo lanista aliquis, aut gladiator virgam habens, sive fe- 
rulam. Recte additum heic, quasi. Non enim qui ap- 
parebat , personam lanisue praeferebat, sed Gyinna- 
siarchze, hoc est Palzstritarum Moderatoris; quem 
etiam virgam gestare solitum docet Sidonius Apollin. 
lib. xi. Ep. 2. quam etiam magistralem appellat: et 
ejus usum plaue honestum et censorium his verbis 


4&1 


« Hic JEgyptius si hanc vicerit, occidet illam gladio ; 
« etsi hunc vicerit, accipiet ramum istum. Et re- 
« cessit. Et accessimus ad invicem, et ccepimus mit- 
« tere pugnos. llle mihi pedes apprehendere quzre- 
« bat ^ : ego autem ille calcibus faciem czdebam, 
« et sublata sum in aere, et ccepi eum sic caxdere 
« quasi terram conculcans. At ubi vidi moram fieri, 
e junxi manus , ita ut digitos in digitos mitterem. 
« Et apprehendi illi caput, et cecidit in faciem; et 
« calcavi illi caput. Et ccepit populus clamare, et fa- 
« vitores mei psallere. Εἰ accessi ad lanistam , et 
« accepi ramum. Et osculatus est me, et dixit mihi : 
« Filia, pax tecum. Et copi ire cum gloria ad 
« portam  Sanavivariam. Et experrecta sum : etl 


PERPETU/;E ET FELICITATIS. 
« eraut mala aurea. Et petiit. silentium , et dixit : A 


42 

CAPUT IV. 

ARGUMENTUM. — S. Saiurus, in visione sibi facta, et 
S. Perpetua ab Angelis in lucem magnam portati , 
vident martyres ; ducti ad thronum Dei, osculo exci- 
piuntur,Optatum episcopum et Aspasium presbyterum 

. conciliant. 

I. Sed et Saturus benedictus hanc visionem suam 
edidit, quam ipse conscripsit. « Passi, inquit, era- 
« mus, et exivimus de carne, et cepimus ferri a 
« quatuor Ángclis. in orientem, quorum manus 
« nos non tangebant. Ibamus autem non supini sur- 
« sum versi, sed quasi mollem clivum * ascenden- 
« tes. Et liberati primam jam vidinus 4 lucem 
« immensam; et dixi : Perpetua (erat enim hzc in 
« latere meo), hoc est quod nobis Dominus promit« 


« intellexi me non ad bestias, sed contra diabolum B « tebat : percepimus promissionem. Et dum gesta- 


« esse pugnaturam; sed sciebam mihi victoriam 
« imminere 5. Hoc usque in pridie muneris egi : ipsius 
« autem muneris actum, si quis voluerit, scribat. » 


« mur ab ipsis quatuor Angelis, factum est nobig 
« spatium grande, quod tale fuit quasi viridarium 
« arbores habens rose 9, et omne genus floris. 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Nolebat Holsten. 

b Esse Holsten. 

* Glebam C. Comp. 

d Sic cod. Salisb. Holsten. Et liberati primo mundo vi- 


dimus. Compend. et liberati primum jam mundo vidimus. 
Olim Liberato primo mundo! — 


* Rosam Salisb 


COMMENTARIUS. 


exprimit: Juvenum luclas, si involvantur obscenius, 
casta confestim Gymnasiarcharum virga dissolvit. Hors. 

Et petii? silentium. ld per preconem aut tubici- 
nem fieri solebat. Ejus rei forimnulam in Grzcia so- 
Jemnem fuisse ἄκουε πᾶς, audi, quisquis es, ex Luciano 
et aliis discimus. Usu hoc in primis veniebat, quando 


postica, quz infimum amphitheatri locum cireumda- 
ant ad varios usus, przsertiün emittendarum fera- 
rum, fuisse duas majores e regione invicem opposi- 
tas, quarum alteram Libitinensem fuisse dictam sus- 
picatur , et ipse paulo post, Moriwalem vocat, per 

uam scilicet mortua corpora gladiatoruin , aut bes- 


distribuenda palam przmia erant. Quare tali occa- C tiariorum reliqui: exirahebantur ex arena. Alterius 


sione proconsuli preconem Apuleius adjungit in 
Floridis. De tubicine testimonium est Senece Epist. 
"14. Nos quoque evincamus omnia, quorum premia, non 
corona , nec pallium est ; nec. tubicen pradicationi no- 
minis nostri silentium (aciens; sed virtus et firmitas 
animi. Horsr. 

Si hunc viceril, accipiet. ramum istum. Nempe 
hic non solum gymnasiarchz, ut dictum est; sed et 

ραδευτοῦ pramialoris personam gerebat. βραξευταὶ, 
Iuquit Etymologicus, κυρίως λέγονται, οἱ τὴν ῥάδδον ἀπὸ 
φούνιχος ἥ τινος ἄλλου δ' δόντες σύμβολα τῆς νίχης, ῥαδδευσαὶ 
τινες ὄντες. Βγαϑειμα;, sive premiatores, dicuntur, quasi 
rhabdeusie, hoc est , virgarum aut surculorum largito- 
res : hi enim palma vel similis arboris ramos dabant , 
insignia victoris. Porro ejusdem erat indicere certa- 
men , quod hic noster paulo prius fecit, eL premium 
victori porrigere, quod nunc promittit. Tertull. de 
Fuga in persecutione: À quo certamen edicitur, nisi a 


portze, quz, ut ait, ducebat ad forum, nomen nullum 
prodit. Non dubito quin, si hunc locum vidisset, 
Sanavivariam eam dictam affirmasset. Nec etymon 
obscurum est ; cum enim per eam qui sani et vivi 
arena periculis superfuerant, foro et urbi redde- 
rentur, jure Sanavivaria nuncupata sit. Et favet buic 
conjecturz? duplex hic locus ; quorum in priori, Per- 
petua victrix pugilatu, superato in arena ;EÉgypiio 
adversario, coepit ire, ut ipsa ait, cum gloria ad por- 
tam Sanavivariam, more videlicet vincentium in hisce 
certaminibus , qui post victoriam per poriam qua 
ducebat ad forum , cum plausu exibant. Alier ἃ xx. 
habet, populum 1misericordia motum erga sanctas 
Perpetuaimn et Felicitatem jam a feris male vexatas, 
revocasse illas ad portam Sanavivariam, quo videlicet 
gladiatores aut bestiarii, quibus parcebat populus , 
ejus faventi acclamatione admoniti recedebant, ut pe- 
riculo se subducerent. PossiN. 


corona et premium proponuntur? Et paulo post: D s Usque in pridie muneris. lta Tertullianus ad 


(a agnosces ad eumdem Agonollietam periere certa- 
minis arbitrium , qui invitat ad premium. lorsr. 
Junzi manus, κέ digitos in digitos mittere. Si- 
gnificat Pe se in altum sublatam , ut certantem 
secum pugilem in terram dejiceret, compectinatis 
utriusque manus digitis, ejus verticem ambabus pal- 


mis in unum junctis magno impelu depressisse: unde - 


contigit AJgyptium in faciem cadere. PossiN. 

Et access ad lanistam. Quem gymnasiarcham 
potius οἱ brabeutem superius diximus, Janistam vo- 
cal , non sine catachresi forte quadam. Horsr. 

Ad portam Sanavivariam. Hes exigit, ut rescri- 
batur : Ad portam Sanavivariam, ut infra ἃ xx, v. 24. 
Revocate suni in portam Sanavivariam. Ubi forte ex 
priori loco reponendum sit Sanavivaria. Ex his con- 
stat fuisse portam in amphitheatro, qus , saltem in 
Africa, vulgariverbo vocaretur Sanavivaria. Quxnam 
autem hzc fueri, inquirendum est. Docet Lipsius lib. 
de Amphitheatre, cap. 21, prater portulas varias, sive 


PATROL. Ill. 


capulam cap. 7 : Qui per Genios eorum in pridie us- 
que juraverant. Cicero usque ad pridie Kal. dixit. 

llorsr. 

Ipsius muneris actum. Infra , ordinem muneris , 
et commissionem spectaculi, vocat. Catterum δὰ h:ec 
verba S. Perpetu:x respexit quisquis sit horuin acto- 
rum auctor, cum se fidei commissum ejus exsequi 
dixit. Horsr. 

CAP. IV. — 1. Copimus ferri a quatuor Au- 
gelis, quorum manus nos non langebant. Videtur ex- 
prinere, quod dicitur Daniel. xiv, ὅδ. In impetu 
spiritus sui. Et de Ezechiele, ejus prophetis cap. 
vin, v. 9. Apprehendit me in cincinno capitis mei. 

PossiN. 

Et liberati. Legere mallem liberati, ut sen- 
Sus Sit, eos postquam e caligine et crassiori aere 
sphere sublunaris emersissent, vidisse lucem im- 
mensam , etc. PossiN. 

Tale fuit quasi viridarium. De loc viridaria (Δα 


2. 


43 PASSIO SS. MARTYAUM ἐξ 


* 


« Altitudo autem arberum erat in modum cypressi, A « veos habentem capillos et vultu juvenili, cujus 


« quarum folia cadebant * sine cessatione. lbi 
«autem in viridarie, salii quatuor Angeli fuerunt 
« clariores ceteris, qui ubi 5 viderunt nos, hono- 
« rem nobis dederunt, et dixerunt czteris Angelis : 
« Ecce ^ sunt, ecce sunt; cum admiratione. 
« Et expavescentes quatuor illi Angeli qui gestabant 
« nos, deposuerunt nos : οἱ pedibus nostris transi- 
« vimus stadium via lata 4. Ibi invenimus Jocundum 
« ei Saturninum 6 οἱ Ariaxium. qui, eamdem 
« persecutionem passi, vivi arserunt ; et Quintum, 
« qui et ipse martyr in carcere exierat; et qua- 
« rebamus ab illis f. ubi essent esteri. Dixerunt 
« autem nobis Angeli : Venite prius, introite, el sa- 
€ lutate Dominum, 


« Il. Et venimus prope locum , eujus loci parietes B 


€ tales erant quasi de luce zdificati ; et aute ostium 
« loci illius quatuor Angeli stabart, qui introeuntes 
« vestierunt stolas candidas. Et nos vesiiii introivi- 
« mus, et vidimus lucem immensam, et audivi- 
«mus € vocem unitam diceptinm : Agios , agios, 
« agios; sine cessatione. Et vidimus in medio loci 
«illius sedentem quasi hominem canum,  ni- 


« pedes non vidimus. Et in. dextra et in suistra , 
« Seniores viginti quatuor, el post illos cxtteri com- 
« plures b stabant, — Introivimus eum magna. adami- 
« ratione, et stetimus ante thronum; et quatuor 
t Angeli sublevaverunt nos , et osculati sumus illum, 
« et de manu sua trajecit. nobis in facie i. Et 
« exteri seniores dixerunt nobis : Steinus. Εἰ $te- 
« liuius, et pacem fecimus. Et dixerunt nobis sc- 
« niores : Ite, et ludite. Et dixi: Perpetua, liabes 
« quod vis. Et dixit mihi : Deo gratias, ut, quomodo 
« in carne hilaris fui, büarior sum ct heic modo. 

« Ill. Et exivimus, et vidiuus ante fores Optatum 
« episcopum ad dexteram, et Aspasium presby- 
« terum. doctorem δὰ sinistram, separatos et 
€ tristes, et miserunt se ad pedes nobis, et dixerunt 
« nobis : Componite inter nos quia exisiis, et sic 
« nos reliquistis à. Et diximus illis : Non tu cs 
« papa. noster k, et tu presbyter, ut vos ad 
« pedes nostros mittatis? el misimus uos !, et 
« complexi illos sumus. Et coepit Perpetua "^. cum 
« illis loqui , et segregavimus eos in ἢ viridario sub 
« arbore ros:e. Et dum loquimur eum eis, dixerunt 


LECTIONES VARIANTES. 


.. 8 Ardebant Salisb. 
b Qui ibi viderunt nos et fhonorem. Cod. Salisb. 
* Ecce sunt. Expavescentes cum admiratione 


"i Angeli qui stabaut, deposuerunt nos. Cod. 8 


n pope et Salisb. deesl Saturnimus; a RoR 
n . e. . a , 
modo in Casinensi cod., aed etium $a Excerptis Mubillon. 


eur. 

f Sic cod. Salisb. Holstenius autem et cod. Compend. Et 
quirebamus de illis ubi essent czeteri. Angeli dixerunt 
ΒΟ - 


uatuor 


£ Et introivimus et audivimus vocem Hoístex. 


isb. et (c 


h Seniores quatuor et. post illos ceteri seniores complu- 
res stabant, et introeuntes cum admiratione stetimus Hol- 


esten. 

i Faciem Holsten. 

ὁ Beliquistis —- ut vos ad pedes. I/a rescripsinus , 
Holsteuium εἰ Ballandi«nos secu Ruinart. Belipuyitis — 
ut quid vos, elc. Gullaud. 

k Noune tu pus noster es Cod. Salisb. 
lDt vos ad pedes nobis mittatis. Et inoti sumus Hols- 


2! δἰ ecpit Perpetua grece cum illis loqui codd. 
.e . 
5 Viridarium Nolsten. 


COMMENTARIUS. 


sius agit auctor germonis , quem llolstenius sub no- 
mine sancli Augustini in bibliotheca Vaticana reperit, 


qui nunc ultimus esi dubiorum novz editionis. 
GALLAND. 

Ecce sunt, ecce sunt, Voees henorilioe demon- 
sirantium, quales ille, Aic est, et similes ; de iis, 
qui fama noti , digito occurrentium monstrabantur. 

PossiN. 

Transivimus stadíum via lala. Orpnino legendum 
via lata. Nam id in visione ad usum 1tuwc vulgo 
notum aptabatur. Solebant in hortis et porticibus 
ambulaera stadiis dimeuri. Gloss Galeni : Σταδαὺς, 
ὦ σταδίοις ἄνα τὸν περίπατον. 1ug6 ( 
dict:e Vürovio, lib. v, Cap. 9, ubi in palcsiris pe- 
ristylia quadrata sive oblonga ita facienda mouet, 
uli duorum stadiorum habeant ambulationis circuitio- 
nem. Horst. 

Invenimus  Jucundum 64  Salurninum εἰ Ár- 
taxium, Paulo post, δ᾽ Quintum. Horum Martyrum 
nomen memoria nunc demum restituta li»ee actis 
debeiur. Nam absque illis esset, perpetuo suoriales 
latuissent, uni Deu βραθεντῇ καὶ ayoro?imn, el apud 
eum regnantibus superis eoguiti. Cielerum ex hoc 
loco apparet magnam et universalein Aun) fuisse 
ehristiani nominis pereecntionem. Mors. — In ue- 
stro. martyrologio Remigiono Saturi , Joenndi et. Sa- 
turnini festum celebratur die v1 Martii. RuisanT. 

Vivi arserunt. Lex δ. ff. de Pauis, vivi cre- 
mationem summum supplicium appellaf. ibidim ad- 
ditur 8. 9. /gni cremantur plersunque. servi; nonnum- 
quam etiam liberi plebeii , et lauuMes persona. Tales 
passim Christiani babebentur. Unde populus Bmyc- 


nensis , cum S. Polycarpo leonem postulasset , petiit 
deinde ἐῶντα κατρκαῦσας, μέ vivus arderet. Sic elegan- 
ter Rulinus Eusebii verba transtulit. In persecutione 
«uoque Alexanjriua sub Becio frequens hac vivi- 
eogburium fuit, ut eg Dionys epistolis apud κυ» 
sebium lib. vi, cap. o4, videre est. Horar. 

Qui et ipse Martyr ἐπ coreere exierat. Hoc est 
mortuus erai. eerumuis qarceris. Sie inartyrii palmam 
c4re igeem aut. gladium ndeptus. Sic infra $ μι. 
Optatus episcopus.ed. Aspasius presbyter supereutes , 
iu visione Baturum o£ Perpetusm quasi jai defupiitosg 
repraseutaute, dicunt : (Quia exisiis, εἰ sic nos. reli- 


lude Porticus stadiate 1} quiatis. lem iufra » . Secuuudlulum uero Daus malp- 


riore exitu de seculo adhuc. in carotse evocavit. Sic et 
apud Eusebiup, lib. v, €3p. 1, δεηριῖσο τὰ μφρσύριω τῆς 
ἐξόδιυ αὐτῶν. Hoc exi, Aiverso mariyriorum genere 
egieruut. Bed et gegneratiu exire pro. uus apud Cy» 
prianum, lib. de Mort., illis verhis : Pat timetis, 
exire non vullis; quid (acum vols? Movsr. 

Li quarebamus ab ilu, wei epeni. Non tunc 
ulique, cum illos iuvenerant, ΘΔ. ; $ed. 3.94 
quasierant : Θὲ in ea cura iuc eranl, cpi. conimo- 

um apparueruut : que ree jucundioram occursum 
facit, Possiw. 
M. — Quasi hominem canum — niuees hsbentem 
capillos. Ex Apoc. 1, ubi de Duwigo : Caput awteui 
ejus et capilli erant. albi velut (aua, aut. uix. Unde 
Cyprianus, lib. de ab. Virg. Z& execraris canitiem, 
detesiaris albareiy , qui sit ad Dowini caput siuilis. 

QLST. 

IH. —  Aapesium preabylemup, dociorem. Hoc 

θυ}, Cui ex ollicio inounbebat doccre plebem. Dio 


ὃ ᾿ ΡΕΒΡΕΤΟ ET FELICITATIS. 46 


« illis Angeli : Sinite illos, refrigerent ^; et si A — parit sine dolore. Inviclus animus S. Perpetum et 
« quas habetis inter vos dissensiones, dimittite vo- S. Saturi. 

« bis invicem ; et conturbaverunt eos. Et dixerunt I. H:e visiones insigniores ipsorum martyrum bea- 
« Optito : Corrige plebem tuam; quia sic ad te con- — tissimorum Saturi et Perpetuz, quas ipsi couscripe 
« veniunt quasi de circo redeuntes, et de faciioni- — serunt. Secundulum vero Deus maturiore exitu de 
« bus 5 certantes. Et sic nobis visum «est, quasi —S:culo, adhuc in carcere. evocavit, non sine gra- 
« vellent claudere portas. Et. cepimus illic multos — tia, ut bestias lucraretur. Gaudium ἃ (amen etsi non 
« fratres. cognoscere ὁ, sed et martyres. Universi — anima, certe caro ejus agnovit. 


« odore inenarrabili alebamur, qui nos satiabat. I. Circa Felicitatem vero (nam et illi gratia Do- 
« Tuuc gaudens experrectus sum. » mini ejusmodi contigit), cum octo jam mensium suum 
ventrem haberet (nam przegnans fuerat apprehensa), 

CAPUT V. instante spectaculi die, in magno erat luctu 6, ne 


propter ventrem differretur , quia non licet prz- 
ARGUMENTUM. — S. Secundulus in carcere moritur. — gnantes ΡΟ ΠΏ repraesentari : et ne inter aliquos f 
S. Felicitas gravida, fusis precibus, octavo mense, — postea sceleratos, sanctum et innocentem san- 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Quiescite et refrigerate codd. Salisb. et Comp. p ἐ Gladium Holsten. 

» Defatigotionibus Holsten. * Lucta Salisb. 

* Cod. Compend. Cognoscere martyres, ubi odore. f Alios Holsten. 
COMMENTARIUS. 


nysius Alexandrinus 2pud Eusebium , Hist. eccles. — compedibus pedes ejus; ferrum periransiit animam ejus. 
lib. vu, cap. 24, συγκαλέσας τοὺ; πρεσθυτέρους καὶ Εἰ de B. Deipara Luc. W. Tuam ipsius. animam per- 
διδασκάλους τῶν ἐν ταῖς χώμαις ἀδελφῶν, Gonvocauis pres- — transibit gladius. Siguificat non minus martyrem Se- 
byteris εἰ doctoribus fratrum , qui in pagis. erant. De cundulum, quam cieteros. Nam, ut ait Cyprianus, lib. 
presbyteris quoque doctoribus egregius Cypriani — de Mortalitate : In Dei servis apud quos confessio co- 
locus est Epist. xxiv, quem Pamelius sua aepxóvp- — gitatur, et martyrium mente concipitur, animus ad bonum 
05er: corrupit pag. 46. liter quos ét doctorem Au- — deditus, Deo judice coronatur. Áliud est enim martyrio 
dientium sive catechumenorum peculiariter comme- — animus deesse ; aliud animo defuisse martgrium., Qua - 
morat. Nam catechumeni Audientes οἱ Discentes dicti, — lem te invenit Dominus cum vocat , talem pariter. et ju- 
quibus suus seorsum locus erat tributus, ubi chri- dicat, Non enim Deus sanguinem nostrum, sed fidem 
stiau:e Religionis elementa perciperent, qui κατηχους — querit. HorsT. 
μενεῖον, Catechumeneum. vocabatur. Possidius in vita ,.— II. — Ne propter ventrem ,differretur. Ita Pon- 
S. Augu:tini nolat usum ecclesiarum Africanarum, C tius diaconus de 5. Cypriano : Vir tam necessarius a 
ubi presbytero non erat. potestas coram episcopo in — martyrii consummatione dilatüs cst. Mousr. 
Ecclesia evangelium praedicandi et tractandi : quod Non licet pregnantes pong. repraesentari, An- 
in orientalibus ecclesiis ex more fiebat. Alexandrie — tiquissima hzc z;Egyptiorum lex fui, τὸν ἔγκυον, ἂν 
quidein jam olim fuerat διδασκαλεῖον τῆς χατηχήσεως, &28 θανάτον, μέχρι τέκῃ , φυλάττειν. Pragnautem . δὲ 
schola doctrinz sacrie ἃ S. Marco institut» , cui — mortis (uerit damnata, asservari donec. pariat. Refert 
pri(uerunt ecclesiastici doctores percelebres Pan- — Plutarchus, lib. de sera Numinis vindicta, ubi et ab 
venus, Clemens et Origenes. S. Hier. Cat. Script. /Egy puis legem eamdem adscivisse Gr:ecos memo- 
I:ccl. cap. $6. 58 et δά. Horsr. rat: confirmante ZEliano, dum lib. Var. Iisi. v, 
Ei contsrbaverunt eos. Videtur diclum quasi — cap. 18, eam a Senàtu Áreopagitico observatam 
proturbaverunt, hoc est, longe submoverunt, velut — narrat. Uude in atticarum legum censu, huic quoque 
ultra fas progressos. Additur enim : Et nobis visum — locum datum oportuit. Porro a Gr:cis cum aliis 
€sl quasi vellent claudere portas. Possiw. bonis legibus hec. quoque ad Romanos migravit, Ul- 
Corrige plebem | tuam, etc. Non est aliena a  piauus L. 5, ff. de Poenis. Pregnantis mulieris. con- 
visione in usum Eeclesiz cuipiam oblata, reprehen- — sumenda damnatg pena differtur quoad pariat. Ego 
sio episcopi negligentis, aut errantis. Sic enim in — quidem ( addit) et ne questio de ea habeatur, scio ob- 
Apocalypsi episcopi quidam arguuntur. PossiN. servari quamdiu pregnans. est. ELL. 18, ff. de Statu 
Quasi de circo redeuntes οἱ de[atigationibus Ilom. Imperator Hadrianus rescripsit : Liberam. que 
certantes. Sic ms. Sed δια dubie legendum de fac. — P&gnans ultimo supplicio una est, liberum parere, 
tionibus certantes. Significat hic locus ecclesiam D et solitum e58e servari am I cl parium ederet. Moy- 
Tuburbitanam factionibus et dissidiis Optati episcopi m quoque Tuis ir P nae sua republica 
et Aspasii presbyteri distractam fuisse in patres, 960 non exc d bi CS'a-ur 5 Ao 1D. περὶ ριλαυθρω- 
Unde illis Angeli paulo. superius dixerant ὃ XII, τας, ut. eam ad ruta euam animalia extenderit, 
v. 17. Si quas habetis inter vos dissensiones , dimittite — 92^ ὅγ: νόμος (inquiens ) ἔξω περιρῥαντηριων ἐλαύνει καὶ 
vobis invicem. Hors. ὅσα τῶν ζώων κυορορεῖ" μὴ ἐπιτρίπων, ἄχρις ἄν ἀποτέκῃ, 
φραγιάξεσται, τὰ κατὰ γαστρὸς ἐν ἴσῳ τοῖς ἀποκυθεῖσι λυγι- 
,CAP. V. — I. Secundulum vero Deus matu- ξόμινος. Lex [eta animantia templo arcet, neque mace 
riore exitu de seculo adhuc in carcere evocavit. Ογ- (yi permitiit priusquam pepererint ; fetum. utero con 
prian. Epist. vn, de simiiter prasmortuo : Divina — clusum eodem loco habens , quo editum. Addit deinde , 
dignatione subtractus inter ipsa. cruciamenta, adeptus — νι, μεῖν δὲ poi δοκοῦσιν ὁρμηθέντες ἵνιοι τῶν νομοθετῶν καὶ 
Roriam non 'ermino supplicii, sed velocitate moriendi. — 5, ,.; καταχρίτοις γυναιξὶν εἰσηγήσθοαι λόγον, ὃς κελεύει τὰς 
m ut ait Seneca Consol. ad Marciam, cap. 30. 5, 5,4. ἂν ἄξια θανάτου δρῶσι, μὰ θανεῖν, μέχρις ἂν 
Mors captivorum catenas levat, et e carcere. educit — o, tuoi ἵνα p? ἀναιρουμένων συναπόληται τὸ χατὰ 
quos exire imperium impotens vetuerat, Hozsr. γαστρὸς. Unde etiam quidam legumlatores de mulieribus 
Gladium (amen οἰφὶ non anima, certe caro — capite damnatis legem constituisse videntur, qua vetat 
ejus uguovit. Vijetur potius legendum : Gladium ta- — pragnantes , si capitale crimen admiserint, morte offici 
men clai nou carq, cerle aníma , etc. Gladii videlicel — priusquam partum ediderint , ne cum iis fetus qui in 
nomine enia, οἱ xruumnas cgareeris appellat, — tero est, moriatur. Motsr. Vid. et Daronium it uot, 
juxta il'ud Ῥεαί, cw, de Josepho : [Jumilieverunt ἣν. ad niartyrologium die vu Mart, Buinort, 


e PASSIÓ SS. MARTYRUM 48 
guinem funderet. Sed et commartyres cjus gra- A etsi indigni ad supplementum tantx glori» descri- 


viter contristabantur, 1:6 tam bonam sociam, quasi 
comitem, solam in via ejusdem spei relinquerent. 
Conjuncto itaque unito gemitu, ad Dominum ora- 
tionem fuderunt ante tertium diem muneris. Statim 
post orationem dolores eam invaserunt. Et cum , pro 
naturali difficultate octavi mensis , in partu laborans 
doleret, ait illi quidam ex ministris Cataractariorum : 
Qus sic modo doles, quid facies objecta bestiis, 
quas contempsisti cum sacrificare uoluisti ? Et illa re- 
spondit : « Modo ego patior quod patior, illic autem 
alius erit in me qui patietur pro me, quia et ego pro 
illo passura sum. » lta enixa est puellam, quam 
sibi quzedam soror in filiam educavit. 

III. Quoniam ergo permisit, οἱ permittendo voluit 


bendum ; tamen, quasi mandatum sanclissim: Per- 
petuze, immo fidei commissum ejus exsequimur ἃ, 
unum adjicientes documentum de ipsius constantia 
et animi sublimitate. Cum 5 a tribuno castigatius 
eo tractarentur, quia ex admonitionibus hominum 
vanissimorum verebatur ne subtraherentur de car- 
cere incantalionibus aliquibus magicis; in faciein 
respondit Perpetua, οἱ dixit : « Quid utique non 
permiuis refrigerare nosiis nobilissimi Cesaris * 
scilicet, et natali ejusdem pugnaturis? Aut non tua 
gloria est, si pinguiores illo producamur ? » Horruit 
et erubuit tribunus ; et ita jussit illos humanius 
haberi 23, ut fratribus ejus et cxteris facultas fieret 
introeundi et refrigerandi cum eis; jam et * ipso 


Spiritus sanctus ordinem ipsius muneris conscribi , B optione carceris credente. 
* LECTIONES VARIANTES. 


? Nempe supra num. x, S. Perpelua dizit : Ipsius 
autem muneris actum si quis voluerit scribat. 

b Codd. Salisb. et C nd. Quia tribuno castigante 
eos et male tractante, quoniam ex admonitionibus. 


* Iidem codd. Quia natali ejus sumus pugnaturi. 

d In eorundem codd. operestituimus ; nam. Holstenius 
habebal manibus hiberi. | ' 

9 Tamen Holsten. 


COMMENTARIUS. 


Ex ministris Cataractariorum. — Cataract»  por- 
t: sunt robuste, funibus aut catenis ita suspensa, 
ut demitti et subduci possint, prout res postulat ; 
quales in urbium aut arcium aditu hostium irruptioni 
propulsand:e passim in usu remanserunt, et Sarrace- 
nice vulgo appellantur. 15 vel olim vinctis custo- 
diendis adhibebantur ; unde et χαταράχτης pro carcere 
positum legitur apud Lxx. Jeremie xx. v. 2 
quem locum vide Origenem, Hom. 18. pag. 257. 
certe clathra , aut fores clathratz : quia ad cataracte 
formam ex lignis cancellatim compactis constabant, 
cataracte vocabantur; et janitores carcerum, cata- 
 ractarii ; quorum ministri castodes erant excubantes 
ad portam. Hos Libanius, Orat. de Custod. Reorum , 
τῖς θύρας κυρίοῦς vOCat port Dominos, et ingressus ad 
vinctos arbitros. Áct. xi1, 6. φύλαχες πρὸ τῆς θύρας; 
custodes ostio appositi dicuntur. Horsr. 

Alius. erit in. me, qui patietur pro me. Nempe 
Christus in martyribus patiens. Sic Saulo Christianos 
persequenti Christus dicit : Quid me persequeris? Act. 
ix , 4. Sic Petro mox Romz crucifigendo idem ap- 
parens dicit : Vado iterum crucifigi. Sic denique Eu- 
sebius, lib. v, cap 1, de Sancto diacono , cujus corpus 
δ)ον τραῦμα xal μώλωψ, continuum vulnus εἰ livor, hu- 
manam figuram awiserat, ail: ἐν à πάσχων Χριστὸς 
μεγάλας ἐπιτέλε; δόξας, in quo Christus patiens magna 
el gloriosa gesserat. Similia apud Cyprianum et alios 
occurrentia omitto. llorsT. 


De przniaturo Felicitatis partu. preclara habet D 


Augustinus sermone 284 nova: editionis jam laudato. 
Ruianr. 

"1. — Fidei commissum ejus  exsequimur. AI- 
ludit , ut superius indicatum est , ad ultima illa verba 
S. Perpetux : [psius autem muneris actum, si. quis 
voluerit, scribat : Quibus reliqua: passionis per- 
texend:e provinciam alteri delegat. florsr. 

Cum a trjbuno castigatius eo tractarentur, etc. 
Mocest, tribuno :egre permittente cibos inferri , 
diariis solito tenuioribus pascerentur : utique pr:eter 
morem. Nam ut ait Seneca Epist. xvii. Liberiora 
sunt. alimenta carceris. Et : Sepositos ad capitale sup- 
plicium non tam anguste, qui occisurus est, pascit. 
Sie Tertulliano, Castigatio victus, jejunium, aut 
cibus parcior dicitur. llorsr. 

Ex admonitionibus — vanissimorum hominum , ve- 
rebatur ne subtraherentur. de carcere incantationibus , 
etc. Hxc est illa, quam Christo temere ac blaspheme 


impactam S. lgoatius, Epist. ad Philipp. queritur, . 


va C Imp. cujus natali, ut 


συκοραντία μαγείας, calumniosa accusatio magia. Quam 
et in Christianos, quoties mirum aliquid supra vim 
humanam patrarent , frequentatam a persecutoribus, 
cuncta fere martyrum acta testantur. lloLsr. 


Quid utique non permittis refrigerare. lloc est, paulo 
lautius et copiosius pasci. Horsr. 


Noziis Nobilissimi Cesaris. Get — filii Severi 
superius diclum , puguaturi 
erant. Nobilissimi appellatio, filiorum Imperatoris 
natu minorum propria. Vide Phot. Bib. p. 187. 
Leunclav. Pand. Tur. pag. 99, Panvinius in Fastis, 
p.244 et 245, duas inscriptiones refert, qu: hoc 
adstruunt. Idem visitur. in nummo hujus ipsius Getze 
apud Hulsium cuim adversa figura Nobilitatis. Item 
apud Bieuim. Noziis porro dicit gentilium sensui 
verboque, qui innocentissimum hominum genus, 
noxiorum more extremis suppliciis afficiebant. (uam- 
quam in universum quacumque ex causa, etiam ci- 
tra crimen morti addictos venationibus, aut gladiato- 
riis ludis noxios vocatos reperimus ; adeo ut Tertul- 
lianus in Apologet., cap. 16, mercenarios, noxios 
vocet, qui se ultro gladio ad lanistam auctorabant, 
aut sponte libera ad bestias ibant, et, ut S. Cypria- 
nus loquitur, Non crimine, sed furore ad bestias pu- 
gnabant. Notat tamen Tertullianus aliquando in ipsis 
persecutorum actis Christianos a noxiis distinctos , 
weriiate scilicet mendacibus interdum excidente. Sed 
ut ad usum commuviorem revertamur, Latina vox 
noxii, non semper grucz voci χακοῦργοι, Sed ali- 
quando voci, ἐπιθανάτιοι respondebat, inorüi destiua- 
tos indicans, sive gladiatoriis telis, sive belluarum 
dentibus conficiendos , quos bestiarios, (udo deputatos, 
servos pone vocabant. Unde Tertullianus, lib. de Pu- 
dicitia, locum sancti Pauli 1 Cor. cap. 1v, 9, ἐπιθανα- 
τίους, ἀπέδειξεν ὡς erudite vertit : Elegit nos velut bes- 
tiarios. Hos Quintilianus declamat. 9, vocat : Debita 
nox? mancipa, qus ad ludum certamque mortem 
alebantur. Horsr. 


Si pinguiores illo producamur. Hxc Perpetua 
sancta securitate dixit, quxe profani interdum lioini- 
nes perdita securitate, ut. Apuleius loquitur, facie- 
bant : ejus verba sunt lib. 1v. Alibi noxii perdita se- 
curitate suis epulis bestiarum saginas. instruentes , elc. 
Mos autem erat, eos qui vel poenz causa ad | gladia- 
torium, aut venatorium ludum dati essent, aut sponte 
se iisdem addicerent, saginari prius a magistris ludi, 
ut labiliores ac valentiores producerentur. S. Cypria- 


29 


beram vocant, quantum in ipsis crat, non (0- 
nam liberam, sed agapen conarent 5; cadem 
constantia ad populum verba ista jactabant, com- 
minantes judicium Domini, contestantes passioni 
sue b felicitatem,  irridentes ὁ  concurrentium 
curiositatem , dicente Saturo : « Crastinus dies satis 
vobis non est, quod libenter videtis, quod odistis. 
Hodie amici, cras inimici. Notate tamen nobis 4 facies 
nostras diligenter, ut recognoscatis nos in die illo 
judicii. » lta omnes * inde attoniti discedebant : ex 
quibus multi crediderunt. 


CAPUT VI. 


AnccMENTUM. — Ecarcere in amphitheatrum hilares 


PERPETU.£ ET FELICITATIS. 
IV. Pridie quoque, cum illa cena ultima quam li- A 


50 


lelant ad. bestias , objiciuntur ; Saturus bis illesus ; 

dejiciuntur SS. Perpetua et Felicitas ; revocantur in 

portam Sanevivariam. S. Saturus, a leopardo lesus , 

militem adhortatur ; se invicem osculantur ; gladio 

occiduntur. 

l. Hlluxit dies victori illorum , et processerunt 
de carcere in amphitheatrum , quasi in ccelum , 
hilares, vultu decori; si forte, gaudio paven- 
tes, non timore. Sequebatur Perpetua placido f 
vultu et peduin. incessu, ut matrona Christi Dei 
dilecta & : vigorem oculorum suorum  dejiciens 
ab omnium conspectu. Item Felicitas salvam se 
peperisse gaudens, ut ad bestios pugnaret, a san- 
guine, ab obstetrice ad retiarium, lotura post 
partum baptismo secundo. Et cum delati 5^ essent 


, educuntur, mazime Perpetua et Felicitas ; omnes re- B in portam, οἱ cogerentur habitum induere ! viri 


nuunt vesles profanas induere; flagellantur; am- 


quidem sacerdotum Saturni, femins vero sacra- 


LECTIONES VARIANTES. 


* Agapen cenare, familiaris est. Tertulliano loquendi 


f Placido vultu... ut matrona Holstenius cum Rolland. 


modus: Uterque tamen cod. ms. habet adipem pro agapen. ^ Lucido incessu, ut matrona. Et moz : Dejiciens omnium 
b Passiones suas et felicitatem cod. Salisb. conspectum Galland. ἣ 
* Irritantes Holsten. € Lucido vultu ut matronaChristi,, ut Dei delicata, vi- 
d Vobis Cod. Salisb. gore oculorum dejiciens omnium conspectum Holsien. 
e Multi Cod. Salisb.  - h Duci Holsten. 
COMMENTARIDUS. 


nus Epist. 2. /mpletur in succum cibis fortioribus cor- 
pus , et arvine toris membrorum moles robusta pingues- 
cit , ul saginatus in poenam carius pereat, Et Quinti- 
lianus Declamat. 9 : Alebat. devotum. corpus. gravior 
omni fame sagina.  Horsr. — Pr:ter opportune no- 
tata ab Ilolstenio, videri potest alludere hic locus ad 
vota quorumdam , in plena sui habitudine mori op- 
antium, qualeexpressit in Europa Horatius, Od. 97, 
ib. 93. 


Antequam turpis macies decentes 

Occupet malas, tenerzique succus 

Defluat ὑγρά», speciosa quzero 
Pascere tigres. Possm. 

IV. — A cena ultima quam liberam vecant. Qui 
erant ad bestias damnati, pridie pugna coenabant 
lautissimi idque palam. 

Sed Agapen raenarent. Non describimns que 
passim de agapis veterum Christianorum viri docti 
observant : inter alios Albaspin:zeus, lib. 1. Observa- 
tione 18. De iislem agant Chrysost. 1 Cor. x1 Homil. 
27 ; Tertullianus Apologet. cap. 359 ; Cyprianus Epist. 
lib. n1; concilium Gangr. Can. 11. Erant triplices, 
nitalitie, nuptiales, funerales. Gregor. Nazianz. de 
Vit. Distin. Porro modus hic loquendi etiam Tertul- 
liano usitatus Apolog. cap. 39. Inde disceditur non in 
catervas ccesionum , sed ad eumdem curam  modestie et 


pudicitie , ut qui non tam canam caonaverit, quam D 


disciplinam. Mozsr. 

Hodie amici, cras inimici. Hoc dicit Saturus 
gentilibus curiose spectantibus martyres, dum pridie 
muneris ccen:? liber:? operam darent ; significans eos 
qs tunc tranquille et quasi amice spectarent , postri- 

;e insanis clamoribus eorum necem petituros. Nam 
ubi bestiarii in arenam producti sunt , populus de spec- 
tatore in adversarium vertitur, ut ait Seneca, lib. 1 de 
]r», cap. 2, quem etiam vide de Tranquillitate, 
cap. 10. Hors. 

CAP. VI. — 1. liluxit dies victorie , etc. Sic 
l'ontius Diac. qui hzec acta non semel exprimit : /luxit 
denique dies alius, ille signatus, ille promissus, ille 
divinus. Horsr. 

Processerunt de carcere. ]ta Pontius de S. Cy- 
priano : Processit ergo jam certus expungi, quod diu 
fuerat retardatum : processit animo sublimi et. erecto, 
hilaritatem preferens vultu, et corde virtute. Hovsr. 

4n amphitheatrum quasi in. celum — hilares. Sci» 


licet , ut Cyprianus ait pag. 466 : Securi de premio 
celesti, de corona martyrii , e&de regno Dei. Wovsr. 
Vultu decori. Euseb., lib. v, cap. 1, de Marty- 
ribus Vienneusibus et Lugdunensibus : οἱ μὲν ἱλαροὲ 
wpory'ca», δόξης καὶ χάριτος πολλῆς ταῖς ὄψεσι» αὑτῶν 
συγκεχρχμίνης. Hilares. processerunt , in quorum. vultu 
decor quidam gratia εἰ venustate multa. aspersus. eui- 
tuit. Vel ut Rufinus vertit : Producebantur de sup- 


C pliciis leti, et divinum nescio quid in ipsis vultibus 


preferentes. E. contra, qui Christum  negarant , 
χατηρεῖς xii ταπεινοὶ χαὶ δυσειδεῖς, καὶ πάσης ἀσχημοσὺ- 
νης ἀνάπλεοι : Tristes, demissi, ipsis quoque conspec- 
tibus horridi, ct omni turpitudinis deformitate [adio- 
res. Horsr. 

Lucido incessu. Ita Xenophon in Apologia de 
Socrate , cum jam morti addictus e judicum conspec- 
ti discederet , ἀττήει x«i. ὄμμασι xal σχήματι καὶ βαδίσ- 
ματι padpé.. (lorsT. 

A sanguine, ab obstetrice. Inde sanguinolentas 
infantes appellat L. 2. C. de patr. qui fil. suos distr. 
Eosdem Juvenal. Sat. 7, adhuc a. matre rubentes vo- 
cat. Et L. 1. Cod. Theod. de Exp. : Sanguine materni 
«leri adhuc perfusos , el recens natos. lows. 

Lotura baptismo — secundo. Sanguinis scilicet et 
martyrii. Celerinus conf. apud Cyprianum, epist. 
XX1. Si non ante cruore illo sancto laveris , pro nomine 
Domini xostri Jesu Christi. HorsT. 

Cogerentur habitum | induere ; viri quidem sacer- 
dotum Saturni. Nam ut Lactantius ait lib. vi, cap. 20, 
venationes que appellantur munera , Saturno suu. at- 
tributa. Afrorum autem Saturnum, hominum vicii- 
ma placari solitum apud sxculum , testatur Tertull. 
Scorp., cap 7 , quod clarius explicat Apolog., cap. 9, 
sic scribens : Infantes penes Africam Saturno immola- 
bantur palam usque ad proconsulatum Tiberii. Infanti- 
bus substituti videntur noxii, ne humani cruoris vi- 
ctima Saturnus fraudaretur. Unde et sacerdotes dei 
sanguinarii coccineo pallio usos idem Tertullianus 
docet lib. de Testim. Anime, cap. ὦ, ubi varios genti- 
lium sacerdotum habitus designans : £t vitia Cereris, 
inquit , redimita , et pallio Saturni coccinala , et lsidis 
linteata, etc. Tum lib. de Pallio, cap. 4. Latioris pur- 
pura ambitio , et galeatici ruboris superstitio , Saturuuim 
commendat.  Morsr. 

Feming vero sacratarum | Cereri. Ut viros ad bes- 
tias damnatos pallio coccineo, 415 vestis erat pro- 
pria sacerdotum Saturni, ut. dictum est , induebant ; 


" 


PASSIO SS. MARTYRUM 


52 


tarum Cereri * generosa illa in flnem usque con- A hoc populus exasperatus , flagellis eos vexari pro 


stantia repugnavit. Dicebat enim : « ldeo ad hoc 
sponte pervenimus ; ne libertas nostra obduce- 
retur. Ideo animas nostras addiximus ^, ne 
tale aliquid faceremus : lioc vobiscum pacti sumus. » 
Agnovit injustitia justitiam : concessit tribunus , ut 
quomodo erant, simpliciter inducerentur. Perpetua 
psallebat, caput jam /Egyptii calcans. Revocatus, 
οἱ Saturninus, et Saturus populo spectanti commi: 
nabantur de hoc. Ut sub conspectu Hilariani perve- 
nerunt, gestu et nutu coeperunt Ililariano dicere : 
« Tu nos , inquiunt, te autem Deus judicabit. » Ad 


ordine ^ venatorum postulavit. Et utique illi gratulati 
sunt, quod aliquid et de * Dominicis passionibus 
essent consecuti. 

II. Sed qui dixerat : Petite et accipietis (Joan. xvi , 
21), petentibus dedit eum exitum quem quisque de- 
sideraverat. Nam, si quando inter se de martyrii sui 
voto sermocinabantur, Saturninus quidem omnibus 
bestiis velle se objici profitebatur, ut scilicet glorio- 
siorem gestaret coronam. lique in commissione 
spectaculi, ipse et 4 Revocatus leopardum experti , 
etiam super pulpitum ab urso vexati sunt. Satu- 


LECTIONES VARIANTES. 


* Sic ex cod. Salisb. restituimus, quod ex conjeclura 
suspicabatur Holstenius. Olim Adduximus. 

b Siabant, venatores. ctm flagris per ordinem dispositi : 
ante quos damnali transire coacti, a. singulis transeuntes 
cedebantur. 


€ Dominus quippe flagellis quoque cesus fuit. 

d Hunc d edle ez cod. Compend. restituimus, qui 
alias mendosissimus erat, ul. conferenti patebit. Nil quippe 
de Saturnini passione habebatur, omissione harum vocum, 
ipse et, οἱ ceteris in singulari numero dictis. 


COMMENTARIUS. 


jta feminas eidem poen: destinatas vitta redimibant. 
Nam vitta redimitas fuisse Cereris flaminicas , modo 
ex Tertulliano audivimus , idemque confirmat de Pal- 
lio, cap. ἃ : Cur istos non spectas habitus, qui novitati 
suc slare religionem mentiuntur ? cum ob cultum omnia 
candidatum , el ob notam ville , εἰ privilegium galeri 
Cereri initiantur. Qu:e autem sic initiat:e erant , sacra- 
te Cereri vocabantur. Tatem. Fabiam Áconiam Paul- 
Jinam κδοιαίδιη Cereri et Cor:e, antiqua. inscriptio 
apud Gruterum, pag. cccix , 9 οἱ δ, exhibet. Horsr. 

Generosa illa in finem usque constantia repugna- 
vit. Tertullianus, lib. de Idololatria, cap. 18, inter οὐ - 
tera idololatri: genera , habitus quoque inquinatos , 
fideli recusandos docet : quippe qui idololatrix€ ab 
initio dicoti , habent profanationis sux: maculam. Ve- 
mo , ait, in. inimundis mundus videri polest; tunicam 
δὶ induas inquinalam per se, poterit. forsitan. illa non 
inquinari per le, sed tu per illam mundus esse non pote- 
ris. Addit inók : Tu si diaboli pompant ejerastl , quid- 
qid ez ea altigeris, id scias esse ldololutriam. Tte: : 
"Nullus habitus licitus est apud nos, illicito actui ad- 
scriptis. Cyorianus magistrum expressit Serm. de 
Lapsis , &linileli constantiam g'atulans. coufessori- 
bus, qui vestes Similes recusaveraut. fjus verba 
sunt : Ab impio sceleratoque velamine, quo illic vela- 
bautür sáctificaniium capita captiva , capul vestrum libe- 
rum permansit ; frons cum Dei signo puta, diaboli coro- 
nam [ferre non poterit, Hxc Cyprianus. Cieterum his ve- 
stibus bestiarii oriabintur, ut specie ludos ornarent, 
in pompaláà producti , antequam Lesliis objicerentur. 
Quintilianus, Declamat. 9: Jam ostentata pcr arenam 
periturortm corpora mortis δια pompam duzerant. 

llorsT. 

Ad hoc sponte pervenimus. ]ta Tertull. Apol. 
cap 49. gentiles frustra Christianis insuliantes red- 
arguit : (Quasi non totum, inquit, quod in nos potes- 
lis , nostrum ait. arbitrium. Cerle si velim, Christianus 
sum. Tunc ergo me damnubis, si damnari velim. Cum 
vero quod in me potes , nisi velim , non potes ; jam mee 
voluntutis est , quod potes , non tug potestatis. Mox ex- 
plicat qua ratione Christiani tormentis spoiite se ol- 
ferant. Ergo, inquitis, cur querimini, quod vos inse- 
quamur, si pati. vultis? plane volumus pati ; verum eo 
more quo el bellum nemo quidem libens patitur ; cum 
et trepidare, el periclitari sit necesse, etc. llorsr. 

Libertas nostra obduceretur.. Obdueere ,— usitata 
Africanis locutione est offuscare, obscurare, immi- 
nuere, violare, lxdere. lta. s:epe Tertullianus, ut 
Apolog., cap. 50. Sed obducimiür : certe cum. obtinui- 
fus : ergo vivimus, cum occidimur ; denique evedimus, 
cum obducimur, etc. Vide Rigzltium in. Glossario 
Tertulliani. Horsr. 

Animas nostras adduximus. Forie legendum 

addiximus, hoc est, copitali judicio subjecimus. 


Valer. Max., lib. vii, cap. 6: Addiclerum etiam el ca- 
pitali crimine damnatorum, etc. Similia passim oceur- 
runt. Dixi «forte» quia defendi satis verisimiliter po- 
test lectio vulgata, sumendo adducendi verbum in 
sensu offerendi , quod Graci προσάγειν dicunt. lHorsr. 

Populus exasperatus, | Seneca , lib. 1 de lra, 
cap. 2: Quid gladiatoribus? quare populus irascitur, et 
tam inique ut injuriam pulet, quod non libenter per- 
eunt? contemni se judicat , οἱ vultu, gestu, ardore, de 
spectatore in adversarium vertitur. llorsT. 

Flagellis eos  verari. A preside scilicet, qui de 
plano fustium aut flagellorum castigationem irrogare 
poterat. Lib. ix , 82, ff. de Off. Procons. Hoisr. 

Pro ordine venatorum. Hoc est a venatoribus, 
qui przsto erant flagellisinstructi. Inde Tertull., lib. 


C ad Mart. Alii inter venatorum. taureas scapulis patien- 


tissimis inambulaverunt. ldem, lib. 1ad Nat. : Si flagris 
mulier iusultavit , hoc quoque proxime inter venutorios 
ordine transcurso remeitsus est. Hunc locum. Actorum 
nostroruin, et quos datos e Tertulliano adduximus , 
pariterque totam hanc arena διαμαστίγωτιν, flagellatio- 
tem , hacienus non satis explicatam, egregie illustrat 
in-ignis plane locus Eusebii, lib. v, cap. 1 : ὑτέρεξιν 
πᾶλιν τὰς διεξόδους τῶν μαστίγων τὰς ἐχεῖσε εἰθισμένας. 
Flagrorum ordinem ex more areng. iterum transierunt. 
Sive flagella pro ordine venatorum ex more iterum sub- 
ierunt. Übi vides, pro ordine, significare ante ordi- 
nem, sive praereundo ordinem , etc, Stabant vide- 
licet cum flagris longa serie dispositi , ante quos incc- 
dere nidos bestiarios cogebant, unoquoque illorum 
taureas quas gerebat anu, in nuda miserorum 
membra infligentibus. Hoc poena: genus pulo respexit 
Damasus carmine 5, in S. Agatham, dum ait : Lotior 
inde magisque flagrans cuucia flagella cucurrit. ovans. 


p Perro quod diximus hanc flagellationem populum 


furentem a Pr:rside postulasse, facile id potuit, cum 
is spectaculo pr:vsideret : nam, ut docet Lipsius in 
Amphitheatro, pag. 15, pr:ses muneris ad podium 
spectabat, hoc est in primo, sive imo subselliorum 
ordine, ubi ejus tribunal sive suggestus erat, ut idem 
observat, pag. 27, haud longo ab arena intervallo. 
lorsr. 

Gratulati sunt, quod aliquid et de dominicis 
passionibus, etc. Nempe quod flagellatum Christum 
meminissent, flagella gaudentes excipiebant. Sic Dio- 
nysius À:exaudrinus apud Euseb., lib. v1, cap. δὲ, 
Nemesium Martyrem cum latronibus exustum , simi- 
liudine passionis Christi honoratum ait, Similia mul- 
ta apud Teriullianum οἱ alios occurrunt, Hors. 

Il. — Ut scilicet. gloriosam gestaret coronam. Nam 
ul Tertull. ait: Majora certamine , majora. sequuntur 
premia. Unde mox gentiles alloquens : Crudetitas 
vestra , inquit , gloria est nostra.  llorsT. 

Ab urso vexati sunt, Ecce tibi ursos in Africa, 


55 


PERPETUJE ET FELICITATIS. 


δὲ 


rus διϑὴν nihil magis quam ursum abominabatar : A lam delicatam, alteram Δ partu. recenti stillantibus 


scd uno morsu leopardi confici se jam  przesumebat. 
Itaque, cum aper eabministraretor, venator potius qui 
illum aprom subministraverat ^ , subfossus ab ea- 
dem bestid, post dies munerté 6biit. Saturus solum- 
modo traetus est. Et ον ad ursum substrictus esset 
jn ponte, ursus de cavea prodire noluit b. Itaque 
secondo Saturus illesus revocatwr. 

Ill. Paellis autern feroeissiram — vaeeam , ideo- 
que przter eonsuetudinem comparatam ὁ, diabolus 
prparavit : sexui. earum etiam de bestia zmulatus. 
jtaque despoliat» οἱ reticulis indute ἃ produ- 
eebantur. Horrmit populus, alletam respiciens pucl- 


mammis. lta revocata * discinguntur. Inducitur 
prior Perpetua ; jactata est, et concidit iv lumbes : 
et ut. conspexit f tunicam a latere discissasm, ad ve- 
lamentam femorum adduxit, padoris potios memor , 
quam doloris. Dehine requisita, et dispersos capil- 
los infibulavit : non enim decebat martyrem dis- 
persis capillis pati , ue in 808 gloria plangere vidérc- 
tar. Ita surrexit ; et elisam Felicitatem cum vidisset , 
aecessit, et manam et tradidit, et. sublevavit illam. 
Et amba pariter steterunt, et, populi duritia devicta, 
revocat? sunt in. portam Sanavivariam. Illic Perpe- 
tua a quodam tune. catechamino, Rustico nomine, 


LECTIONES VARIANTES. 


2 Apro subligaverat Holst. 

b In utroque cod. Podens miles de industria efferato- 
rum adfirmasset portas petris carnibus, magis ne miLte- 
retur eflicit, ita secundo, etc. 


€ Paratam Holsten. 

d [n utroque cod. ms. Dispoliatx:: promovcebantur. 
* Revocat:e, et discinetis iudutze Holsten. 
f Ubi sedit Holsten. 


COMMENTARIUS. 


quod Plinius jam olim, et nuper adeo Lipsius nega- 
vit : sed cum ipse Piinius ex Annalibus Coss. ursos 
Numidicos commemoret , et Virgilius Lybistidis urs 
meminerH , Martialis quoque et Juvenalis Lebios ur- 
sos appellaverint , jure merito Sahmasius Plinianarum 
Exercitat. pag. 514 , utriusque opinionem expludit , 
quai fateor ex hoc nostro looo, si solus sit, revinci 
non posse. Potuerant enim ursi aliunde adducti fuisse 
in Africam, ut leones et pantherz et elephanti. Ro- 
man ad usum theatri. Videri potest hue facere Se- 
nec: locus, lib. nrde 1ra, cap: 45: Rideresolemus in- 
ter matutina eren spectacula , (auri οἰ ursi pugnam 
inter se. colligatornm , quos cum alter alterum vexari , 
suus con[ector expectat. ltem ille Arnobii lib. vu : Fe- 
ris, ne carearum disculiant. claustra, objecluri. moris 
est escas , in quas rabide sevi«.nt, el cupidinem vezatio- 
nis inclinent. |n utroque vides vexandi verbum, are- 
n2: eomtissienibus accommodatum. Horsr. 

Cum ad ursum  subsirictus | esset. Et paulo su- 
perius : Jilum apro subligaverat , etc. Hxc significant 
bestiarios alligari ne fugerent, solitos, ante conspe- 
ctum ferarum in ipsos immittendaraim : sed. et Ipsse 
fer:x: interdum intet se alligabantur, ut, prater Se- 
neca testimonium jam recitatutn, docet Claudianus 
in Panegyrico Manlii : 


viros qui colla ferarum 


Audaees legati 
ue premant venabula nisu. 


Arte ligent, eer 


Gladiatores quoque Commodi Imper. jussu inter se 
colligatos Xiphilinus memorat; indignante Impera- 
tore, quod nen satis prompte et animose in mutuam 
cxedem ruerent : et propterea colligari jubente, ut se 
mutuo confieerent. Non dissimili loquendi modo, 
S. Ignatius Miriyr, cum vinctus Romam duceretur a 


decem militibus ferina rabie saevis, sese ligatum cum : 


decem leopardis sctibit. Gregorius quoque Turon., 
lib. 1 Mirac., c. 48, refert, S. Saturninum Martyrem, 
Dovis petalci religa:um vestigiis, pér gradus Capitolii 
pracipitatum, ctc. Hors. 

Ursus de cavea, eic. Cavew nimirum variz feris 
a-servaudis circa arenam eraiit, et inde imimittebati- 
tur. Vide L:psium de Amphitheutro, pag. 20. Quod 
10 ante pontis est mentio , videtut insututo Com- 
modi factor, ut in Áinptiithedtro pontes essent. Ε- 
fert enim Xiphilinus, in Commodo , pag. 582, hunc 
hnperaterem— per Amphiitbeatri. arenam — pontes 
str tixisse, ut inde feras cohficeret. Horsr. 

lit. — Ferocisáimam vuccam. L. 4, Sbestias, ff. 
de post. Besilas accipere debemus. ez. feritete mugis, 
quam ez animalis genere. lors. 

Diabolus sexui de bestia wemulatus.. Non absimili 
genere loquendi Ter(ullianus : de Patientia , cap. 10, 


Ut in isto quoque, Domino diabolus emularetur. — ; 
HosLT. 
Reticulis  indute. Ita. sancta. Blandira post varia 
tormentorum genera, εἰς y0p;a0-» βληθεῖσα ταύρῳ πα;:- 
δλιθη. In rete involuta. tauro objicitur : ldem. Haulinus 
in su3 editione ut novum et ina-itatum supplicium 
notavit : Inde , iuquit, etiam aliud excogitatur crudel;- 
latis genus, ut reli constricta objiceretur "tauro ferociter 
iisligalo; a quo cum fuisset innumeris iclibus lucessita, 
et toto areng ambitu jactala, nihil Igditur. — Ileirsr. 
Puderis polius memor, quam dvloris. 'Tertull., 
lib. de Pudic., cap. 4, Pudicitiam principalem Christiani 
nominis disciplinam vocat, quam ípsum quoque sa'cu- 
lum usque adeo, inquit, testatur ; ut si qu.:ndo, eam in 
jeminis nostris inquinamentis potius. carnis quam tor- 
mentis punire contendat; id volens eripere , quod vite 
anteponant. Vide ejusdem Apeloget., cap. 50. Victo- 
rem Uticensem de Dionysia , S. lHlilarium, pag. 989. 
Generatim loquendo sensus natar:e est, quem expri- 
mit Ciemens Alexandr. Padag. , lib. 2, cap. 10. his 
verbis : οὐδὲν μέρος ὁτιοῦν ἀπογυμνοῦσϑαι γυναικὸς, tuxpe- 
πίστι. Sunmam esse indecentiam , quamcumque mulic- 
bris corporis partem nudari. Quod in gentilibus quoque 
feminis naturalis pudor semper abhorruit. Hinc illud 
Euripidis de Polyxena jam nioriente in Hecuba, p. 51. 


B δὶ καὶ θνήσχουσ᾽ ὅμως 
Πολλὴν πρόνοιαν εἶχεν εὐσχήμως κισεῖν, 
ἸΚγύπτειν U' ἃ πρύπτειν ὅμματ' ἀρσένων yoeby. 
Illa vero etiam moriens 
Multam curam habuit honeste cadendi, 
Et tegendi ea, qua tegi oculis virorum decet. 


Quod Ovidius, Fast. n, ad Lucretiam transtulit : 


Tum quoqae jam moriens, ne non rroceumbat honeste 
Respicit : bzec etiam cura eadentis erat. 


]ta Cornelia Maximilla Vestalis incesti damnata, 
teste Plinio , lib. 1v, Epist. 14, Cum in subterraneum 
cubiculum | demitteretur, huesissetque descendenti stola, 
vertit se ac recollegit : cumque ei carnifex manum daret, 
aversata est et resiluit, (adwumque contagium, quasi 
plane a casto puroque corpore novissima sanctitate rc- 
jecit, omnibusque numeris pudoris : πολλὴν πρένοιαν 
εἶχεν tir g»pptoc πεσεῖν. (Quod ad loquendi modum hujus 
loci attinet, geminus exstat apud Tertullianum, lib. 
de Penit,, cap 10, de iis qui paenirentiam de die in 
diem differunt : Pudoris magis memores, quam salutis. 

Horsr. 

Dehinc requisita. Hoc est, post exceptum vaccie 
furentis impetum, et quasi. post pugtiam jam depu- 
gnalam, a veuatoribus atque arenariis revocata , et 
ut Éusebius loquitur, ἐκ θηρίων αὖθις ἀναληφϑεῖσα. 

Horsr. 


55 PASSIO SS. MARTYRUM 56 
qui ei adhzrebat, suscepta, et quasi ἃ somno exper- A vum lotum,salvum lotum. » Plane utique salvus erat, 


gità, adeo in spiritu et in ecstasi fuerat, circum- 
£picere ccepit, et stupentibus omnibus ait : «Quando, 
inquit, producimur ad vaccam illam nescio ^. » Et 
cum audisset quod jam evenerat, non prius credidit , 
nisi quasdam notas vexationis in corpore et habitu 
Suo recognovisset, et illum catechuminum b. Exinde 
accersitum fratrem suum, et illum catechuminum 
allocuta est eos,dicens : «In fide state, et invicem 
omnes diligites ; et passionibus nostris ne scandali - 
zemini. » 

IV. Idem Saturus in alia porta militem « Pu- 
dentem exhortabatur dicens : « Adsum ἃ certe, sicut 
promisi et przdixi ; nullam. usque adhuc bestiam 
sensi. Et nunc de toto corde credas. Ecce prodeo illo, 
et ab uno morsu leopardi consumar. » Et statim in 
fine spectaculi, leopardo objectus,de uno morsu ejus 
tanto perfusus est sanguine, ut populus revertenti | illi 
Becundi baptismatis testimonium reclamaverit : « Sakl- 


qui hoc spectaculo claruerat *. Tunc Pudenti militi: 
« Vale, inquit, et memor esto fidei mex ; et hxc te 
non conturbent, sed confirment.» Simulque ansulam f 
de digito ejus petiit, et vulneri suo mersam reddidit ei, 
hzrceditatem pignoris relinquens 5 illi, et memo- 
riam sanguinis. Exinde jam exanimis prosternitur 
cum caleris ad jugulationem solito loco. Et cuin 


populus illos in medium postularet , ut, gladio pe- 


netrante in eorum corpore, oculos suos comites ho- 
mícidii adjungeret, ultro surrexerunt et se quo 
volebat populus transtulerunt : ante jam osculaii invi- 
cem, ut martyrium per solemnia pacis consumma- 
rent. Cateri quidem immobiles et cum silentio fer- 
rum receperunt : multo magis Saturus, qui et prior 


B scalam ascenderat, prior reddidit spiritum ; nam et 


Perpetuam sustinebat. Perpetua autem, ut aliquid 
doloris gustaret, inter costas ^ puncta. exululavit ; 
et errantem dexteram tirunculi gladiatoris ipsa in 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Cod. mss. Nescio quam? Ubi erat, inquit Aug. Serm. 
280 laudato , quando ad asperrimam vaccam se pugnare 
non sensit ? etc. 

b [ncodd. mss. desunt hac verba : Et illum catechu- 
minum. 


* Apud Holsten. son exprimitur Pudentis nomen. 


d Ád summum Holsten. 

* Modo laverat Holsten. 

f Annulum cod. Salisb. 

& Cod. Salisb. habel : Reddidit ei beatam h:reditatem, 
relinquens ei pignus ct memoriam tanti sanguinis. 

h Ossa compuncta Holsten. 


COMMENTARIDUS. 


Quasi a somno expergita. Sic de Bibliade mar- 
tyre Eusebius : ἡ δ᾽ ὥσπερ ἐξανανήψασα. HoLsT., 


Tertull., Apol., cap. 25. Horsr. 
Oculos comites homicidii. S. Cyprianus, Epist. n : 


Adeo in spiritu et tn ecstasi fuerat. Quasi dice- (? Paratur gladiatorius ludus , ut libidinem erudelium [π-- 


ret : adeo extra sensnum usum elevata ac rapta , 
nam hoc vocatur esse in spiritu. S. Joannes, Apocal., 
cap. tv. Et statim. fui in spiritu. Iorsm. 

IV. — MHMilitem  Pudentem. Apud Holstenium 
non exprimitur Pudentis nomen. Hunc autem esse 
arhitror, qui supra cum martyribus humane egit. 
Pudens martyr colitur ὅ kal. maii in vetusto Calen- 
dario Carthaginensi ; an iste ? vel Pudens senator, de 
quo Paulus, Ep. If ad Timotheum, c. 1v, meminit, 
aut tandem martyr Alexandrinus, de quo Bollandiani 
hac die agunt? RuiNART. 

Salvii lotum. | Acclamatio populi  petulanter 
illudentis christianis sacris. Cum enim vulgo notum 
esset, Christianos existimare salvos fieri homines per 
baptismum : populus e theatro spectans Christianum 
sanguine perfusum , salvum eum proclamabat qui sic 
lotus esset. PossiN. 

Hereditatem — pignoris relinquens. illi, et. memo- 
riam sanguinis. Quid igitur conqueruntur adversarii, 
quod Sanctorum 
Numquid annulus ille sanguine martyris tinctus pro- 
jiciendus erat ? RoiNART. 

Ad jugulationem solito loco. Spoliarium intelli- 
git, ubi conficiebantur quos arena semivivos dimise- 
rat. Docet hoc Seneca, Epist. 94. Nuniquid aliquem 
tim stulte cupidum | esse vite putas , ut jugulari in spo- 
lario, quam in arena malit? ]ta mortuo Commodo, 
acclamatum scribit Lampridius : llosiis patrie, par- 
ricida, gladiator in spoliario lanietur. HorsT. — Ibi 
tyrones athletz:e reos conficiebaut , ut sic ad pugnam 
adsuescerent : hinc juvenculus hic sanctam Perpe- 
tuam pupaugisse dicitur. l(UINART. 

Cum pop*lus. illos in. medio postularet. Sic [λπ|ῆ- 
nus, lib, vin Hist. Eccl., de Attalo et Alexandro : Sed 
cum [erarum nulla Sanctorum corpora contigisset, om- 
nibus cos verberum celerarumque. penarum suppliciis 
cruciatos, ad ultimum in conspectu populi, in. »edio 
arene jugulari jubet. Postulandi porro vox amphi- 
theatri propria : Hinc depostulatores Christianorum, 


reliquias religiose asservamus? ἢ 


minum sanguis oblectet, Et mox : In tam inipiis spe- 
claculis, tamque diris et funestis, esse se non pulant 
oculis parricidas. Hanc crudelitatem non uno loco exa- 
gitat Seneca, Epist. vn, Mane leonibus et ursis homines, 
meridie speclatoribus suis objiciuntur, etc. Idem, Ep. 
87. Et omnium elegantissime Lactantius, Div. [nsii- 
tut. lib. v1, exp. 2. Horsr. 


Per solemnia pacis, etc, In Glossario veteri, so- 
lemuia pacis ἐυσέδεια, Osculum. Id. Osculum sancta 
pacis, vocat. Paulinus. Hoc symbolo pacis recte ad 
martyrium pr:eparabantur. Eusebius loco szpius ci- 
(210 : εἰρήνην ἀγάπύσαντες αὐτοὶ, καὶ εἰρήνην ἡμῖν nap-- 
γυήσαντις, μετ᾽ εἰρήνης ἐχωρησαν «pig Θεόν. Quae ila vertit 
Rufinus : Super omnia pacem et ipsi diligebant . et 
nobis servare mandabani : mec aliam sibi, nisi per 
pacem , viam ad marlyrium  construebant. Hinc forie 
"Tertullianus, de Patient., cap. 12. dilectionem vocat 
summum fidei sacramentum, et Christiani nominis the- 
saurum, HocsrT. 


Consummarent. Vox propria perfecti martyrii. 
Sic Tertullianus de Patient., cap. 45 : Patientia mar- 
tyria consummat. Et Cyprianus, Epist. 11, martyrium 
consummalionem apypellat. Et Epist. v, jubet confes - 
sores humiles et modestos et quietos esse, Ut in om- 
nibus Dominum promerenles , ad celestem coronam 
laudis sua consummatione perveniant. Respondet con- 
summare Grxco τελειοῦσθαι, quo ejus lingu:e auctores 
in referendis martyriis passim utuntur. Horsr. 


Tirunculi gladiatoris. Qui arenz victima desti. 
nabatur, ut ezdibus assuesceret, tyrocinii rudimenta 
in spoliario ponebat, ibique bestiartos quibus ferarum 
immanitas vilam non eripuerat, jugulabat , ut semi- 
mortuis et inermibus conficiendis exercitatus, ad 
justa certamina produceretur. Quintilianus, Decla- 
mat. 9, Cruentum con[ectorem vocat : hocque adeo 
proprium istius ministerii nomen erat , ut Smyrnen- 
ses apud Eusebium , lib. 4, cap. 14, in S. Polycarpi 
martyrio id retinuerint, HorsT. 


91 


PERPETU/E ET FELICITATIS. 


58 


jugulum suum posuit ^. Fortasse tanta femina aliter A sizelegere debet, ut ποτὰ" quoque virtutes, unum et 


non potuisset occidi, quia ab immundo spiritu time- 
batur, nisi ipsa voluisset. 

O fortissimi ac beatissimi martyres ! o vere vocati 
et electi in gloriam Domini nostri Jesu Christi ! quam 
qui magnificat et honoriflcat et adorat, utique et hzc 
non minus veteribus exempla in :edificationem Eccle- 


eumdem semper Spiritum sanctum usque adliuc ope- 
rari testificentur, eL omnipotentem Deum Patrem, et 
Filium ejus Jesum Christum Dominum nostrum, cui 
est claritas et immensa potestas in secula saeculorum. 
Amen. 


LECTIONES VARIANTES. 


Δ Transtulit Holsten. 


COMMENTARIUS. 


]psa in jugulum. 1d furore ac rabie faciebant 
gladiatores, quod saneta Perpetua pie ac generose 
instinctu divino fecit. Seneca Epist. xxx : Sic gladiator 
tota pugna timidissimus, jugulum adversario prestat, et 
errantem. gladium sibi attemperat. Vide eumdem, lib. 
de Tranquillitate, cap. 10. Porro dc sanctis mulicri- 
bus, συ aut se ipsas interfecerunt, aut ad necem 
propriam cooperate sunt ex inspiratione divina, 
quarum memoriam celebrat Ecclesia, vide D. Tho- 
nam, 2-2, 4. 59, a. 5, ad 2 et q. 64, a. 5, et 4. 
424, a. 1, 2, etc. Horsr. 

Amen. Heic ad extremum adjungere nos aliquid 
de tempore hujus celeberrimi martyrii, res ipsa et 
justa eruditi lectoris flagitat exspectatio. Ea de re 
multum apud se disquisivisse doctissimum llolste- 
nium, e variis ejus schediasmatis intelligo; defini- 
visse quid sequendum omnino judicaret, nusquam re- 
perio. Mihi, cunctis attente circumspectis , videtur : 
affirmari verisimiliter posse epocham certaminis Tu- 
burbitanarum harum martyruin in anno Christi tertio 
supra ducentesimum figendam. Nempe nos hzc ipsa 
qui nunc primum apparent, earum Acta docent : 
ipsas natali Get: Caesaris in arena depugnasse. Di- 
serlissime id expressum legitur nostra» hujus editio- 
nis, cap. u, 3, 4, cap. v, 5. Geta secundogenitus 
filius fuit Severi hnperatoris, quem simul cum fratre 
majore Antonino Caracalla, consortes imperii a 
pstre adbuc vivente renuntiatos, Herodianus tradit, 
lib. ut, consentientibus Spartiano, et ex Dione, Xi- 
philino. Id accuratissimus Petavius in annum confert 
septimum imperii Severi : opportune admonens, haud 
zque istum honorem utrique habitum : sed przroga- 
tivam aetatis majori servatam, ipsi patri per omnia 
cozxquato, titulo οἱ dignatione Augusti; cuin fraler 
minor Geta , tum adhuc decennis (siquidem Silanis 
Consulibus natus traditur) parte tantum, et gradu 
dumiaxat secundo supreme dignitatis sit. aspersus, 
appellatione Caesaris. prout distinctius Spartianus 
docet. Mansit autem hoc inter germanos discrimen 
usque ad annum imperii Severi duodecimum , qui 
fuit Christi quartus et. ducentesimus, quo Petavius 
observat ex Zozimo et Censorino ludos sxculares 
Rom:e celehratos. Illo anno Augusti nomen Get:e 
quogue communicatum (Severo patre inter alia 
multa, quz ab illo tentata memorat Herodiauus, ad 
conciliandam inter fratres assidue discordes gra- 
tiam, hanc 4uoque exazequationem suprema potesta- 
tis experiundam putante ) certo confirmatur a Sca- 
l| sero Aninadvers. Euseb. , pag. 29, cum aliis 
illustribus testiinoniis, tum hac inscriptione nummi 
antiqui. 


IMP. C.£S5. P. SEPT. €6ETA.  PIUS. AUG. 


SACRA. 8. C. 


SAECULARIA 


Cum ergo natali Get:e , adhuc Nobilissimi , adhuc 
C:esaris , nondum Augusti , celebrando , sese arenz 
destinatam sancia Martyr, ea fide scripserit, cap. v, 
9, qux:&. sacrosancta esse cuivis debet : habemus ter- 
minos, exita quos evagari conjectura nequit in inqui- 
sitione auni mortis ejus, illos ipsos quos certa nobis 
historia przefinit, spatii quo Gela in ordine secundo 
supreme auctoritatis stetit. Est id spatium annorum 


C 


D 


omnino quatuor, nempe a Christi 199 ad 92035, 
nam 204 sequenti szculari, jam , ut vidimus , 
Augustus Geta erat. Ne autem libere possimus 
onumquemlibet e tribus prioribus istius summze 
annis Sanctarum martyrio deligere, arctat nos ab 
accuratissimis chronologis anno Severi decimo, Chri- 
sti ducentesimo secundo, alligata epocha persecutio- 
nis ab eo imperatore in Christianos mote, qua pos- 
teriorem SS. Perpetuz et Felicitatis fuisse passio- 
nem, Martyrol. Rom. et eadem hac ipsarum Ac!a 
demonstrant , dum cap. tv, 4, diserte meminerunt, 
indice jam et exercit:e Persecutionis; utique genc- 
ralis et ab Augustis imperatze, qua Jocundus , Satur- 
niuus et Artaxius palmam jam antea. vivicomburio 
meruerant. Video his opponi posse auctoritatem do- 
ctissimorum hominum, Pame ii notis ad lib. Tertul- 
liani ad Scapulam , Petavii in lib. de Doctrina Tem- 
porum, et in Chronico ad ann. Christi 201, denique 
Philippi Labbe opere de Scriptoribus Ecclesiasticis, in 
Tertulliano; qui censent librum Tertulliani ad Seapu- 
lam ante indictam a Severo persecutionem scriptum, 
Unde sequitur, Hilariani prxfecturam sub quo SS. 
Perpetua et Felicitas sunt pass:x, in multo ulterinra 
reirahendam tempora, videlicet in annum Christi 195 
aut etiam superius. Sed tunc ill» SS. Martyres de- 
pugnare in arena Natali Get: Czesaris non potuis- 
Sent, quod fecisse ipsas h:ec Acta testantur; utique 
cum Geta, ut dietum est, ex ipso etiam Pelavio, 
C:esar declaratus sit anno. Severi patris septimo, qui 
fuit Christi 499. Quare mihi credibile est , eruditissi- 
mus illos viros, si hiec quae nunc primum proferun- 
tur, Acta videre potuissent, numquain fuisse relatu- 
ros scriptionem libri Tertulliani ad Scapulam ad 
annum Christi 199 aut 901, ante datum a Severo in 
Christianos edictum ; eum idem Tertullianus illo 
libro significet, Hilarianum sub quo se passam S. 
Perpetua scribit cap. n, 2, flagrante jam antea. per- 
secutione, Scapulxe przfecturam: aliquot saltem an- 
norum intervallo przcessisse. Verba sunt hzc san- 
οἷ Martyris : Hilarianus procurator, qui tunc loco 
proconsulis Minucii T iminiani do[unct jus gladii acce- 
perat , εἰς. Quem heic alium Hilarianum comuwinisci 
possumus ab eo, cujus Tertullianus Scapulam allo. 
quens meminit his verbis : Sicut et sub Hilariano 
preside , cum de areis sepulturarum. nostrarum aecla- 
massent : Arex non sint : ared ipsorum non [uerunt : 
messes enim suas non egerunt? Quod mox addit de 
imbre anni preteriti , plane ostendit plusquam untus 
aul alterius anni spatio antiquiorem llilariani pri- 
fecturam temporibus Scapulz fuisse. Imo verisimile 
est, quos paulo inferius eodem libro Tertullianus 
commemorat Afric:e. przfectos, Cincium Severum, 
Vespronium Candidum , Asperum et Pudentem , aut 
universos aut plerosque, successores llilarixni, de- 
cessores Scapul:e fuisse. Qu: qui attente. perpends- 
rit, nz is fateri cogetur; librum ad Sceapulam ne- 
quaquam ante initium persecutionis a Severo indict: 
scriptum : quin argumenta uon desunt, quie sua- 
deant librum illum scriptuin post Severi mortem. Id 
enim innuit modus loquendi de Severo, quoties ibi 
ejus incidit mentio, prorsus qualis esse non priesen - 
tium, sed e superiori mernoria repelitorum solet. 


δ9 


Quo non coütehtus. Josephus Sesliger, pag. 110, 
Animad. Euseb. etiam ultra mortem. Antonini, filii 
Severi, Scapnle pra fecturam, aut s:1tem Teriuillianei 
opusculi de quo agimus, Scriptionen submov: f, con- 
jectira quanti arbitror, minime. spernenda : ex 
verbis dueta libri ejusdem , ubi postquam nominavit 
quemdam Christianum Severo Imperatori charum, et 
in Palatio usque. ad. ejus mortem. habitum, addit : 
Quem et. Antoninus optime noverat, lacte Christi«no 
educatus, Qu:e. verba. neminem sana? mentis pntat 
Scaliger de Antonino Caracalla vivente scribere Ter- 
tullianum potuisse. Sed quid exilibus e verbo captan- 
dis argutiis conflictamur, cum meridianum a sole, 
atque. irrefragabile caelestis characteris. testimonium 
suppetat. Eodem ecce illo libro Tertulliani ad Sca- 
pulain, verba h:;ec. leguntur : Nani et. sol ille in con- 
ventu. ÜUticensi. extincto pene lumine adeo portentum 
[uit , ut non potuerit ex ordinario deliquio hoc pati po- 
situs in suo hypsomale et. domicilio. Habetis. Astro- 
logos. Indicant hzec deliquiut solare magnum, et cum 
horrore publico Uticze visum, aliquanto antequam. ea 
Teriullianus scriberet. Hujus Eclipseos primus et 
unus quod sciam calculos posuit vir doctissimus An- 
tonius Lalovera Societatis nostr:e , in quadam ad 
Joannem Bessonuim iteni nostrum Epistula non edita, 
uude illos heic exscribam. 

Anno Christi ccx, die undecimo Aprilis Novilu- 
nium Eclipticum Utic:e in Africa hora 41 post me- 
diam noctem, m. 57, s. 14. foc fuit medium Eclisis : 

Initium, hora 10, m. 44, s. 41. 

Tempus incidentiz, hora 1, m. 12, s. 350. 
Finis hora 1 post meridiei, m. 12, 5. 1. 
Tempus emersionis, hora 4, m. 14, s. 47. 
Duratio totius Eclips., hora 2. m. 917,5. 15. 
Quantitas, digiti 8, in. 57, s. 50. 

Domicilium solis eujus Tertullianus meminit, non 
heic intelligendum de Leonis signo: sed accipiendum 


sccundum ratioueni horoscopi, de portione aut cuspi- C. 


de signi Arietis; quem tum insidebat sol , Eclipticam 
contingente : nam ut observat. Jovianus Pontinus 
lihro de Rebus Cwlestibus n, c. ἃ, p. 75, et c. 5, p. 19, 
talis in quolibet Dodecatonorio locus, Solis proprium 
domicilium est , et antiquis sepe dicitur, Locus solis, 
sive Dei. Fuit etiam tunc Sul in suo. Jnjpsomete, sive 
exultatione : sic enim quidam | astróiogi signum. Arie- 
tis appellant. Quamquam: (et eo niagis inclinat Lalo- 
vera) facile iutelligi potest Tertullianum per. Sulis 


PASSIO SS. MARTYRUM PERPÉETU/É ET FELICITATIS, 


B 


00 


lypsoma nihil aliud indicare voluisse, nisi altitudi. 
nein verticalem Solis ipso meridie culminantis, quan- 
do id deliqnium passus est. Quod si Tertullianus fieri 
potuisse naturaliter negasse videatur, in eo popula- 
riter erraverit; impune, ut in arte aliena a studiis et 
professiotre sna. Nam hoc et ipse videtur innuere, 
contintio ad Ástrologes allegaus curiosos rerum ta- 
linm. Re vera nihil in eo supra naturalem. usum fuit. 
Hactenus f£pilogismus hujus Eclipsis ; ex qua mani- 
feste demonstratur, quod. dudum ostendere satage- 
bimus ; longe post aun. Chris 902, Severi 10, 
fuisse scriprum librum "Tertuiliani ed Seapulam, cum 
in eo referstur. Solis deliquium commissum anno 
Christi 2910, qui fuit 18 et ultimus Severi ; et ita refe- 
ratur, ut. aliquot ante annis patratum appareat. Lo. 
cus hic est proferend:e, quam alicubi reperi notatar, 
conjecture illustrissimi IHolstenii de tempore .seripti 
libri ad Scapulam. Cum enim retulisset Scaligerum 
aub Elagabalo scfiptum autumare ; ipse sit se putare, 
sub Maciino seriptum : uam ἃ Macrino vexatos cleri- 
cos testari Sulpicium Severum. Ut. ut se. se res hc 
habuit, de riogotio quod in. manibus hxbemus , jure 
nostro colligere videmur ex ltactenus dietis ; satis nos 
verisimiliter esistimaré, Martyrium cujus. Acta pri- 
migenia nunc damus, auno Christi 205, Coss. Lucio 
Sepiimio Geta C;rsare, et Lueio Septimio Plautiano, 
contigisse. Quod Geia. C:wsar eo anno consul esset, 
causa videtur fuisse cur ejus Natalis eladiatoriis ludis 
et arcn:e spectaculis honestaretur : unde ex hac ipsa 
Consulatus Getae nota confirmatur nostra chrono!ogia : 
cui subscribit etiain Baronius, eisdem Cousulibus, ct 
eodem Severi anno passas 55. Martyres Perpetuam 
et Felicitateu fuse tradens, num. xxi, et seq. anni 
905. lta ille uumerat. solita. sibi additione duorum 
annorum, quam deinde eum conimuni exleulo ex:e- 
quat detracto. biennio ex Probi Augusti principatu, 
prout jampridem docii omes Chronologi observa - 
runt, Sealiger, Dekerits, Petavius, Bucherius, Dol- 
laudus, llensehenius, Philippus Labbe et alii. Quare 
Oouwni genere argumentorum , neinpe auctoritatibus 
gravium scriptorum, rationibus ex re ipsa ductis, 
denique characteribus celestibus, ad omnem certiti:- 
dinem firmata remanet quam proposuimus sententia 
de tempore triumphi sanctarum. Tuburbitanarnui 
martyrum Perpetuz: et Felicitatis , anno Christi 205, 
nonis martii, glori* immortalis palmam adeptarui. 
Petrus PossiNUS, e societate Jesu. 


INDEX CAPITUM PASSIONIS 


SANCTARUM MARTYRUM PERPETUJE ET FELICITATIS. 


Ρμαελτιο. Nova scribenda, posteris antiqua fu- 
tura. 
Cap. 1. Sancti Martyres. capti ; quos inter Perpetua , 
qux res gestas litteris consignavit. S. Perpetua 
patrem. vincit : eum aliis baptizatur. In carcerem 
detruditur : solicita de infante, ex. visione sibi facta 
Scale in eclum erect:e, et ascensus ὃ. Saturi et 
Sui, et :uccellae oblat;, intelligit martyrium. pro- 
pediem futurum. col. 16 
CaP. nu. Rursus a patre tentatur, ipsuinque  confór- 
t; cum aliis ad. tribunal ducta , se Chrisuanaw 
profitetur. Damnatur emn reliquis ad bestias. Orat 
pro fratre Dinoerate mortuo , quem it visione in- 
trelligit purgatorii poenis affligiet liberari. — col. 29 
Cap. πὶ. Ierum οί Perpetua ἃ patre, Visio 
ejus tertia : in. qua ad luctam abducitur. contra 
Aigypliuin : proposito premio, pugnat, vincit, el 
prieinium relert, . col. 98 


col. 15 14 D 


Ca». 19. S. Saturus in. visione sibi facta, et S. Pcr- 
petua, ab Angelis in Iucem portati, vident Martvies. 
θύοι ad. tironum Dei, osculo excipiuntur. Opt«- 
tam Episcopum et Aspasium preshyteruai dis $en- 
tientes coneiliant. col. 43 


Car. v. S. Secindulus in. carcere. moritur. S. Feli- 
citas gravida, fusis precibus, octavo wense parit 
sine dolore. luvictus animus S. Perpetua et S. 5a- 
turi. eccl. 45 


Car. vi. Ecarcere in amphitheatrum hilares educuiu- 
tur, maxime Perpetua et Felicitas. Omnes reuuunt 
sacrilegas. vestes iuduere; flagellantur; Anliclaut 
ad hesties; obhjiciuntur. S. Saiurus bis illiesis. 
Dejiciuntur. 55. Perpetua. et. Felicitas. R:vocan 
tur jn. portàin. Sanevivariam 5. Saturus a ἰ00- 
pardo kesus : imnilitem adhortatur. Sancti Martyres 
se invicem osculaniur. Gladio occiduntur. col. 19 


61 


DISSERT. APOLOG. PRO SS. 'ERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS, 


— 


DISSERTATIO 


APOLOGETICA 


PRO 55. PERPETU.£, FELICITATIS ET SOCIORUM 


ORTHODOXIA , 


AUCTORE JÜSEP;!O0 AUGUSTINO ORSI O. P. S. R. E. PRESBYTERO CARDÍNALI. 


-- το ὕὕ0. .....----.-͵͵.. 


CAPUT PhIMUM. 


Externis argumentis ἐς Ecclesi et veterum Patrum 
auctoritate petitis, SS. Perpetuae, Felicitatis et sociorum 
marigrum orthodozia vindicatur. 

I. Tertulliani coavi scriptoris pro Perpetua sociisque 
martyribus testimonium. 

II. Poniius diaconus corumdem martyrum acta non 
obscure laudavi. Ὁ 

Ill. Perpetum εἰ Felicitatis antiquissimum fuisse in 
Ecclesia ltomana cultum , ex Bucherii pervetusto calen- 
dario demonstratur. 

1V. Sanctus Auqustinus earumdem. martyrum variis 
in locis cum laude meminit, ac tribus eas tractatibus ce- 
lebravit ; quorum priorem in editis levi adimodum con- 
jectura sancto Doctori Basnagius abjudicat et. irrito co- 
natu elecare et labefactare contendit. 

V. Ecclesiarum | Carthaginensium — celeberrima δι 
calerarum. matriz," Perpetue εἰ Felicitatis. reliquiis 
illustrata est, et ex earum nominibus nuncupula. 


À nece fuisse perpetua et non interrupta Ecclesi tra- 


B 


VI. In Missa canone quotidiano. earumdem nomina |. 


inier celebriores martyres recensentur. 

VII. Argumentum, quod ex liis testimoniis conficitur, 
frustra Basnagius. 

NtrLUM omnino est religiosi cultus et obscrvantize 
signum , quod non jam inde ab antiquis temporibus 
confestiin in sanctas hasce ac celeberrimas marlyres 
contulerit Ecclesie catholic: pietas, et unanimis 
ubique terrarum in eas christian:z religionis affectus 
populorumque devotio. Earum scilicet nomina vetus- 
tissima ecclesiarum tabularia exhibent et in omuibus 
pene martyrologiis descripta sunt: earum solemnitas 
el natalis dies magno christiane plebis concursu ce- 
lebrata: earum Acta in ecclesiis publice lecta : in ea- 
rum honorem et super earum reliquias templa et al- 
taria Deo consecrata: panegyricze orationes in earum 
anniversaria festivitate a Patribus habite : earum de- 
nique specialis, inter quotidiana sacrificia, comme- 
moratio ad nostrá usque tempora pereunavit. H:vc 
omnia clarissimis tesümoniis ostendam , qu: ita dls- 
ponaun, ut plané et aperle constet jar inde ab earum 


C 


ditione pro veris martyribus habitas, adeoque in Ec- 
clesie eatlioliee pace et communione oliiisse. 

I. Tertullianus, qui Perpetuze coxvus fuit. et Car- 
thiagiuis incola, ubi Perpetua sociique martyres neci 
traditi suut, ejus in libro de Anima, cap. 55, his verbis 
meminit: «Perpetua, fortissima martyr, sub die pas- 
sionis, iu revelatione paradisi solos illic commartyres 
suos vidit.» Ne verbo quidem indicat fuisse illam secte 
montanistic:e addictam : quod certe vauissimus homo 
nequaquam pr:elermisisset, solitus inflatis buccis sce- 
lerate factionis decora resonare. Meminit in eodem 
libro, eap. 9, fanatieze cujusdam mulieris Angelorum, 
ut putabat, ct ipsius Domini vi-tonibtis assüetz ; ne- 
que monere omittit sue illam fuisse communionis : 
« Est , inquit, hodie soror apud nos revelationum 
charismata sortita , » etc. Alterius meminit libro de 
Virginibus velandis prope finem, quam pariter sororem 
nominat : et montanistam fuisse, perspicuis verbis de- 
clarat : « Nobis,» id est Paracleti discipulis, qui novas 
non speruimus prophetias, eharismata honoramus, ct 
visiones revelationesque suscipimus, «Dominus, οἰ ἢ 
revelationibus, velaminis spatia metzt!us est. Nam cui- 
dam sorori nostr: angelus insomnis,» etc. Nihil ejus- 
modi tradit ubi de Perpetua loquitur, nihil ejusmodi 
jactat. Martyrem. tantummodo. nominat, et for- 
tissimam : non illam. sororem suam , non marlyrert 
su:in pr.rdicat, et ne verbo. quidem siguificat fuisse 
illam Montanistarum superstitionibus ac deliramentis 
imbuta. Est-ne vero credibile adeo singulare sectie 
SU:? ornameitum sibi suisque perspicuis verbis asse- 
rere neglexisse, qui tam sollicite monitos nos esse vo- 
luit insanas. etiam mulierculas, nulla virtute insignes, 
sed insomniis unice deditas, e Mohtani schola et insti- 
(ntione prodii-se? (ux contra affert Basnagius, et ar- 
gumentum — quod. ex. his Tertulliaui verbis in sua: 
opinionis confirmationem exsculpit, inferius evertatn. 

II. Pontius diacouus , qui post Perpetuz et Felici- 
tatis. obitum. quinquginta circiter annis floruit, in 
Vita S. Cypriani hiec habet, quie ad eardin acto, mea 
quidein senteutia, manifeste respiciunt, uti etiam viro 


65 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


θέ 


clarissimo Luc» Holstenio jampridem est observa- À quam scilicet Pontius ipse nasceretur, et eo quod ipse 


tum(4) : « Majores nostri plebeis et catechumeuis mar- 
tyrium consecutis tantum honoris, pro martyrii ipsius 
veneratione, dederunt, ut de passionibus eorum multa, 
aut prope dixerim, pene cuncta conscripserint, ut ad 
nostram quoque notitiam, qui nondum nati fuimus , 
pervenirent. »Hzc Pontii verba Perpetuxet Felicitatis 
acta digito veluti ostendunt, et in eaoptime quadrant. 
Plebeii boc loco, ut idem observavit Holstenius, ac- 
cipiendi sunt laici , nullum in clero ordinem adepti ; 
sic enim paulo inferius idem Pontius : Multa sunt que 
adhuc plebeius, multa que jam presbyter fecit. 
Catechumenas fuisse tum ipsas, tum earum in pas- 
sione socios, Actorum collectori, ipso statim inito, 
diligentes est adnotatum : « Apprehensi sunt ado- 


describit studio fucrunt ac diligentia concinnata : 
adeoque medio sxeculo tertio fuisse Perpetuam ejus- 
que socios Carthagine, ubi sanguinem fuderant, pro 
veris martyribus habitos, laudata Pontii verba nou 
obscure suadent. 

lli. ld vero nemo mirabitur qui secum animo rc- 
putaverit sequenti , id est quarto Ecclesix* ssculo, 
celebrem quoque Romz fuisse Perpetu:e et Felicitatis 
festivitatem. Id constat ex vetustissimo Ecclesi;e 
Roman: calendario, quod Bucherius publica luce do- 
navit, et ad Liberii tempora pertinere unanimis esse 
videtur eruditorum. sententia. In hoc itaque vene- 
rande antiquitatis monumento, Nonis Martii, Perpe- 
(ug el Felicitatis Africe, nomina inscripta sunt. Quod 


lescentes catechumiui, 'Revocatus et Felicitas con- B certe indubium est vetustissimi in Ecclesia cultus ar- 


serva ejus, Saturninus et Secundulus, inter quos 
-et Vivia Perpetua, honeste nata, liberaliter insti- 
tuta, matronaliter nupta, habens patrem et ma- 
trem et fratres duos, alterum «que catecliumi- 
num, » etc. Hic esse videtur Saturus, quem fratrem 
suum Perpetua in hisce Actis appellat : « Tunc dixit 
mihi frater meus : Domina soror, » etc. Et infra : 
« Et retuli statim fratri meo, et intelleximus pas- 
sionem esse futuram. » Loquitur autem de Saiuro, 
ejusdem agonis commilitone. Sunt denique ejusinodi 
Acia ea diligentia conscripta, quam Pontius verbis 
superioribus laudat. Multa enim, aut, prope dixerim, 
pene cuncta qux ad eorum passiones pertinent, com- 
plectuntur, ad ipsas usque minutiores circumstan- 
tias, ut plane nesciam an aliqua antiquorum marty- 
rum Ácta majori accuratione ac diligentia descripta 
sint, Pontii itaque verba in ea, quz pr:e manibus lia- 
bemus, Acta ita belle conveniunt, ut nullis corum 
qui modo exstant, melius. An autem Pontii tate 
aliqua exstilerint, ad qux aptius ejus verba referri 
possent, valde equidem dubito : cum non adeo in ve- 
tustioris evi moribus positum fuisse videatur, ut 
gesta martyrum adeo exquisita diligentia litteris tra- 
derentur. Fallitur enim Dodwellus cum ex laudatis 
verbisconcludit (2), «adeo sedulos fnisse in martyrum 
gestis memorix tradendis veteres, ut nihilillos ferc 
fugerit ; » ut ex actorum paucitate qua supersunt, 
paucitatem quoque martyrum colligat. Non enim asse- 
rit Pontius in singulorum martyrum gestis memori:c 
tradendis pari diligentia veteres fuisse versatos : ejus 
namque proposito satis erat luculentissimum horumce 
Actorum exemplum queis tam sedulo ad posteros 
transmissa fuerat plebeiorum et catechumenorum 
martyrum memoria. Inde enim facile'omnes intelli- 
gebant, quam non segniorem operam adhibere ipse 
deberet in episcopi et martyris preclarissimis gestis 
litierarum. monumentis eonsignandis. Nullus itaque 
dubito, quin Perpetux, Felicitatis et sociorum Acta 
prz oculis Pontius habuerit. Nam et ad plebeios per- 
tinent et catechumenos, et :elas facile convenit, ante- 


(1) In Not. ad Passion. SS. Perpetue, Felicit., etc. 
δ IT, vers 1. 
. (2) Dissert. xi Cyprian,, de Martyr. Paucit. ὃ 5, et 5. 


C 


gumentum. Cum enim viri eruditi Ducheranium ca- 
lendarium in Liberii tempora conferunt, non ea ip- 
sorum mens est, Rom:e tum primum institutas fuissc, 
qui in eo recensentur, martyrum solemnitates : ab- 
surda enim esset ejusmodi cogitatio. Nam Bucheria- 
nus iste, seu Liberianus indiculus ex antiquioribus 
dypticis et tabulariis descriptus est, quam non tum 
primum Ecclesi», pr:esertim Apostolice, et maxime 
atque imprimis Romana, sed jam inde ab initio, ut ex 
Tertulliano (1) aliisque auctoribus discimus, sacros 
fastos habuerint, pro illorum temporum conditione, 
accuratissime digestos. Fieri itaque optime potuit, ut 
aliquot ante Liberium annis Perpetux et Felicitatis 
natale coeptum fuerit in urbe celebrari : Carthagine 
autem priusquam Rom: receptum fuisse et vulgatum 
earum cultum, annon vero perquam simillimum est? 
Cum igitur medio' s:eculo quarto Liberius, sub quo 
laudatum ealendarium | conditum est, sedere coepe- 
rit, morosi nimium critici esset, inficias ire Car- 
thagine, saltem ineunte seculo quarto, Nostrarum 
celebrem fuisse memoriam. A 

Est aliud, quod cirea Liberianum istum martyrum 
latereulum diligenter velim animadverti, ex quo nos- 
trarum martyrum cultus non vetustas modo, sed et 
celebritas intelligi facile potest : Martyres scilicet in 
eo calendario descriptos, prxter Nostras et Cypria- 
num, omnes csse Romanos : neque, his tribus ex. 
ceptis, ullum in eo cxteris martyribus locum esse. 
Quod profecto clare et aperte demonstrat, quam ab 


D antiquis temporibus in ore famx pr:edicti martyres 


versarbntur. Sanctos quidem martyres, non uni alicni 
Ecclesi», sed omnibus, a primis ehristianze fidei s:e- 
culis, fuisse deputatus, haud inscite Oxoniensis Cy- 
priani Operum Editor observavit; est tamen aliquid 
in ejus verbis, pro illorum, de quibus loquitur, tem- 
porum conditione, non satis accurate dictum : Vi- 
demus enim, inquit (2), Acta martyrum ab una Eccle- 
sia ad alias transmissa ; el singularum ecclesiarum mur- 
(yrologia non suorum modo, sed εἰ (onge dissitorum 
hominum nomina continere. 


(1) Lib. de Prescript., cap. 532, et lib. de Corona 
Milit., ep: 13. 
(2) InNotis ad. Epist. Celerini, inter Cyprianic. 91. 


65 PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


66 


Si de recentioribus marlyrologiüs sermo sit, puta, A falsi pro veris, id. est hzretici pro catholicis marty- 


Hicronymiano et ceteris qux inde profluxerunt , non 
est cur ullam erudito viro controversiam exciteinus ; 
sed in antiquissimis calendariis suos duntaxat , pau- 
cis exceptis, aut finitimarum provinciarum unaquie- 
que ecclesia martyres exhibet. Sie in Romano Buc- 
cherii, preter Nostras et Cyprianum, ut dictum est, 
omnes Romani ; et in Carthaginiensi Mabilloniano 
plerique omnes Carthaginienses, aut Africani, aut, 
pauci tamen ex quibusdam aliis provinciis, quibus- 
cum magnum olim christianis Cartbaginiensibus com- 
mercium intercessit ; progressu vero temporis am- 
pliora semper condita fuisse martyrologia, qui» non 
singularum ecclesiarum tantum, sed et longe dissito- 
rum hominum nomina continerent, clarum et perspi- 


ribus in sacra diptyca reciperentur. Et licet ali- 
quaudo hareticorum nomina in martyrologia inrep- 
serint; id tamen, ut inferius demonstrabitur, sequio- 
ribus sxculis et ἃ rerum gestarum memoria remo- 
tissimis factum est ; id vero de quo nunc agimus, vix 
elapso ab earum passione szculo contigisset : quod 
cerle in martyribus ejusdem celebritatis et nominis 
caret exemplo. Sed neque Montaniste, haud infre- 
quens in Africa hzreticorum factio, suos sibi a Ca- 
tholicis:subripi martyres passi fuissent. Sed de hoc 
alibi plenior erit et opportunior dicendi locus. 

IV. Initio saeculi quinti florebat Augustinus, cujus 
Possidius in indiculo recenset, de Natali Perpetue et 
Felicitatis tractatus tres, qui in novissima operum 


cuum est : sicut etiam festivitatum numerum sequio- B ejus editione, PP. Benedictinorum congregationis 


ribus szculis valde fuisse auctum, et eas quoque 80- 
lennitates adscitas, quibus remotissimx longeque 
inter se dissit:» ecclesi: suos unaqusque martyres 
celebrabat. Sed ut ad Perpetuam et Felicitatem re- 
deamus , quisquamne ibit inficias dandum id esse 
earum famz aique celebritati, quod 5015) cum Cy- 
priano, ex Africanis, imo et aliarum provinciarum 
martyribus, in Romano calendario locum habuerint, 
priscis illis temporibus, quibus unaquzque ecclesia 
suis contenta martyribus, exterorua martyrum so- 
lennitates non nisi rarissimas adscribebat. Et de Cy- 
priano quidem facile intelligitur, unde illi adeo insi- 
gue decus, ut ejus nomen cun romanis martyribus 
in Liberiano indiculo adscriberetur : id scilicet prz- 


clarissimis ejus meritis datum est, non in Ecclesiam C 


modu Carthaginensem et universam Africam ; sed in 
omnem qua patet Ecclesiam et imprimis Romanam 
longe lateque diffusis. Nostris autem unde cum Cy- 
priano eadem glori» celebritas, ut ex tot martyribus 
qui Africe arenas glorioso cruore irrigarunt, adeo 
mature, id est. non longe post initium s:eculi quarti, 
sole cum sanctissimo illo ac celeberrimo episcopo 
specialem Rom: solemnitatem consequerentur? Pro- 
fecto, aut ex earum acts, aut cx miraculorum ad 
earum monumenta frequentia. Ex miraculis non 
dicet utique Basnagius : igitur ex actis que 
omnium proinde tum manibus terebantur. Annon 
vero absurdum est cogitatu, intra unius szculi spa- 
tium ex hominum memoria excidere potuisse cele- 


sancti Mauri studio adornata, sunt inter sermones 
DU. CCLXXX, CCLXXXI et ccLxxxi.. Primum , id. est 
ducentesimum octuagesimum, alias de diversis cen- 
tesimum tertium, in dubium Basnagius revocat, imo 
non esse Áugustini existimat, levissima ductus con- 
jectura : Non existimamus, inquit (1), Augustini ser- 
monem esse de Natali SS. Perpetua et Felicitatis marty - 
rum, ubi hec leguntur : « Exhortationes earum in di- 
vinis revelationibus, triumphosque passionum, cum le- 
gerentur, audivimus. » Que sane non quadrant ad Au- 
gustini mentem, qui verbis expressis Perpetua visiones 
Scripturis sanctis eximit (2) : De fratre autem S. Per- 
petue Dinocrate, nec scriptura ipsa canonica est. Quid 
vero magis canonicum quam divine revelationes, quales 
sermonis auctori existimantur ? Verum non Augustinus 
modo, sed neque ullus unquam catholicus scriptor di- 
vinas heic pro canonicis accepisset. Quis enim, ex- 
ceptis Montanistis, privatas hujusmodi revelationes, 
et privata auctoritate litteris traditas, pro canonicis 
babuit? An igitur sermonis auctorem aliquem fuisse 
dicet e Montanistarum secta. declamatorem? Non 
puto id dicturum virum eruditum. Quisquis igitur 
fucrit sermonis auctor, sane doctus et catholicus et 
totus Augustinianus, divinas dixit, a Deo immissas, 
ut pie existimabat, revelationes, non autem quod eas 
crederet divina fuisse conscriptas auctoritate : aliud 
est enim divinam esse revelationem, aliud divinam 
esse et canonicam scripturam in qua talis nobis re- 
velotio proponitur. Ut divinam dicamus aliquam re- 


berrimas hasce notissimasque mulieres, quarum Ac- D velationem, sufficit ut Deum auctorem liabuisse, pro- 
LI 


torum lectione Christiani mirifice capiebantur, Mon- 
tanistaruim fuisse erroribus maculatas? Id eo diffici- 
lius creditu est, quo earum insignior exstitit fama : 
quie enim ad obscurze sortis homines pertinent, facile 
e posterorum memoria delet oblivio. Rem vero adeo 
singularem, mulieres scilicet ob invictze fortitudinis 
laudem et celestes revelationes omnium admirationi 
habitas, Montanistarum addictas fuisse superstitioni- 
bus ; neque Catholici, neque H:eretici, tam brevi tem- 
poris intervallo in oblivionem abire atque interci- 
dere permissi sant. Non quidem Catholici, qui ut ab 
hareticorum etiam gloria confessionis insignium 
consuetudine refogiebant, ita sollicite cavebant, ne 


babiliter existimemus; sed ut canonicam dicamus 
scripturam in qua talis revelatio continetur, necesse 
est ut canonicum scriptorem, et divino aíflatum spi- 
ritu habuerit. Augustinus igitur, ut deinceps videbi- 
mus, Perpetux revelationes ex Deo fuisse probabi- 
liter credidit : adeoque divinas hoc sensu et notione 
dicere potuisset. Auctori vero sermonis neque in 
mentem venit, Perpetuz Acta in quibus ejusmodi re- 
velationes leguntur, canonicam esse scripturam, eo- 
rumque auctorem divino aíflatum fuisse spiritu, divi- 
naque przditum auctoritate. Quare inter sermonig 


(!) An. 908. n. νι. 
(3) Lib. 1 de Anima el ejus orig., cap. 10. 


61 DISSEBTATIO APOLOGETICA 


08 


auctorem, quicumque ille fuerit, et Auguátiuum op- À loco suo in quo pacifici episcopi retro lemporis obtule- 


time convenit : reque tam levi inauique conjectura 
laudatus sermo Augustino fucrat abjudicaudus. 
Conc:datur tamen. neque. hunc, neque duos se- 
quentes sermones in. Natali martyrum Perpetua ct Fe- 
licitatis , qui modo inter ejus et opera exaiant, Au- 
gustini esse : an contra aperium Puossidii es-e tesli - 
monium negabit, tred 8. Doctorem de Natali Perpetue 
et Felicitatis tractatus habuigse? Adcnque cas pro 
veris catholieisque martyribus a sancto Hoctore fuisse 
habitas, et quinto incunte $xeculo colebrem fuisse 
earum in Aíriea solennitatem ? An negabit Augus- 
tni esse enarrstionem in Psalmum xtv, ubi 
S. Perpetu:x meminit , et ejus acta publice in Eccle- 
siis leeta fuisse significat? Sícul novimus, inquit, et 


runt , Cyprianus, Lucianus εἰ ceteri. Sic exitum est 
foras, et altare contra altare erectum est, etc. De hac, 
inquam, basilica seu majorum , seu restituta , loqui 
hoc loco sanctum Optatum existimo, propterea quod 
a Victore Vitensi memoria proditum fuit (1), Cartha- 
ginensium episcoporum sedem illic semper fuisse , 
ac domicilium. Porro in hac eeclesia quam omnium 
Carthaginensium statyere jure optimo possumus celc- 
berrimam juxta atque antiqui»simam , Perpetus et 
Felicitatis condita fuisse, corpora, laudatus Victor 
Vitensis testis locupletissimus est (2) : Basilicam majo- 
Tei, uhi corpora sanctarum martyrum Perpelug atque 
Felicitatis sepulta aunt.... Sue religioni (Vandali) li- 
centia lyrannica mauciparunt. Imo ex Perpetnz: eam- 


legimus in passione beata Perpetua. Sed et in libris B dem basilicam appellatain. fuisse nomine, liaud 


de Anima οἱ ejus origine (4) Perpetuaom ubique 
sanctam appellat : et quamvis ejus passionis Acta 
Scripturarum canone eximat, neque ex eis teslimo- 
nia proferri velit adversus fidei mysteria ; eodem ta- 
men numero ac pretie habet quo exterorum marty- 
rum acta, eamdem illig ac eeteris fidem adhibet , 
neque ullibi Perpetuz vieiones pro muliercularum 
insomniis habet, veluti Montanistarum figmenta , 
aut humani spiritus ludificationes explodit : adeoque 
ἃ Deo immissas fuisse et hoe sensu divinas, ea fide 
credit, qnam hujusmodi monumentis adhibere viri 
prudentia et judicio praditi consueverunt. 

— V. Sed omnibus, qua haetenus produximus , ar- 
gamenitis luculentius est illud, quod ex Basilic:e digni- 


obscure colligitur ex actis secundi Concilii Carthia- 
gineusis quod habitum fuisse dicitur iu basilica Per- 
pelua (lorte au Perpetuae) restituta. lloc autem esse 
puto autiquissimi et celeberrimi cultus, et earum or- 
Viodoxizx evidentissimum argumentum. 
Vetustissimuni fuisse in. Ecclesia morem , et ipsi 
pene christianz religioni co:vum, ut catholica 
plebs ad memorias martyrum conveniret, ct ea loca 
(requenlaret , ac religiosa devotione coleret, ubi 
sacre ipsorum exuvie conditae fuerant, nemo qui 
historiam ecclesiasticam vel a "jmine salutarit , 
ignorat. De romanis monumentüs , in quibus sacra 
Apostolorum corpura deposita fuerant, id manifeste 
testatur Zephyrion x qualis adeoque Tertulliauo, Per- 


tate, ac vetustate conficitur, quam Carthagiue Per- C petu οἱ Felicitati syuchronus Caius : Ego vero , 


petua ἃς Felicitas habuerunt. Celeberrima siquidem 
et antiquissima omnium ecelesiarum Carthaginen- 
sium, et, ut modo dicitur, Matrix illa faisse videtur 
qu: in antiquis monumentis modo baedlica restituta (2), 
imodo basilica majorum (5), modo basilica snajor (4) , 
modo ad. majores (8), nuncupatur. In ea utpote ma- 
. jori plebis Cartisginensis concursu frequentata, ple- 
rique Augustini sermones habiti sunt corum , quos 
&xnetus doctor Carthagine recitavit. In ea Concilium 
secundum Carthaginense sub Genctlio anno cccxc, 
et eacterze deinceps Carthaginenses synodi celebratze 
Sunt. De hae. eadem basilica intelligendum puto san- 
ctum — Optatum AMilevitanum , ubi de schisinatica 
Majorini ordinatione loquens, lic habet (6) : Ja- 


iuquit (2), Apostolorum tropaea possum ostendere. Nam 
sive in Vaticanum, sive ad Üstiensem viam pergere libet, 


occurrent libi tropaea eorum , qui ecclesiam illam fun- 


daveruut. 1n iisdem locis amplificata postmodum 
rcligione, et Ecclesia a persecutionibus respiraute , 
exsiructas fuisse basilicas ,  sacrasque domos reli- 
giosis usibus mancipatas , etiam constat. Illud deni- 
que ex antiquis monumentis compertum est, et ratio 
ipsa suadet , celebriores atque insigniores basilicas 
jisiguieribus atque illustrioribus fuisse martyribus 
&dificatas ; aut δι} 16 πὶ celebriorum atque insignioruin 
martyrum λείψανα in celebriores et iusigniores basi- 
licas fuisse translata. Prissertim. vero majores Ec- 
clesie ui prazcipuorum martyrum reliquiis decora- 


terea ad basilicam, ubi cum Caciliano tola civitas in [re- Ὦ rentur, cura episcoporum fuit : idque tum propter 


quentia fuerat, nullus de supra dictis accessit. Et. paulo 
post : Tllotempore aut reus (Cxcilianus) debebat expelli, 
aut communicari debuit innocenti. Conferta erat Eccle- 
sia populis : plena erat cathedra episcopalis : erat altare 


(1) SH. lib. 1, cap. 10; etlib. gi. cap. 1, et lib.iv, 
cap. 18. 
(2) lu Actis Conc. Carthagin. it, et apud Augusi., 
Serm. 49, et apud Victer. Nitens., lib. 1. de Persecut. 
Vendal. 

(5) Apud August., lib. de Gestis. Pelag., cap. 11, et 
serm. 291. 

(1) Apud eumd.,Serm. 258, etapudVietor. Vitens., 
ubi sup. 

( Apud Áugust., serm. 51. 

(0) Lib. 1 coyra Parmeniau. 


majorem ipsorum martyrum gloriam, tum propter 
Ecclesiarum splendorein, tum denique quia frequen- 
tior erat christian: plebis ad matrices ecclesias con- 
Cursus, aique uL eo eliam [requentius pracipuo- 
ryn martyrum devotione allecta conflueret. Cum 
igitur Perpetuz et Felicitatis corpora in majorem 
cecelesjam Carihagineusem illata fuisse, ex Victore 


(1) Lib. 1 de Persecut. Africana. 

2j ]bid. κὶ 

(5) ἐγὼ δὲ τὰ φράπαια τῶν ἀποστόλ)ων ἔχω δείξαι" ἐὰν 
γὰρ θελησὴς ἀπελρεῖν ἐπὶ τὸν βατιχχυὸν, ἢ ἐπὶ τὴν ὁδὸν» 
τὴν levia), εὑρίσεις τὰ τρόταια τῶν ταύτην ἰδρυσα μένων 
civ» ἐ’χλησίαν. Disput. adversus P'roclum, apud Euseb., 
Hisor. «&cclesiast. lib. Hl, cap. 25. 


69 FhRÓ SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 10 
Vitensi habeamus ; quin inter illustriores martyres, ἃ denique solemnis sacrificii locus, Caetera. altaria, ut 


antequam 60 iuferrentur, fueriut numerate aubigere 
nun debemus. 

Sed irauslationis tempus, ut de cultus antiquitate 
eliam eonste , eruendum est. Ánno CCCXC , quo se- 
cundum concilium Carthaginense habitum est, major 
ecclesia Carthaginensis ex Perpetux nomine, ut. vi- 
dimus , nuncupabatur. Eo igitur auno antiquiorem 
statuere debemus sacrorum pignorum translationem. 
Sub Liberio Bucherianum calendarium , ut diximus, 
concinnatum est. [n eo, ut et iu omnibus martyrolo- 
giis, Perpetuz et Felicitatis festum nonis martiis con- 
signatur. llunc autem non earum martyrii, sed 
transiationis esse diem, Cl. Pagius hoc argumento 
probat (1). Passe sunt 58. Martyres quo die natale 


idem observat Albaspineus, in subsidium conununio^ 
nis exstructa sunt, cujus, ut dietum est, centrum ec- 
clesia et altare episcopi babebantur. ln hoc altari 
qu m frequentes Catholici communicabant, tam ad 
illud schiswaticis οἱ hzreticis nullus permittebatue 
aceessus : immoinde,vi etiam adhibita ,extrudebantur 
qui Ecclesie catholice comiyuunione excidissent, ne 
forte, ob loci sanctitatem et amplitudinem in quo ve- 
teres catliolicas. cominunionis arcep) constituerant, 
pro catholicis haberentur. Hujus rei argumento id 
esse potest, quod de Paulo Samosatono narrat. Euse- 
bius; nefarium scilicet haepesiarcham sententia. &y- 
nodi exaucioratum, et Antiocheno epiecopatu deje- 
ctum, domo, sede et ecclesia episcopali exturbari 


Getz Cxsaris colebatur : Munere castrensi eramus Β neutiquam potuisse quamdiu Zenobia, cujus ille [Ἀ-- 


pugnaturi. Natale tunc Get Casaris. Et infra : Quid 
wüique mom permiltis re(rigerare noxiis Nobilissimis , 
Ca'saris scilicet , et natali ejusdem pugnaturis ? At in 
diem septimam martii, neque imperii Caesarei, neque 
Getz» natale genuinum incidebat. Natus enim Geta, 
teste Spartiano (9) , sexto. calendas junias : Ciesarea 
yero dignitate auno cxcvim , non ante diem xmi apri- 
lis ornatus est : Et ratio est, inquit Pagius , quio, ut 
τος visuri sumus, Caracalla post eum diem tribuni- 
Ham potestatem el augusieam dignitatem a patre ob- 
linuit; et verisimile non est Getam minorem filium 
prius a patre Augustum nuncupalum. | Utraque itaque 
nuncupatio vel eodem tempore posi mensem martium 
facta, vel Caracalla prius dicius. Augustus quam. Geta 


vore et gratia utebatur, rerum in Oriente potita est. 
Tamdiu enim se pro legitimo episcopo habendum 
existimavit, et catholicam plebem sibi retinere posee - 
credidit, quamdiu domum, cathedram, basilicam et 
altare occuparet, in quo majores sui sedere, plebem 
colligere, oblationes et vota populi suscipere, et sa- 
crificia Deo.ufferre cousueverant. Catholici vero egi- 
$copi omui ope et conaiu egerunt ut, .neguissino 
bomine expulso, Domnus, qui ei fuerat subrogatus, 
episcopalem basilicam obüueret, et in decessorum 
suorum sede cathedraque eollecaretur. Quod quie 
dei, profligata Zenobia, Aureliani ope perfectum 
est, qui, αἱ ait Eusebius (1), ab episcopis interpellatus, 
rectissime hoc negotium. dijudicaut, ὥς domum dari 


Cesar. Quare sancte Perpetua εἰ Felicitas alio die , (Σ P'&cipiens quibus Jtalici christian religiouis antistiles 


guam quo passe sunt, in mariyrologiis coluntur. Quod 
non raro aceidisse, passim in hoe opere observabimus , 
diesque septima martii dies est quo Carthaginem. ea- 
rum reliquim postea translag , non vero dies obitualis. 
Cum itaque medio seculo quarto Liberius sedere ece- 
perit, hoc teugore sacrarum reliquiarum fuerat per- 
acta iranslalio : adeoque stajuere jure optimo pos- 
sumus, eam translationem non multo post initium 
seculi quarü, reddita jam per Constantinum Ecclesiz 


pace, fuisse celebratam ; et ab earum martyrio seculo - 


dumtaxai elapso, Perpetuam et Felicitatem prseeipua- 
ruin martyeuw loco liabitas, ei ad earum memorias 
Carthagiuensem populum (írequeutissimam €oncur- 
risse. 

Vidimus quomodo ex nostrarum marlyrum in ma- 
jorem eeclesiam Cartliaginensem translatione cultus 
carum celebritas ei ap4quitas demonstretur : vi- 
dendum superest quam luculenter ex eodem princi- 
pio earum orihodoxia confirmetur. Ecclesia, domus, 
catliedra el altare in primis episcopi, centrum erant, 
ut notat. illustrissimus (5) Albaspineus, ecclesiasticas 
communionis. Eo catholica plebs frequentissima con- 
fluebat, inde popwlem episcopus aloquebatur, ibi 
preces eorum et oblationes οἱ vota. suscipiebat. fic 
erat locus oretionis, fic loens sacramentorum, bic 

4) Anno 198, nup. v. 
2) In Geta, cap. S. 
(5) In Nor. ad Opiat., lib. Ladvers. Parmenien. 


εἰ lomanuz. Episcopus scriberent. Quse oum ita Sint, 
omnes, pulo, boc argumento facile inJelligunt quaui 
fixa fucrit. apud veleres consipus .Gertauue senteu- 
tia, mariyres nostras i. Ecclesie pace 4, cominus 
μέρη obiisse, duw eo ipsaruu corpora infarri vo» 
luerunt quo veluti ad catliolica. communionis cen- 
trum et arcein Caribagingnsis populus cau(luebat, 
Pracipuorum 9588. marlyrum |. ideo sub primarie 
illo episcopi aliari recondebanwr, ut catholici eo 
convenieutes, se nop aliorum üdeliupm modo, &ed oet 
sauctorum .martyruum copnununionis participes esee 
intelligerent. Contra. sehisaigtici et haeretici, quibgs 
οἷ ilud pietatis asylum uullus poiebat accessus, 
nullam sibi esse scirent neque cuim Ecclesia catlio- 


D lica neque cum saecüis siartyribus commuuionein. 


Unde sanctus Optatus Milevitanus Donaüstas velpti 
Schismaticos hoc argumento waducil, quod &auclo- 
rum Apostolorum memoriis in Urbe geutiquam coa- 
siuniearent (2) : Deuigue οἱ Macrobio (Uonads(ierum 
in urbe pseudepiscopo) dicatur, ubi illic sedeat, num- 
guid polest. dicere, 1n caMhedra. Peisi ? quam uescio. εἰ 
vel oculis nov4, el ad.cujus nuemgriaam Xon. accedit, 
quagi schismalicus conira Aposioluo faciens, qui ait (9) : 


(1) Βασιλεὺς ἐντευχθ-ὶς Αὐρηλιανὸς αἰσιώτατα π'ρὶ τοῦ 
πραχτέου üu(G p: * τούτοις νεῖμαι προστάττων τὸν οἶκον, οἷς 
ἂν οἱ κατὰ τὴν ἰταλίεν χᾳὶ «n» Ρ ) fia» ἐκίσχοποι 
τοῦ δόγματος ἐπιστέλγοιεν. Lib. vin {{2(. ἰξωεί ιν eap. 90, 

2) Lib. 11 advexaus Parigigg. 

(5) Ad Rom. xn, 15. 


71 DISSERTATIO APOLÓGETICA 


κι 


Memoriis sanctorum. communicantes. Ecce prasentes À temporum usu , nulli dubium est quin ii quorum 


sunt ibi duorum Apostolorum memoria ; dicite si ad has 
ingredi poluit, ita μέ obtulerit illic ubi sanctorum me- 
morias esse consiat ? Apud veteres igitur adeo com- 
pertum fuit Perpetu» et Felicitati nihil, dum vive- 
rent, cum hareticis fuisse commune, et in Ecclesiz 
pace et communione martyrium consummasse, ut 
earum sacras reliquias, ab earum niartyrio sxculo 
vix elapso, eo intulerint quo liziretici maxime veta - 
bantur accedere, et ubi nemo nisi catholicus corn- 
municabat. 

Vl. Denique, pro nostrarum martyrum cultus auti- 
quitate et celebritate atque earumdem orthodoxia, 
ex assidue repetita earum inter quotidiana sacrificia 
commemoratione, haud absimilia przcedentibus 


jin Misse canone quotidie memoria renovatur, et 
modo et olim fuerint inter illustriores martyres 
computati, Quod proinde argumento est Perpetuam 
atque Felicitatem, quis in antiquissimis lituggiis id 
honoris, cum aliis paucis, sortiLx sunt a mah ribus 
nostris, non inter martyres modo, sed etiam inter 
insigniores fuisse martyres numeratas. 

lllud etiam hoc loco non sine animadversione prz- 
termittendum, quod supra etiam est annotatum, 
laudatas liturgias aut sacramentoria, in quibus Perpe- 
tu;e οἱ Felicitatis quotidie mentio iteratur, non ad 
Cartbagiuensem aut alias Africze ecclesias, sed ad 
Romanam et Gallicanam pertinuisse. Quod magis 
adliuc magisque demonstrat quam ab antiquis tem- 


confici possunt argumenta. Perpetu:e enim et Felici- B poribus nostre in ore fama martyres versaren- 


tatis tum in Missali Gelasii, tum in Gregorii Sacra- 
mentario, tum denique in vetustissimo Sacramenta- 
rio Gallicano (1) quotidie repetitur, cum paucis aliis 
martyribus, in misse canone commemoratio. Obvia 
sunt omnibus antiquissimorum Patrum testimonia, 
Tertulliani in primis (2) et Cypriani (5), quibus ii 
aperte testantur martyrum natalitios dies speciali 
eorum inter sacrificia commemoratione fuisse cele- 
bratos. An vero preter anniversariam martyrum in 
die natalis eorum celebritatem, priscorum temporum 
usus haberet, ut. vel omnium vel insigniorum no- 
mina inter quotidiana sacrificia e sacris dyptichis 
recitarentur, baud ita e veterum testimoniis comper- 
tum est. Indicare id tamen sanctus Cyprianus videtur 


tur. 1n Miss:e Romanz canone nulli olim, uisi Roma- 
ni mariyres memorabantur, si preter Apostolos et 
lguatium, virum apostolicum, qui et Romz passus 
est, nariyres nostras et Cyprianum excipias : Aga- 
tham enim et Luciam martyres Siculas a. Gregorio 
Magno canoni adjunctas scribit Adhelmus (1). Cy- 
priano cur id honoris tribueretur, przclara ipsius, 
ut dicimus, in Ecclesiam Romanam merita obtinue- 
runt. Nostris vero unde bac specialis przrogativa, 
ut, quamvis extera et alien: ac transmarinzx provin- 
civ, Roin: tamen earum quotidie memoria inter sa- 
cra mysteria perageretur ? Unde, inquam, illis hoc 
decus, nisi ex ea famz celebritate qua semper per 
ora hominum volitarunt, et. insigniorum martyrum 


epist. xxxix ad Pam. num. 90, ubi, postquam de Ce- (; loco habitzs sunt? Cum qua profecto fam celebritate 


lerini avia Celerina, et patruo ejus, et avunculo Lau- 
rentino et Ignatio locutus est, qui martyrio jam pri- 
dem fuerant coronati, subjungit : Sacrificia pro eis 
semper, wt meministis, offerimus, quolies marlyrum 
passiones εἰ dies anniversaria commenmoralione cele- 
bramus. His scilicel verbis haud obscure signilicat 
Cyprianus ; quoties alicujus martyris recurrebat an- 
niversaria solemnitas, et predictorum semper fuisse 
renovatam, inter sacrificiorum solemnia, mentionem. 
Et fieri quidem optime potuit ut, cum non magnus 
erat martyrum numerus, sicuti nulli eorum deerat 
anniversaria solemnitas, neque insignioribus tantum, 
et qui atrociora tormenta experti fuerant, sed etiam 
obscurioribus, et qui nullis cruciatibus toleratis pro 
confessione nominis in carcere obierant, ut ab codem 
Cypriano statutum est (4) ; postea vero aucta in im- 


mensum eorum copia, przcipui tantum, υἱ vetera 


nos calendaria docent, et quorum illustrior erat 
fama, retenti suut, pro quibus annua sacrificia et 
oblationes celebrarentur : ita. primum quidem om- 
nium fieret in quotidianis sacrificiis commemoratio ; 
postea vero, ut ex liturgiis, antiquissimis illis qui- 
dei, at tertio tamen szeculo recentioribus, comper- 
tum est, illustriorum dumtaxat in Missis quotidianis 
nomina retinerentur. Sed, ut sit de velustiorum 
(4) Apud Mabillon, tom. τ Musei Italici. 
(3) Lib. de Corona Milit., cap. 9. 
3) Epist. xn, al. xxxvi, et epist. xxxix, al. xxziv. 
(4) Epist. xus, al. xxxvn. 


non consonat ut tam brevi temporis intervallo, 
cui dum viverent addictx fuissent religioni, ex ho- 
minum memoria elaberetur. 

Illud deuique hic pariter observandum, hanc intra 
Sacram synaxim sanctorum martyrum commemora- 
tionem eo praecipue spectare ut intelligamus nos 
cum illis in Christo, cujus corporis sacrificium offer- 
tur, communicare, quod et ipsa canonis verba aperte 
testantur : Communicantes, et. memoriam veneran- 
les, eic. Eo autem pertinere credenda est exterorum 
illa martyrum commemoratio, ut unam ubique esse 
Sciamus catholicam Ecclesiam, et unam ompium ec- 
clesiarum, quamvis loco dissitarum, communionem, 
ul qux: alienos martyres, haud secus quam domesti- 


D cos, venerantur. Quod, ut supra est observatum, 


clare et perspicue demonstrat tam certo de nostra- 
rum martyrum ortbodoxia apud veteres coustitisse, 
ut earum nomina catholice communionis symbolum 
esse voluerint. 

VII. Horum omuium de quibus hactenus disserui- 
mus, testimoniorum auctoritatem elevare se putat le- 
vissima hac responsione Basnagius, quod nempe 
« lorum constantia martyrum, necnon actorum anti- 
quitas posteris (ucum fecit, wt in. pretio haberentur. » 
Productaque deinde, quam supra confutavi, de Au- 
gustini Sermone conjectura, subjungit : Concedatur 
tamen verba hac Augustini esse. (Questio facti esc, Per- 


(1) Lib. de Virginitate, cap. 25. 


To PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. "4 
pelua [ueritne Ecclesie mulier, an secta? montanistice. A rologii codices, et editiones irrepsit (1); sed error 


Jam vero in questionibus hujusmodi viri boni sepe nu- 
mero (oia errant via, el. harreticos martyres irrepsisse 
in martgrologia suo loco ostendimus. De Actis, οἱ 
eorum auctoritate inferius dicendum erit. Nunc brevi. 
ter videndum, annon summ:e temeritatis sil, Οὗ le- 
vissimas, ut deinceps ostendam, conjecturas, eorum 
Oorthodoxiam et sanctitatem in dubium revocare, 
quos constat slatim ab eorum passione, ac deinceps 
per quindecim et amplius sxcula nullo non religiounis 
et observantize signo, non ut genuinos tantum, sed 
inter celebriores Christi martyres, universalem Ec- 
clesiam esse veneratam ? quorum scilicet memoriam 
jam inde ab antiquis temporibus frequentavit ; quibus 
altaria, et basilicas, qux centrum essent catholice 
communionis, excitavit ; quorum anniversariam so- 
lemnitatem non modo ecclesia Carthaginensis, sed 
etiam Romana altero ab eorum passione szeculo cele- 
bravit ; quorum nomina in antiquissimis ecclesiarum 
tabulis inter illustriorum martyrum nomina recen- 
sentur ; quorum memoria cum paucis aliis insignio- 
Tibusque item martyribus quotidie in miss» canone 
renovatur ; quos denique non unum aut alterum 
privatum martyrologium, sed omnia et in diversa- 
rum ecclesiarum usum concinnata pariter celebrant. 
Il»c enim omnia in nostras martyres simul fuisse 
collata, satis jam prz»senti loc capite demonstravi. 
Sed constantia martyrum, et Actorum antiquitas posteris 
fucum fecit. Sed numquid pene coxvis, aut supparibus 
scriptoribus imponere potuissent? Sed in his facti 


questionibus viri boni sepe (ulluntur. Sed numquid et (c 


Ecclesix» universalis auctoritas ? Cui tantum in hisce 
etiam quzstionibus detulit Augustinus, ut de his 
nihil temere judicare voluerit, quz: tempore persecu- 
tionis, ut insectatores sux pudicitixz devitarent, in 
rapturum atque necaturum se fluvium projecerunt, 
eoque modo defuncte sunt, earumque martyria in 
catholica Ecclesie veneratione celeberrima frequen- 
tantur : De his, inquit (1), nihil temere audeo judi- 
care. Utrum enim Ecclesie aliquibus fide dignis testifi- 
cationibus, ut earum memoriam sic honoret, divina per- 
suaserit auctoritas, nescio : et fieri. polest, ut ila. sit. 
Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus decepta nec 
errantes, sed obedientes? sicut de Samsone aliud nobis 


fas non est credere. At hzeretici martyres in martyro- D 


logia irrepserunt. Sed numquid etiam in antiquis- 
sima kalendaria? numquid etiam ad eorum monu- 
menta sacrificia, et catholicorum conventus cele- 
brati ? numquid in eorum memoriam altaria Deo, et 
basilic:e consecrate? numquid eorum laudes veteres 
Patres orationibus et publicis 1ractatibus exorna- 
runt ? numquid denique inter illustriores martyres 
per tot annos etiam nunc in misse canone memo- 
rantur? Marculum, pseudo-martyrem Donatistarum, 
primus, sxculo nono, imprudenter in suum martyro- 
logium Rabanus retulit (2); inde in nothum Bede 
martyrologium et ex eo in aliquot Usuardini marty- 


. (4) Lib. 1 de Cicit. Dei, cap. 26. 
(2) Apud Mabillon, tom. iv Vet. Analect. 


PaTRor. Ill. 


facile detectus est, et Romani martyrologii condito- 
res Numidix Nicomediam, Marculo Marcellum, Con- 
stanti Constantium, Macarianis Arianos subrogarunt. 
Legentes enim sub eosdem circiter dies in autiquiori- 
bus martyrologiis Marcelli Nicomediensis martyris 
nomen, et ejus acta ignorantes, ex Marculi actis in- 
terpolatis hoc ei elogium concinnarunt : Nicomedie 
(pro in Numidia) sancti Marcelli (leg. Marculi) presby- 
teri, qui Constantii (verius Constantis) tempore. ab 
Arianis ( pro α Macarianis) e rupe precipitatus mar- 
tyr occubuit. Qua Patrum Benedictinorum conje- 
ctura est in Not. ad Augustini lib. i1 contra Cresco- 
nium, cap. 49. Qua de re videndus etiam Cl. Mabillo- 
nus in Annot. ad Mareuli aeta, tom. 1 Vett. Analector. 


B Jam vero quid huic, aut si quod est aliud huic simile, 


exemplo cum martyribus nostris aliqua ex parte 
commune? Quas non sequioribus s»culis per unius 
aut alterius scriptoris oscitantiam in privatum ali- 
quod martyrologium irrepserunt, sed in publicis, et 
antiquissimis Ecclesi; tabulis, in publicis item pre- 
cibus, ut earum nomina recitarentur, et nullum non 
religiosi cultus testimonium, jam iude ab initio con- 
secut» suut. Sed videamus, quibus Basnagius argu- 
mentis hac sanctioris fam:x et publici cultus perpe- 
tua veluti possessione sanctas martyres ' deturbare 
conatus est: gravissima euim ea esse oporlet, qu:e 
hanc ei de nostris hisce martyribus , post tot ab 
earum passione sxcula, intulerunt opinionem. Anti- 
quorum enim consentientibus testimoniis οἱ perpe- 
tue de illarum orthodoxia et sanctitate Ecclesize 
traditioni fides in re tam gravi abrogari non debuit, 
nisi aliam opinionem invicta perspicuaque argumenta 
pene repugnanti indiderunt. An ejusmodi sint, qux 
Basnagius attulit, sequentibus capitibus disseremus. 


. CAPUT ἢ. 


BASNAGH EXTERNIS ADVERSUS SANCTAS MARTYRES ARGU- 
MENTIS OCCURRITUR. 


l. Actorum. Perpetug εἰ Felicitatis compilatorem 
[uisse Montanistarum heresi infectum. . 

II. Ruinartii pro Actorum compilatore rationes refel- 
luntur variisque argumentis ejus montanismus asse- 
ritur. | 

Ill. Dodwelli pro ejusdem scriptoris orthodoxia dis- 
putatio. 

IV. Ejus disputationis primum  dejicitur funda- 
mentum. 

V. Alterum ejusdem disputationis fundamentum ever- 
litur. 

VI. A Montanistis Catholicos non fuisse pro hereticis 
existimatos. 

VH. Ab Ecclesiarum | Catholicarum | communione 
Montanistas non se omnino alienos existimasse. 

VIII. Ad catholicorum quoque martyrum communio- 
nem adspirasse. 

IX. Non Perpetue tantum, sed aliorum quoque. ca- 


(1) Apud Bollandi socios, tom. vri, mensis Junii. 


3. 


79 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


76 


tholicorum marlyrum, Tertullianum cum laude. memi- A secundum exuberationem gratie in ultima seculi spatia 


nisse. 

X. Alii, prater Montanistas, heretici. catholicorum 
Ácia martyrum luci dederunt. 

XI. Ex ipsomet Actorum auctore Montanista, marty- 
res nostros ab hac secta fuisse alienos ostenditur. 


I. De auctore, seu potius, ut videri vult, Actorum 
Perpetu:x et Felicitatis compilatore, non una eadem- 
que eruditorum sententia est. De Montanistarum fa- 
milia uuum fuisse, vir candidus juxta, atque eruditus, 
ut Basnagii verbis utar, olim sensit Valesius (1). Con- 
tra Dodwellus non omnem modo ab ipso montanismi 
suspicionem amolitur ; sed hominem quoque fuisse 
contendit adversus Montanistas catlolicze fidei 2610 
et ardore flagrantem (2). Valesio nullo modo asscn- 
tiri potest Cl. Ruinartius (5). Contra, Basnagius Vale- 
sii opinioni se adhzrere libenter profitetur, indeque 
primum, ut postea videbimus, adversus martyres nos- 
tros conficit argumentum, Ea res omnino postulat, ut 
de tota liac controversia perquam accuratissime dis- 
seramus, ne si Valesii opinionem amplectamur, temere 
id fecisse existimemur; sin autem, ne ex quodam 
proconcepLe opinionis pracjudicio factum id esse vi- 
deatur. Ut igitur agnoscat lector me seeum candide 
agere, et nibil huc prajudicatum afferre , jn. Valesii 
opinionem, meis licet rationibus primo aspectu satis 
incommodam, valde animum inclinare profiteor. Ar- 
gumento mihi est auctoris przfatio, quisane his uti- 
tur verbis, qua quamvis , si alio tempore scripta fo- 


b 


decreta. Abruptiusne aut impudentius locutus un- 
quàm professus montari-ta fuisset? Estne ovum, ut 
aiunt, ovo similius, quam hzc auctoris verba cuin his 
Jertulliani sub finem libri de Resurrectione carnis ἢ 
At enim Deus omnipotens adversus hac incredulitatis et 
perversitatis ingenia, providentissima gratia suu effun- 
deus in novissimis diebus de suo Spiritu in omnem 
carnem, in servos suos et ancillas, et fidem laboran- 
tem resurrectionis carnalis animavit , οἱ pristina instru- 
menta manifestis verborum οἱ sensuum. luminibus ab 
omui anbiguitatis obscuritate purgavit. Nam quia here- 
865 esse oportuerat, ut probabiles quique manifestarentur : 
lv autem sine aliquibus occasionibus Scripturarum au- 
dere non poterant, idcirco pristina instrumenta quasdam 
materias illis videntur. subministrasse, et illas. quidem 
iisdem litteris revincibiles. Sed quoniam necdum dissi- 
imulare Spiritum Sanctum oportebat, quominus el ejus- 
modi eloquiis superinundaret , que nullis hereticorum 
versutiis semina subspargerent, imo et veleres eorum ces- 
pites. vellereut ; idcirco jam omnes reiro ambiguilates, 
et quas volunt parabolas, aperia atque perspicua totius 
Sacramenti predicatione discussit, per novam prophe- 
tam de Paracleto inundantem, cujus si hauseris. fontes, 
nullam poteris sitire doctrinam , nullus te. ardor exuret 
quaslionum, resurrectionem quoque carnis, usquequaque 
potando, refrigerabis. Novissima veteribus anteponjt, 
hoc est, novas Montani. revelationes pristinis instru- 
mentis, utriusque scilicct Testamenti libris, non, ut 
lhienanus et Pamelius. interpretantur, Novi Foederis 


rent, in catholicam sententiam utcumque interpretari C libros mosaicis οἱ propheticis. Non enim ex lege lan * 


possemus, at habita ratione temporis, quo scripta 
sunt, vehementem nobis montanismi suspicionem 
afferunt. Sic enim habet : Sed viderint, qui unam vir- 
tutem Spiritus unius sancii pro atatibus judicent. tem- 
porum: cum majora repulanda sint novitiora queque ut 
novissimiora, secundum exuberationem gratie in ultima 
sicculi spatia decreta (4) : In novissimis enim. diebus, 
dicit Dominus, effundam de Spiritu meo super omnem 
carnem, et prophetabunt filii filisque eorum, et. su- 
per servos et ancillas meas de ineo Spiritu effundim, 
el juvenes visiones videbunt, eL senes somnia som- 
niabunt. Itaque. et nos, qui sicut prophetias, ita el vi- 
siones novas pariter repromissas, εἰ agnoscimus el hio- 
noramus, etc. Quis credat, hoc scriptori catholico 
excidere potuisse, quo tempore montanistica lizeresis 
jn Ecclesia veliementi-sime grassalatur ; cum no- 
vissimorum temporum conditionem, ob charisma- 
!'um copiain et spiritus exuberantiam Paracleto suo 
reservatam, tantopere jactabant et extollebant. h;ere- 
tici ; cum novas visiones, et proplietias repudiare se 
profiteretur. Ecclesia; contra qui illas agnoscereut, ct 
lonorarent, pro lixereticis haberentur. Cum majora , 
inquit, reputanda sint noviliora quaque, ul novissimiora 


(1) Profat. ad Paris. Actorum edition. 

(2, Dissert.A Cyprianica de visionibus, ctc., $8et seqq. 
Vid. ad calcem hujus tomi. 

(5) In admonuit. Actis prxinissa, num. 6. 
. M) Johel n, 28, et Actor, ut, 17. 


tun et Prophetis, sed, vel masime ex Novi Testameu- 
li obscuris quibusdam locis, ambiguitatibus οἱ para- 
bolis suorum dogmatum uiateriam haeretici decerpe- 
bant. Cui rei providentissima gratia sua. Deum pro- 
spexisse docet in novis-imis diebus de Spiritu suo ef- 
lundendo in omnem carnem, qui ejusmodi eloquiis 
superinundaret, quie nullis h;rreticorum. versuliis 
materiam et semina. subministrarent, et omnes retro 
ambiguitales cl parabojas, aperia aique, perspicua 
tolius Sacrameuti pra«dicaüone discuteret : qugd fac- 
tum esse subjungit, per. novam prophetiam de Paracleto. 
inundantem. Adeoque quantum Novi Testamenti libpj 
magis aperta perspicuaque rerum coclestium revela- 
lione, qua. veteres figurze expositze sunt, legalibus ef 


}} propheiicis priestant; tautum Montani prophbetize, quae 


vel ipzas Evaugelii ambiguitates, et parabolas aperta 
luus. Sacramenti. praedicatione. discugserunt, ipsis 
quojue Novi Foederis libris erant autcpongudge, 
Quam profecto senteutjam Actorum collector paycioz 
ribus quidem, sed nou minus expressis verbis, insi- 
nua vit, cum ait majora reputanda esse. novitiora qua- 
que, «4 novissimiura, secundum exuberalionem gratie, 
elc., id est, ui loquitur Tertullianus , secundum no- 
vam. yrophetiam de Paracleto inundanteq. 

11, lespondet luinartius, quod quamvis lxec verba 
primo a-pectu Montani errores sapere videantpr,; sj 
lamen paulo accuratius discutiantur , nihil in ipsis 
contineri, uisi ortliodoxum οἱ fidei catholice plane 


71 PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 78 
consonum. jVon enim, inquit, iste auctor visiones no- À visionibus οἱ revelationibus venerationem, auctorita- . 


rissimas cum Scripturis canonicis, ut pulavit Valesius, 
sed solummodo cum velerum martyrum visionibus, et 
reveiationibus comparat, asserilque non miaori venera- 
Lioni habendas esse, qua suo tempore, quam que pris- 
cis temporibus, id est, primo aut secundo Ecclesia 56. 
culo, contigerant.- Imo cl aliquatenus has novas revela- 
tiones majori studio suscipicndas esse dicit, cum exempla 
eo efficaciora siut, quo magis prasentia : tum deinde, 
quod la novissima visiones, qua aliquando veteres fu- 
tura? erant, aliqua auctoritate [ulciende essent, ut a pos- 
teris crederentur , id patere ail ex eadem. ipsius aucto- 
ris (ota pra[atione ; ubi ne unum quidem verbum de 
Scriptura sucra cum visionibus martyrum comparatione 
habetur. « Si vetera, » inquit « fideia. exempla propterea 


temque conciliandam. 

Est quidem hoc adversus Actorum, ut aiunt, com- 
pilatorem gravissimum przjudicium ; nescio tamen 
àn non gravius sit, quod ex sequentibus verbis confti- 
citur argumentun. Sic enim pergit : « Itaque et nos, 
qui sicut prophetias, ita ct visiones novas pariter re- 
promissas et agnoscimus, et honoramus. » llzc pla- 
ne perempltoria sunt : neque enim clarioribus verbis 
potuisset auctor, quam ipse sectam profiteretur , 
exponere : hiec. montanismi tessera sunt, et mon- 
lanistic:e doctrine clara et aperta professio. Id enim 
catholicos inter et montanistas, id temporis discepta- 
batur, an ΠΟΥ͂, id est, extraordinariwe et inusitatz 
visiones et propheti:» agnoscend:e essent atque hono- 


in litteris sunt digesta ut lectione eorumquasi repensitatio-  rand:c; an contra repudiandz atque abjiciend:z, 


ne rerum, ei Deus lonoretur , et homo confortetur ; cur 
non et nova documenta eque ulrique cause convenien- 
tia. el digerantur ? » 

Verum, nonu has tantum, quas Ruinartius refert ra- 
tiones produxit auctor, eur novas revelationes, et 
prophetias prx» antiquis in pretio haberi vellet ; sed 
illam potissimum, quam nemo nisi merus putusque 
montanista attulisset, et qua: satis ostendit, ipsum no- 
vissimas revelationes, non modo veterum martyrum 
revelationibus, sed ipsis quoque Scripturis canonicis, 
przetulisse ; ob exuberationem, scilicet gratie in ultima 
&cculi spatia decreta , sccundum Joelis prophetiam. 
Ecquis euim cui sanum essct caput, Spiritus sancti 
gratiam novissimis hisce diebus, id est tertio ineun- 


te, magis quam primo aut secundo sz:culo exuberas- (1 


86, souiniavit ? Quis nisi Montani spiritu abreptus , 
ut id ostenderet, Joelis verbis quibus futura h:cc 
novissimis diebus spiritus exubera!jio prauuntiaba- 
Lur, usus aliquando fuisset Ὁ Unde non ea tantum ra- 
Lione, ut Ruinartius credidit, iste auctor culpaudus 
e«t quod harum martyrum visiones ex iis esse , qug 
Deus per. Joelem repromiseral, existimaverit. Laudata 
cnim Joelis verba ad omnia , qua in nostro Testa- 
mento ἃ Deo charismata dispensantar referri posse 
non abnuo. Sed eo montanistam se prodit, quod 
prophet: verba  adhibuerit, ad majorem osteu- 
dendam novissimis diebus quam pracedentibus Ec- 
clesie ssculis, coelestium charismatum exuberatio- 
gem. Porro quamvis, ut idem Ruinartius subjungit , 


Ecclesia Fidelium dicia vcl scripta inter Scripturas T) 


canonicas neutiqnam computarit, elsi non dubi- 
tet ab eo processisse, a quo alii dantur genera 
linguarum, alii proplictiz, alii sermo sapientis, aliis 
alia doua, qux laudato Joelis testimonio prznun- 
tiàta el promissa fuisse cerlum est, attamen non 
inde sequitur idem pariter de Actorum scriptore 
sentiendum esse. Quamvis enim neque Ecclesia, neque 
Scriptores catholici, novi Testamenti charismata et 
à Deo procedere, et laudato Joclis testimonio pre- 
nuntiata, et promissa fuisse, unquam dubilarint : 
nunquam tamen aut Ecclesia,aut aliquis Catholicorum 
Joclis verbis usus est ad^ majorem novissimorum 
temporum, quam prxteritorum Ecclesi: seculorum 


Catliolici novas visiones et prophetias ut maligni spi- 
ritus seductionem aversabantur , non quod nullas eo 
tempore in Ecclesia agnoscerent visiones et proplie- 
tias, aut quod charismatum fontem exaruisse con- 
lenderent ; sed. novarum visionum et πονῇ proplie- 
ti: nomine, insolitas, ut disi, et ut. loquitur apud 
Eusebium (1) Asterius, « Pr:eter morem, atque in- 
Htutum Ecclesi: a majoribus traditum, et continua 
deinceps successione propogatum » intelligebant. 
Contra Montaniste novas hasce revelationes, et pro- 
phetias plurimi faciebant, amplectebantur ct hanora- 
bant, et huuc primum sux ab Ecclesia secessioni co- 
lorem pr:etexuerunt, unde etiam scelerata factio, 
ut ex Serapione constat (2), nomen accepit, et 
« nova prophetia nominata est. » Quod 8055 ipsos 
Sect: nomen indidisse , his verbis Asterius Ur- 
banus clare et aperte testatur. (2) : « Εἰ Ecclesiam 
illius loci deprehendissem nova illa, non ut ipsi 
dicunt, prophietia, etc. » Novas prophetias, postquam 
ad Montanistas defecit, passim jactat οἱ preedicat 
Tertullianus, libro de Jejuniis (4): « Propter hoc nove 
prophetize recusantur. » Et libr. πὶ cont. Morcion. (5): 
« Qui apud fidem nostram est, nove propheti: sermo 
testatur. » Et lib. iv (6) : « Quam defendimus in 
caussa nova prophetiz. » Et lib. de Resurrect. car- 
nis (7) : « Per novam prophetiam de Paracleto inun- 
dantem. » Firmiliano (8) Cataphryges sunt, qui « no- 
vas prophetias usurpare conantur. » Ex quo etiam 
intelligimus, novas eos a Catholicis quoque proplietaa 
fuisse appellatos. Qux» cum 'ita sint, montanistam 
utique palam.se prodit et opertissime profitetur, qui, 
ferventibus per ea tempora de nobis visionibus et 


(1) Παρὰ τὸ κατὰ παράδοσιν xai κατὰ διαδοχὴν ἄνω- 
θεν τῆς Ἐχχλησίας ἔθος δῆθεν. Lib. v Histor. cap. 16. 
(2) Τῆς ἐπιχαλουμένης νέας πρυρητείος . elc. Epist. ad 
Caricum et Ponticum , apud Euseb. lib. v, capite 19. 
(5) Kai καταλαθὼν τὰν χατὰ πόντον (leg. τόπου) Χεκλη- 
σίαν ὑπὸ τῆς νέας ταύτης, οὐκ ὡς αὐτοί oat, προφητείας, elC. 
Lib. 1, Adv. Cataphryg. Apud. Euseb., ibid., cap. 10. 
(4) Cap. 1. 
(5) Cap. 24. 
(6) Cap. 29. 
ἢ Capite ultimo. 
(8) Epist. inter Cyprianic. 75. 


10 


DISSERTÀ TIO APOLOGETICA 


80 


prophetiis Catholicos inter et Montanistas dissidiis, A quandoque partem aeceptam. Prieter nocturnas vi- 


novas se visiones οἱ prophetias agnoscere et hono- 
yare palam aperteque testatur. Neminem certe Ca- 
tholicorum ita esse locutum ostendi potest : Monta- 
nistarum illa professio est, cui similem, postquani 


hujus sccte dogmata amplexus est, Tertullianus his - 


verbis edidit (1) : « Nam quia spiritalia charismata 
agnoscimus, etc. » fta et Actorum editor : « Visiones 
novas et proplietias agnoscimus, et honoramus. » 
Atqui, secundum Firmilianum, K«zázev«s illi appel - 
Jantur, qui novas prophetias usurpare conantur. Ac. 
torum igitur concinnator Cataphrygum scu Montanis- 
tarum catalogo eximi nulla ratione potest. 

Tertium, et illud etiam gravissimum argumentum 
desumo ex quadam observatione, quam Auctor facil, 


ubi narrat quomodo Perpetua ad ferocissimam vac. B 


cam se pugnasse non senserit (2) : « Illic Perpetua... 
quasi ἃ somno expergita (adeo, » inquit Auctor, « in 
spiritu et in exsiasi fuerat) cireumspicere coepit, et 
stupentibus omnibus ait : « Quando, inquit, produci- 
iur ad vaccam illam nescio. » Quoenim illa observatio 
pertinet, « adeo in spiritu et in exstasi fuerat,» nisi 
ad stabiliendam Montanistarum de exstasi doctrinam? 
Yerum equidem est, exstasis nomen in bonam partem 
aliquando fuisse a Patribus usurpatum; iis tamen 
temporibus quibus Montanistarum heresis potissi- 
jum grassabatur, in deteriorem, ferme partem ac- 
ceptum est, et ut mentis alienationem, furorein, 
amentiamque significat. Unde cum ea tempestate Ca- 
tholicos inter ct Montanistas, Tertulliano teste, dis- 
putaretur , an verz propheli: exstasis conveniret, 
affirmantem opinionem Mantanistx, negantem Ca- 
tholici propugnabant. « Defendimus, » inquit Tertul- 
lianus (3), « in caussa nove prophetie , gra- 
tie ecstasin, id est amentiam convenire. ........ de 
quo inter nos et Psychicos quvstio est. » Ilinc 
scripti eidem Tertulliano pro Montanistis adversus 
Ecclesiam, ut est apud llieronymum (1), περὶ ἐχστά - 
σεως libri. Contra vero Miltiadi, ut est apud Euse- 
pium (5), adversus eosdem Montanistas hoc titulo, 
Mepl τοῦ μὴ δεῖν προφήτην ἐν ἀστάσει λαλεῖν, Quod non 
deceat prophetam in ecstasi loqui. » In quem Euschii 


locum scite Valesius observat : Catholicos hoe prze-- 


cipue objecisse Montanistis, qui se prophetico spiritu 
plenos esse jactabant, quod in exstasi proplietarent : 


siones, inmissas a Spiritu Sancto per dies innocen.- 
tibus pueris exstases habemus ex Cypriano, in quem 
nulla hac de re transferri potest pravz opinionis, 
suspicio (1) : « Prater nocturnas visiones, per dics 
quoque impletur apud nos Spiritu Sancto puerorum 
innocens :zas, qu;e in ecstasi videl oculis, οἱ au- . 
dit, etc. » Non eadem tamen de Actorum compilatore 
ratio est, qui non ut Cyprianus et alii deinceps anti- 
qui Patres, sedatis Montanistarum tumultibus, sed 
glisccntibus in. dies factionibus ac discordiis, laudata 
monumenta litteris consignavit, quo cerie tempore, 
aut nomine exestasis abstinendum erat, aut ita uten- 
dum, ut omnis ab co pravae siguilication's invidia, 
811 suspicio removeretur. ' . 
IH. Nunc mihi adoriendus est Dodwellus, cujus, 
uti jam dixi, ea sententia est, Actorum compilatorem, 
non inodo catholic: communionis, et alieno a Mon- 
tanistis fuisse animo, sed etiam ut eorum novas pro- 
phetias falsi convinceret, laudata monumenta stu- 
duisse publica luce donare. Hanc autem habet hujusce 
su: mir:e profecto opinionis rationem : « Maximilla - 
de se pr:edixerat, post se proplietissam aliam non fu- 
tram, sed consummationem. Verba ejus apud Epi- 
phanium illa sunt (2) : Mec" ἐμὲ προρῆτις οὐκέτι fora, 
ἀλλὰ cuve. Sub imperii Marci finem excessisse 
Maximillam verisimillimum est. Cum enim ab ejus 
excessu ad suum, quo scribebat, annum, annos xim 
sive xiv inchoatum numeret. Asterius Urbanus (3), 
non alio illa, quam ad Commodi imperium aptius re- 


C ferri posse, existimant eruditi. Contra Catholici, vel 


hinc illos propheti:e praetextus falsi convincendos pu- 
tant, quod sux prophetiz:, vel ex confesso, finis 
foret aliquando statuendus. Verum prophetiam per- 
petuam fore, οἱ ad mundi usque consummationem 
revera permansuram. (Qua ratiocinatione ita abfuc- 
runt ἃ negandis suorum « temporum prophetiis, ut 
in quacumque ecclesia non fuissent propliete, ea. ne 
esset quidem pro Ecclesia habenda. » 

Ità argumentatus est Asterius Urbanus (4) :« Nam si 
quidem, ut prz:dicant, post Quadratum et Ammiam 
philadelphensem, mulieres illt Montani in prophetize 
gratiam successerunt, ostendant nobis quinam inter 
ipsos Montano ac mulierculis successerint. Etenim 
prophetiz: donum in omni Ecclesia ad ultimum usque 


cum tamen, nec in Novo nec in Veteri Testamento, ) Domiui adventum permanere deberc auctor est Apo- 


prophetas in ecstasi umquam prophetasse legamus. 
Ecquis igitur tam obesis naribus erit, cui non Mon- 
lanismus in przmissis Auctoris nostri verbis subo- 
leat? Equidem non ea mihi mens est, iu omnem scrip- 
torenmi, exstases inter. Dei charismata recensentem, 
invidiam Montanismi conferre ; non ie latet, hoc 
nomeu in bonam, etiam ab antiquissimis Patribus, 


(1) Lib. de ÁAnima cap. 19. 
Ἢ In actis n? 20. 

(2) Lib. ww, cont. Marcion. cap. 22. 

(4) Catal. in Apollonio, εἰ in Tertulliano, 

(5) Lib. v, cap. 17 ex Asterii Urb. lib. 5, adv. 
Cataph. 


stolus. » | 

Ad eamdem formam argumentatur vetus ille auctor, 
quicumque fuit, martyrum conteuporaneus, Actorum 
Perpetux οἱ Felicitatis. 1s ubi, allato Joelis loco, 


( Epist. 16, al. 10. 

2) Hxresi xzvin $ 2. 

Ἢ Apud Euseb. /list. Eccles. cap. 16, 17. 

(4) E! γὰρ μετὰ Καδράτον xai τὰν ἐν φιλαδελρείᾳ ἁμμίαν, 
ὡς φασιν, αἱ περὶ Μοντανὲν διεδέξντο γυναῖχες τὸ ftooprrt- 
κὸν χάρισμα, τοὺς ἀπὸ Μοντανοῦ, καὶ τῶν γυνκικῶν τίνες 
πορ᾽ αὑτοῖς διεδέξαντο, δειξάτωσοιν * δεῖν γὰρ εἶναι τὸ προ- 
pnruxóy χάρισμα ἐν πάσῃ τὴ Ἐχκλησίᾳ μέχρι τῆς τελείας πα- 
βουσίας, ὁ Αποστόλος ἀξιοῖ. 


8ι.. PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 83 
probasset, ita non deficere a veteris Testamenti illas A ostendam , manifeste constat, nihil in tota hac 


novi Testamenti prophetias, ut sunt potius ex adverso 
sub novo Testamento potiores expectand:z, hac 
' deinde subjungit in illam, quam dixi, sententiam : 
« Itaque et. nos, qui sicut prophetias ita et visiones 
novas, ctc. » Eo omnino spectat tota ea disputatio, 
nc fraudi esset secuturis visionibus, quod ultimis Ec- 
clesis temporibus illas Deus revelare dignatus sit, 
id ne essel, hoc sibi probandum sumpsit, ultimis 
esse illas precipue temporibus, semperque ad consum- 
malionem usque expectandas. Poterant ea fortassis 
adversus Ethnicos dicta videri; poterant etiam ad- 
versus Montanistas. Contra Montanistas potius. dicta 
crediderim, quia quze dixerat, ea Scripturarum tes- 
timonio confirmavit. Id sane manifestum est, quae 


hic protulerat, esse apud suos in confesso, quod a B 


Montanista scribi omnino non poterat. » 

. « Notetur enim imprimis, scripta esse ab auctore 
anno Dom. ccii, idest anno ab obitu Maximillae circiter 
xxu : decessisse enim illam diximus anno Marci ul- 
timo, ἰ est Dom. cLxxix ; atqui ea si vera fuisset 
prophetissa, non jam alius erat propheta expectandus. 
Qui igitur alios adhuc expectavit, seniper expectandos 
existimavit, fieri non potest, ut illam pro vcra pro- 
phetissa habuerit, nec proinde Montanista esse po- 
tuit. Quanquam enim ea hsresis postea in varias 
deinde sectas distributa fuerit, in eo tamen omnes 
conveniebant, primas illas mulierculas pro prophe- 
tissis fuisse agnoscendas. Notetur secundo, ut sensu 
benignissimo Masimillz verba interpretemur, et de 
mulieribus prophcetissis, non de viris prophetis intel- 
ligamus : ne ita quidem hanc pr:efationem a Monta- 
nista scribi potuisse. Perpetuz enim prophetissz vi- 
siones erat complexurus. Quanquam certum sit, hanc 
interpretationem 3d mentem Maximillz: accommodori 
non posse. Qu: enim, post Se συντέλειαν fore dixerat, 
eam omnem prorsus prophetiz:e usum exclusuram ne- 
cesse erat. Tertio , cuin liac ipsa argumentatione, 
ante anuos ad miniinum decem, in secta illa refel- 
.lenda usus fuerat Asterius Urbanus, quis credat, 
cadem argumentatione usurum secte patronum? 
Quarto, id etiam ex eodem Urbano constat, de facto 
illos oninem suam. prophetarum successionem in Ma- 
ximilla terminasse, nec alium quemvis post illam 
admisisse successorem. Eadem argumentatione usus 
Epiphanius, post illius obitum neminem alium a Mon- 
tanistis ad sua usque tempora agnitum esse confir- 
mat. Fieri igitur non potest, ut montanista Saturum 
Perpetuamque in prophetarum album retulerit. Id 
saltem ex illa aliorum argumentatione concedat lector 
necesse es!, qui ita argumentatur, non esse eo no- 
mine pro monlanista zstimandum. Nec tamen aliud 
proferunt, qui aliter. sentiunt viri sane eruditi. » 
Hec Dodwellus, que tamen quamvis erudite, ac 
subtiliter disputata, extorquere a me neutiquam po- 
tueruut, ut illis assensum accommodarem. His enin 
in rebus, quibuscumque nostris subtilibus atque eru- 
ditis observationibus przvalere debent rerum gesta- 
rum indubiz fidei monumenta, ex quibus, ut. modo 


Dodwelli disputatione inesse virium atque soliditatis 
ad montanisini suspicionem ab auctore nostro amo- 
liendam. 

V. His igitur duobus fundamentis tota lic eru- 
diti viri disputatio nititur. Primo, sub imperii Marci 
finem excessisse Maximillam, tribus circiter ac vi- 
ginti aniis, antequam martyrium Perpetua οἱ Feli- 
citas, earumque socii subireut. Secundo, persuasum 
fuisse Montanistis, nullum post Maximille obitum 
prophetam futurum, multo autem minus aliam post 
eam prophetidem expectandam. Fieri proinde non 
posse, ut Actorum scriptor, qui Saturum οἱ Perpe- 
wuam prophetie ac coelestium revelationum donis 
insignes eademque charismata, ad consummationem 
usque in Ecclesia permansura credidit, Montanista- 
rum fuerit erroribus imbutus. Mihi vero neutrum ho- 
rum qux vir doctus assumit, admitti posse videtur. 
Et ad primum illud quod attinet de obitu Maximillz, 
equidem scio multos in ea versari opinione, illum 
esse in annum Marci ultimum conferendum. Sed, ut 
alibi ostendi (1) ei jampridem Valesius observavit (2), 
inde eorum error profluxit, quod Asterium, qui se 
quatuordecim annis post Montani et Maximillz obi- 
tum, libros suos scripsisse testatur Apollonio vetus. 
tiorem esse crediderint, a quo memorix proditum est 
quadraginta annis antequam scriberet, Montanum 
prophetiam suain invexisse (5). At non rcs ita se ha- 
buit. « Etenim, » ut Valesius observat, « Apollonius, 
Montano adhuc superstite, cum insanis suis vatibus 


C Priscilla et Maximilla, librum suum composuit ut ex 


his fragmentis qux profert Eusebius elicitur, id- 
que non uno loco; ut cum dixit, ἡ προφῆτις ἡμῖν 
εἰπάτω τὰ χοτὰ ἀλέξοινδρυν τὸν λέγοντα ἑαυτὸν μάρτυρα, ὦ 
συνεστιᾶται, ὦ προσκυνοῦσι, x«i αὐτῷ πολλοί. ἘΠ paulo 
post de eodem Alexandro loquens ait ὃν ὁ προφύτης 
συνόντα πολλοῖς ἔτεσιν &voti. Ex quibus apparet ver- 
bis, et Alexandrum et Montanum ipsum ac Maximil- 
lam adhuc vixisse, cum hzc scriberet Apollonius. 
Neque vero ait Apollonius quadraginta annos efflu- 
xisse ab obitu Montani ad tempus quo ista scribebat; 
sed id tantum dicit , quadraginta annis antequam ipse 
ad scribendum accederet, Montanum pseudoprophe - 
tiam suam invexissc. » Quare cuin, Severo imperante 
et superstite adliuc Maximilla, libros suos Apollonius 


D elucubrarit, memoratos Asterió quatuordecim a Ma- 


ximillz obitu quietis imperii et Ecclesi: pacis annos, 
ἃ Caracalle post mortem patris initiis ad Alexandri 
priores annos esse ducendos, et Maximillam anno Do- 
mini plus minus ccxm obiisse, loco superius laudato de- 
monstravi. His ita animadversis facile corruunt qu.e 
Dodwellus false de Maximill:e interitu epocha su- 
persuruxit. Perpetuam enim atque l'elicitatem anno 
circiter ccri, sub ipsa pene Severian:? persecutioni 5 
initia, martyres occubuisse, verosimillima cerudito- 
rum, quos inter et Dodwellus, opinio est. Unde Per- 
(4) Disser. de capit. crimin. absol. sect. 2. 


(2) Annot. ad Euseb. lih. v, cap. 18. 
c (5) Apud Euseb. loc. cit. 


85 DISSERTATIO APOLOGETICA 84 
petus» martyrium Maximillze interitum annis ad mi- A scriptor adstruat, atque confirmet? « Nam quia spirita- 


nus decem pr:cessit : adeoque scriptor montanista 
ejus proplietias agnoscere potuit, ac venerari, eamque 
ut prophetissam colere, qnamvis non ignoraret, imo 
οἱ inconcusse ac firmiter crederet. nullam post Ma- 
ximillam fore proplietissam. 

V. Deinde, si arbitremur vera esse qua: de Maximil- 
]: obitu Dodwellus statuit, ean: scilicet anno Marci ul- 
timo excessisse, necesse profecto est, ut falsa omni- 
no sint qua secundo loco tradit de Montanistarum 
jn lianc sententiam consensione, quod nulla post Ma- 
ximillam futura essct in Ecclesia proplietissa. Etenim 
tam clare et aperte demonstrari potest, Montanistas, 
alias post Maximillam ( siejus mors in annum Marci 
ultimum conjiciatur) prophetissas agnovisse, ut. mi- 
rum sit, hoc virum doctum jecisse opinionis suz fun- 
damentum. Áunon od Montanistas defecerat Tertul- 
lianus, cum librum scripsit de Anima? Annon ab obitu 
Maximillze, triginta ferme annis, si illa Aurelii ultimo 
excessit, hunc librum elucubravit ? Et tamen alias se 
ibi, post insanam illam mulierem, pseudoprophetis- 
sas agnoscere profitetur (1). « Est hodie soror apud 
nos revelationum charismata sortita , quas in Eccle- 
sia inter dominica solemnia per ecstasin in spiritu pa- 
titur, conversatur cum angelis , aliquando etiam cum 
Domino, et vide!, el audit sacramenta, et quorumdam 
corda dinoscit, et medicinas desiderantibus subniit- 
tit, Jam vero prout Scriptur:e leguntur , aut. psalmi 
canuntur, aut allocutiones proferuntur, aut petilio- 
nes delegantur; ita iude materias visionibus submini- 
strantur : forte nescio quid de anima disserueramus, 
cum ea soror in spiritu esset. Post. transacta solem- 
nia, dimissa plebe, quo usu solet ncbis renuntiare 
qui viderit ( nam ΟἹ diligentissime digeruntur ut 
etiam probentur), inter eadera, inquit, ostensa est 
mili anima corporaliter ete. » En egregiam post Ma- 
ximillam Montanistarum | prophetissam ! Quid. quod 
in eodem libro (2) Perpetux revelationes, non minus 
quam passionis auctor, agnoscit atque commendat , 
adeoque Perpetuam non minus , quam Actorum col- 
lector, in prophetarum album referendam existimavit ? 
« Perpetua. fortissima martyr in. revelatione gloriae 
paradisi, solos illie commartyres suos vidit. » Et 
tamen Perpetua vix nata erat, cum Maxinrilla obiil, 
si sub imperii Marci finem vivere desiit, auno scilicet 


CLXXIX : anno eniin. ΘΟ quo. martyr occubuit , an- D 


norum erat, ut in Actis habetur, circiter viginti duo- 
rum. Quid etiam quod in eodem pariter libro tam 
longe abest, ut credat, post Montanum , et Maxiuil- 
lam prophetizx spiritum in. Ecclesia delecisse ; quin 
potius eos sibi viam ad nova charismata suscipier- 
da aperuisse significet, qui eadem in pseudoproplie- 
üs illis neutiquam fuerant aspernati : et hanc perpe- 
tuam atque indeficieitem. divinorum charismatum 
redundantiam, cum Apostoli in eedem loco, tum  ali- 
bi (5) Joelis testimoniis, liaud secus quam Actorum 
E (4) Cap. 9. 

; (2) Cap. 59. 

id Lib. de Resurrect. Carnis. sub. fin* 


lia charismata agnoscimus, post Joannem quoque 
prophetiam meruimus et consequi. Et hodie soror, 
etc., » relataque insanz vatis visione , subjungit : 
c llxc visio est ; Deus testis, et Apostolus cliarisma- 
tum in. Ecclesia futurorum idoneus sponsor. » Quid 
den:que quod in libro de Jejuniis adversus P*ychicos 
hoc eos nomine vellicat, quod divin: gratiz charis- 
matis terminos contituerent, seu palos, ut loquitur , 
terininales? (Quod utique in ipsos Montanistas retor- 
queri nullo negotio potuisset, si eisdem gratie donis 
fines in Maximilla posuissent : « sed rursus, inquit 
(1), palos terminales figitis Deo, sícut de gratia, ita 
de disciplina; sicut de charismatibus, ita et de so- 
lemnibus, ut proinde officia cessaverint, quemadmo- 


B dum et beneficia ejus. » 


Hxc mecum cogitanti in mentem venit an Monta- 
nistis in Africa perspecta omnia forte non essent , 
qui: Maximi!la in Asia oracula fuderat. Sed ab hac 
me cogitatione revocavit Firmiliani ad Cyprianum 
epistola (2), ex qua constat, etiam in Asia, alias post 
Maximillam inter Montanistas surrexisse prophetis- 
Sas : « Ante viginti, inquit, et duos fere aunos tem- 
poribus post Alexandrum imperatorem, multz ístic 
conflielationes et pressure acciderunt, vel in com- 
mune omnibus hominibus, vel privatim Christianis. 
es. In hae autem. perturbatione constitutis fide- 
libus......, emersit istic subito qu:edam mulier, quae 
in exstasi constituta, propheten se praferret, et quasi 
Sancto Spiritu plena sic ageret. [ta autem  princi- 


C palium. diemoniorum impetu ferebatur, ut. per lon- 


gum tempus sollicitaret οἱ deciperet fraternitatem , 
ac mirabilia quaedam | et. portentosa perficiens, et fa- 
cere se lerram moveri polliceretur.......... Quibus 
mendaciis, et jactationibus subegerat mentem singu- 
lorum, ut sibi obedirent et. quocumque praciperet, 
ac duceret, sequerentur : faceret. quoque muliercin 
illu, eruda hyeme, nudis pedibus per asperas nives 
ire, nec vexari in. aliquo aut. Lxdi illa discursione ; 
diceret ctiam, scin Judieam et Hierosolymam festina 
re, fingens tanquam inde venisset, etc. » Πὰς idco 
lato. calamo exscripsi, ut quisquis intelligat, quam 
egregias Montarist;:e, etiam in Asia, post Maxinillain 
habuerint prophetissas. Sanc si tempora convenirent, 
hane omnino ipsam esse crederes Maximillam, adeo 
in illam omnia concinant, qu: de Maximilla ex Aste- 
rio Urbano et aliis scriptoribus Euselius refert. Naim 
preter jam dicta, et utriusque spiritum coargtuere et 
confutare Catholici aggressi sunt; et sicut Maximilla , 
ut ait Tertuliianus (3) « non alium Deum praedicabat 
nec aliquam » ejusdem Tertulliani judicio, « fidei aut 
spei regulam evertebat » : Ita ista, « multos, » ut cst 
apud Firmilianum , baptizavit, « usitata. et legitima 
verba interrogationis usurpaus, ut nil discrepare ab - 
ecclesiastica regula videretur. » Et paulo ante de ca- 


(1) Cap. undecimo. 
(2) Inter Cyprianic. rxxv. 
. (3) Lib. de Jejuniis cap. 4. 


85 


PRO SS. PERPETUA, FELICITÀTE ET SOCIIS. 


86 


dem femina dixeral , « ctiam hoc frequenter ausám À versis omnem illud verisimilitudinem ducit. Primum 


esse, uL et invocatione non contemptibili sanctifica- 
re se panem, et Eucharistiam facere simularet et sa- 
crificium Domino non sine sacramento solit:e przedi- 
cationis offerret. » Que omnia montanistici spiritus 
characteres sunt, et suis prophetissis a Mortano fuisse 
permissa, ab antiquis scriptoribus memori: prodi- 
tum est. Constat igitur propterea non csse aliquem 
e Montanistarum catalogo expungendum, quod aliam 
post Maximillam agnoverit proplietissam ; quamvis 
enim insana hzc vates id de se predicaverit : Mec 
ἐμὲ προφῆτις οὗκἔτι Éerxc , elc. , altámen fieri. potuit 
(et id frequentissinié sectariis accidit) ut ad h:ee tam 
manifesta mendaci animum noluerint advertere , 
aut aliam propheten intellexerint, qux» novam et per- 
fectiorem doctrinam. ac disciplinam inveheret ; quo 
sensu novos ipsi. se Montanistarum patriarch:e pro- 
phetas nuncuparunt, quam novam judicio suo in- 
choarunt post Apostolos prophetiari. Ut ut sit, patet 
jam, puto, Dodwellum infirmo nimium niti tibicine , 
cum Actorum collectorem Montanistarum ideo cata- 
logo eximit, quod Perpetuam, post Maximillam, pro- 
pheten existimaverit, cum eam Tertullianus quoque 
prufessus montanista eodem loco ac numero ha. 
buerit. 

Vl. Hinc autem, ut superius dixi , Basnagius pri- 
mum suum adversus sanctos martyres ducit argu- 
mentum. « Ex Actorum, inquit, colleetore vero si- 
millima nobis conjectura nascitur, Perpetuam eosque 
martyres qui se mortis socios ipsi addidere de grege 


Montanistarum fuisse. Nemo sane familie liujus ea- (T 


tholicorum Ácia martyrum luci dedisset, quos ut- 
pote Psychicos contemptui habebant. Constat etiam, 
Perpetuam , Felicitalem , Saturum, eamdem cum 
Actorum auctore lidem profiteri , ut ex verbis ipsius 
exploratuin est: « Et nos itaque quod audivimus et 
conirectavimus , annuntiamus et. vobis, fratres et fi- 
lioli, ut et vos qui interfuistis, rememuremini glorize 
Domini : et qui nunc cognoscitis per auditum, com- 
munionem habeatis cum sanctis marlyribus. » Atqui 
collector Àctorum suo se indicio montanistani prodit. 
Deinde Tertullianus Catholicis infensissimus, Monta- 
nique defensor acerrimus, magnis Perpetuam laudibus 
afficit, ejusque visiouibus utitur ad probandum, solos 
ante diem judicii solemnis martyres in coelum re- 


^ 


illud sit Catholicos non fuisse a Moutanistis , qui non 
omnino desiperent, ut e. g. a Tertulliano, pro lixre- 
licis existimatos. Id primo constat ex hujus libro de 
Monogamia, ubi statim initio P-ychicos ab h.vrcticis 
distinguit : « ΠΡΟ εἰ nuptias auferunt, Psychici in- 
gerunt. » 8j quzrás quomodo id esse potuerit , ratio 
in promptu est, quam paulo inferius idem. subjungit, 
qued tota Montanistarum ἃ Catholicis differentia , 
ipsius judicio , non fidei, sed disciplinz: res csset ; 
hac cnim ratione Paracletum suum ab haereseos sus- 
picione liberare conatur. « Adversarius enim spiritus 
ex diversitate priedicationis appareret, primo regu- 
lam aculterans fidei et ita ordinem adulterans disci- 
plin: : quia. eujus gradus prior est , ejus corruptelà 


D antecedit, id est fidei quie prior est disciplina. Aute 


quis de Deo h:ereticus sit, necesse est οἱ tunc de in- 
stituto. Paracletus autem multa habens edocere, quae 
in illum distulit Dominus, secundum pr.finitionem , 
ipsum primo Christum contestabitur, quxlem credi. 
mus toto cum ordine Dei creatoris, et ipsum plorifl- 
cabit, et de ipso commemorabit : οἱ sic de principali 
regula agnitus , illa multa , quie sunt disciplinarum, 
revelabit, fldem dicente pro eis integritate proedi- 
cationis, licet novls , quia nunc revelantur. » Eadem 
ratione et in lib. de Jcjuniis (1) objectam a Catholicis 
Montano hiereseos notam depellere conatus est, eam- 
demque dijudicandi hxreses regulam tradidit. Cum 
enim invecIz? per Montanum disciplinz et institutioni 
ἃ Catholicis opponeretur, quod « aut pseudo-prophc- 
tia esset, si spiritalis vox solemnia illa constituit , aut 
haeresis, si humana przesumptio adinvenit , » ita respon - 
dit: «Indubitate et livresis et pieudo-prophetia divi- 
nitatis diversitate judicabuntur apud nos, unici Doi 
creatoris et Christi ejus antistites. » Similia habet 
libro de Virginibus velandis, pariter sub initium , ubi 
luculentius exponit praemissis locis memoratam ΓῸ - 
gulam fldei , quam qui adulterat , lh:ereticus est : qui 
servat, quamvis ordinem adulteret aut. innovet disci- 
plinz, hzereticus ipsius judicio censeri non debet : esse 
autem hujusmodi, qux: Montanus Apostolorum pr: - 
dicationi atque institutis adjecit; ordinata cea scilicet 
esse ad perficiendam, manente tamen eadem fidei re- 
gula, disciplinam : non esse propterea Montano de 
vetustate pr::scribendum ; aut. Montanistas ob nova 


cipi : « Quoinodo, inquit, Perpetua fortissima mar- D hzc instituta. inter hzreticos numerandos; aut ut 


tyr, etc. » Eo gravius id orgumenti, quod Tertullia- 
nus et Perpetua cosxtaneus ct incola Carthaginis, 
ubi Perpetua vitam cum morte commutavit, ignorare 
non potuerit cujusnam sect. esset, sive mulier illa, 
sive p:sssionis ejus collector. Est autem certo certius, 
Tertullianum neque Psychicorum alicui tot tintaque 
pr:econia voluisse tribui, multo autem minus verba 
ipsius, anctoritatemque adhiberi ad probandam, quam 
adsiruebat, sententiatn. » 

Ut hoc argumentum, quod aliquam, pricipue mili, 
primo adspectu, molestiam creare posse videtur, pc- 
nitus dissipetur atque evertatur, aliqua sunt mihi 
circa Montauistas observanda, ex quibus non animad- 


deinceps videbimus , ab apostolicarum ecclesiarum 
cominunione alienos esse censendos : « Regu!a quideui 
fidei una omnino est, sola immobilis, et conformabi- 
lis, credendi scilicet in unum Deum omnipotentem, 
mundi conditorem, et Filium ejus Jesum Christum , 
natum ex virgine Maria, crucifixum sub Pontio Pilato, 
tertia die resuscitatum a mortuis, receptum in coelis, 
sedentem nunc ad dexteram Patris, venturum judi- 
care vivos et mortuos, per carnis etiam resurrectio- 
nem. Π{π'6 lege fidei manente, ca:ttera. jam disciplinze 
et conversationis, admittuut novitatem correctionis.., 


(1) Capite undecimo. 


81 DISSERTATIO APOLOGETICA 88 


Qu: est ergo l'aracleti administratio, nisi h:ec, quod A arguere : « Sed alius, inquit (1), libellus hune gra- 


disciplin: dirigitur, etc. » Postea sequitur de commu- 
nicatione quam se Montanist:: eum Ecclesiis aposto- 
licis habere jactabant ob consensionem in eamdem 
fidem, cademque fidei sacramenta , de qua deinceps 
videbimus. Interim idem conficio argumentum ex his 
qua docet in. principio libri contra Praxeam, ubi 
quamvis aperic fateatur se, ob Paracleti sgnitionem 
atque defensionem a Psychicis esse disjunctum , atta- 
men eamdem dijudicandi hzereses regulam tradil, ex 
quà plane consequens est, hanc Montanistas inter et 
Psychicos dis:ensionem, non iis in rebus positam 
fuisse, quie fide: ipsius judicio l:ederent, aut ex qui- 
bus posseut h:ereses pullulare : « Nos vero, et sem- 
per et nunc magis, ut instruetiores per Paracletum 
deductorem scilicet omnis veritatis, unicum quidem 
Deum credimus, sub hac tamen dispensatione, quam 
οἰκονομίαν dicimus, ut unici Dei sit, et Filius serio 
jpsius, qui ex ipso processerit, per quem omnia f;cta 
sunt et siue quo factum cst. niliil. Hunc missuin ἃ 
Patre in Virginem, et ex ea natum hominem ct Deum 
filium hominis et filium Dei, et cognominatum Je- 
sum Christum. llunc passum, hunc mortuum, et se- 
pultum secundum Scripturas, et resuscitatum a Patre, 
€t in coelos resumptum, sedere ad dexteram Patris, 
venturum judicare vivos et mortuos. Qui exinde mi- 
Serit secundum promissionem suam a Patre Spiritum 
Sanctum  Paracletum , sanctificatorem fidei eorum, 
qui credunt in. Patrem οἱ Filium et Spiritum San- 
cium. lHlauc regulam ab initio Evangelii decucurrisse 
eiiam ante priores quosque hereticos, nedum ante 
Praxeam lhesternum , probabit tam ista posteritas 
omnium lizreticorum , quam ipsa novellitas Praxeze 
hesterni. Quo. perque adversus universas haereses 
jam hine pr:ejudicatuim sit, id esse verum. quodcum- 
que primum : id esse adulterum quodcunque poste- 
rius. » Profecto non. iguorabat Tertullianus, imo 'id 
aperte fatebatur, novam esse Montani. prophetiam , 
novam ipsias praedicationem , ejus instituta ab initio 
Evangelii minime decucurrisse, sed in posteriora h:ec 
tempora, uti Montanist:e effutiebaut , fuisse à Christo 
dilata. Uide. non alia. ratione potuit ἃ Montano suo 
hzrescos sive adulterii hzretici culpam infamiam- 
que amovere, quam dicendo, inductas ab co hesterna 
die traditiones, non fidei regulam adulterare , sed 
perficere disciplinam ; adeoque ad disciplinam , non 
ad fidem pertinuisse controversias Montanistas inter 
€t Catholicos excitatas ; et neque. hos, neque illos in 
hiereticorum censum fuisse referendus, quod, salva 
fidei regula, in. iis qua» conversationis et disciplinze 
sunt, invicem dissiderent. Idem etiam constat, ut alia 
plurima omittam, ex toto libro de Prascriptionibus 
adversus hi:ereticos, quo certe titulo neqnaquaim Psy- 
chicos, sive Catholicos comprehendit, eum nihil ma- 
gis adversus h:ereticos urgea!, quam veteres et apo- 
Stolicas traditiones, et apostolicarum Ecclesiarum 
auctoritatem ; niliil magis hereticis exprobret quam 
novitatem ; imo hoc ci propositum fuerit, ut ex ipso 
disci:'nus, omnes liereticorum sectas hoc solo titulo 


dum sustinebit adversus h:reticos , etiam sine retra- 
ctatu. doctrinarum revincendos, quod hoc siut de 
prascriptione novitatis. » Est autem, ut ipse etiam 
Basuagius docet (2), laudatus liber a Tertulliano con- 
scriptus , postquain ad. Montauistas defecerat. Et cst 
scriptus adversus omues h:ereses, ut. idem ipse Ter- 
tullianus. albi diserte testatur (5) : « Sed. jlenius 
ejusmodi prasceriptionibus adversus omnes hzreses 
alibi jam usi sumus. » Cum igitur niliil occurrat in eo 
libro, quod Catholicos possit offendere, iino quod non 
cx eorum sententia prolatum sit, adeo ut multorum 
opinio fuerit (4), eum fuisse a Tertulliano, antequain 
Montaui dogmata. amplecteretur, elucubratum ; coa- 
sequens est Psychicos seu Catholicos non fuisse a 


B Tertulliano inter hzereticos computatos. 


VII. Secundo notandum est quod et ex pripce- 
dentibus sponte fluit, et qux: jam dicta sunt lucu- 
lentius adhuc confirmat : Montanistas, quamvis con- 
versaltione et disciplina ab apostolicarum Ecciesia- 
rum institutionibus moribusque differrent, se tamen 
non esse arbitratos in iis in quibus fidei et christian 
religionis summa vertitur, ab earum communione 
alienos. Id ex eodem Tertulliano, et iisdem ferme- 
locis compertum est. Libro enim de Virginibus 
veloundis, postquam docuit Catholicos et Monta- 
nistas in unam fidei regulam conspirare, et Paracle- 
tum non fidem adulterasse, sed discipline supre- 
mam admovisse inànum , statim subjungit : « Per 
Grociam et quasdam barbarias ejus plures Ecclesi:e 


C virgines suasabscondunt. Est et sub hoc coelo instit1- 


tum istud alicubi, ne qui gentilitati grecanicze aut bar- 
barie: consuetudinem illam adscribat. Sed eas ego 
ecclesias proposui, quas et ipsi Apsstoli, vel apostol:ci 
viri condiderunt, et puto ante quosdam. Habent igitur 
et ill» eamdem consuetudinis auctoritatem, tempora 
eL-autecessores opponunt, magis quam poster: ist. 
Quid observabimus, quid diligemus? Non possuimus 
respuere consuetudinem, quam damnare non possu- 
mus, utpote non extraneam, quia non extraneoruin, 
cum quibus scilicel communicamus jus pacis, et no- 
men fraternitatis. Una nobis, et illis fides, unus Deus, 
idem Christus, eadem lavacri sacramenta. Semel 
dixerim, una Ecclesia sumus. [ta nostrum est, quod- 
cumque nostrorum est. » Sed nihil luculentius ad id 


D probandum afferri potest. iis, quzxe in eamdem sen- 


tentiam subtilissime disputat in libro de Pr:escriptio- 
nibus adversus hxreses, quein, uti dixi, jam montani- 
sta composuit. Aliqua ex eo libro loca, quamvis pro- 
lixiora, adhuc afferre operz pretium existimavi, quia 
rem plane conficiunt, et optimo in lumine collocant. 
Ait igitur ad convincendos h:ereticos hoc. solum esse 
disputandum (5) : « Quibus competat fides ipsa, cu- 


(f) Lib. 1. Adrers. Marcion., cap. 4. 

(2) Anno D. 200 num. ix.Vid. et Pagium. An. 195. 
num. 1v. 

(5) Lib. de Carne Christi, cap. 9. 

(4) Vid. Pamel. in Vita Tertull. ad An. 205 ; t. 1. 
col. 65, eonf. Aug. Noesselt. Dissert., 1. 3, c01. 171-177. 

(5) Cap. 19. 


89 ᾿ PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 90 
jus sint Scripturz, aquo et per quos ct quado οἱ qui- A ita. per successiones ab initio decurrentem, ut pri- 


bus sit tradita disciplina, qua (iunt Clristiani. Ubi 
enim apparuerit esse veritatem disciplinze, et fidei 
christianz, illic erit veritas Scripturarum, et exposi- 
tionum , et omnium traditionum christianarum. » 
Deinde subjungit quod Apostoli, ἃ Christo edo. 
£li (1), « el consecuti promissam vim Spiritus san- 
cii ad virtutes, et eloquium, primo per Jud.cam con- 
testata fide in Jesum Christum, et ecclesiis institutis, 
dehinc in orbem profecti, eamdem doctrinam ejus- 
dem fidei nationibus promulgaverunt, et proinde ec- 
clesiam apud unamquamque civitatem condiderunt, 
3 quibus traducem fidei et semina doctrinz cxterze 
exinde ecclesi:e mutuat:e. suut. et quotidie mutuan- 
tur, ut ecclesizx fiant. Ac per hoc, et ipsx apostolicae 


deputantur, ut soboles apostolicarum ecclesiarum. B 


Üimnne genus ad originem suam censeatur necesse 
est. Itaque tot ac tantz: Ecclesi: una est illa ab Apo- 
stolis prima, ex qua omnes: sic omnes prim et 
omnes apostolic:e , dum una omnes probant unita- 
tem , dum est illis communicatio pacis, et appella- 
tio fraternitatis, et contesseratio hospitalitatis ; quae 
jura non alia ratio regit, quam ejusdem sacramenti 
una traditio. Hanc igitur dirigimus pr:escriptionem (9): 
si Domiuus Jesus Christus Apostolos misit ad prze- 
dicandum, alios non esse recipiendos przdicatores 
quam quos Christus instituit..... Quid autem przdi- 
caverint, id est quid illis Christus revelaverit, et hic 
prescribam non aliter probari debere, nisi per eas- 
dem ecclesias, quas ipsi Apostoli condiderunt, ipsi 


eis predicando, tam viva (quod aiunt) voce, quam C 


per epistolas postea. Si li: ita sunt, constat proinde 
oninem doctrinam, quie cum illis ecclesiis apostolicis 
matricibus et origiualibus fidei conspiret , veritati 
deputaudam, id sine dubio, tenentem quod Ecclesie 
ab Apostolis, Apostoli a Christo, Christus a Deo sus- 
ceyit : reliquam vero omnem doctrinam de menda- 
€;o prejudicandam, qux: sapiat contra veritateni ec- 
clesiarum , et Apostolorum , et Cliristi , et. Dei. 
Superest ergo uii demonstremus, an hsc nostra 
doctrina, cujus regulam supra cdidimus, de Aposto- 
lorum traditione censeatur, et ex hoc ipso an c:eterze 
de icendacio veniant. Commuuicamus cum ecclesiis 
apostolicis, quod nulla doctrina diversa : lioc est te- 
stimonium veritatis. » Et infra, adversus hiereses 
qui se de velustate jactabant, seseque imperitis, 
quod sub. Apostolis fuissent, pro apostolicis vendita- 
bant : id, ait, illis incumbere, ut ostendant. aliquem 
se, vel ex Apostolis, vel ex apostolicis viris, qui ta- 
men cam Apostolis perseveraverit, suz habere in- 
sululionis auctorem, aut. saltem apostolicarum ec- 
clesiarum communione potiri (3) : «Caterum si qua 
audent inserere se ztaii apostolica, ut ideo videantur 
ab Apostelis tradit» , quia sub Apostolis fuerunt, 
possumus dicere : edant ergo origines ecclesiarum 
suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum, 


4) Cap. 20. 
2) Cap. 21. 
3 Cap. 32. 


. 


mus ille episcopus aliquem ex Apostolis, vel apo- 
sto'icis viris, qui tamen cum Apostolis perseverave- 
rit, habuerit auctorem οἱ antecessorem. lloc enim 
modo Eccle.ie apostolic:e census suos deferunt : 
Sicut Sinyrnieurum ecclesia habens Polyearpum 4} 
Joliaune collocatum refert ;' sicut Romanorum Cle- 
mentem a Petro ordinatum edit ; proinde utique et 
ceter:e exhibent quos ab Apostolis in episcopatum 
conslilulus , apostolici seminis iraduces habeant. 
Confingant tale aliquid hieretiei. Quid enim illis post 
blasphemiam | illicitum | est? Sed etsi con(inxeriut, 
nihil promovebunt. Ipsa enim doctrina eorum cuin 
apostolica comparata ex diversitate et contrarietate 
sua pronuntiabit, neque Apostoli alicujus auctoris 
esse, neque apostolici. Quia sicut Apostoli non di- 
versa inter se docuissent, ita et apostolici non con- 
traria Apostolis edidissent , nisi illi qui ab Apostolis 
desciverunt, et aliter pradicaverunt. Ad hanc itaque 
formam provocabuntur ab illis ecclesiis, que licct 
nnllum ex Apostolis, vel apostolicis auctorem suum 
proferant, ut. multo posteriores, quz. denique quo- 
tidie instituuntur, taàmen in eadem fide conspiran- 
tes, non. minus apostolica  deputantur pro cousan- 
guiuitate doctrine. Ita omnes. hzereses ad utramque 
formam a nostris ecclesiis provocate probent se qua- 
qua putant apostolicas. Sed adeo nec sunt, nec pos- 
sunt probare quod non sunt; nec recipiuntur in pa- 
cem, el in communicationem ab ecclesiis quoquo 
modo apostolicis ; scilicet ob diversitatem sacramenti 
nullo modo apostoliez. » Sed nihil luculentius iis, 
que non multo inferius de pr:ecipuis Ecclesiis apo- 
stolicis et presertim Romana, disserit. in hxc 
verba (4) : « Age jam, qui voles curiositatem melius 
exercere in negotio salutis tu:e, percurre Ecclesias 
apostolicas, apud quas ipsa adhuc cathedr: Apo- 
Stolurum suis locis pr:esidentur, apud quas ipsa au- 
thentice litter: eorum recitantur, sonantes vocem, 
et reprzsentantes faciem uniuscujusque. Proxime est 
tibi Achaia, habes Corinthum. Si non longe es a 
Macedonia , babes Philippos, habes "Thessaloniceu- 
ses. Si potes in Asiam tendere, habes Epliesum ; si 
autem [tali:& adjoces, habes Romam, unde nobis 
quoque auctoritas praesto est : statu felix Ecclesia, 
cui: totam Apostoli doctrinam cum sanguine suo pro- 


D fuderunt, ubi Petrus passioni dominicze ad.equa- 


tur ; ubi Paulus Johannis exitu coronatur ; ubi apo- 
stolus Johannes, posteaquam in oleum igneum dc- 
mersus, nihil passus est , iu insulam relegatur. Vi - 
deamus quid dixerit, quid docuerit, quid cum Afri- 
canis quoque ecclesiis contesserarit : unum Deum 
novit creatorem universitatis, et Christum Jesum ex 
Virgine Maria Filium Dei creatoris, et carnis resur- 
rectionem : legem et prophetas cum evangelicis et 
apostolicis litteris. miscet, et inde potat fidem eam , 
aqua signat, Sancto Spiritu vestit, Eucharistia pa- 
scit, martyrio exliortatur ; et ità adversus hanc in. 


(1) Cap. 36. 


- 


^1 


DISSERTATIO APOLUGETICA 


01 


stitutionem. neminem recipit, Ic. institutio, nou À prophetiam, et disciplinam reprobari, quám Mon- 


dico jam que futuras li;ereses. prenuntiabat, sed. de 
qua h:;ereses prodierunt. Sed non. fuerunt ex illa, ex 
quo factze sunt adversus. iilam. Etiam de olive ΩΝ - 
cleo mitis, et opi et necessarie , asper oleaster 
exoritür : ctiam. de. papavere fici gratissim:m et 
suavissim:e, ventosa et vàána caprifícus exsurgit. 
]ta et h:ereses de nostro fructificaverunt, non no- 
sir:e, degeueres veritatis grano, et. mendacio sylve- 
stres. » Potuissetne ἃ Baronio, Bellarmina, et aliis 
qui rotnanz Ecclesi: addictissimi habentur, quid- 
quam de illa aut magnificentius aut illustrius przedi- 
cari? Qu's crederet hi:ec haretico homini, et ab Ec- 
clesia rofnana extorri excidere potuissé , quibus 
omnes penitus adversus ejusdem Ecclesi: doctri- 
nam h:ereses profligantur ? Nemo. prorsus, qui non 
adverterit ad ea quie. liactenus ex. hoc. auctore de- 
duximus, non id scilicet in mentem venisse Monta- 
nistis, se ob novam prophetiam ac disciplinam ab 
ecclesiarnm apostolicarum communione in iis quie 


B 


fidei sunt, et in quibus summa vertitur religionis, 


excidisse. Attamen quid. non omnes consentiunt, li- 
brum de Prescriptionibus ἃ Tertulliano, dum inter 
Catholicos versaretur, non fuisse compositum ; ad- 
dam ex lib. ww cont. Marcion., quem constat, post- 
quam simultates cum Psychicis, ut ait (1), habere 
ceperat, fuisse ab eo concinnatum, simile de eccle- 
siis apostolicis , et pr::ssertim Romara, testimonium , 
adulterum scilicet. οἱ lh:reticum esse. habendum 
quidquid in rebts fidei ab earum traditione recedit, 


el extraneum esse cxistimandum quidquid cum illis (* 


non in und eademque fide cominunicat (9): « [n 
sumina si constat, id verius quud prius, id prius 
quod et ab initio , ab initio quod. ab Apostolis , pa- 
riter utique. consiabit, esse ab Apostolis tiadituimn 
quod apud ececlesias Apostolorum fuerit sacrosan- 
ctum, Videamus qnod lae. a Paulo Curinthili liuse- 
rint ; ad quam regulam Galatze sint. recorrecii ; qvid 
legant Philippenses, Thessalonicenses, Ejlhesii ; quid 
etiam Romani de prosimo sonent, quibus Evangelium 
el Petrus οἱ Pauius sanguine quoque suo signatum 
reli uerunt. Ilahemus et Johannis alumnas ecclesias. 
Nam et si Apocaulypsim ejus Marcion respuit , ordo 
tamen episcoporum ad originem recensus, in Johan- 
nem stabit auctarem. Sie et cirterarum  geuerositas 


tanus invexerat ; et tamen Romane Ecclesix, et cx- 
terarum apostolicarum auctoritatein. ubique prxdi- 
dicat, mirumque in. modum estollit, eosque a chri- 
Stianismo , 8} Apostulis et à Christo allenos esse 
decernit, qui non in unam. eámdemque fidem cum Ec. 
elesiis apostolicis conspiraverint. Quod profecto cer- 
tissimo cst argumeuto, non fuisse Montanistis persua- 
sum, se ab Ecclesiv catholice communione ia. iis 
qux fidei sunt, excidisse. 

Denique, ut innumera prttermittam qua hue 
in eamdem sententiam afferri possent , veram Chtisii 
Ecclesiam non fuisse Tertulliani judició ad sSulam 
Montanistarum sectam coaretatam , sed Catlióticos 
quoque ad unurh idemque Eccleste cóffuis perti- 
nuisse, cujus menbra , quamvis non easdertí ómnino 
sectarentüur. morum institutiónes ;, eadem nihilomi- 
nus fide, iisdemque sacramentis intér $& tollisáren- 
tur; ea luculenter ostendunt, qux de christiani no- 
minis Ecclesi que amplitudine adversus eihimicos 
disputat (1) 1 c Hesterui Sumus, et Vestra omnia im- 
)Hevimus; urbes, insulás, castella, municipia, conci- 
liabula , castra ipsa, tribus, decurias, palatium, sc- 
natum, forum, sola. vobis relinquimus templá. Cui 
bello non idonei, non prompti fuissemus; etiam 
inipares copiis, qui tam libenter trucidamur, si ion 
apud istam disciplinam magis occidi liceret, quain 
üccidere ? Potuimnus et inermes, hec rebelles, scd 
tautumimnodo discordes solius divurtii invidia adter- 
sus vos dimicasse. Si cnim tanta vis hominum in 
aliquem orbis remoti sinum abrupissemus 4 vobis, 
suffudisset utique. dominationemi vestram tot qua- 
liumeumque "amissio civium ; immo etiam et ipsa de- 
stitutione punisset : procul dubio espavissetis ad soli- 
ludinem vestram , ad silentium rerum , et stuporem 
quemdam quasi mortuz urbis quzesissetis quibus in 
ea imperassetis,. Plures hostes quam cives vobis re- 
mansissent , nunc enim pauciores lostés habetis pr:e 
multitudine Christianorum pene omnium civluin, pene 
onines cives eliristianos habendo. Sed hostes ftiilui- 
Stis vocari generis humani potius quam erroris hu- 
mani. » ILec de solis Montanistis intelligi sáne 1:01] 
possuut. Nunquam enin hic secta adeo pomoería sui 
dilatavit. Sed neque de Chiristianis , prout etiam hie- 
retici hoc nomine continentur. Hxreticos enim Chri- 


recognascitur. Dico itaque apud illas, nec solas jam ἢ stianorum numero, eodem libro (2), aperte submovit : 


apo-tolicas, sed apud universas quz illis de socie 
late sacramentl confacderantur, id Evangelium Lue 
ab initio editionis stare quod cum maxime tiemur.» 
H:ec profecto, et. his similia. qux apud eim passim 
occurrunt etiam in iis libris quos constat, postquam 
ad Montani dogiia delapsus. est, ab eo fuisse promul- 
ga'os, scribere numquam ausus fuisset, qui se non 
existimasset in iisdem cum ecclesils apostolicis fidei 
dogmatibus communicare. Non ignoralaat profecto 
Tertullianus, novam ab Ecclesia romana dainari 


(1) Vid. cap. 23 
(2) Cap. δ. 


« Sed dicet aliquis, etiam de nostris excedere quos- 
dam a regula disciplin:e : desinunt tum Christiani hia- 
beri penes uos. » Hiec igitur Ecclesia, cujus per 
totum librum inculpatos Sauctissimosque mores de- 
scribit , atque ttetur, et e eujus sinu inultos , ait, id 
temporis innumerosque martyres prodiisse , quorum 
singuis semen erdt Christianorum , neque hizreiricos 
complectebatur, neque solos Montanistas, sed vel 
maxime Catholicos , qui ut est apud eumdem Tertul- 
lianum (5) , de inuliitudine gloriabantur, et e quibus 


(1) Apolog., cap. 37. 
2) Ibid., cap. 46. 
(5) Lib. de Jejuniis, cap. 40. 


53 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


M 


constat, innumeros pro aliis sectis fuisse martyres A τ Quam pacem quidam in. Ecclesia non habentes a 


coronatos. Attameu cum, Tertulliani judicio, quo 
temporc Apologeticum promulgavit, nempe in medio 
sestu persecutionis , ipsi quoque Montani-t:» Cat:oli- 
corum numero censerentur ; manifestum est , ex iis 
ei veri; Catholicis unam eamdemque, e cjus senten- 
tia Christi Ecclesiam coustitisse, qux licet ubique 
non easdem omnii morum instituliones usurparet : 
unum (5161: idemque religionis corpus censenda 
esset, quod in eadem fidei dogmata conspiraret, iis- 
demque fidei exeramentis uteretur. 

Vill. Tertio notandum est, id quod etiam. ex prz- 
missis spontesua proficiscitur, Catholicorum mortyres 
fuisse a Montanistis pro veris marlyvibus vstimatos , 
δὲ ad eorum quoquomodo communionem via affe- 
eiasse. Catlioticos quidem martyres a Montanistarum 
commnnione abhorruisse, memori:e. prodidit Aste- 
rius Urbanus, non item Montanistas Catholicorum 
mariyrum comiunionem «esse aversatos (1) : 
« Quamobrein , inquit, quotiescumque Ecclesiv viri 
ad martyrium pro vera fide subeunduin vocati, una 
cum quibusd:m de Phrygum haresi, qui martyres 
dicuntur, casu quodam coierint, semper ab illis dis- 
sentiunl : οἱ communionem eorum sollicite vitantes, 
gloriosum tnartyrii exitum consequantur ; quippe qui 
Montani et muliercularum spiritui assensum commo- 
dare nefas ducant. Atque id verum esse constat ex 
jis quae nostra :etate in urbe Apamea, qu.e ad Mean- 
drum sita est, gesta sunt. a Caio. et Alexandro 
martyribus, oriundis Eumenia. » llujus quoque rei 


B 


manifesia uobis ex eodem "Tertulliano suppetuut ar- ( 


gumenta : imprimis ex libro ad Martyras, qui cum fu- 
rente persecutione editus fuerit, nullum dubium cst 
quin ad eorum classem pertineat , quos dum in Mon- 
tani castris militaret, elucubravit. Certum autem im- 
priiis est hunc librum veris, ex Tertulliani quoquo 
sententia , Christi martyribus fuisse nuneupatum , ut 
quos innumeris laudibus cumulat , et benediclos pas- 
sim appellat (2) : « Inter carnis alimenta. benedicti 
martyres designati. Imprimis ergo benedicti, cte. (5). 
Quo vos benedicti de carcere, etc. (4). Sc uunc be- 
nedicti, etc. Proiude vos benedict;ie, etc. (5). lH:ec 
benedicti nou sine caussa , ete. » Secundo , tertium 
est, lios, quos tantis benedictionibus cumulat, et ad 
coelum usque laudibus effert , non montanistas fuisse 
martyres, sed catholicos, aut ex his saltem plurimam 
corum partem constitisse. Id constat ex capite primo, 
ubi eos ad mutuam yacem his verbis adhoriatur : 


(1) ὃ2εν coi καὶ ἐπειδὰν οἱ ἐπὶ τὸ Tic κατὰ ἀλύθειαν 
“πίστεως μαρτύριον πληθέντες ἀπὸ τῆς Ἐχκλυσίας τύχωσι μετά 
τινῶν τῶν ἀπὸ Tic τῶν Φρυγῶν αἱρέσεως λ'γομίνων μαρτύρων 
διαρέρονταί τε πρὸς αὐτοὺς, χαὶ μὴ χοινωνγραυτες σύτοις 
πελειοῦνται, διὰ τὸ μὲ βυύλεσθαι συγκαταθίσιαι τῷ Ou 
Mzyrx.oU xai τῶν γυναιχῶν πνεύματι, χαὶ ὅτι τοῦτο ἀληθε 
καὶ ἐπὶ τῶν ἡμιτερῶν χρόνο» ἐν Δταμείᾳ τῇ πρὸς Μαιάνορῳ 
τυγχάνε: γεγενημίνον, ἐν τοῖς περὶ Γάϊον xxi Αὐέξανδρον απὸ 
Εὐμενείας, μαρτυρηυσατι, πρόδηλον. διριιὰ Euseb., lib. v, 
cap. 16. 

2) Cap. 1. 
5) Cap. 2. 
4j Cap. 3. 

(5) Cap. 4. 


D 


martyribus in carcere exorare cousueverunt. Et ideo 
eam etiam. propterea in. vobis habere, et custodire 
debeiis, ut si forte, et aliis prz:tare possitis. » llic 
euim Citholicorum mos fuit, ut communione ob cii- 
mina cajitalia dejecti, martyrum opem imploraren!. 
Porro Catholici ad Montanistas, quibus sciebant ejtus- 
modi Ecclesi: catholice. morem et. cousuetudinent 
improbari , minime confugissent. Tertio , certum cst 
marlyres, ad ques ejusmodi librum Tertullianus des- 
tinavit, à sua communione alienos neutiquam éredi- 
disse. Ecos enim rogat, quod inter alimenta carnis, 
quie illis Ecclesia subininistrabat, et hoc ab eo. imu- 
nuseulum acciperent, quod ad saginandum spiri'um 
faceret ; quod. certe mutu: communionis indubium 
est àngumentuin. Certum denique est Ecclesiam que 
laudatos martyres alimentis carnis tanquam pia 
mater fovebat , veram Christi Ecclesiam , Tertulliani 
quoque judicio fuisse : « Inter carnis alimenta bene- 
dicti martyres designati , qu:e vobis et domina mater 
Ecclesia de uberibus suis , et singula fratres de opi- 
bus suis propriis in carcere submiuistrant , capite ali- 
quid et a nobis , quod faciat ad spiritum quoque edu- 
candum. » Atqui catholica Ecclesia nisi de catliolicis 
martyribus sollicita non fnisset. Przeteiea iuter prz- 
ciptas Ecclesia: Romans dotes, ex. quibus illam, ut 
supra videmus, summopere commendat, hanc. etiam 
recenset, quod suos ad martyrium adhortaretur : 
Martyrio, inquit, adhortatur. Qux vero laus, aut glo- 
ria fuisset non geuuinos, sed adulleros Christo 
martyres parere? aut quis dubitet an veros Christi 
martyres in honore Tertullianus. habuerit, et eorum 
co: munionem exoptarit ? Postremo, eorum marty- 
rum , quorum fidem , constantiam , et multitudinem 
cum iu Apologetico, tum in. libro ad Scapulam, ct 
alibi frequentissime predicat, maximam partem 
fuisse Catholicorum , nec Basnagius, puto, inficia: 
iturus est : nisi forte velit eximiam hauc Catholicie, 
adeoque vera Christi Ecclesi: laudem detrahere, qucd 
fecundissima fuerit sanctorum martyrum parens. 


IX. Mis animadversis , nullam, puto, in Dasnagii 
prepositis argumentis superesse difficullatem. Quis 
enim miretur (si ad ea, de quibus hactenus disserui- 
mus, animum adverteril); «quis, inquam, miretur, 
auctorem. montanistam cathulicorum acta martyrum 
in lucem edere voluisse, et ad habendam cum illis 
communionem suos fuisse adliortatum ?. An id magis 
mirandum, quam ad quod eos, auctor similiter monta- 
nista, librum eorum laudibus refertum, communionis 
uique. symbolum , destinarit? aut quod apostolica. 
rum Ecclesiarum communionem, quarum inter pr:eci- 
pus membra martyres computantur , tantopere co.i- 
mendarit? Quis etiam iniretur Tertullianum magnis 
Perpetuam laudibus affecisse, fortissim:eque mat- 
iyris praeconio exornasse ? Annon magis mirandum, 
quod catholicos martyres, in libro ipsis nuncupato, 
tot benedictionibus eumulari, quod eorum certaminis 
« agonotheten: ? esse dixerit (1) « Deum vivum, xystar- 


(4) Capite tertio. 


θὺ DISSERTATIO APOLOGETICA 96 
clum'Spiritum Sanctum,coronam :eternitatis bravium, A magnum Basilium , Gregorium Theologum , aliosque 


angelicze substantie politiam in coelis, gloriam in s:e- 
cula seculorum? » Quis denique miretur, Perpetuze 
visionibus uti eum voluisse ad probandum, solos 
ante diem judicii solemnis martyres in cocum re- 
cipi? Non est profecto id magis mirandum, qvam 
quod Rutilii martyris in. libro adversus. Ecclesiam 
promulgato cum multa laude meimincrit, ejusque 
exemplo usus fuerit ad probandum , fugiendam non 
esse persecutionem , quia uihil fuga prosit, si Deus 
nolit. « Rutilius sanctissimus martyr, cum totiens, 
inquit (1) , fugis-et persecutionem de loco in locum, 
eliam periculum (ut putabat) nummis  redeinissel, 
post totam securitatem , quam sibi prospexerat , ex 
inopinato apprehensus, et pr:esidi oblatus, tormentis 


dissipatus , credo , pro fugie castigatione, dehiuc B 


ignibus datus, passionem, quam vitarat, misericordia 
Dei retulit. Quid aliud voluit Dominus uobis demon- 
strare hoc documento , quam fugiendum non esse, 
quia nihil fuga prosit, si Deus nolit? » Non huuc, 
puto, Dasnagius dicturus est martyrem montauistam, 
cum sibi licitum esse crediderit saluti δι: fuga con- 
Sulere et periculum pretio redimere; qu: illicita 
ex Montani disciplina habebantur; et tamen tot tan- 
taque in eum congerit przconia , ejusque exemplum, 
ut sanctissimi martyris, adhibet ad probandam 
quam adstruebat sententiam. Mavili etiam martyris 
Adruinetini cum laude memiuit in libro ad Scapulam, 
ejusque cxemplo utitur ad. probandam quam ad- 
Struebat sententiam : quod nulla videlicet civitas, 
nullus persecutor impune laturi essent christiani san- 
guinis effusionem (2) : « Tibi quoqueoptamus admoni- 
tionem solam fuisse, quod cum Adrumeticum Mavi- 
lum ad bestios damnasses, et statim lhix»c vexatio 
subsecuta est, et nune ex eadem. causa iuterpellatio 
sanguinis. » Et hunc igitur Basnagius audebit tam 
levi conjectura , quod a Tertulliano laudatus fuerit, e 
Montanistarum secta martyrem pronuntiare? Psychi- 
cos non adeo, ut ostendi, contemptui habebant Mon- 
tanist:€ , ut cos ab livreticis non distinguerent , ut in 
jis qux sunt fidei, alien: eos commuuionis esse ceu- 
Serent, ut eorum denique martyres ludibrio pariter 


haberent : neque Tertullianus, quamquam Catholicis 


infensissimus et Montani defensor acerrimus, eo un- 
quam vesania processit, ut iis qui in Catholic: Eccle- 
sim sinu martyres occubuissent, aut martyrii coronam 
detraheret, aut meritas laudes pr:econiaque invideret. 

X. Quo id minus miremur in Montanistis , simi- 
liter h:ereticorum exempla nou desunt. (nantis enim 
laudibus Socrates et Sozomenus , licet Novatiani ca- 
tholicos non solum martyres, sed etiam doctores 
non exornant? Neque eos dico mariyres aut doctores 
qui, antequam Novatianus schisma conflaret, in Ec- 
clesia catholica floruerunt : sed eus, qui deinceps exorti 
sunt, et ἃ quibus laudati scriptores optime noverant, 
Novatianos inter lireticos computari. Quibus enim 
preconiis Hosium, Athanasium , Alexandrum C. P., 


(1) Lib. de Fuga in Persecut. cap. 5. 
(2) Cap. 3. 


id generis doctores catholicos non afficiunt? Quam 
iidem uon tribuunt Niczeuis Patribus auctoritatem? 
Quam magn:e. huie synodo reverentiam, honoremque 
non deferunt? quamvis Catharos seu Novatianos inter 
hereticos. numerarit.. Quid porro dicam de iis qui 
sub Juliano Apostata, sub Valente imperatore ariano, 
et in Perside sub Sapore, martyribus, passi suut ? 
quantis a Socrate et Sozomeno, laudibus celebrantur ? 
annon eos veros inter, ac genuinos.Christi martyres 
numerant? aunon corum Acta, quantum ipsorum 
in scribendis historiis institutum patiebatur, in lucem 
proferunt? annon eamdem | illis, quam antiquis mar- 
tyribus tribuunt auctoritatem , quamvis non ignora- 
rent. non eos novatianze fuisse, sed. catliolic: com- 
imunionis? Et porro mirabimur, si auctor montanista 
catholicorum quorumdam Acta martyrum collegerit, 
ac litteris consignarit ? Si Tertullianus fortissimos eos 
martyres nuncuparit, et eorum revelationibus aucto- 
ritatem. aliquam honoremque detulerit? Idque ad. 
versus eorum orthodoxiam gravissimum esse prxju- 
dicium, et eos proinde catholicorum numero martyrum 
exinendos, et Montanistis relinquendos, arbitrabimur? 
ld si ita est , expungantur etiam oportet e Catholico- 
rum diptychis tot sanctissimi doctores, imo et ipsi 
Nicani Patres , tot fortissimi martyres, tot etiam re- 
ligiosi-simi monachi , quorum laudes nec Socrates, 
nec Sozomenus tacuerunt ; expungantur, inquam, e 
catholiearum ecclesiarum diptychis, et Novatianis ac- 
censeantur, propterea quod in eos Novatiani scripto- 
res tot tantaque pr:eonia contulerint. 

Xl. At ego non solum ex auctore montanista nullum 
crcari posse existimo sanctis martyribus przejudicium, 
quin et gravissimum inde pro illis conficere inihi vi- 
deor argumentum. Non euim scriptor montanista dis - 
simulasset, aut verbis solum ambigüis et obscuris in- 
dicasset, foitissimos atliletas secte suze martyres ex- 
stitisse, hos novam prophetiam fructus germinasse, ad 


ejusmodi certamina duriore quam invexerat, disci- 


plina Montanum imbelles quoque feminas instituisse. 
Quinimo h:ec aliaque hujusmodi palam apertisque 
verbis przdicasset , et. opportune importune nulla 
non ferme pagina lectoribus inculcasset. An nescimus 
qui sit his de rebus hxreticorum jactantia? quam 
inde soleant inaniter superbire, similive arrepta oc- 
casione in Catholicos impudentissime  debaechari ? 
Exemplo esse potest auctor Donatista, qui sanctorum 
Saturnini, Dativiet sociorum martyrun Áeta litterarum 
inonumentis consignavit. Quamvis enim laudati marty- 
res e Donatistarum secta non fuerint, cum nisi sedata 
persecutione praetextu traditionis conflatum schisina 
non SiL ; attamen quia passi sunt ne divinas Scripturas 
oerseculoribus traderent, et traditores videbantur 
exemplo suo przdamnasse, suaque communione cje- 
cisse : mirum quam inde se jactet, quave impudentia 
in Catholicos iusurgat  petulantissimus scriptor ! 
« Devicto, » inquit (1), « atque prostrato diabolo, 


(4) In pra-fat. 


21 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


98 


victricem palmam Ty passione gestantes, senten- A cum adjutoribus suis pugnatarus mecum. Veniunt 


tium in traditóres, alque in eorum consortes, qua « 
illos ab Ecelesixi communione rejecerant, cuncti mar- 
tyres proprio saugnine consignabant. Fas enim non 
fuerat, ut in Ecclesia Dei simul essent martyres et 
traditores. » Aliquidne in auctore Montanista simile 
occurrit? Mirum quam modeste , quam verecunde se 
gerat! Ait quidem se novas visiones et prophetias 
agnoscere , atque honorare : sed Perpetu: Saturique 
visienes ac celestes revelationes litteris mandaturus, 
von ideo Catholicis insultat, qui novos prophetas re- 
cipere recusabant. Suos quidem ad habendam cum 
martyribus communionem adhoriatur: sed non ideo 
illos a Catholicorum communione , novos proplietas 
reprobantium (quod auctor Donatis!a facit) deterret. 
Undeautem lizretico homini tanta modestia? nisi quia 
optime noverat, se non montanistarum , sed catholi- 
corum gesta martyrum litteris commendare. 


CAPUT il. 


INTERNIS BASNAGII ADVERSUS. NOSTROS MARTYRES ARGU- 
MENTIS GENERALE RESPONSUM ADHIBETUR. 


Jl. Interna. Basnagii adversus sanctos martyres argu- 
menta. 

Il. Actorum potius compilatori fides deroganda esset, 
quam sanctorum martyrum orthodoxia iu dubium revo- 
canda. 

Ill. Rationes adducuntur , quibus Actorum γνν σιότης 
in controversiam vocari possel, Prima ratio cx quibus- 
dam verbis exolicis que in Perpeluam, a qua maxima 
eorum pars scripta perhibetur, minime quadrant. 

]V. Secunda ratio ex styli similitudine, que unum et 
cumdem scriptorem refert , cum tamen a tribus diversis 
scripta fuisse dicantur. 

V. Neque Tertulliani, neque synchroni scriptoris auc- 
loritas impediret , quo minus de Aclorum fide dubita- 
remus, si aliquid reapse continerent. quod catholicos 
martyres dedeceret. 


I. Externa , ut vocant, argumenta duobus. prece- 
dentibus capitulis prosecuti sumus, interna sequen- 
tibus capitibus examinabimus. De bis in hunc modum 
disserit cruditus Basnagius : « His argumentis, » ex- 
ternis scilicet, » insita przstant. Quippe eo se modo 
Perpetua gerit , quasi Spiritum Sanctum , veluti mo- 
nile quoddam in arca inclusum sua haberet ad nutum, 
ejus illustrationibus quando vellet usura ad arbitrium. 
Audiantur verba ejus cap. 1, 2: « Dixit. mihi frater 
meus : Domina soror, jam in magna dignitate es; et 
tanta , ut postules visionem , οἱ ostendatur tibi an 
passio sit, an commeatus. Et ego αὐ me sciebam 
fabulari cum Domino cujus bene(icia tanta. experta 
eram, fidenter repromisi ei dicens : Cra:tina die tibi 
renuntiabo. » Mirain sane fiduciam οἱ sola Montani fa- 
milia dignam! Neque satis cum gravitate decentia- 
que oblata Perpetu: visa conjunguntur. Homo in ha- 
bitu pastoris, « decaseo quod mulgebat, dedit Perpetum 
quasi buceellam. » Hinc colligit sibi mortem imminere. 
Notabilius illud, quod cap. i, 2, Perpetua narrat : 
« Exivit quidam contra me /Egyptius fedus specie , 


οἱ ad me adolescentes decori adjutores et favitores 
mei: et expoliata sum, et facla sum masculus. » Pro- 
ccdit igitur cum /Egyptio ad pugnam Perpetua sexu 
niutato, victoric pretium acceptura « ramum viridem, 
in quo erant mala aurea. Et petiit silentium, οἱ dixit: 
llic /Egyptius si hanc vicerit, occidet illam gladio ; 
et si hunc vicerit, accipiet ramum istum. Et recessit. 
Et accessimus ad invicem, et ccepimus mittere pugnos. 
llle mihi pedes apprehendere quxrebat: ego autem 
illi calcibus faciem cxedebam. » Hxccine sunt Spiritu 
Sancto digna? similiane prophetis obtulit unquam? 
Scilicet ea visasunt, quibus sacrum Joelis accommodc- 
tur oraculum. Montani prorsus redelent officinam 
somnia ejusmodi, ecstasis ejus simillima, qua Tertul- 


B lianus probat animam esse « aerii coloris, et forma 


per omnia humanz (1) ». 

IM. Ilis omnibus difficultatibus hoc primum ad- 
hibeo generale responsum , quod si quidem objecta 
Perpetux visa aliquid reapse aut Spiritu Sancto, 
aul martyre indignum continerent, Actorum potius 
sinceritas, quam martyrum orthodoxia in dubium 
esset revocanda. {30 primum responsione usus est et 
sanctus Augustinus. Cum enim sibi Perpetuz visio 
inferius examinanda , qua fratrem suum Dinocratem 
in poenis, deinde in refrigerio vidit, objiceretur , hoc 
primum respondit (2) quod « nec Scriptura ipsa canonica 
est, nec illa sic scripsit vel quicumque illud scripsit, » 
elc. » Quibus verbis dubitare videtur, an reapse Per- 
petua revelationes suas in litteras miserit : adeoque 
non omuem actis et eorum editori fidem adhibere. 
Hic enim perspicue docet Perpeluam et Saturum, 
quie ad visiones et revelationes pertinent, suis ipsos 
manibus conscripsisse : « II:ec, inquit, sub initium, 
o1dinem totum martyrii sui jam hinc ipsa narrabit, 
sicut conscriptum manu sua, et suo sensu reliquit. 
Cum adhuc, inquit, cum persecutoribus essemus, 
et me pater avertere, etc. » Et infra : « Tum dixit milii 
frater meus, elc. » Atque ita semper cum ipsa tum 
Saturus in propria persona loquuntur. Et cap. ΠΙ, 
2 : « Hoc usque in pridie muneris egi : ipsius ou- 
tem muneris actum, si quis voluerit, scribat. » Et 
mox cap. 1v, 4 : « Sed et Saturus benedictus hanc vi- 
sionem suam edidit, quam ipse conscripsit. » Et in- 
fra, cap. v, 1: « Hie visiones insigniores ipsorum mar- 


D tyrun  beatissimorum, quas ipsi conscripserunt. » 


Et tandem cap. v, 5, se ait Perpetuz mandatum cx- 
sequi, οἱ 45 postea, ipso praserlim die muneris 
facta sunt, sicut ipsa desideraverat, posterorum me- 
morie commendere. « Quoniam ergo permisit, et 
permittendo voluit Spiritus Sanctus ordinem ipsius 
muneris conscribi, etsi indigni ad supplemeutum 
tante glori: describendum ; tamen quasi mandatum 
sanctissime Perpetue, imo lides commissum ejus 
exsequimur , etc, » Qui ergo rem toties ab auctore 
contestatam, atque ineulcatam in dubium revocat, 


(1) Lib. de Anima, cap. 9. 
(3) Lib. 1 de Anima, et ejus orig., cap. 10. . 


9) 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


100 


omnem profecto. cjus dictis fidem non habet. Nullibi A cire et plausibile efficerem potuisset. Primo enim 


autem sanctus. Augustinus in controversiam. vccat : 
fueritne Perpetua Ecclesi: mulier, au scetze montanis- 
ticv; sed ubicumque illius meminit, meminit au- 
tem frequentissime, ut sanctissimam martyrem, et 
inviclissiimam celebrat. Unde ex Augustini sententia, 
Actorum potius fides, quam martyrum  orthodoxia 
in dubium revocanda esset, si quidem ia Actis ali- 
quid occurreret quod aut. Spiritum sanctum, aut 
veros Christi martyres dedeceret. 

lt sane quot, licet antiqua, sactorum marivrum 
aul apostolorum aut quorumlibet insignium virorum 
3cta vel historias, hoc potissimum argumen4o, aut 
in dubium revocantur, aut penitus. exploduntur, et 
ad fabulas amandantur! Quot. etiam antiqua. monu- 


menta, hoc codem argumento, auctoribus quorum B 


nomina priferunt, abjudicantur! Ita qui Darnabe 
aut Clementis, aut Ignatii. Epistolas inter. supposi- 
titios feetus recensent, hac pr:iesertim ratione nitun- 
Lir, quod in eis apostolici viri doctrina, spiritus 
item apostolici vis et majestas desideretur. llac 
etiam ferme una ratione ducuntur, qui lHerm:e vi- 
siones, quamvis antiquis adeo celebratas, ut pene 
in Scripturarum -canonem relate ab. eis fuerint , ex- 
sibilant atque explodunt ; quod nempe multa ipsorum 
judicio contineant Apostolorum discipulo non satis 
digna, et ab Apostolorum doctrina perquam aliena ; 
neque, ut verbis utar Basnagii, satis cuim gravitate 
decentiaque oblata Herm:e visa conjungantur. Nemo 
lamen criticorum eo hactenus audacie processit, 
ut ob nzvos aliquos, aut errata, aut. etiam noxia 
doctrine capita, qui sibi in. hisce, aul ejusmodi 
monnmentis deprehendere videbatur, de illorum 
sana fide atque orthodoxia dubitaret, quibus cjus- 
zodi opera Patres etiam antiquissimi | tribuerunt. 
Maluerunt. scilicet. laudatis Patribus eripere — quie 
illorum indigna spiritu judicarunt, quain. de illorum 
pietate. ac religione indignum aliquid statuere, ct 
secundum eoruin contestatam virtutem de libris aul 
wibutis ipsis visionibus arbitrium facere, quam ob 
libros aut. visiones eorum famam et honorem in 
discrimen adducere: neque ideo pravam de sanctis 
quibusdam viris opinionem animo imbiberunt, quod 
prava judicarent, qui illis scripta tibucbantur 5.ἃ 
qua prava judicabant iis tribui noluerunt, de quibus 


fas non erat pravam animo imbibere opinionem. ἢ) 


Cum igitur nefas esset et sumnie —Lemeritatis de 
Perpetue et sociorum martyrum religione ac recia 
file per tot ab corum unartyrio sa:cula, universa- 
lis Ecclesie judicio et. veterum Patrum unanimi 
consensione comprobala, controversiam move-e. 
Sj quid in eorum actis offendit Basnagius, quod in 
catholicos. martyreg ipsius judicio non quadret, id 
potius, omne debuit ut adulterinum rejicere, quam 
de sanctis martyribus indignum aliquid constituere. 

MI. Neque profecto, si huic quam Augustinus ape- 
ruit, insistere orbitze voluisset, pro ea qua pollebat 
ingenii vi et critico acumiue, Basnagio. defuis:eat 
3rgumenia quibus hang opinionem utcumque. ful- 


C 


non sibi quisquam facile persuaderet, mulierem afri- 
canam adeo fuisse grzcis litteris addictam , ut ab 
lis in tam brevi scriptura saepius usurpandis, sibi 
nequiverit. temperare. Haud me latet grceca 6588 
quamplurima verba, quz? in vulgaien etiam, et po- 
pularem latini sermonis usum transierunt : at non 
ejusmodi, sunt qux? ἃ Perpetua in suis describendis 
visionibus usurpantur, imo fere inusi(ata, ct que 
in latinis scriptoribus vix, aut numquam occurrunt. 
Ita cap. 1, 5, « Bene venisti, Tegnon.» Ubi lRuinartius 
admonet, quod τέκνον, etsi rarius, aliquando tamen 
filiam designat. Sed vellem latinum scriptorem pro- 
lulisset, qui τέκνον το filia scripserit, Cap. 1, 5, « Os- 
tensum est mihi hoc in oromate. » Et cap. un, 2, 
« video in eroinate, ». In. quie loca. liec. annotat vir 
Cl. Lucas Holstenius : « Res exigit ut rescribatur 
horamate , nisi h.ec vox ita. deformata in usu. po- 
pulari Afrorum erat. Est autem ὄρσμα vox graeca 
Sonans visum, sive visionem  Usurpatur Actor. cap. 
xH,. 9: latini scriptores ea rarius usi sunt, tamen 
Aldhelimus, lib. de Virginitate, cap. 3, ubi de sancto 
Joanne evangelista loquitur, ait, euta « iu. Pathimo 
raptum in /ioromate, » ubi Meursius recte oramatesub- 
stituit in Mantissa critiea (sieque iu Bibliotheca sanc- 
lorum Patrum. editum reperio), frustra reprelien- 
dente. Suvartio. Analectorum lib. m, cap. 9, qui 
chroma. ibi rescribendum, persuadere nequidquam 
conatur. Reperio etiam apud Alcuinum, lib. 1 de 
Vita sancti Willebrordi, capite 2, liec verba : « Mater, 
intempest:» noclis quiele, cceleste in soinnis vidit 
horama. » Quod ait vir doctissimus, latinos scriptores 
liac voce rarius esse usos , perspicuum est; sed quod 
indicare videtur eam in usu populari Afrorum fuisse, 
haud facile concesserim ; cum neque in Tertulliano 
ejusdem ον] scriptore, quamquam exoticis ejusmodi 
àc pracipue gr.ecis vocibus admodum delectetur et 
frequentissime de visionibus, ac revelationibus agat, 
occurrat ; neque in supparibus scriptoribus , Cy- 
priano et Pontio diacono, quamquam et ipsi varias 
subinde visiones referant; neque item in Optato Mi- 
levitano, Augustino, Fulgentio, ac Victore Vitensi, 
quaa;vis non adeo castigata locutione, et a populari 


.Usu remotissima, utantur. Eodem capite i1, 2, vox 


alia gracie significationis occurrit : « A4igyptium vi- 
deo in afa volutantem. » « Afa, » inquit in hunc locum 
laudatus Holstenius, « pulvis est, grzcasignificatione : 
est enin grecum nomen, &ey, latine scriptum. So- 
lebant autem — pugiles. certaturi inspergere uncia 
corpora pulvere, vel in eo humi jacente se volutarc. 
Oid., Metamorphos.9, de duobus palestritis invicem 
sibi pulverem ad istum usum iministrantibus : 


Ille cavis hausto spargit me pulvere palinis 
Inque vicem fulva jactu flavescit areuze. 


« Quam arenam, unde fl :vescebant hic modo pu- 
gilum corpora, Martialis lib. vir, Epigram. 66, vocat 
laphen hoc versu: 

Etflaveseit Haphe. . . 

Nescio tamen, an:presier Martialem apud alium la« 


» 


401 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


109 


tinum scriptorem reperiatur; et poeta forsitan n:etri À miles p^rases, similes locutiones occurrunt ; unus 


causa hanc vocem usurpavit. Capite iteii. n, 3, 
grzecum aliud paulo post nomen legitur : « Et inter 
me et illum grande erat diadema. » De hac ctim 
voce haec habet llolstenius in notis: « Non dissi- 
mulo, si suscipioni esset indulgendum, videri nou 
sine fundamento reponi pos-e diasteia pro. diudema. 
Nam diastematis vocem latinis eo. seculo frequenta- 
tam intelligere licet ex L. Frontino lib. de Agror. 
Qualit., ubi sic scribit : Si tres circuli pares fnerint, 
inler se xquali diastemate connexi. Et. llygenus de 
Limit. constit., « Quid quod nec illa ipsa regione solis 
conspectus recte potest deprelieudi, nisi qualibus ab 
oriu et occasu diastematibus, lerramentum ponatur. » 
Item : «c terram punctum esse caeli eLinfra soleu amplo 
diastemate spiritus sustineri. » De hac tamen viri 
doctissimi observatione, hiec subjungit Petrus Pos- 
sinus : « Qux notat. hic Holstenius de conjectura 
qua rescribendum suspicatur diastcma pro diadema 
videntur hanc exceptionem pati, quod loca illa quz 
citat Fr^utini et. Ilygeni agriiensorum parum certo 
persuadeant, sanctam Perpetuain usam hoc loco ista 
voce que erat propria arUs agrimensoria, ac conse- 
quenter aliena ab usu vulgari, presertim mulierum 
in Africa. » liaqne ex constanti ac diserta ms. co- 
dicis leclione vocem diadema relineri vult, et idem 
ferme quod Limbi nomen hoc loco significare. Sed 
quie in lianc mentem erudite atque subtiliter disse- 
rit, non ostendunt hanc fuisse eo tempore hujus vo- 
cis usitatam ac populurem noüionem, sicut modo 


B 


idemque. stylus iu. ómuibus deprehenditur. Auctor 
Ejistole/ Biturigibus seriptv ad. Heuricum Valesium 
id opus Tertulliano attribuit. Quod. ut probaret, col- 
latis inultis Actorum locis cum aliis Tertulliaui ope- 
ribus ostei.dit eumdein. omnino stylum, easdem  lo- 
quendi formulas, ac etiam s:epius eadem verba in 
utrisque. reperiri. Sed he loquendi formule, hax 
plrases, hiec verba, hic demum quicumque sit Tcr- 
tullianicus stylus, non in iis tantum  quze de suo 
auclor se adjeci-se fatetur, sed in iis etiam quae ut 
Perpetu:e et Saturi verba. exhibet. animadvertitur. 
Basnagius tamen. laudatum opus Tertulliano his ar- 
gumentis ahjudicat : quod Tertulliano nullus vete- 
rum ea tribuit, Quia etiam stylus illo Tertulliani 
humilior est nec parihus ignibus micat. Denique 
Acta Perpeiux laudat ipse Tertullianus suppresso suo 
nomine, quod edit, dum operum suorum meminit. In 
prima istarum raticne, et ultima non multum mo- 
menti inest. Ad primam enim responderi facile pos- 
Sel; primo argumentum esse negativum, quod pro- 
pterea non admodum urgct. Secundo, ideo, non fuisse 
id operis inter Tertullinni Opera. receusitum, quod 
Actorum potius collector quam auctor haberetur. 
Postremam quoque rationem facile esset eludere, di- 
cendo imprimis quod Tertullianus Acta, non cilat, 
sed Perpjetus visionei) memorat, quam aliunde acce- 
pisse poterat, quam ex Actis. Deinde cum librum 
scripsit de Anima, Acta. for-itan nondum. ediderat, 
Sed ea apud se retincbat suo tempore pullicanda, 


Limbi nominis apud scholasticos, adeoque melius ac (; Plus itaque momenti in secunda ratione est. Non 


diasiema in alricanam feminam convenire. Licel 
enim Tertullianus, Perpetuxs cozvus, et Carthaginis 
incola, et postea sanctus Augustinus, sxpius abdita 
b:ec animarum, receplacula nominarint, numquam ea 
lamen diademata wupncuparuut : quanquam | ille, ul 
dictum est, exoticis et peregrinis, hic vero popiulpribus 
vocibus admodum delectarentur. Jam vero quis sibi 
facilepersuadeat, mulierem ad mari yrium festinantem, 
grxcam affectasse eruditionem , aut. inter. carceris 
umbras et angustias, in brevi hoc commentario litte- 
ris consignando, de inusitatis vocibus excogitasse, et 
non magis cas quip in usu familiari habebantur, prout 
sponte sese ac statim ad mentem offercbapt, usur- 
passe ? Saturnus quoque grzecas litteras amat, adeo ut 
in brevi scriptiuncula, qua visionem sua, exponit, 
grecis nequierit vocibus abstinere : « Et audivimus 
vocem upnitam dicentium, Agios, agios, agios, siuc 
cessatione. » 

]V. Secundo si Actorum editori fidem adhibemus, 
Acta non uno auclore constant, sed c trium, scripto- 
rum monuments concinnata sunt, Perpetux nimi- 
rum, Saturi, et eorumdem Actorum collecioris, qui 
el przfationem adjunxit, et qux ipso die muneris 
gesta sunt, in litteras misit. Verum si oculos propius 
adniovean:us, eaque uon osgcilanter a nobis. aut soui- 
niculose legantur, sed. przeseuti animo et ea. qua par 
est attentione, unum statio eumdemque auctorem 
reprrsentare videntur. Similia in omnibus verba, si- 


D 


enim negari polest, Actorum humilius esse dicendi 
genus neque Tertulliani. cothuruo. incedere. At non 
Perpetua solum οἱ Saturus, scd' ipse quoque Acto- 
rum editor humilius repit. Unde quemadmodum 
phrases aliquas. et verba Tertulliani verbis ac phra- 
sibus similia, non minus Saturus et Perpetua. quam 
passionis ecrum editor, habent : ità non minus iste 
humilius dicendi genus, quam Perpetua et Saturus 
consectatur. Et siquidem auctor epistolis propter ali- 
quam similitudinem suspicatus est, »n Actorum cdi- 
tor ipse fucrit Tertullianus : mullo magis propter 
unum ferme eumdemque orajionis characterem, 
suspicio esse poterit, annon Acla ex unius cejusdem- 
que auctoris manu profecta sint. 

Ilxc nn eo dicta velim, quod ejusmodi conjectu- 
ris admodum deferam , aut quod Actorum ἡνησιότχτα 
iw suspicionem adducere in animo rcapse ha- 
beam : sed ut ostenderem, quibus argumentis con- 
firmari posset opinio ejus, qui sibi in Perpetua visio- 
nibus ac revelationibus aliquid videretur offendere, 
quod aut Spiritum sanctum ayt catholieze communio- 
nis martyrem dedeceret ; ac propterca. ea. omnia 
vellet, ut Montanistarum commenta, et confictas 
ab otiosis ac superstitiosis hominibus fabulas repu- 


᾿ diare. Quod certe mineris audaciie foret, quam san- 


clas ipsos martyres Catholicorum diptychis expun- 
gere ct in Montanistarum censuni referre. 


V. Negjie vero aut Tertulliayi auctoritate, auLipsa 


105 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


104 


Actorum vetustate ab inca pto, si opus esse!, prose- Α editas fuisse, non admittunt, quod multa ipsorum 


quendaque hac via deterrerer. Non equidem Tertul- 
tulliani auctofitate; quamvis enim ea ad. manus ha- 
buisse credatur, et pro genuinis atque indubize fidei 
monumentis laudasse , de hoc tamen, ut dixi, non 
constat, cum ipsi commemoratam fPerpetux visio- 
nem aliunde potuerit accipere. Deinde, non. multum 
in lacce controversia scriptoris hnjus auctoritate 
deferendum est , cum nullius hisce in rebus criterii 
et judicii fuerit, ut qui sibi ab insanis, fanaticisque 
mulierculis turpissime imponi passus fuerit, et ani- 
mam aerei coloris csse crediderit, et forma! per omnia 
humane, quod eam sibi quidam e Momanistarum 
secta pseudo-prophetes, ejusmodi coloribus, et linea- 
mentis prieditam renuntiaverit. 


judicio contineant, quie fieri non potest ut epistole 
vere ab Ignatio scripte habuerint. Hae. responsione 
Dall:eus (1) Polycarpiani testimonii vim elevare co- 
natur, qui etiam ab jmpostore confictas, genuinis 
Jgnatii οἱ a Polyearpo laudatis epistolis similes ali- 
qua re fuisse largitur. Basnagius, qui sancto Ignatio, 
qu:e n:0do sib ejus nomine circumferuntur, non 56- 
cus ac Dall.eus, abjudicat, quod multa contineant 
qux fieri non potest, ut epistoke vere ab Ignatio 
scripte habuerint : eur non eidem, ubi de Perpetux 
revelationibus agebatur, orbitze institit? An non mi- 
noris temeritatis fuisset, admittere quidem fuissc 
Perpetuam coelestibus in carcere visionibus recrea- 
tam, sed casdem esse pernegare, quas editor mon- 


Fuerint etiam ab auctore cozvo, ut fertur, οἱ ipse B tanista vulgavit, quod multa contineant que fieri non 


in przefatione testatur, sanctorum martyrum Acta in 
Jitteras missa, et serze posteritati commendata : non 
inde tamen consequens esset, ea qua ad visiones 
pertinent, omnia esse avidis auribus, nulloque adhi- 
bito criterio excipienda. Quam facile est enim ut hi:ce 
in rebus et boni viri fallantur, et male feriati hotni- 
nes cum olio suo, tum aliorum credulitate abutan- 
tur ! Auctor, ut vidimus, montanista, qux de Perpe- 
(ux et Saturi visionibus habet, omnia ad arbitrium 
confingere potuisset. Res in imis carceris latebris, 
et recessibus geste narrantur. Quid Deo cum marty - 
ribus actum fuerit, ipse duntaxat Deus novit et mar- 
tyres, qui jam excesserant. Quis ergo pr:estaret, ea 
qux: Basnagio Montanistarum redolent ofllicinam , 


esse, martyribus reapse tribuenda, et non magis ex- C 


plodenda ut otiosi hominis, vanissimaque secte ad- 
dicti deliramenta ? Quo id proclivius de homine mon- 
tanista in animum induceremus, faceret exemplum 
auctoris donatist:à qui Marculi perdit» hujus et 
schismaticz factionis pseudomartyris Acta litterarum 
monumentis commendavit. Quamvis enim scriptor et 
ipse coxvus fuerit, quanta sunt tamen qu: mira li« 
centia commentus est, et multo majore impudentia 
lectoribus in illis Actis obtrudit! Quas enim refert 
hujus hypocritae revelationes, catholico martyre haud 
prorsus jhdignas, quis non ut audacissimi capitis 
commenta repudiet ? Qua ergo libertate auctori do- 
natist:e in his qua de Marculi visionibus narrat, li- 
dem abrogamus, quod heretico liomini non conve- 


niant ; eadem erga scriptorem montanistam, uti pos- D 


semus, si quas refert Perpetuz et Saturi visiones in 
catholicos martyres non quadrarent. 

Nollem equidem negare, Saturum et Perpetuam 
coelestibus inclaruisse revelationibus : sed an illie 
ips: sint, quas scriptor montanista publici juris fecit, 
merito quispiam, si opus esset, in controversiam vo- 
caret. Quidam eorum qui adversus lgnatianas episto- 
Jas calamum exeruerunt, aliquas a sancto martyre 
conscriptos fuisse litteras non inficiantur. Quin et ul- 
tro admittunt, eas a Polycarpo fuisse collectas, ea- 
rumque συναγωγὴν SU sanctum episcopum ad Phi. 
lippenses epistole subjanxisse : sed quas modo ha- 
bemus vel ab lgnatio scriptas, vel a Polycarpo 


potest ut immiss:e catholicis martyribus revelationes 
habuerint? Id, inquam, annon minoris temeritatis 
fuisset, quam montanismi catholicos martyres reos 
agere? Largiri etiam facile potuisset, quas ab impo- 
store confictas existimaret Perpetux et Saturi visio- 
nes, iisque in ore famse tune veraabantur, similes 
aliqua re fuisse, sed non easdem omnino quod ejus 
emunctissimis naribus qux modo exstant , Montani- 
starum redoleant officinam. 

Denique juxta hypothesim, quam in hoc capite 
persequor, quod montanismum reapse Perpetum et 
Felicitatis. Acta. redoleant, illud etiam largiri quis 
facile posset, Perpetuam et Saturum suas in carcere 
scripsisse revelationes; sed cum casu quodam, an- 
tequam vulgarentur, in. mauus hominis Montani su- 
perstitionibus implicati venissent, cas illum ad arbi- 
trium interpolasse, et quibusdam in locis, ut magis 
libuit, figmentis hzreticis inquinasse. In interpolato- 
rem proinde, non autem in sanctos martyres, esse 
refundenda qua montanismum criticis peritioribus 
saperent. 


CAPUT IV. 


De visionum aliorumque celestium donorum per priora 
Ecclesie secula, copia et ubertate disseritur. Vete- 
res Ghristianos, et omniwn opinione, genuinos Chri- 
sli martyres non minori, quam Perpetuam, fiducia 
divinis hisce Spiritus Sancti charismatibus, usos 
[uisse demonstratur. 

I. Nihil in nostrorum martyrum Actis reapse occur- 
rere quod Montani redoleat officinam. 

Il. Sanctus Justinus M. sui temporis prophetas cum 
veteribus comparat. Unde conficitur non minori quam 
illos fiducia propheticum spiritum usurpasse. 

lll. De Montanistarum initiis. Nullus vetustissimo- 
rum scriptorum wmontanistas ideo pro falsis prophetis 
habuit, quod veluti ad arbitrium Spiritus Sancti reve- 
lationibus uterentur. 

IV. De charismatum per hec tempora varietate et 
copia insigne sancti lrenmi testimonium. 

V. Quam presto fuerit veteribus. Christianis, ad 


(1) Apud Pearsou. Vindiciar. p. 4, cap. 5. 


105 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ΚΤ SOCIIS. 


108 


coercendos  abigendosque demones, virtus. Spiritus A Domina soror, jam in magna dignitate es, et tanta 


sancti. 

Vl. Potamiene, non minus quam Perpetue, memo- 
rabile exemplum. 

Vil. Quantum Cypriani vita visionibus ac revelatio- 
nibus abundaverit, ex ejus epistolis, et Pontio diacono 
ostenditar. 


VIII. Aliorum martyrum Acta iisdem Spiritus sancti 
donis referta. 


ΙΧ. Perpetua et sociorum martyrum avo charisma- 
tum. fontem, magis quam Cypriani temporibus exun- 
dasse. 


I. Quum, ut szpius dixi, qux capite przecedenti in 
medium produxi, non in eain mentem accipi velim, 
quasi Actorum γνησιότητα in controversiam vocare, 
aut eorumdem editorem, etsi montanistam, in fraudis 
suspicionem adducere, in animo habeam : alia nunc 
vobis via, Augustino etiam duce, capessenda danda- 
que opera est ut omnem ἃ Perpetu:x visionibus, 
etiam prout in Actis referuntur, montanismi suspi- 
cionem amoliamur. Ut enim Acta nullis Montanista- 
rum commentis iuquinata esse negeinus, e! Perpetux 
revelationes aliquid habere, quod Moutani scholam 
officinamque redoleat, Ecclesi: auctoritas facit, 4185 
non heri, aut nudiustertius, sed ab antiquis tempo- 
ribus, ut ex Augustino constat (1), publicam eorum 
lectionem approbavit. Facit etiam auctoritas Patrum, 
qui nibil a fide alienum, nihil indecorum, nihil deni- 
que, quod Montanistarum redoleat officinam, in iis 


ut postules visionem, et ostendatur tibi an passio sit, 
an commeatus. Et ego qu:e me sciebam fabulari cum 
Domino, cujus beneficia tanta experta eram, fidenter 
repromisi ei dicens : Crastina die tibi renuntiabo. » 
Eo, inquit Dasnagius, se modo Perpetua gerit ; quasi 
Spiritum sauctum veluti monile quoddam in arca 
inclusum sua haberet ad nutum, ejus illustrationibus, 
quando vellet, usura ad arbitrium ; recitatisque supe- 
rioribus verbis, miram, subjungit, fiduciam ct sola 
Montanistarum familia dignani ! 

Hoc argumento facile me expedirem; si innumera 
huc afferrem similis, si non etiam majoris fiducix 
exempla, non modo ex recentiorum sanctorum histo- 
riis; sed e Theodoriti queque historia religiosa, e 


B Gregorii Dialogis, ex Joannis Moschi Prato spirituali, 


et aliis hujusmodi quinti, sexti ac sequentium s:ecu- 
lorum voluminibus coacervata. At quoniam mihi cum 
ejusmodi hominibus qu:estio est, qui id generis mo- 
numentis omnem temere fidem abrogant, hic in 
prisentiarum | missa faciam, et ad alia me exempla 
festimoniaque convertam, quihus ii tantum refragari 
audeant, qui aut christianam religionem ludibrio 
habent, aut nullam penitus religionem colunt. Non 
est tamen cur a me aliquis exspectet ut. omnia huc 
conferam caelestium visionum , propheticarum re- 
velationum , aliorumque divinorum  charismatum 
exempla quibus Ecclesia plurimum fuit tribus priori- 
bus s:xeulis illustrata. Quamquam enim id inultum ju- 
varet ut intelligeremus, unde Perpetu: animum tanta 


ipsis Perpetuz revelationibus subodorati sunt quibus C fiducia incesserit (ex summa videlicet per ea tem- 


modo suspicio imprudentissime aspergitur. Nou erant 
Patres in rebus fidei subodorandi adeo obesis nari- 
bus, ut non statim bonum Christi odorem, eL coele- 
stium charismatum fragrantiam ab hzreticarum fabu- 
larum, inéptiarumque foetore discernerent. Non modo 
nullus ostendi potest hxreticus martyr, quem pro 
catholico Patres coluerint , sed neque etiam ulla ca- 
tholicorum martyrum. acta hzreticis fabulis inqui- 
naia , quorum ad fidelium zxdificationem publicam in 
Ecclesia lectionem esse voluerint. Ut boni pastores 
solliciti admodum erant, ut a noxiis atque inutilibus 
herbis oves averterent suas : neque credimus frau- 
dem nulli per tot sz:cula animadversam, nunc tan- 
dem Basnagio suboluisse. Enitendum est igitur, ut 


pora celestium donorum ubertate, et pene quoti- 
diano et communi, ac quibusvis justis exposito divi- 
norum charismatum usu), attamen quia bene longam 
eruditamque de Visionibus ad Epistolam viit Cypriani 
dissertationem texuit Henricus Dodwellus inter Pro- 
testantes nou. infimi subsellii theologus, in qua vete- 
rum Patrum, initio sumpto ab apostolicis ad Cy- 
prianum usque loca omnia in quibus de visionibus 
agunt, adversus eos asseruit ac vindicavit « qui, ut ait, 
qui legunt in illius szculi auctoribus de visioni- 
bus, ea ad Montanum trahunt atque Montanistas; » 
ideo hoc ego labore in presentia supersedebo, sed ea 
dumtaxat cum ex antiquorum Patrum scriptis seligam 
testimonia, tum ex martyrum sinceris Actis proba- 


injectas antiquis hisce: et probatis veterum Patrum D tisque historiis exempla qux: ad meum institutum 


calculo monumentis haretic:e pravitatis maculas de- 
tergamus, et inde etiam conflatam sanctis martyribus 
sceleris hujus invidiam depellamus. Quod me fa- 
cile consecuturum esse confido, singula qu:eque ad 
examen revocando, et ad severiores critices regulas 
expeudendo, que Basnagium in pravam lianc de 
sanctis martyribus opinionem adduxerunt. Primum, 
ut vidimus, inter insita et ex ipsis Actis et Perpe- 
Quz verbis collecta, adversus Martyres argumentum 
repetit ex eo quod initio capitis quarti Perpetua 
narrat in hzc verba : « Tunc dixit mihi frater meus: 


(4) Enarr. in Ps. xvn. 
PaTRor. Ill. 


propius accedere videbuntur, et ex quibus facile pos- 
Sit intelligi, Montanistarum familie propriam non 
fuisse miram illam Perpetux fiduciam, qua futuri 
eventus revelationem fratri spopondit. 

Il. Notanda sunt autem imprimis qux:edam Justini 
martyris loca ex Dialogo cum Tryphone, in quo, ut 
Eusebius advertit (4) : « Propheti: dona adhuc sua 
ztote in Ecclesia viguisse, scribit. » Sed quomodo 
viguerint , productis sancti martyris testimoniis com- 
pertum magis habebimus atque exploratum. lta 

ἄφει δὲ χαὶ ὡς ὅτι μέχρι καὶ αὐτοῦ χαρίσματα 
sor edesee isi τῆς ἐκιλησίας. Lib. iv, ΓΝ 
cap. 18. 
5. 


407 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


08 


enim ait (4) : « Apud nos cnim huc usque etiam pro- À philadelphensi et deinde Perpetum adeo familiarera 


phetica exstant dona, unde el vos intelligere debeiis 
qux olim in genere vestro fuere, ea essein nos transla- 
ta. » Et infra, quam perspicuum esse docet, et in 
omnium oculis positum, nullum tum amplius exstare 
in Judxorum gente prophetam : tam palam esse 
omnibus , ac manifestum, esse revera inter Christia 
nos non viros tantum, sed etiam feminas , prophe- 
εἶα spiritu, secundum Joelis vatieinium afflatos (2) : 
« [ta ut in genere vestro non amplius more veteri 
prophetz futuri essent : quod et oculis ipsi vestris 
cernere potestis. Post illum namque nullus omuino 
apud vos natus est propbeta. » Et paulo post (5) : 
« Est apud nos videre et feminas et masculos dona 
a Spiritu Dei habentes. » Hoc Justini martyris testi- 


fuisse dicamus, ut a Christianis interrogati , liec f&- 
ducia responderint : « Cras vobis renuntiabimus » : pro- 
phetz scilicet, aut prophetidis appellationem, noa illi 
olim, aut illz tulisse videntur, qui semel tantum aut 
iterum prophetica fudissent oracula, sed qui pro- 
phetico spiritu familiariter, et pene dixerim ad arbi- 
trium uterentur. Alioquin cum prophetica dona tanta 
oiim in Ecclesia copia exundarent, cur aliqui tan- 
tum nec magno sano numero prophete χατ᾽ ἐξοχὺν 
dicii fuissent, ut quos Asterius apud Eusebium loco 
szpius laudato recenset , et Polycarpus dictus Eccle- 
si: Smyrnensi διδάσκαλος ἀποστολικὸς, καὶ προφρηταιῦς (1), 
Doctor apostolicus et propheticus ? 

Ill. Non longe post Justini martyrium montanis- 


monio falsi imprimis convincitur Basnagius, dum B tic: factionis initia videntur esse collocanda , ai, ut 


ait (4) , in Novo Testamento de solis Philippi evan- 
geliste filiabus referri quod a numine acte oracula 
funderent. Nam sanctus Justinus promiscuum, et 
commune fuisse tradit masculis et feminis prophe- 
tie domum. Quamquam et illud non admodum vero- 
simile videatur, Philippi filias, quamvis , ut scribit 
ad Victorem Polycrates (5), in Asia consenuerint , 
ad id usque temporis pervenisse. AslLerius quoque 
Urbanus inter novi Testamenti catholicos prophetas , 
ut quos dicat niliil ad Monianistas pertinuisse, μηδὲν 
αὐτοῖς προσήκοντας, preter Philippi filias, Ammiam 
quamdam philadelphensem recenset, spiritu, ut 
Montanist:e jactarent, quod (6) « post Quadratm et 
Ammiam phbiladelphensein mulieres illzte Montani in 


Ruinartius (2) et alii volunt, anno cLxvu aut etiam 
serius sanctus martyr occubuit. Anno enim cLxxvu, quo 
Lugdunenses martyres passi suut, nefarizesectze funda- 
menta, ut Eusebius refert , jacta jam fuerant. Prin- 
cipio, ut ex eodem Eusebio constat , varia fuit eorum 
fortuna : alii eos ut veros prophetas celebrabant , 
alii quid de illis st«tuerent ancipites herebaut, adeo 
ut aliarum quoque ecclesiarum, et presertim. Galli- 
cane , de hac nova prophetia sententiam per liueras 
Asiani rogarint. Causam vero cur non stalim ab 
omnibus repudiarentur , hanc fuisse tradit Eusebius , 
quod cum adhuc in Ecclesia divin; gratie charis- 
mata affluerent, haud insolens videbatur, eos quoque, 
qui austerum vivendi genus extrinsecu& consecta- 


prophetie gratiam successerant. » ln hos itaque C bantur, cogestibus charismatis abundare : « Cum Mon- 


novi Testamenti non prophetas modo, sed etiam 
prophetissas translata fuisse docet Justinus, pro- 
pletica dona quibus olim synagoga inclaruerat; id- 
que tanta perspicuitate alque evidentia, ui Judaeos 
ipsos hujusce rei testes appellet. Quod utique argu- 
mento est, non minori copia, atque ubertate sese novis 
bisce prophetis, quam antiquis, prophetia; spiritum 
infudisse. Jam vero an non eo se modo veteris Tes- 
tamenti prophetae gerebant, quasi Spiritum Sanctum 
veluti monile quoddam in pectore suo, ut in arca in- 
elusum, sua haberent ad nutum, ejus illustrationibus 
usuri ad arbitrium ? Aunon de futuris eventibus a po- 
pulo requisiti, eadem plane fiducia, qua Perpetua, 
se illi, crastina die, aut post breve tempus renun- 


tanus, inquit Eusebius (5), et Alcibiades ac Theo- 
dotus tunc primum in Phrygia, opinione hominum , 
tamquam propheie celebrari coepissent ; ( multa 
quippe divin: grati: miracula in pluribus ecclesiis 
etiam tum fieri solita fidem plurimis faciebant, eos 
quoque prophetare ) , cumque illorum hominum 
causa dissensio orta esset, qui in. Gallia erant fra- 
wes, privatum de his judicium suum, religiosum 
imprimis et cum recta fide consentiens, rursus ei- 
dem epistole subjunxerunt, prolatis interfectorum 
apud se martyrum variis epistolis quas illé dum. in 
vinculis adliuc essent, partim ad [fratres in Asia et 
Phrygia degentes , partim ad Eleutherum. Roman: 
urbis episcopuin scripserant, pro pace Ecclesiarum 


tiaturos $pondebant ? Quid ergo mirum, si novi Tes- D 


tamenti prophetis, ut Agabo, Silee , Quadrato, Poly- 
carpo ei prophetissis, ut filiabus Philippi, Ammi:e 


(4) Παρὰ γὰρ ἡμῖν x«i μέχρι vov προφητικά χαρίσματα 
ἔστιν ^ ἐξ οὗ χαὶ αὐτοὶ συνιέναι ὀρείλετε, ὅτι τὰ πάλαι do τῶ 
γένει ὑμῶν bora. εἰς ἡμᾶς μετετέθη. ᾿ 

(3) Mzxfri ὧν τῷ γένει ὑμῶν κατὰ τὸ παλαιὸν ἔθος πρυ- 
φήτας γενγσεσθαι, ὅπερ καὶ ὄψει ὑμεῖν ἰδεῖν ἔστι " μετ᾽ ἐκεῖνον 
γὰρ οὗϑεις ὅλως tpyprtse παρ᾽ ὑμῖν γεγένηται. 

(3) Καὶ παρ᾽ ἡμῖν ἔστιν ἰδεῖν χαὶ θηλείας καὶ ἄρσενας 
χαρίσματα ἀπὸ τοῦ Π εύματος τοῦ Θεοῦ ἔχοντας. 

(4) Anno D. 203, N. V. 

(9) Apud Euseb. lib. v Hist. Eccles., cap. 44. 

(0) Μετὰ Κάδρατον καὶ τὴν ἐν Φιλαδελρείακ ἀμμίαν. αἴ 
“περὶ οντανὸν δι'οέξαντο γυναῖκές τὸ προρητυιὸν χάριφμα, 
Apud Euseb. [lis:. Eccles., cap. 17. 


(!) Epist. de illius martyrio, apud Kuseb,, lib. rv, 
llist. Eccles., cap. 15. | 

(2) Admonit. in acta sancti Justini M., n. 12. 

(5) Τῶν δ᾽ ἀμφὶ τὸν Μοντανὸν καὶ ἀλκιδιώδη» καὶ Geó3o- 
τον, περὶ τὴν Φρυγίοιν ἄρτι τότε πρῶτον τὴν τερὲὶ τοῦ προ- 
φητεῦτιν ὑπόληψιν παρὰ πολλοὶς ἐκφερομένων * πλεῖσχαι yep 
ουν xxl ἄλλαι παραιδοξιποιίαι τοῦ θείου χαρίσματος εἰσέτι 
τότ: χατὰ διαοόρους ἐκχλησίας ἐχτελούμεναι, πίστιν παρὰ 
πολλυῖς τοῦ κιχείνους προφητεύειν» παρεῖχον ^ xai δὰ Sia- 
φωνίας ὑπαρχυύτης πιρὶ τῶν δεδη ωὠμένων, αὖθις οἱ κοτὰ 
τὴν Γαλλίαν &ot)pol, τὴν ἰδία» κρίτιν καὶ περὶ τούτων εὖ- 
λαδὰ χαὶ ὀρθοδιξοτάτην ὑποτάττουσιν " ἐχθέμενοι χαὶ τῶν 
παρ᾽ αὑτοῖς τελειωέντων μαρτύρων διαφόρους δπιστόλας " 
ἧς d» δεσμοῖς ἔτι ὑπάρχοντες, τοῖς ἐπ᾿ ἀσέαρ nod Φρυγίκο 
ἀδελροῖς διεχάραξαν, οὗ μὲν ἀλλὰ xxi Ἐλευθέρῳ τῷ τότε Do 
μαίων ἐπισκόπῳ, τῆς τῶν (anu εἰρήνης ἕνεκα πρεσθεύογε 


τες. Lib. 5, cap. ὅ. 


109 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


110 


quasi legatione fungentes. » Hiec de Montanistarum À virtutis. specimina adbuc sua state in quibusdam 


initiis Eusebius ; ex quibus nemo non facile intelligit, 
cam per 56 tempora in. Ecclesia fuisse divinorum 
clharismatum ubertatem, ui ex eo firma conjectura 
capi nón posset , aliquos e prophetarum albo expun- 
gendos esse, quod cum magna fiducia prophetieum 
Spiritum usurparent. Ejusdem libri capite decimo 
sexto et seqq. aliquot illius xvi scriptores memorat , 
qui Montanistas gravissimis scriptis exagitarunt , nt 
Apollinarem Hieropolitanum , Asterium Urbenum, 
Miltiadem, Apollonium, Serapionem, /£lium, Publium 
Julium Develi Colonis Thracim episcopum, et ex 
quibusdam longas bene ῥήσεις affert , in quibus cer- 
nere esi, quo signorum genere veteres illi Patres 
adulterinum Montani spiritum deprehenderent. Prz- 


ecclesiis superfuisse , testatur his verbis: Tantum 
abest, inquit (C. 57), u& mortuum excitent per ora- 
tionem, quemadmodum Dominus et Apostoli fece- 
runi, sed ei $&epenumero inter fratres tota. simul 
waius loci ccclesia ob aliquant neeessitatem id fla- 
giiante cum jejuniis multis οἱ orationibus, reversa 
est in corpus anima deíumeti, οἱ sanctorum precibus 
bominis vita denata est. » Et aliquanto post : « Quod 
$i , inquit, simulatione quadam ae prestigiis hzc Do- 
minum fecisse dicturi sunt , ad Prophetarum orocula 
eos deducentes , ex illis deionstrabimus cuneta de 
ipso ita predieta et gesta esse certissime, eumque 
esse Filium Dei. Unde etiam in ejus nomine quot- 
quot veri sunt ejus discipuli , accepta ab eo gratia, 


ter pravos eorum mores, οἱ vaticiniorum falsitatem B ad salutem atque utilitatem reliquorum omnium ea 


illud imprimis, αἱ supra vidimus, novis hisce pro- 
phetis objecerunt , qued velat arrepticii , subito quo- 
dam /lurore ac meatis excessu concussi, insana 
quzdam et importuna atque alieaa proloquerentur , 
praeter morem aique institutum Eeclesim ἃ majori- 
bus traditum , et continua deinceys successione pro- 
pagatwm. Nullibi autem id illis opposuisse legimus, 
quod Perpetu:e Basnagius opponit, eamque propterea 
ui mentanistam traducit , quod coelestes revelationes 
cum magna fiducia praestolarenter. Nullum eerte 
vir eruditus afferre poterit veterem Patrum testi- 
mosaiue , que demonstret magnam illam , quam in 
Perpeia müratur, fiduciam montanistie: — familie 
fuisse propriam : qua erge fuisse potius δι βοΐ, nedi- 


faciunt, prout unusquisque ipsorum ab eo munus ac- 
ceperit. Alii enim dx:monas expellunt certissime ac 
verissime, adeo ut qui bujusmodi malis spiritibus 
liberati sunt , sspe fidem amplectantur, et in Ecele- 
sia permaneant. Alii prieseientiam futurorum, et vi- 
siones sortili àunt, el propheticas pradicliones. 
Alii infirmos per impositionem maneuwn curant, ac 
pristings sawitati restituant. Sed el mortui aliquoties, 
ut supra diximus, exeitati sunt, et pluribus deinceps 
annis nobiscum remanserunt, Quid plura ? non po. 
test uumerus iniri donorum, qux per universum or- 
bem Ecclesia a Deo accipiens in nomine ejus qui sub 
Poutiu Pilato cruciixus est Jesu Christi , quotidie ad 
opitulationem gentium operatur, nec fallens quem- 


eam temeritate ei audaeia, hoc esse voluit in C quam, nee pecuniam corradens. Ut enim gratis ac- 


sancüissima [femina meontauistici spiritms argumen- 
Win 1 

IV. His eiedem temporibus pietatis et eruditionis 
laude florebat imprimis lrensus. Ex seeundo ip ius 
adversas Hxwreses hbro insignem locum offert Euse- 
bius, in quo e Divine, inquit (1), admirand:zque 


4) E» δεντέρω τῆς αὗτίς vneDloroue, ὅτι δὴ χαὶ εἰς αὖ- 
36» ὑποδείχμαιτα τῆς θείας x«i παραδόξου δυνάμεω; d) ἀκκλη- 
eie τισὶν ὑπολέλειπτο, διὰ τούτων ἐπισημαίνεται λόγων " 
€ Τοσοῦτον δὲ ἀπυδέουσι τοῦ νεχρὺν ἐγεῖραι, xx 0c ὁ Ἀύριος 
ἤγειρε καὶ οἱ ἀπόστολοι διὰ προτευχῆς " xal ἐν τὴ ἀδελφό - 
Twft πολλάχις. δὰ τὸ ἀναγοαον τῆς χωτὰ τόπον ἐκκλησίας 
πάσης αἰτησαμένης μετὰ νηστείας xai λιτανείας πολλῆς, 
ἐπέτρεψε τὸ πνεῦμα τοῦ τετελευτηκότος. καὶ ἐχαρίσθη ὁ ἄν- 
θρωπος ταῖς Oy xic τῶν ἁγίων.» Kai αὐγίς φησι μετ᾽ ἕτερα " € Εἰ 
δὲ καὶ τὸν Κύριον φαντασιώδως τὰ τοιαῦτα π’ποιηχένοι! φυ]- 
σύυσιν, ἐπὶ τὰ προφητικὰ ἀνάγοντες αὐτοὺς, ἐξ αὐτῶν ἐσι- 
δείξομεν πάντα οὕτως περὶ αὑτοῦ καὶ προειρῆσθαι χαὶ γεγο - 
γένχι BeBuluc, xai αὐτὸν μόνον εἶναι τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ" διὸ 
ναὶ ἂν τῷ bisou ὀνόματι οἱ ἁληθῷς αὐτοῦ μαθηταὶ, παρ᾽ 
αὐτοῦ λαθόντες τὴν χαρῖν, ἐτιτελοῦσιν ἐπ᾽ ἐν"ργεσίᾳ τῇ τῶν 
λοιπῶν ἀνθρώπων, καθὼς εἷς ἕχαστος αὐτῶν «1» Ónpr ἂν εἶ- 
χηφε παρ᾽ αὐτοῦ ^ οἱ μὲν γὰρ δαίμονας ἐλαύνουσι βεβαίως 
καὶ ἀληθῶς, dors πολλάκις χαὶ πιστεύειν αὐτοὺς διείνους χα - 
θαρισύξντας ἀπὸ τῶν πονηρῶν πνευμάτων, καὶ εἶναι d» τῇ 
ἐχελησίᾳ" οἱ δὲ καὶ πρόγνωσιν ἔχουσι τῷν μελλόντων, ταὶ 
ὀπιατίας χοὶ ῥύσεις προφητικὰς ᾿ ἄλλοι δὲ τοὺς κάμνοντας 
διὰ τῆς τῶν χειρδν ἐπιθέσεως ἰῶνται, xal ὑγιεῖς ἀποκαθιστᾶ» 
et^ ἤδη δὲ, χαθὼς ἔφεμεν, καὶ νεχροὶ ἠγέρθησαν, καὶ παρέ- 
μεινῶν σὸν Sui, ἱχανοῖς ἔτεσι" καὶ τί yáp ; οὐκ ἔστιν ἀριθμόν 
εἰπεῖν τῶν χαρισμόυγων ὧν κατὰ παντὸς τοῦ κόσμου ἡ ἐκκ)η- 
σία παρὰ θεοῦ ἡαβοῦσα ἐν τῷ ὀνόμοστι "lrqqU Χριστοῦ τόῦ 
γταυρωθένγτος ἐπὶ Ποντίου trou, ἑκάστης ἡμέρας ἐτ ἐνερ" 


cepit ἃ Deo, sic etiam gratis ministrat. » ldem, 
inquit Eusebius , iu alie loco ita scribit : « Sicuti 
multu& ex fratribus audimus in Ecclesia , qui pro- 
phetiz dona €onsecuti sunt, et omni linguarum ge- 
nere per Spiritum loquaatur, et ad hominum utilita- 
tem occulta in lucem. proferunt, atque arcana Dei 
mysteria exponual, Ex his igitar apporet multipli-- 
cem donorum spiritualium varietatem ad illa usque 
tempora penes ees , qui digui essent, perinausisse. » 
Cum res Ecclesig id (lemporis ita se liaberent, et 
tabla esset divinorum cbarismatum varietas et Copia , 
ui neque eorum iniri numerus posset, et quotquot 
essent ἀληϑῶς αὐτοῦ μαθηταί, €« Yeri ejus, id est Christi 
discipuli» propheticis donis abundarent, ei vel iiortuos 


D excitarent , vel diemones ejicerent, aut futura praz- 


viderent , aut occulta cordium penetrarent, aut. infir- 
mi0s per impositionem manuum sanitati restituerent, 
aut omni generc linguarum per Spiritum loqueren- 
tur ; an non imprudenter illi faciunt, qui res Chris- 
tianorum illius temporis ex presenti rerum statu 


γεσίᾳ τῇ τῶν ἐθνῶν ἐπιτελεῖ, pore dpemaros& τινας, prt 
ἐξαργυριξομένη" ὡς γὰρ δωρεὰν εἴληρε παρὰ θεοῦ, δωρεὰν καὶ 
διαχυνεῖ : αὶ ἐν ἑτέρῳ δὲ τόπῳ ὁ αὐτὸς γράρει" ε αθὼς καὶ 
qro336r) ἀχούομεν ἀδελφῶν ἐν τὴ ἐκκλησίᾳ προφητικὰ χαρίσματα 
ἐχόντων καὶ παντοδαπαῖς λαλούντων διὰ τοῦ Πνεύματος 
γλώσσαις, καὶ τὰ κρύφια. τῶν ἀν) pore εἰς φαινερὸν ἀγόντων 
ἐπὶ τῷ συμφέροντι, καὶ τὰ μυστήριᾳ τοῦ θεοῦ ἐκδιηγουμένων" 
ταῦτα καὶ περὶ τοῦ διαφορὰς χαρισμάτων μέχρι καὶ τῶν 
δηλουμένων χρόνων πυρὰ τοῖς ἀξίοις διαμεῖναι.» Lib. quiutQ 
Hist. eccles., cap. 7. 


411 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


112 


mctientes , tantopere mirantur , quod sancta femina À stum timentes, » subjungit laudatus auctor, « et Deum 


ἀληθῶς αὑτοῦ μαθύήτρια, adeoque divinis hisce charis- 
Inatis assueta , ut qu:ze se « sciebat fabulari cum Do- 
miuo, » cunctis jam terrenis affectibus exsoluta , el 
in ipsa martyrii expeditione, eam sibi sumpserit de 
divina dignatione fiduciam , « cujus beneficia tanta 
experla erat, » ut fidenter se fratri renuntiaturam 
Spoponderit, an passio futura esset an commeatus ἢ 
ld Basnagii judicio longe est ab istorum temporum 
moribus: sed annon longius est etiam ab hodierna 
consuetudine, quod tunc πολλάκις, « szepenuinero in- 
ter fratres » factum esse testatur Irenzeus, quod « tota 
simul unius loci Ecclesia ob aliquam necessitatem 
id flagitante cum jejuniis multis οἱ orationibus , 
reversa sit in corpus anima defuncti, et sanctorum 
precibus hominis vita donata sit ? » 

V. Sed ut intelligat Basnagius, qua fiducia veteres 
Christiani divina hzc charismata et virtutes admi- 
nistrarent, audiat qux Tertulliauus jactet de illorum 
iu d:emones imperio (1): « Edatur hic aliquis sub 
tribunalibus vestris, quem demone agi constet : 
jussus a quolibet christiano loqui spiritus ille, tam se 
da*monem confitebitur de vero, quam alibi deum de 
falso. /Eque producatur aliquis ex iis qui de Deo 
pati existimantur, qui aris inhalantes numen de ni- 
dore concipiunt, qui ructando conantur, qui anhe- 
]ando profantur. Ista ipsa virgo coelestis pluviarum 
pollicitatrix, iste ipse /Esculapius medicinarum de- 
monstrator, alias demorituris Socordio, et Denatio 
et Asclepiodoto sebministrator, nisi se daomones 
confessi fuerint, christiano mentiri non audentes, 
jbidem ill.us christiani procacissimi sanguinem fun- 
dite. Quid isto opere manifestius? Quid hac proba- 
tione fidelius? Simplicitas veritatis in medio est. 
Virtus illi sua assistit : nihil suspicari licebit, magia 
aut aliqua ejusmodi fallacia fieri dicetis, si oculi ves- 
tri et aures permiserint vobis. Quid autem injici 
potest adversus id quod ostenditur nuda sinceri- 
tate? » Annon liec magna fiducia; de cujusvis chri- 
stiani sanguine cum tyrannis transigere, si non ad ar- 
bitrium et quam maluerit in dz:emonas exerceat potes- 
tatem? An istam quoque fiduciam sola Montani familia 
dignam, Basnagius dicere audebit, quod huic sectz 
Tertullianus fuerit addictus ? At nullus hic ejusmodi 
cavillationibus locus ; non hic de occultis privatisque 


visionibus aut revelationibus agitur, sed de re cujus D 


publicum, et sub ipsis etlinicerum magistratuum tribu- 
palibus, exhibetur experimentum ; et christianae reli- 
gionis decus el christiani hominis sanguis iu dis- 
crimen vocatur, nisi signum oblatum ex sententia 
processerit. Annon vero ila se gerit, ita loquitur 
Tertullianus, quasi Spiritum sanctum ad coercendos et 
subjiciendos sibi daemones, veluti monile quoddam 
in arca inclusum $ua. Christiani haberent ad nutum, 
ejus virtute ac potestate, quando vellent, usuri ad 
arbitrium ? Unde autem Christianis tanta fiducia, nisi 
ex quotidiano id genus virtutum experimento? « Chri- 


(4| Apelog., cap. 25. 


in Christo, subjiciuntur servis Dei et Christi. Ita de 
coutactu, deque afflatu nostro...... etiam de corpo- 
ribus nostro imperio excedunt inviti et dolentes, 
et vobis prz:esentibus erubescentes. » Libro autem de 
Corona milit. boc spiritu, hac virtute non clericos 
modo aut insigniores Christianos, sed quosvis promis- 
cue, etiam laicos, przeditos fuisse, clareet aperte signi- 
ficat, dum Christianos, illos utique quibus ex Eccle- 
si; catholiez: disciplina militare licebat, a susci- 
pienda vel exercenda militia boc inter cztera argu- 
mento deterret, quod militibus noctu pro demonum 
templis excubaudum esset, in. quos Christianus in- 
terdiu imperium exercebat, quosque exorcismis 
fugabat (1) : « Et quos interdiu exorcismis fugavit, 


B noctibus defensabit, incumbens et requiescens super 


C 


luncho quo perfossum est latus Christi. » Cui, ut 
vidimus, concinit Irenzus qui veros Christi discipu- 
los, nulla distinctione adhibita, liac, ait, inter cztera 
dona przditos fuisse potestate, ut. dzemones expel- 
lerenl βεβαίως x«i ἀληθῶς. Et utroque antiquior Jus- 
inus ipsos etinicos harum virtutum testes appellat , 
ut qui sub ipsorum oculis et palam ederentur (2) : 
« Hoc ipsum ex his, qu: sub aspectu vestro sunt, 
intelligere potestis. Complures siquidem dz:monum 
intemperiis correptos homines per orbem omnem et 
hanc vestram urbem, quos alii adjuratores οἱ incan- 
tatores et venefici vestri curare non potuerunt, per 
multi bominum nostrorum, Christianorum, inquam, 
per nomen Jesu Christi sub Pontio Pilato crucifixi 
adjurantes sanarunt, atque etiam nunc sanant exar- 
mantes atque exigentes ab hominibus, qui illos obse- 
derunt dzemones. » Et in dialogo cum Tliryphone (3): 
« Opitulatorem namque ipsum et redemptorem no- 
minamus, cujus eliam nominis potentiam d:imones 
tremunt et reformidant, et hodie quoque illi per 
nomen Jesu Christi crucifixi sub Pontio Pilato qui 
Judex procuratorem egit, adjurati nobis parent. » Et 
rur$u:n : « Et nunc nos, qui in crucifixum sub Pon- 
tio Pilato Jesum Dominum nostrum credimus, dz- 
monia cuncta, spiritusque malignos adjurantes, sub 
potestate eos nostra subditos habemus. » Non minori 
quam Tertullianus fiducia magnus hac de re loquitur 
Athanasius, quamvis quarto szculo, non eadem qua 


E 


(1) Cap. 11. 

(2) Kai νῦν dx τῶν ὑπ᾽ ὄψιν γινομένων μαθεῖν δύνασθε" 
δαιμονιολύπτους γὰρ πολλοὺς κατὰ τὸν χόσμον dy τῇ ὑμετέρᾳ 
πόλει πολλοὲ τῶν ἡμετέρων ἀνθρώπων, καὶ Χριστι’νῶν, ἐξ- 
ορκίξοντες χατὰ τοῦ ὀνόματος ἰητοῦ Χριστοῦ τοῦ σταυρωθὲν- 
τος ἐπὶ Πιντίου Πιλάτου, ὑπὸ τῶν ἄλλων πάντων ἑπορκιστῶν 
καὶ ἐπαστῷν, καὶ φαρμαχευτῶν μὴ ἰαθέντας, lácayro, καὶ Eri 
νῦν ἰῶνται, χαταργοῦντες xal ἐχδιώχοντες τοὺς χατἔχοντας 
τοὺς ἀνθρώπους δαίμονας. Apolog. 2 ad Senat. 

(5) βοηθὸν γὰρ ἐκεῖνον xai λυτρωτὴν καλοῦμεν, οὗ καὶ 
τὴν τοῦ ὀνόματος ἰσχὺν καὶ τὰ δαιμόνια τρίμει, καὶ σίίμερον 
ἐξορκιξόμενα κατὰ τοῦ ὀνόματος ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ σπαυρω- 
θέντος ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου τοῦ γενομένου ἐπιτρόπον τῆς 
ουδαίας. ὑπουτάσσετα:. Καὶ νῦν ἡμεῖς οἱ πιστεύοντες elc τὲν 
σταυρωθέντα ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου ἰησοῦν Κύριον ἡμῶν, τὰ 
δαιμόνια πάντα καὶ πνεύματα πονηρὰ ἐξορκίδοντες ὑποτασοό- 
μενα ἡμῖν ἔχομεν. 


415 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


114 


tertio ineunte, uberlate hxc spiritus Sancti charis- A tia damnatam, Basilides unus ex apparitoribus ad 


mata redundarent (1) : « Hac autem qux dicimus, 
non in solis verbis consistunt, sed ipsa etiam expe- 
rientia preclarum veritati dat testimonium. Accedat 
itaque quisquis voluerit, ac virtutis insignia in Christi 
virginibus, nec non in adolescentibus, qui castimo- 
niam profitentur immortalitatisque fidem in tanto 
Christi martyrum choro contempletur. Veniat, et 
quisquis ea qux» diximus experiri cupit, 5tquein me- 
diis ipsis demonum presiigiis, et oraculorum fallaciis 
ac magi? prodigiis, signo crucis qux» apud ipsos lu- 
dibrio est, utatur solumque Christum nominet : 
mox videbit quam cito per ipsum fugentur dz::mones, 
cessent oracula, ars omnis magica veneficiaque eva- 
nescant. » Si non est incredibile veteres Christianos 


supplicium adducit. Cumque vulgus eam vexare, et 
obsceenis verbis illudere ei conaretur, Basilides qui- 
dem eos qui contumeliam yirgini faciebant abster- 
rens propellebat, multaque misericordi: et humani- 
tatis erga illam prebebat indicia. Illa vero benigui- 
tatem. hominis erga se libenter amplectens, bono 
animo eum esse jussit : se namque post obitum 5:.- 
lutem ipsius a Domino impetraturam, et collata in se 
beneficia brevi remuneraturam esse....... Et hujus- 
modi quidem certamen nobilissima virgo decertavit, 
Brevi autem postea Basilides...... Christianum se 
cesse, idque palam profiteri...... Cumque quídam in 
Doinino fratres eum adiissent, et causam subite illius 
atque. insperat:e conversionis interrogarent, dixisse 


tantam exercuisse adversus dzemones potestatem, et jg fertur, Potamizenam tertio post martyrium die, noctu 


ad malignos spiritus coercendos, Spiritus Sancti vir- 
tutem, veluti gladium a femore pendentem habuisse 
ad nutum, eum quando vellent, exerturos ad arbi- 
trium : cur incredibile videtur feminam divino spi- 
γῇ plenam ita se gessisse, quasi ipsum veluti mo- 
nile quoddam in pectore suo ut in arca inclusum 
habuisset ad nutum, ejus illustrationibes quando 
vellet usura ad arbitriun? Non video quid huic ar- 
gumenio reponi possit. Non nititur incerlis aut. ob- 
scuris exemplis, non dubiis aut forte coufictis reve- 
lationibus, non vagis vulgi rumoribus, aut tradi- 
tionibus, sed palam et in omnium oculis rerum 
gestarum fide, clarissimis monumentis contestata 
consignataque. Spiritus Saucti virtute ad comprimen- 


dos d:emones veteres Christiani ad arbitrium ute- (1 


bantur. « Quid hoc opere manifestius? » Cur igitur 
candidata martyrii Spiritus Saneti. illustrationes ad 
arbitrium impetrare non potuit ? « quid hac proba- 
tione fidelius? simplicitas veritatis in medlo est: 
virtus illi sua assisiit ; nihil suspicari licebit, » non 
montanismum aut fanatismum, aut aliquid hujus- 
modi. 

VI. Eadem qua Perpetua, Severi persecutione, 
sancla Potami:ena inter Alexaudrinos hujus temporis 
martyres celeberrima, sublata est, cujus non solum 
exstat apud Kusebium illustris apparitio, sed insignis 
in Deum fiduciz exemplum, non niinus quam | illud 
Perpetux admiratione dignum. Eusebii verba pro 
more subjiciam (2) : « Protinus igitur judicis senten- 


D 


(1) Ταῦτα δὲ τά λεγόμενα παρ ἡμῶν οὖκ ἄχρι λόγων 
ἐστὶν, ἀλλὰ xai ἐξ αὑτῆς τῆς πείρας ἔχει τὴν τῆς ἀληθείας 
μαρτυρ'αν" παρίτο γὰρ 3 βουλόμενος xxl θεωρτίτω τῇς μὲν 
&ptric τὸ γνώρισμα dy ταῖς Χριστοῦ παρΊένοις x«l ἐν τοῖς 
σωφρυσύνην ἀγνεύουτι νεωτέροις, τὸς δὲ ἀθανασίας τὴν σίστιν 
ἐν τῶ τοσούτω τῶν μαρτύρων αὐτοῦ χυρῶ" ἡκίτω δὲ ὁ πεῖραν 
«ρολ'χθέντων βουλόμενος γαβεῖν, xoi ἐπ' αὐτί τὴς ραντασίας 
τῶν δαιμόνων», καὶ cie τῶν μυντειῶν ἀπάτης, χαὶ τῶν τῆς 
μικγείας θιυμάτων, χρησάσθω τῷ σημείῳ τοῦ γελωμένου παρ᾽ 
αὑτοῖς σταυρυῦ, τὸν Xpior)» δνομάσαις μόνην, xai ὄφεται πῶς 
δι αὐτοῦ δαίμονες μὲν φεύγουσι, μαντεία δέ παύεται, μαγεία 
δὲ πᾶσα χαὶ Ῥαρμαχεία κατύργηται. Lib. de Incarnat. 
verbi Dei n. 48, nov: ejit. 

(2) Apa δὲ λόγω τὸν τῆς ἀποφάσεως ὅρον καταδεξαμένην, 
ὁ Βασιλείδης εἷς τις ὧν t» ἐν στρατείαις ἀναφερομένων , 
ἀπάγει παραλαβὼν» τὴν ἐπὶ θανάτων " ὡς δὲ τὸ πλῆθος ἐνοχλεῖν 
αὐτῇ xx) ἀκολάστοις ἐνυβρίξειν ῥήμασιν ἐπειρᾶτο, ὁ μὲν 


- 


sibi assistentem coronam capiti suo imposuisse, 
dixisseque se ipsius causa Dominum orasse, atque id 
quod petierat impetrasse': nec diu postea ipsum ad 
Superos migraturum. Posthzxc signaculo Domini a 
fratribus accepto, postridie Christum gloriose con- 
fessus, capite truncatus est. » An minori fiducia 
Basilidi salutem, οἱ beneficiorum certam ren:unera- 
tionem Potamixna spopondit, quam Perpetua Saturo 
futuri eventus prxdictionem ? Annon ita quoque Po- 
tamizna se gerit, quasi divinzx przedestinationis ordi- 
nationes in numerato haberet, aut post mortem divi- 
norum consiliorum arbitra futura esset, gratix: per 
se vieiricis auxiliis usura ad arbitrium, per quz 
Basilidi Christus donaret, « non solum ut crederct 
in eo, sed etiam ut pateretur pro eo?» Si brcvi 
Potami:ena fore speravit ut su:e pro Basilide preces 
exaudirentur , cur non in eamdem spem Perpetua 
quoque potuit adduci? Si laudi Potamien:s datur, 
quod certam fecerit Basilidi futurze salutis spem : cur 
vitio Perpetux vertitur, quod ccrtam Saturo spem in- 
jecerit futurz revelationis? Si Potamienz prophetiim 
nemo umquam in montanisini suspicionem adduxit , 
cur similem Perpetusz prophetiam in invidiam mon!a- 
nismi trahemus. Quid enim differunt ? « Bono animo 
esto, post obitum impetrabo tibi saluten ; » et : « Cras- 
tina die tibi renuntiabo? » 

Extincia Severi persecutione, pax diuturna suc- 
cessit, ad Decium usque, nisi Maximi persecutione, 
qux tamen brevis οἱ localis fuit, non interrupta. [loc 


&yripyty ἄποσο βῶν ἐνυβρίξοντας, πλεῖστον ἔλεονχαὶ φιλανθεω- 
τίαν εἰς αὐτὴν ἐνδεικνύμενος ἡ δὲ τῆς περὶ αὐτὸν συμπαθείας 
δ τοδεξαμένη τὸν ἄνδρα θαῤῥεῖν παρακελεύεται" ἐξκιτυσεσύσι 
γὰρ αὑτὸν ἀπελθοῦσαν, παρὰ τοῦ ἑαυτῆς Kupiou, χαὶ οὖ: εἰς 
μαχρὸν τῶν εἰς αὐτὴν πεπραγμένων τὴ» ἀμοιβὴν ἀποτίτειν 
αὐτῷ........ καὶ ὁ μὲν τῆς ἀοιδίμου κόρης, τοιοῦτος χατη γώ» 
γιστο ἄθλος᾽ οὗ μακρὸν δὲ χρόνον διαλιπὼν ὁ Βασιλείδης..... 
Χριστιανὸν ὑπάρχειν, xxi τοῦτο ἐμφανῶς ὁμολογεῖν..... Τῶν 
δὲ κατὰ Θεὸν ἀδελφῶν ὡς αὑτὸν ἀφικομένων. καὶ τὰν αἰτίαν τῆς 
ἀθρόας χαὶ παραδόξου ταὐτης Ópuic πυνθανομένων, λέγεται 
εἰπεῖν͵ ὡς ἄρα Ποταμίαινα τρισὶν ὑστερονἡμέραις τοῦ μαρτυξίου 
γύχτωρ ἐπιστᾶσοι, στέρανον αὐτοῦ τῇ κεφαλῆι περιθεῖσα εἴη, φαίη 
TE παραχ'χληχέναι χάριν αὐτοῦ τὸν Κύριον, xai τῆς ἀξιὠσεὼς 
τετυχηχένα!, οὖχ εἷς μαχρὸν τε αὐτὸν παραλυψεσθαι" ἐπὶ τού - 
τοις τῶν ἀδελφῶν τῆς ἐν Κυρίω σφραγῖδος μεταδόντων αὐτῶ, 
τῇ μετέπειτα ἡμέρᾳ τῷ τοῦ Β υρίου διαπρέψας μαρτυρίω, τὴν 
κεφαλὴν ἀποτέμνεται. Lib. VI Hist, eccles., cap. 5. 


415 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


116 


temporis intervallo visiones et revelationes in Eccle- A Alius vero in sinistra parte consistens , rete portabat, 


sia non defuerunt , ut aliquibus exemplis constal, 
qu:e uti insigniora, et ad publicum Ecclesix statum, 
et ad publicas item personas atque imprimis cele- 
bres pertinentia, histori€ sux Eusebius inseruit. 
Cujusmodi fueruut illa quibus Alexander in Iliero- 
solymorum antistitem electus 651 (1), et qua sanctus 
Fabianus Ecclesi: Romans pontifex renuntiatus (2); 
sed eas prztereo, quod nihil ferme cum nostro ar- 
gumento cominune habeant , ul illas etiam Dionysii 
Alexandrini, quas idem Eusebius refert (5), in qui- 
bus przsenti cause non multum videtur csse 
przsidii. 

Vil. Ad Cyprianum itaque veniam, quo nemo 
magis ita se gessit, quasi Spiritum anctum, veluti 


quod 56 mittere, ut cireumstantem populum caperet, 
minabatur; et cum miraretur quid hoc esset , ille, 
qui vidit, dixit ei: Juvenem qui ad dexteram sic 
sederet , contristari et dulere quod praecepta δια non 
observarentur : illum vero in sinistra exuliare, 
quod sibi darelur occasio, ut ἃ patrefamiliss potesta - 
tem sumeret sz viendi. Hoc prius longe ostensum 
est, quam tempestas vastilatis hujus orietur. Et vi- 
dimus impletum quod fuerat ostensum. » Sicuti pacis 
tempore futuram persecutionem , ila esbviente perse» 
cutjone, brevi futuram pacem in visione pariter in- 
tellexit, de qua in eadem epistola ita scribit. « De- 
nique ad minimum famulum suum, et in delictis licet 
plurimis constitutum et diguatione ejus indignum , 


monjle quoddam in arca inclusum $ua2, habuisset B tamen illic pro sua circa nos bonitate, mandare 


ad nutum, ejus illustrationibus, quando vellet, usu- 
rus ad arbitrium. Duo autem in ejus revelationibus 
ac visionibus spectanda sunt : earun) scilicet varie- 
tas atque frequentia , et quam inde concepit sanctis 
simus juxia , ac prudenüssimus vir de divina digua- 
tione et familiaritate fiduciam. Ut autem bzc dili- 
gentius lector atque commodius animadveriat, eas 
hic saucti Martyris visiones exponere visum est, 
lisdem verbis quibus ab ipso suis in epistolis refe- 
runtur. Epistola undecima, alias juxta Pamelii edi- 
tionem octava, nihil ferme babet prater visiones 
atque revelationes. Scripta est e secessu presbyleris 
et diaconibus , hortaturque illos ad preces assidue 
fundendas; unde Augustinus ejus in lib. iv de Bap- 


dignatus est : Dic illi, inquit, securus sit , quia pax 
ventura est. Sed quod interim tnorula est , supersunt 
adhuc aliqui qui probentur. » Neque tamen de fun- 
deudis assidue precibus , sed de aliis quoque pietatis 
operibus , et religionis ofüciis, supernis revelauoni- 
bus adimonitum se fuisse iestatur : « Sed et de 
viclu parco , el sobrio potu divinis dignauonibus 
admuneinur, etc. » Adeo vero de vaticiniorum suo- 
rum futuris eventibus sanctissimus prasul securus 
erat , ut quamvis nullus adhuc optate tranquillitatis 
radius appeteret, jussit tamen bas litteras promulgari, 
et per clerum ad quem scripte fuerant, plebi quoque 
cominunicari : « Dissimulare hzc singula, et apud 
conscientiam meam solus occultare non debui....... 


tismo mentionem faciens, hunc illi titulum dedit: (; Nec ipsi utique apud vos hanc epistolam teneatis 


« Ad Clericos, de precando Deo. » Deciaia persecutio 
sevissime id temporis grassabatur : impulsum au- 
tem se fuisse dicit divinis pra:sertim revelationibug 
ad scribendum ;: « Nam quod, inquit, magis suasit 
ei compulit, ut has ad vos litteras scriberem, scire 
debetis (sicuL Dominus ostendere el revelare digna- 
tur ) dictum esse in visione : Petite el inpetralis. 
Tunc deinde pr:eceptum — plebi assistenti, ut pro 
quibusdam personis designatis sibi pelerent. In pe- 
tendo autein. fuisse dissonas voces, el dispares vo- 
luntates : et lioc. vehementer displicuisse illi qui 
dixeral : Petite et impetratis, quod plebis inzqua- 
litas discreparet, nec essel fratrum consensio uia, 
et simplex et juncta concordia. » Unanimitatis hujus 


occultam, sed legendam (ratribus suggeratis. » Sed 
ab omni pacis spe tam longe aberat afflicta plebis 
animus, ut nullam plerique gravissimi pastoris 
litteris, ἃς revelationibus fidem actommodarint : 
quam eorum incredulitatem in principio libri de 
Lapsis reprehendit, ab eo conscripti post redditam 
Ecclesie ob insperatum ac repentinum Deciorum 
interitum tranquillitatem : « Pax. ecce, dilectiseimi 
fraires , Ecclesix reddita est, et, quod difficile nuper 
incredulis ac perfidis impossibile videbatur, ope 
aique ultione divina securitas nostra reparata est. » 

Non minus visionibus abundat epistola novissima 
editionis decima sexta , ad Pamelii numeros decínia , 
quin plures et varias, paucioribus tamen verbis, com- 


pacisque inter fratres, et concordi defectus causam D plectitur : « Castigare nos itaque divina censura, 


fuisse subi"pgit grassantis persecutionis , quam sibi 
longe antequam decerneretur sequenti visione os- 
tensam fuisse, testatur : « Imo vero nec venissent 
fratribus hxc mala, si in unum fraternitas fuisset 
animata. Nam , et illud ostensum est, quod sederet 
paterfamilias sedente sibi ad dexteram juveue, qui 
juvenis anxius, et cum quadam indignatione subtri- 
$lis, maxillam manu sustinens, moesto vultu sedebat. 


Vid. Euseb. ibid.. cap. 29. 
9) Vid. ipsius epist. ad German., apud Euseb. ibid. 
cap. 40, et epist. ad Philemon., apud eumd., lib. vij, 
cap. 7. 


t | Vid. Euseb. lib vi, cap. 11. 


nec noctibus desinit, nec diebus : przter nocturnas 
enim visiones, per dies quoque impletur apud nos 
Spiritu Sancto puerorum innocens las , qua in ex« 
stasi videt oculis, audit el loquitur ea quibus nos 
Dominus monere et instruere dignatur. Et audietis 
omnia, quando ad vos reducem me Dominus fecerit , 
qui ut secederem jussit. Interim temerarii et in- 
cauti et tumidi quidam inter vos, qui hominem non 
cogitent, vel Deum Limeant; scientes quoniam $i 
ulira in iisdem perseverarint, utar ea admonitione 
qua me uti Dominus jubet, ut interim prohibeantr 
offerre. » Quis hxc legeus Cypriano nostro przeclarum 
illud noa adscribat elogium , quod a Polycrate Me- 


117 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. : 


318 


litoni Serdensi longe antea tributum fuerat (1) : A sanctissimum virum torbas concitarint, ssepius ipse 


Τὸν ἐν ἀηγΐω νεύματι πάντα aoltceosápavov, € qui Spi- 
ritu Sancta affatus cecta gessit. « Unde » eum a ple- 
risque nostrorum prophetam fuisse » habitum, ex 
Tertulliano « in septem librís quos scripsit adversus 
Ecclesiam pro Montano, » refert Hieronymus (2). 
At h»c omnia in Cyprianum nostrum non minus 
quadrant : quid enim persecutionis tempore ab eo 
gestam , quod non Spiritu Saneto afflatus perfecerit ἢ 
Ut plebem soam ad futurum bellum expediret longe 
antequam exardesceret, divina illud revelatione prz- 
sensit. indicto bello , ut latebras qusreret, et per- 
secutionem declinaret, Deum auctorem habuit ; 
neque ut ipsemet et Pontius diaconus in ejus Vita 
testantur, eine divina revelatione secessit. Orta tem- 


in suis epistolis narrat. Hac de re et de persecutione, 
qua inde imminebat, divinitus aliquid accepisse, 
nec celestem defuisse revelationem, ex hi$ sancti 
martyris verbis colligunt eruditi : « Persecutio est 
hzc alia, et alia tentatio, et quinque illi presbyterí 
nihil alied sunt, quam quinque primores illi qui 
edieto nuper magistratibus fuerant copulati, ut fidem 
uostram subverterent, ut gracilia fratrum corda ad 
lethales laqueos przvaricatione veritatis averterent. 
Eadem nunc ratio, cadem rursus eversio, per quin- 
que presbyteros Felicissimo copulatos, ad ruinam sa- 
lutis inducitur. » Videtur, inquit Pamelius, alludere 
ad visionem quampiam, in qua apparuisse videntur 
cum magistratibus quinque primores, qui edictum 


pestate, quibus aut virtutum exercitationibus supe- B contra episcopos una publicarent. Neque huic iuter- 


randa esset, aut pietatis officiis tranquillitas impe- 
tranda , divina item revelatione cognovit, Futuram 
pacem non minus quam proximum bellum, divina 
pariter revelatione prsenovit. Qua erga lapsos disci- 
plina wt deberet, et nbcturnis ipse visionibus et 
diurnis, innocentum paerorum raptibus et excessibus 
intellexit. Qua item in incautos quosdam ac teme- 
rarios presbyteros eensura deberet animadvertere , 
a Deo similiter pet apertam et manifestam admoni- 
tionem aecepit. Assiduls hisce Spiritus sancti donis 
ac muneribus fretus, ad reditum quoque $&uum su- 
pernam revelationem prestolabatur : « Et audietis 
omnia , quando ad vos rédacem me Dominus fecerit , 
qui ut secederem jussit : » quam illi non defuisse 
postea dicemus. 

Interis, antequam e secessu Carthaginem remea- 
ret, Aurelium et Celerinum gloria confessionis insi- 
gnes in clerum eooptavit. ld vero uon sine consuetis 
vis:onibus ae divinis revelationibus factum est. Nam 
cum illorum temporum usus haberel, ut ordinationes 
clericse non sine plebis Lestimonio, et totius cleri suf- 
fragio celebrarentur ; cur illos abeens iu clerum pro- 
vexerit, baue, de Aurelio loquens, affert rationem, 
quod humano testimonio non indigeret, qui divino 
probatus fuerat suffragio (3) : « lu ordinationibus 
clericis, fratres charissimi, solemus vos ante consulere 
ei! mores ac merita singulorum communi consilio 
pouderare ; sed exspectanda non sunt testimouia 
humana, eur précedunt divina suffragia. Aurclius 
frater noster, illustris adoleseens, a Domino jam pro- 
batus, ete. » Rt epistola sequenti de Celerini ordi- 
natione loquens, eam quoque per spiritum prophetia, 
nee sine visionibus ac revelationibus peractam fuisse 
testatur. « Cum enim, inquit, consentire dubilaret, 
Ecclesie ipsius adweritu οἱ hortatu in visione per 
noetem compulsus est; gp negaret nobis suadentibus, 
cui plus licuit, quse et coegit. » 

Felicissimus schismatis Carthagine auctor, et quin- 
que presbyteri perdite factionis fomites, quas in 


(4) Epist. ad Victorem P., apud Euseb., lib. v, 
cap. 24. 

Ἢ Catalog. in Melitóne. 
|. (δ) Epist. xxxvii ad Pam., num. o5. 


pretationi refragatur Rigaltius, eamdemque matni- 
feste amplectitur Dodwellus (1). Eadem Epistola, 
modo xLvur, al. xy, 4015 ultima est earum quas in 
secessu conscripsit, quam, ut supra diximus, przs- 
tolabatur de reditu revelationéin, se jam accepisse, 
perspicue, ut mihi videtur, lnculenterque signiflcat. 
Primo enim queritur : « quod quorumdam presbyte- 
rorum malignitas et perfidia perfecisset ne sibi ad 
suos ante diem Pasch» venire licuisset. Cavebat sci- 
licet ne per minas et per insidias perfidorum major 
ex suo adventu Cartbogine tumultus oriretur, et, cum 
paci et tranquillitati episcopus providere in omnibus 
debeat, ipse materiam seditioni dedisse, et persecu- 
tionem denuo exacerbasse videtetar. » Postea subjun- 


C git, bauc esse perseculionem novissimam et extre- 


mam tentationem, qua et ipsa, inquit, « cito Domino 
protegente transibit, ut reprsesenter vobis post Pas- 
cha diem cum collegis meis. » Annoh manifesta habc- 
mus et clara propheticz revelationis indicia? Ante 
Pascha suo se secessu continuit, metuens ne advent 
Suo materiam sedJitioni daret, et ne persecutionem 
denuo exacerbasse videretur : post Pascha tameti 
certo se rediturum promittit. Sed annon poterat post 
Pascha idem periculum imminere? Nequaquam : no- 
verot etim cito transituram persecutionis hujus no- 
vissimam tentationem. Sed unde id noverat, ut adeu 
certum promitteret? Non aliunde profecto, nisi ΘᾺ 
divina revelatione. 

Sublatis Deciis, secundam Cypriani temporibus Ec- 


p clesie persecutionem Gallus et Volusianus intulerunt. 


Hanc quoque sanctus Cyprianus, antequam seviret, 
imo el antequam decerneretur, non una aut altera» 
sed multis et crebris οἱ manifestis ogtensionibus ac 
visionibus futuram iutellexit, et per synodicas secundi 
concilii Carthaginensis ad Cornelium litteras, non 
sue tantum, scd etiam Romans Ecclesiz significa- 
vit (2) : « Sed enim cum videamus diem rursus alte- 
rius infestationis appropinquare cepisse, et crebris 
atque assiduis ostensionibus admoneamur, ut ad cer. 
tamen quod nobis hostis indicit, armati et parati 


(1) Dissert. ιν Cyprianica de Visiottibus, ete. $ 18. 
. (2) Epist, Lvp, al, nv. 


119 


LISSERTATIO APOLOGETICA 


1290 


simus , plebem etiam nobis de divina dignaticne com- A gnum est securitas illa, quam pra ferebat, non defu- 


missam exhortationibus nostris paremus, etc. Postea : 
« Obtemperandum est namque ostensionibus atque ad- 
monitiouibus justis,uL a pastoribus oves in periculo non 
deserantur, ete. » Rursus : « Placuit nobis , Spiritu 
Sancto suggerente, et Domino per visiones multas 
et manifestas 3dmonente, quia lostis nobis immi- 
nere pizenuntiatur et ostenditur, colligere intra castra 
milites Christi, etc. » His Cypriani verbis h:ec sub- 
jungit Cl. Dodwellus (4) : Non credent hac fortasse 
athei. Sed quid habent quominus fide digna esse cen- 
seant? Visiones hic habemus non multas modo, sed et 
manifestas, eventuque comprobatas; nec id obscura 
privati cujuspiam fide, sed synodi totius consentiente 
suffragio, mansurisque, si falsa fuissent, in rei memo- 
riam :eternis monumentis, scriptisque consignatas, 
« sole, ut llieronymusait, clarioribus;» non video quid 
preterca velle possent ad rem facti comprobandam, 
si modo ex :quo judicare vellent, nec fidem prorsus 
omnem liotminibus derogare. Rursus de eadem per- 
seculione ita scribit ad plebem Thibaritanam (2): 
« Nam cum Domini instruentis dignatione instgemur 
sepius, amplius et admoneamur; ad vestram quoque 
conscientiam admonitionis nostr:ze sollicitudinem per- 
ferre debemus. Scire enim debetis, et pro certo cre- 
dere ac tenere, pressurze dieu super caput esse (- 
pisse..... Nec putamus talia esse qux veniunt, qualia 
fuerunt illa quz transierunt : gravior nunc et ferocior 
pugna imminet. » Non immerito dubitatur, quomodo 
Deciana gravior et ferocior futura esset Galli perse- 


cntjo, cum reapse brevior fuerit, et longe mitior? C 


Hunc nodum ita solvi in Dissert. de Ponit. seu de 
Capit. absolut. (5). Non futuram modo persecutionem, 
sed el omnia pariter mala qux: non minus Ecclesize, 
quam reipublice impendebant, fuisse Cypriano his 
visionibus demonstrata, irruptiones scilicet barbaro- 
rum, indeque secutas Christianorum z:que ac Genti- 
lium captivitates : et funestissimam luem qu:e late 
per imperium Romanum grassata est; cujus mali 
acerbitatem et innumerabiles strages, cum sanctus 
ipse Cyprianus, tum Pontius diaconus in ejus vita, 
tum alii auctores deplorant. Hxc igitur alix:que cala- 
mitates cum persecutione conjunctz» Galli et Volu- 
siani imperium Deciano longe gravius Christianis effe- 
cerunt. Cumque non omnes malorum causz clare et 


turam sibi calestem revelationem, qux: tempus ad 
reditum opportunum demonstraret, quod jam antea 
est nobis animad versum. Nunc aliud nón minus perspi- 
cuum proferam in eamdem rem argumentum. Gra- 
vissima illa epistola qua Florentium Pupianum, virum 
seditiosum ac turbuleutum, vehementissime oljurgat, 
ei laudem veniam, si resipiscat, hac conditione pro- 
mittit : si Deus id permittat, et aliquo sensibili signo 
suam hac de resententiam voluntatemque significet (1): 
« Si temeritatis et superbi» atque insolentize tuze 
agere vcl sero poenitentiam coeperis..... communica- 
tionis tuxe poterimus habere rationem ; manente ta- 
men apud nos divinz censuras respectu et meta ; ut 
prius Dominum meum consulam, an tibi paeem da- 


B ri, et te ad communicationem Ecclesiz sus admitti , 


$ui ostensione et admonitione permittat. Memini 
enim, quid jam mihi sit ostensum, imo quid servo ob- 
sequenti et timenti, de dominica et divina auctori- 
tate przeceptum, qui inter cztera qua ostendere et 
revelare dignatus est, et hoc addidit: « taque qui 
Christo non credit sacerdotem facienti, postea cre- 
dere incipiet sacerdotem vindicanti. » Quibus sancti 
Martyris verhis πος subjicit Dodwellus (2) : 

« [ta erant frequentes ea :etate divine revelationes, 
ut ne de resipiscente quidem Pupiano polliceri auderet 
quid esset statuturus, ne aliud fortasse a Deo jubere- 
tur; ut Deus proinde primum innueret esse consulen- 
dui ; ut tandem Dei in rebellem penam exspectaret, 
talem plane qualem apostolicarum censurarum comi- 
tem fuisse, apud doctos in confesso est. Iterum de 
presbyteris qui se inconsulto lapsis communicaveraut 
« Utar, inquit, (5) ea admonitione qua me Dominus 
jubet, ut. interim prohibeantur offerri, etc. » Non 
ignorabat Cvprianus ejusmodi visiones viris impiis ac 
lemerariis quales modo non paucos. experimur, ludi- 
brio et contemptui baberi; sed adeo tamen procerto ha- 
bebat, suas ex Deoesse revelationes, ut nihil de futu- 
ris eventis dubitaret : et non solum quibus jam fuerat 
donatus publicare, sed novas etiam palam sibi promit- 
tere, minime vereretur; unde in eadem epistola sta- 
tim subjungit : « Quamquam sciam somnia ridicula 
et visiones ineptas quibusdam videri, sed utique illis 
qut malunt contra sacerdotem credere quam sacer- 
doti. Sed nihi] mirum, quando de Joseph fratres sui 


distincte fuissent sancti martyri revelat, tot quas D dixerunt : Ecce somniator ille venit, nunc ergo ve- 


praviderat calamitates, et Christianorum funera, ex 
Sola oritura esse persecutione sibi facile persuasit. 
Vidimus hactenus quam frequenter et familiares 
Cypriano fuerint ecelestes revelationes : videamus 
modo in quam sanctus Martyr fiduciam ex earum fre- 
quentia fuerit adductus : et annon ipse etiam, haud 
secus ac Perpetua eo se modo gesserit, quasi Spiri- 
tum sanctum, veluti monile quoddam in arca inclu- 
sum sua, habuisset ad nutum, ejus illustrationibus, 
quando vellet usurus ad arbitrium. Talis fiducise si- 
ἢ Dissert de Visionib., etc. 8 19. 
. (2) Epist. Lvu, al. τν]. 
Sec 


nite, occidainus illum; et somniator postea quod som- 
niaverat consecutus Sit, et occisores ac venditores 
confusisint, ut qui verbis prius non credidissent, 
factis posumodum crederent. » 

Superest alia Cypriani visio prophetica ad mar- 
tyrium ejus pertinens; sedy eam capite sequenti 
reservabo. Interim, rogo, annon videatur Spiri- 
tum Sanctum in pectore suo quasi in arca inclu- 
sum habuisse, qui in disciplinze etiam ecclesiastieze 
exercitio visiones exspectabat, et nihil statuere au- 
ἢ Epist. Lvi, al. 1xix. 


Dissert. iv Cyprianica, ὃ 20. 
$9) Epist. xvi, al. x. 


181 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


133 


debat, nisi Dominum antea consnluisset, οἱ nisi mani- À « cum ex multis aliis, tum ex eo quod vestigia qu:e- 


festo aliquo indicio voluntatis ejus certior factus fuis- 
set ; et an Perpetua montanismi propterea fuerit in- 
simulanda, quod ipsa etiam divinis revelationibus as- 
sueta, eadem fiducia se gesserit ? 


ΥΠ|. Quam frequentes id temporis exhibit: mar- 
tyrihus faerint coelestes visiones ac prophetic:e revela- 
tiones, fidem amplissimam faciunt sincera ac genuina 
cum Jacobi et Mariani, etc. , tum Montani αἱ Lucii ac 
sociorum martyrum Acta, his referta coelestibus vi- 
sionibus ac propheticis vaticiniis. Non est mihi ani- 
mus eas hic singillatim referre : oporteret enim 
integra ferme Acta transcribere, quie apud doctissi- 
mum Ruinartium videri commode possunt. Unum 
dumtaxat ex actis Montani exemplum afferam, quod 
ad praesens argumentum propius accedit. His autem 
verbis in actis describitur : « Cum autem jam car- 
nifex immineret, et gladius super cervices ejus libra- 
tus penderet, expansis ille (id est Montanus) ad coe- 
lum manibus, voce clara, ita ut non tantum ad aures 
plebis, sed et gentiles quoque ipsos sonus vocis feri- 
ret, oravit rogans et deprecans ut Flavianus qui per 
suffragium populi de comitatu eorum remanserat, se- 
querctur die tertia. Et quo precis suz fidem faceret , 
manualem quo oculos fuerat ligatus in partes duas dis- 
cidit, et jussit alteram reservari, qua Flaviano oculi 
post erastíiuum ligarentur. Sed et in medio eorum in 
area solum servari jussit , ut nec sepultur:e consor- 
tio privarcntur. Et perfectum est sub oculis nostris 
quod Dominus in Evangelio reproniisit , ut. qui tota 
fide peteret, quidquid peteret impetraret. Nam post 
biduum Flavianus quoque productus, gloriam suam 
passione perficit. » Non magis mirandum est, Perpe- 
tuat futuram ante diem crastinum martyrii sui re- 
velationem prznuniasse , quam Montanum futurum 
post triduum, Flaviani martyrium esse vaticinatum. 
Quo enim prophetico spiritu actus Montanus petiit, 
« ut Flavianus sequeretur die tertia, » eodem Perpe- 
tua rogavit, ut sibi ante proximum diem ostende- 
retur, passione futura esset, an commeatus. Nam 
utrumque, ut multis Scripturarum exerfplis comper- 
tum est, ad spiritum pertinet prophetiz, et futuros 
eventus przevidere , et certas exspectare futuroruin 
eventuum revelationes. 


dam eorum supersunt apud eos, qui secundum Verbi 
voluntatem vivunt. » Etinalio ejusdem operis libro (1) : 
« Signa. autem. Spiritus sancti initio quidem doc- 
(γί Jesu, et post ejus assumptionem plurima osten- 
$a sunt, deinde vero pauciora. Sed et nunc ipsius ad 
me apud pancos exstont vestigia, qui animas et ver- 
bo et congruentibus actionibus expurgarunt. » Ves- 
tigia vero qu:e essent, his luculentius verbis declarat 
(2) : « Etiamnum vestigia sancti illius Spiritus apud 
Cliristianos supersunt. Excantant dzemones , multas 
curationes perficiunt, et vident quzdam secundum 
voluntatem Verbi, de futuris. » Ex quibus verbis 
constat uberrimum illum et in omnes, ut de suis 
temporibus testatur Irenzus, qui veri essent Christi 


B discipuli diffusum coelestium charismatum fontem, 


etsi non penitus exaruisse, non ea tamen anplitu- 
dine et copia post modum exuberasse. Quam proxi- 
me autem ad Iren:i Jempora Perpetua et Saturus ac- 
cedebant ; tam longe ab iis temporibus quibus suos 
Origenes adversus Celsum libros elucubravit ( sub 
Gordiani nimirum aut Philipporum imperio, post lon- 
gam et diuturnam Ecclesi:& pacem extrema saltem 
Cypriani tempora et Montanus sociique martyres dis- 
tabant. Unde si adeo Spiritu sancto repleti sunt 
sancti Martyres, cum aliqua dumtaxat signorum ejus 
vestigia superessent, ut ejus illustrationibus uti ad 
arbitrium viderentur, quid miramur, si eamdem Per- 
petu: sui copiam fecerit Spiritus sanctus, quo tem- 
pore « numerus non poterat iniri charismatum, quie 


C per totum mundum Ecclesia a Deo recipiebat ? » 


CAPUT V. 


NIHIL ΙΝ PERPETUA  REVELATIONIBUS CONTINER!, QUOD 
IN CATHOLICAM MARTYREM NON APPRIME CONVENIAT. 


I. Non dedecet Christum Dominum pastoris oves 
mulgentis figura. 

Il. Qua ratione ex. prima sua. revelatione Perpetua 
mortem sibi imminere intellexerit. 

Ill. Nihil absurdi in illa revelatione contineri qua sibi 
Perpetua visa est cum Diabolo in. masculum conversa 
luctari. 

IV. Inepta Perpetue  revelationum cum Montanista- 
rum revelationibus comparatio. 

V. Visio Perpetue de Dinocrate in ponis cons- 


IX. Est autem illud circa precedentes cum Cy- p tituto. 


priani , tum cozvorum martyrum visiones et prophe- 
tica vaticinia sedulo animadvertendum : constare in- 
ter omnes , charismatum copiam ampliorem longe 
fuisse initio Ecclesi», quam posterioribus &eculis : 
adco ut Origenes qui aliquot annis ante Decii perse- 
cutionem libros scripsit adversus Celsum, auctor sit, 
signorum Spiritus sancti vestigia dumtaxat apud pau- 
cos morum candore pr:zecellentes, et qui mores suos 
ad Evangelii normam exigerent ad »li»c tempora su- 
períuis-e : postquam enim dixit , miraculis probari 
veritatem Evangelii, ait ea posse demonstrari, (14) 


(1) E« πολλῶν μὲν ἄλ)ων, καὶ ix τοῦ ἴχνη δὲ ( f. τινὰ) 


VI. Basuagii adversus. predictam visionem  diffi- 
cullates. 

VII. Locum illum, in quo Dinocratem Perpetua vidit 
[uisse purgatorium. Basnagii cavillationes retunduntur. 


αὑτῶν Uri edis «oa; παρὰ τοῖς χατὰ τὸ βοὺλ ἡμαι τοῦ Λόγου 
βιοῦσι. Lib. 1, page 5, Edit. Cantab. 

(1) Σημεῖα δὲ τοῦ ἀγίου Πνεύμστος xaT ἀρχὰς μὲν τῆς 
Ἰησοῦ διδασκκ᾽ (ac. μετὰ δὲ τὴν ἀνάληψιν. αὐτοῦ πλείονα 
ἐδείανυτο, ὕστερον δὲ ἐλάττονσ., «13» x«i vv» ἔτι T ἴχνη ἔστιν 
αὐτοῦ παρ᾽ ὀλέγοις, τὰς f νυχὰς τῷ Δός καὶ ταῖς κατ᾽ αὐτὸν 
πράξεσι κεκαθαρμένοις Lib. VII, p. 95 

(2) Kai Uri ἴχνη τοῦ ἁγίου ἐκείνου JE "-- παρὰ 
χριστιανοῖς σώξεται" ἐξεπάδουσι δαίμενας, καὶ πολλὰς! ἰάσεις 
ἐπιτελοῦσι, xxi ὁρῶσὶ τινὰ χατὰ τὸ βούλημα τοῦ Λόγου περὶ 


μελλόντων». Lib. 1, pag. 91. 


443 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


494 


ὝΠ1Π. Montanistarum de receptactlis animarum. sen- À pastore nella tavola 4 del secondo cubieulo del ci- 


tentia non recte α Basnagto exposita, Non unam fuisse 
hac de re eerumdem hereticorum opinionem . 


» I. Alterum adversus Martyres argamentum Basna- 

gius instituit ex modo ipso et qualitate oblatarum 
Perpetuus visionum quae ἐρεῖ non videntur satis cum 
gravitate decentiaque conjungi : « Hoino in habitu 
pastoris de caseo quod mulgebat , dedit Perpetu: 
quasi buccellam. Hiuc colligit sibi mortem inminere. 
Duo scilicet in hae Perpetu: visione censoria nu- 
cloritate notare Basnagius videtur ; Primo liumilem 
Christi figuram in habitu pastoris oves mulgentis; 
Secundo, quod oblatam Perpetua buccellam Perpetua 
et Saturus in signum acceperint future mortis. 

Sed nulla ratio erat. cur horum aliquo offendere- 
tur. Et de. primo quidem audiendus CI. Holstenius 
in Notis: « Reprazesentatus est Perpetuz Christus ea 
forma, qua pictus cernebatur in oratoriis et vasis 88- 
cris illorum temporum. Nam cuin. Evangelia titulum 
ei personam pastoris precipue Christo attribuant, 
gaudebant primorum temporum Christiani hanc ejus 
amabilissimam speciem fidelium, nomine ovium pas- 
sim. designatorum , frequentissime oculis objicere. 
Habes in Roma subterranea Bosii , pag. 59, et dein- 
ceps multas imagines e caemeteriorum mouumentis 
expressas, in quibus ferme omnibus Christus pasto- 
tis specie cum ovibus pingitur. In prima etiam liac 
ipsa forma hic expressa, pastoris oves mulgentis. Non 
raro etiam pingebatur ferens in humeris repertam 
ovem, qux perierat , juxia parabolam evangelicam, 
idque prxcipue in calicibus, quod indicat Tertullianus 
in libro de Pudicitia contra Catholicos scripto,cap. 7, his 
verbis : À parabolis licebit incipias, ubi est ovis per- 
diti, a Deo requisiia et humeris ejus revecia ; 
procedant ipse pielure calicum vestrorum, si vel 
in illis perlucebit interpretatio pecudis illius , cic. » 

Quibus addo, in opere italico illustris&. et Cl. se- 
natoris Philippi Buonarotti, cujus titulus : Osserva- 
zioni sopra alcuni Frammenti di. Vasi antichi di vetro 
ornati di figure, trovati ne' cimilerj di Roma; plura 
cernere esse veleruu calicum ectypa hac Christi fi- 
gura, sub boni pastoris. habitu, insignita , uti tab. 5, 
fig. 1 οἱ, et tab. 6,fig. 2. Vid. etiam Tab. 1, Fig. 1, et 
Tabul. 4, nummum zreum majoris modi, vulgo Meda- 
glione , ex utraque parte specie. boni pastoris inscul- 
ptum, qui omnia doctissimis observationibus Cl. au- 
ctor illustrat. Sed in rem nostram maxime faciunt quae 
de figura 2, tab. 6, disseritin hac verba : « ln questo 
Frammento si vede il pastor. buono fra due pecore, 9 
Arieti co' soliti calcei di fasce attraversate ἃ spina di 
pesce. Si dee osservare 8 canto al medesimo quella 
secchioliua, o vaso di latte, la quale si. vede ancora 
nelle pitture de' cimiterj (1), e specialmente nella 
tavola 5 del sesto cubieulo, del cimiterio di Calislo, 
presso l'Arringhio, ella si vede attaccata ad un pedo, 
v pastorale tenuto da un' agnello a giacere, per sim- 
bolo del buon pastore ; δ᾽ piedi poi del medesimo 


(1) Arringh. tab. 6, cub. 5, Corm, Callisti. 


miterio. disanta Agnesa, si vede il Pedo con «n vaso, 
ma di figura diversa, e con un msánice da parte. 
Questi vasi de' pastori si dieevano « mulcirse, 0 mt- 
letralia (4) : » la qual sortadi vaso in Grsecosi chiamava 
πῆλλα, ed era simile allo scifo, ma di fondo al- 
quauto piu largo, e pero won dissomigliante troppo 
dal nostro, et serviva epecialinente per mugnere il 
latte (2). ὕ ν᾽ altro vaso di latte era nominato Sino (3), 
i] quale secondo la forza del nome sara stató piü 
grande del nosiro piccolo vaso, ete , etc. Et infra : 
Per tornare al nostro piccolo vaso di latte accanto al 
buon pastore, io lo credo fatto non solo per conti- 
nuazione dell' allegoria alle cose pastorali, ma in oltre 
lo giucico quasi per una figura, del divinissimo sacra 


B mei dell" altare, é cio pare, che si ricavi dagli alti 


antichissimi delle sante Perpetua e Felicita, dove si 
dice che santa Perpetua riceve in visione dal divino 
pastore del latte : « Et de caseo quod mulgebat , dedit 
mihi quasi buecellam , et ego accepi junctis manibus 
ei manducavi , οἱ universi circumstantes dixerunt, 
Anien. « Funzioni, ed δὶ divoti soliti praticarsi da 
Cristiani antichi nel ricevere la santa. commu- 
nione (4) e quelle parole della cantiea (5) : « Bibi vi- 
num meum cum lacte meo », sono applicate da san" 
Ambrogio (6) al sacram«nto dell' Eucaristia. Vedendosi 
appresso l'Arringhio nelle pitture delia volta de] nono 
cubicolo del cimiterio de' santi Marcellino, e Pietro 
un' agnello colla palma, che ha sulle spalle un sinil 
vasetto, circondato col nimbo, o sia diadema, ed 
essendo quivi lostesso agnello negli angoli della mede - 
sima volta ben quattro volte dipinto, lio dubilato, se per 
fortuna ne tempi piü antichi conservassero in un vaso 
simile posto sopra un, aguello la santa Eucaristia, 
siccome si servirono poi pel medesimo ministerio 
di vasi, che avean la for.na della colomba. In queste 
cose peró é bene l'osservare, ma bisogna tenere sos - 
peso il giudizio, sino che si abbiano altri riscontri. » 
Hec illustrissimus senator, qui etiam observat ejus- 
dem pastoris tunicam in inferiori parte duobus esse 
orbibus, seu bullis ornatam, eaque ornamenta inliisce 
Perpetu:e et Felicitatis actis a graeca voce κάλλος Cal- 
liculas appellari: fuisseque ut. plurimum aurea vel 
argentea, ut ex eisdem Actis compertum est, et aliis 
antiquis figuris apud Lambecium (7), et Pelrum 


p Sanctem Bartolumi (8), el apud Vatieanum Virgilii 


exemplar tempore Constantini. magni ezaratum (9). 


1) Servio sopra l'Eglnga 9. 

9) Ateneo Lus, εἰ, 14. 

5) Servio sopra l'Egloga 7, Nonio, c. 15. 

4) Tertull. de Spectac. cap. 25. Cornelio app. Eu- 
sch. Histor., lib. v1, cap 43. Dionys. app. Euseb., lib. 
wn, cap. 9. S. Agost. Serm. ad infant. de Sacram. 
S. Ambros. l. iv de Sacram., cap. ὃ. S. Cyrill. Ca- 
tech. 5. i1 Concil. in Trullo. can. 102. 

5) C. L. V. 4. 

6) De Sacr., l. v, cap. 3. 

(7) Bibl. Cies., tab. 4, Append., p. 501. 

8) Pitture antiche delle Grotte di Roma, tav. 4. 

(9) Ante 9. /Eneid. librum. ' 


135 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATÉ ET SOCIIS. 


126 


Sed ul πρὸς τὸ spié)una redeamus , iis qux a viris À dos, sed consummandos martyrio. TI:xc. cnim post 


dociiesimis anaeista sunt illud eiiam ad$ieingo, id 
genus imagisuro Montanistis non admodurn placuisse, 
aut in usu fuisse. Quod ex eisdem Tertulliani verbis 
manifestissime colligo : « Procedant, inquit, ipsae pi- 
clura ealieam vesuorum ὃ : non ait sostrorum, sed 
vestrorum, id est, que vobis, nen autem nolis, in usu 
sunt. Et ejusdem libri eapite decimo : « Cul. ille ei 
forie patrocimabitur pastor quem in calice depingis, 
prostitutorem ct ipsum christiani sacramenti, merito 
et ebrieietis idolum, e& moschiz asylum post calicem 
subsecuturas, dequo nibil libentius bibas, quam ovem 
penitentie secundas. Αἱ ego ejus pastoris scriptu 
ram baurio, qui non potest frangi. » Rursum non ait 
« quem in calice depingimus, » sed « quem in calice 


superius descripta verba, ibi subduntar : « Et retuli 
statim frairí (qui nempe illam rogaverat, ut ostendi 
sibi divinitus curaret , morituriue essent, an salvi 
emittendi), et intelleximus passionem esse futuram, 
et cepimus nul'am jam spem in sxculo habere. Unde 
autem id intelleserin,, merito quzríitur. Ego exi- 
stimo, inde quod in visione adumbratus erga Per- 
petuam ritus. fuerat Eucharistizee inínistrand:e : quie 
cum notissiwmo tunc usu dari solerel iis quos cer- 
tum erat brevi morituros, recte id Perpetua et 
ipsius frater interpretati. sunt, ut signiflcatam eo 
visu confessorum mox secuturam necem arbitraren- 
tur. Ritus. perceptionis Eucharistie eo adumbratus 
cernitur, quod quasi buccella Peérpetust porrigitur, 


depingis. » Praterea, piam hauc picturam vocat B quod eam ipsa accipit junctis manibus, quod deinde 


« ebrietatis idolum et moechis asylum. » Adeo con- 
tuimeliosig verbis cam minime proscidisset, si Monta- 
nislis quoque in usu fuisset, eaque Sacra vasa ornas- 
sent Christi excipiendo sanguini destinata. Unde con- 
jectura existit, catholicis ritibus assuetam fuisse 
Perpeiuam, qux: Christum Eucharistiam sibi, aut Eu- 
charisüse symbolum ministrantem, sub pastoris bia- 
bitu aspexit. 

Prxterea ei Clristu&. pastoris speciem dedignatus 
non est, sed eam sibi tam [requenter accommodavit, 
cur pastoris officia dediguaretur, inter qux» non ulti- 
mum locum ieuet oves eulgere? Au Cliristum magis 
dedecet liac (figura, quam illa gallinae pullos suos 
sub alae cougregantie , eosdeique foventis, quam 


benigniesimus Deminus, captui se nostro accommo- (; 


dans, minime respuit ? Et sane imminenti martyrio 
prafigurando nulla magis apia figura, quam pastoris 
oves mulgentis. Qua enim alacritate pastor e mam- 
mis ovium lac exprimit , eadem e venis tarlyrum 
sanguinein Christus bonus pastor excepit. ' 

II. Circa eecundam  difficultateu pauca hxc habet 
idem Cl. Holstenius : « Multa dici possent de usu 
lacus et. mellis symbolice catechumenis darí solito, 
ex Hesychio, in Exodum pag. 257, et Tertulliuno de 
Corona, pag. 121, Edit. Rigalt., ubi dicit : Lactis et 
mellis coucordiam pregustamus. Vide Albaspinueuni, 
lib τι, Observat. ultima. 

Sed his multo plura addit in Paralipomenis ad Hol- 
stenii notas Petrus Possinus, qusque etiam magis 


comedit, cireumstantibus Amen acclamantibus. Qui 
omnia in FEucharistiv olim ministratione solita ser- 
vári notus est e plurium antiquorum testimoniis, 
et saneti presertim. Ambrosii , quam ut demonstrari 
pluribus opus sit. Certe de usu Africannrum eccle- 
siarum peculiariter constat , solitas eas Eucharistiam 
ministrare confessoribus in martyrii procinctu con- 
stitutis : idque ita. necessarium arbitratas esse, ut 
inde argumentum suimpserint. scribendi ad Corne: 
lium rom. pontificem, manu quidem et. calamo san- 
cti Cypriani, nomine autem aliorum quoque septem 
et triginta. episcoporum Áfricanorum, ut zequi con- 
suleret, gratiam fleri legis prius sancit:e de non ad- 
mittendis umquam ad Ecclesie et Eucharistize com- 
munionem iis qui semel in persecutione lapsi fuis- 
sen!, quoniam tunc ex iis multi iu peenltentium nu- 
mero scripti, a novis persecutoribus periclitarentur, 
et, ut res se habebant, brevi pro Christi confessione 
interficienli viderentur ; quibus in procinctu agonis 
positis, denegari consuetum viaticnm corporis Chri- 
sti nimis erat. inhumanum, Ex. hac epistola, quie se 

cunda lib. 1 apud. Cyprianum est, quedam adseri- 
bam, ad fidein rei quam tractamus faciendam oppor- 
tuna : « Sed. cum , inquiunt, videamus diem rursus 
alterius. infestationis appropinquare coepisse, et cre- 
bris atque assiduis ostensionibus admoneamur, ut ad 
cer'amen, quod nobis hostis indicit, armati et pa- 
rati simus : plebem eliam nobis divina dignatione 
conumnissam exhortationibus nostris prx:paremus, et 


conferunt ad solvendam objeciam nobis a Basnagio D omnes omnino milites Christi qui arma desiderant, 


difficultatem: « Εἰ de caseo, etc. « Ad haec verba, quod 
notatum ia Holstenii schedis reperi de lacte cate- 
chumenis dari solito, non suífieit ad seutentiam loci 
declarandam, et alia his adjuncturum fuisse aucto- 
rem, si ultimam liuic operi manum potuisset impo- 
nere, declarat spatium pur:ze cliarte ab eo in adver- 
sariis, post hire quse descripsimus sancta l'erpetusx 
verba, relictum, ultimis videlicet curis exylendum. 
Explieaudum scilicet restabat, quomodo ex bae por- 
rectione buccelle per visum | ministralie, experrecia 
intellexerit. saneta. Perpetua , itemque frater ejus, 
postquam ei rem narrevit, significatum divinitus, eos 
qui carcere attinebaniur gequaquam inde dimitten- 


et prelium flagitant, intra castra Domini colligamus ; 
necessitate cogente censuimus eis qui de Ecclesia 
Domini non recesserunt , sed poenitentiam agere, et 
Jameniari, ac Dominum deprecari ἃ primo lapsus 
sui die non destiteruut, pacem dándam esse, et eos 
ad prrlium quod imminel armari et instrui opor- 
tere. »Et paulo post : «At vero nunc non infirmis, sed 
foriibus pax necessaria est, nec morientibus, sed vi- 
venübus communicatio a nobis danda est, ut quos 
excitamus et exhortamur ad. prelium, non. inermes 
et nudos relinquamus, sed protectione corporis et 
sanguinis Cliristi muniamus : et cum ad hoc fiat Eu 
charistia, ut possit accipientbus esse tutela, quos 


127 


dominicze saturitatis armemus. Nam quomodo doce- 
mus aut provocamus eos in confessione nominis san- 
guinem suum fundere, si eis militaturis Christi san- 
guinem denegamus? Aut quomodo ad martyrii pocu- 
lum idoneos facimus, si non eos ad bibendum prius 
in Ecclesia poculum Domini, jure communicationis 
admittimus ? Siquidem (utaliquanto post additur) 
idoneus esse non potest ad martyrium, qui ab Ec- 
clesia non armatur ad prelium : et mens deficit, 
quam non recepta Eucharistia erigit et accendit.» 
Hxc esse non abnuo przclare atque opiime ex- 
cogitata, et qu: possint Basnagii scrupulo plenissime 
satisfacere, aliqua tamen adjiciam Cl. viro non ob- 
servata qux: omnem ab hoc loco offensionem remo- 
vebunt. Primo itaque observo, simile quid occurrere 
in Actis sancti Philippi episcopi Heraclensis, et mar- 
tyris, in quibus Hermes ejus diaconus qui una cum 
ipso martyrium per ignem consummavit , necem sibi 
certo paratam esse hac, uti narrat, revelatione co- 
gnovit (1) : « Hoc me passurum, Deo ac Domino jam 
ante annuntiante, cognoveram revelatione certissima. 
Nam cum dulci sopore devinctus jacerem, columba 
mihi visa est niveo candore perlucida, cubiculum il- 
lud ingressa, subito in medio capite consedisse : 
4υ et inde descendens in pectus, escas mihi gratis- 
simi cibi offerens, statim cognovi quod me Dominus 
vocare dignatus est, et dignum habuit passione. » 
Secundo observo, non dicere Perpetuam se fra- 
tremque suum ex sola huccellze porrectione (ut Pos- 


DISSERTATIO APOLOGETICA 
tulos esse contra adversarium volumus, munimento A 


138 

III. Alteram Perpeltuzx visionem in invidiam Bas- 
nagius vécat his verbis : « Notabilius illud, quod 
cap. IIl, $ 2, Perpetua narrat. » Exivit quidam contra 
AEgyptius, foedus specie, cum adjutoribus suis pu- 
guaturus mecum. Veniunt et ad me adolescentes de- 
cori, adjutores οἱ favitores mei : et exspolista sum, 
et facia sum masculus. » Procedit igitur cum JEgy - 
ptio ad pugnam Perpetua sexu mutato, victori:e pre- 
tium acceplura « ramum viridem, in quo erant maia 
aurea. Et petiit. silentium et dixit : Hic ZEgyptius si 
banc vicerit, occidet illam gladio ; et si hunc vice - 
rit, accipiet ramum istuimn. Et recessit. Et accessimus 
ad invicem , et coepimus mittere pugnos. Ille mihi 
pedes apprehendere quzrebat, ego autem illi calci- 
bus faciem c:edebam. » H:eccine sunt Spiritu Sancto 


B digna ? Similiane prophetis obtulit umquam ? Scili- 


cet ca visa sunt qnibus sacrum Joelis accommodetur 
oraculuin, Montani potius redolent officinam somnia 
ejusmodi, ecstasis ejus simillima , qua Tertullianus 
probat animam esse aerei coloris et formas per omnia 
bumana. » 

Tria sunt igitur, que precipue in hac Perpetu:e 
visione Basnagium videntur offendere. 1? Illa sexus 
in Perpetua mutatio; 2? Victori:e pretium ramus vi- 
ridis cum alis aureis; ὅ᾽ Lucia Perpetuxe cum 
AEgyptio. Ad h:ec singula antequam respondeam, illud 
generatim dicam, plurimas nou modo quz in sincc- 
ris martyrum Actis et sanctorum historiis, aliisque in- 
dubi: fidei monumentis, sed in sacris quoque utrius- 
que Testamenti libris recensentur, visiones ac reve- 


Sino et postea Basnagio visum est) mox seculuram (ὩΣ lationes contemptui posse ac ludibrio facile exponi, 


necem intellexissc. Omnia quis viderat, fratri Per- 
petua retulit : multo autem clariora sigua viderat 
futurz passionis; ex quibus quidui clarius intellexe- 
rint, « passionem esse futuram ? » Viderat scalam au- 
ream mire magnitudinis pertingentem usque ad cce- 
Juin, et in lateribus scale omne genus ferramento- 
rum infixum. Erant ibi gladii, lancez:?, hami, ma- 
ch:erz. Viderat sub ipsa scala draconem cubantem 
tirze magnitudinis, qui. ascendentibus insidias para- 
bat et exterrebat, ne a:cenderent, Viderat Saturum 
ascendentem, in caput scal:. pervenientem, et inde 
se eliam ad ascensum invitantem. Viderat se cum 
primum scalr graduin calcasset, caput. etiam illius 
draconis calcantem. Viderat denique Christum in 


$i ipsa per sese symhola spectentur, et non eorum ad 
res divinas et incorporeas σχέσις οἱ habitudo. Imo 
non in visionibus tantum et internis revelationibus, 
sed in actionibus quoque propheticis et legis ccre- 
moniis multa sunt, qua: vani et superbi homines cum 
risu olim exceperunt, et etiamnum derident, quod. 
eas per sese spectarunt nec ad earum mysticas ra- 
ones attenderunt. Unde factum est, ut quz aliis Syi- 
ritu sancto indigna , iuepta et ridicula visa sunt, alii 
lionori et admirationi habuerint, et summa venera- 
tione prosecuti sint, quod illi scilicet non ultra id quod 
sensibus objectum est, animum intenderint, hi vero 
latentia quoque in hisce figuris mysteria sedulo in- 
vesugaverint. ld quod etiam videmus in hac inter- 


habitu pastoris oves mulgentem , eic. Annon liec p) pretanda. Perpetuz revelatione contigisse. Quod 


omnia signa erant secutura necis manifestissima ? 
Cur ergo volumus, ex sola porrectione buccellz san- 
ctos martyres iutellexisse sibi mortem imminere? 
Subjungit quidein, ut Possinus observat, post illa 
verba, « οἱ de casco, quod mulgebat, etc., » subjun- 
git, inquam, Perpetua : « Et retuli statim fratri meo, 
et intelleximus passionem esse futuram. » At quem- 
3dimodum non id tantum retulit. fratri quod ultimo 
loco viderat, porrigi nempe sibi buccellam lactis, ita 
non ex boc signo tantuin intellexerunt « passionem 
esse luturam. » | 


(4) Apud Ruinart. in Acts sincer. ἃ 415. 


enim modo Basnagium offendit, olim Augustini men- 
tem mirifice delectabat (1) : « Delectat, inquit, piam 
wentem tale spectaculum contueri, quale sibi beata 
Perpetua de se ipsa revelatum csse narravit, virum 
se factam certasse cui diabolo. lllo quippe certamine 
in virum perfectum etiam ipsa currebat, in mensuram 
:etatis plenitudinis Christi. » Et in alio sermone ad 
eamdem Perpetux: visionem alludens, similia repe- 
lit (9). « Quid enim gloriosius his feminis, quas viri 
mirantur facilius quam imitantur ? Sed hoc illius 
potissimum laus est, in quem credentes, et in cujus 


ῳ Serm. 981, al. de diversis, 104. 
2) Serm. 280, al. de diversis, 402. 


429 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


150 


nomine fideli studio coneurrentes, secundum inte- À mandante Spiritu sancto suscepta, ab impiorum ir- 


riorem hominem nec masculus nec femina inveniun- 
tur, ut etiam in his que sunt femin: corpore, virtus 
mentis sexum carnis abscondat, et in membris pigeat 
cogitare, quod in factis non potuit apparere. » 

Cur vero Basnagio displicuerit victori: prainium 
ramo viridi malis aureis ornato designari, satis equi - 
dem percipere non possum. Annon enim Joannes 
evangelista in martyrum manibus palmas vidit? « Et 
palme, inquit, in manibus eorum. » Si victorias 
martyrum in palmis adumbravit Spiritus sanctus, cur 
ramus viridis ejusdem vietoriz typus esse non potuit? 

Non erat etiam cur Perpetue lucta cum diabolo 
adeo Basnagius offenderetur, ut qui Jacobi luctam 
cum angelo sepius legerit. Annon enim, si non ad 


risionibus (tueretur, similem eL nos semper et facile 
excogitabimus ad Perpetux visionem ab ipsius Bas- 
nagii cavillationibus vindicandam : nisi forte majo- 
rem in dormientis quamvis propheticis somniis, 
quam in vigilantium propheticis item actionibus de- 
centiam gravitatemque requirat. 

Quamquam et illud miuime pretermittendum, im- 
prudenter petere Basnagium, ut huic Perpetus visioni 
aliam omnino similem in sacris libris exhibeamus. 
Hoc enim argumento omnes ferme in suspicionem 
adducere poterit sanctorum visiones quz in historiis 
ecclesiasticis referuntur. Non multas enim reperiet 
recensitis in sacris libris omnino siniles. Oblatam 
sancto Cypriano futuri martyrii revelationem in ejus 


myslicas hujus facti rationes attendamus, magis ab- B Vita Pontius diaconus refert, cui nullam omnino si- 


surdum videri poterit, hominem nen iu somniis, sed 
vigilantem, totam noctem luciari cum bono angelo, 
quam sanctam feminam luctari in. somniis cum dia- 
bolo? Quod si non indignum fuit Spiritu sancto, lu- 
οἰ Jacobi cum angelo mysticum quid adumbrare , 
cur qu:erit Basnagius an digna fuerit Spiritu sancto 
oblata Perpetua visio, qua sibi videbatur adversus 
diabolum decertare? Cur etiam quarit an similia 
umquam prophetis Spiritus idem sanctus obtulerit ? 
Obtulit enim, ut vidimus. Quid enin interest, dor- 
miendo an vigilando Jacobus et 'erpetua luctati fue- 
rint, ille cum angelo, illa cum diabolo ? Ramus vi- 
ridis tanquam victoris pretium Perpetue oblatus, 
simile quid etiam habet, ut vidimus in canonicis et 
genuinisSpiritus sancti revelationibus, palmas scilicet, 
quas in manibus inartyrum Joannes vidit. Sexus de- 
nique mutatio nihil aliud denotat, ut Augustinus ob- 
δοῦναί, quai quod Apostolus scripsit : « In Christo 
Jesu, neque masculum esse neque feminam ; » et non 
solum masculos, sed etiam feminas cvadere per vir- 
tulis exercitationem, « secundum interiorem bomi- 
nem in virum perfectum, in mensuram etatis pleni- 
tudinis Christi. An ergo indignum fuit Spiritu sancto 
mystica visione significare quod mysticis verbis Paiw- 
lus expresserat ? Sed annon idem Spiritus sanctus 
quod per Isaiam de gentium conversione sub diver- 
sis variorum animalium figuris , metaphoricisque 
verbis przdixerat, postmodum Apostolorum prin- 
cipi, linteo ipsi in visione exhibito omnis generis im- 
mundis animalibus referto significavit ? Annon sa- 
pius idem spiritus sanctus, quod per prophetas ver- 


bis aliquando praedixit, idem et propheticis actioni- 


bus aduinbravit, quz primo aspectu non satis videri 
possunt cum deceutia fuisse gravitateque conjuncta ? 
Ut cuin Isaias nudus jubetur ambulare, Ezechiel pa- 
nem comedere, aut opertum « stercore quod egre- 
ditur de homine, » aut in boum fimo confectum ; et 
Osce sumere sibi uxorem fornicariam, et filios sibi 
facere fornicationum. Quid responderet Basuagius, 
$i atheus aliquis ipsum interrogaret : H:eccine sunt 
Spiritu sancto digna ? hxccine tibi videntur satis 
cum gravitate decenüaque conjuncta ἢ Quamcumque 
jgitur rationem excogitaret ut prophetica hac gesta 


milem prophetis obiulit umquam Spiritus sanctus. 
Hauc igilur in exemplum adducam : « Eo die quo 
primum in exilii loco mansimus (nain et me inter do- 
mesticos comites diguatio charitatis ejus delegerat 
exulem voluntarium , quod utinam et in passione 
licuisset ! ), apparuit mihi, inquit, nondum somni 
quiete sopito, juvenis ulura modum enormis : qui 
cum me quasi ad pretorium duceret, videbar mihi 
wibunali sedentis tum procousulis adinoveri. Is ut 
in me respexit, annotare statim ccpit iu tabula sen- 
tentiam. quam nonu. sciebam. Nihil enim de me solita 
interrogatione quasierat. Sed enim juvenis, qui a 
tergo ejus stabat, admodum curiosus legit quidquid 
fuerat annotatum. Et quia inde verbis proferre non 


C poterat, nutu. declarante. monstravit, quid in litteris 


tabule illius haberetur. Manu euim expansa et com- 
planata ad spata modum, ictum solite animadver- 
sionis imitatus, quod volebat intelligi, ad iustar li- 
quidi sermonis expressit. Intellexi sententiam pas- 
sionis futuram. Rogare copi et petere continuo, ut 
dilatio mihi vel unius diei prorogaretur, donec res 
meas legitima ordinatione disponerei. Et cum preces 
frequenter iterassem, rursus in tabula coeperat ne- 
scio quid annotare. Sensi tamen de vultus sereni- 
tate judicis mentem quasi justa petitione commotam. 
Sed et ille juvenis, qui jamdudum de passionis indi- 
cio, gestu potius, quam sermone prodiderat ; clan- 
destino identidem nutu concessam dilationem quz in 
crastinum petebatur, contortis post invicem digitis 


D significare properavit. » Huic omnino similem frustra 


requiret Basnagius inter propheticas cum veteris, tum 
Novi Testamenti revelationes. Scripturz loca quibus 
cum hac Cypriani visio aliquam videtur habere si- 
militudinem notavit Pontius ; sed non adeo affinia 
$üupL ul qua superius annotavimus cum ea de qua 
nuuc agimus, Perpetuz revelatione ; sic enim habet : 
« Quid hac revelatione manifestius ? quid hac di- 
gnatione felicius ? Ante illi predicta sunt omnia, 
quizecumque postmodum subsecuta sunt. Nihil de Dei 
verbis. imminutum, nihil de tam saneta promissione 
mutilatum. Singula denique secundum quod osiensa 
sunt, recognoscite. Dilationem petit erasuni, cum de 
passionis sententia cogitaretur, postulans ut res suag 


451 


bISSERTATIO APOLOGETICA 


133 


die ille quem impelraverat ordinaret. Hic dies unus A militndines. Audiendus igitur longe pr» Basnagio 


significabat annum quo ille post visienein acturus in 
$xeulo fuerat. Nam ut manifestius dicam, ea die post 
exactum annum coronatus est, quo hoe. illi ante an- 
nuin fuerat ostensum. Diem autem Domini, etsi non 
annum in divinis litteris legimus, promiagioni tamen 
futurorum. debitam. illud tempus. accipunus.. Unde 
nibil interest si nune sub diel significatione solus an- 
nus ostensus eet, quia illud plenius debet esse quod 
majus est. Quod vero mutu potius, οἱ non sermone 
cxplapatum est, veyrzseptalioni temporis servabatur 
sermonis expressio. Solet eniia tune verbis quodcum- 
que proferri, quotiens quidquid profertur, impletur. 
Nam et vere nemo cognovit quare boc ci ostensum 
fuisset, nisi quia post eodem die, quo id viderat, co- 


commodior hujusce visionis ac berignior interpres 
Augustinus (1) : « Sancta Perpeina visa sibi est in 
somnis cum quodam Agyptio in virum conversa lu- 
ctari. Quis autem dubitet, In. ila similitudine cor- 
poris animam ejus fuisse, non eorpus ? Quod utique 
in suo femineo sexe manens, sopitis sensibus ma- 
nebat in stratis, quando anima ejus in illa virilis cor- 
poris similitudine luetabatur. » 

V. Temperare hic mihi non possum, quin ea quo- 
que breviter refellam, que ad celebrem illam Per- 
petue de fratre suo Dinoerate revelotionem Basna- 
gius annotat. Quamquam enim ad impugnandam san- 
etorum martyrum orthodoxiam argumentum inde 
Bon capiat ; ex ejus tamen observationibus illibata 


ronatus est. Medio pihilomimus tempere imminens B siuceraquc. Martyrum fides admodum periclitatur. 


passio pro certo ab emnibus sciebatr : paseionis ta- 
men dies certus ab iisdem omnibus quasi ]gnoranti- 
bus tacebatur. Sane ei in Seripiuris tale aliquid inve- 
nio. Nam Zacbarias sacerdos, promisso sibi per an- 
gelum filio, quia non crediderat , obmwiuit ; ita ut 
filii nomen scripturus potius quam relaturus, metu 
tabulas postularet. Merito et bie, vbi Dei nuntius 
passiouem antistitis imminentem nutu polius expres- 
sit, e! fidem admonuit, et sacerdotem munivit. » 
Mic habuit omnino Pontius, ut. Cyprianicz revela- 
tionis fidein tueretur et dignitatem ; quibus non mihi 
videor pro Perpetusx revelatione minus consentanea 
produxisse. Aut. ergo utramque pariter repudiabit, 
ut Spiritu sancto minime diguaw ; aut certe utram- 
que recipiet, eL eumdem Spiritum auctorem habuisse 
fatebitur. Prxcipjue quia quod de Cypriani revela- 
tione sollicite ostendit Pontius, idem et nos eapite 
sequenti de Perpetuxs revelationibus demenstrabi- 
mus ; eas nimirum fuisse rebus ipsis οὐ seeutis even- 
tibus comprobatas. 

IV. Quod etiam addit Basnagius : Montani redo- 
lere officinam Perpetu:e somnia, et exstosis ejus esse 
simillima , qua Tertullianus probal animam «esse 
« aerei coloris, et formx per omnia humans, » 
eque poterit omnibys visionibus accommodari in qui- 
bus aut aniina, aut. angelus, vol ipse Deus sub rerum 
corporalium figuris repraeentantur. Δ reapse Per- 
petua credidit in humano spiritu sexus diversitutem ? 
Au suam animam in virilem sexum eredidit fuisse 


mulatam ? An quan) vidit /Egyptii'formam, propriam D 


diemonis putavit esse figugam ? An. Christum verum 
esse lanistam, et Angelos esse decoros adolescentes 
existimavit? an se judicavit isse revera cum gloria ad 
portam Sanavivariam : quemadaioduim insana illa Ter- 
tulliani muliercula, animain vere esse credidit. et af- 
firmavit «aerei coloris et forma per oumnia humanze? » 
Quid ergo commune habel Perpetua. visio cum de- 
lir& hujusce femine insomuiis, ut horum illa si- 
millima esse dicatur? Cum tam sine causa. existime- 
tur, credidisse Perpetuau esse revera in amima nu- 
Sira sevus diversitatem, quam sine causa judicare- 
lur existimasse illam caetera, que tum videt, res 6588 
ipsas, Bon aulem rerum et futurorum eventu sie 


- 


Est autem. ejusmodi visio : « Video Dinocratem ex- 
euntem de loco tenebroso, ubr et eomplure: erant, 
eestuameem ei sitientem valde, sordide vultu et colore 
pallido, et vulnus in facie ejus, quod cum moreretur 
haboit.....Pro hec erge orationem feceram : et inter 
me et illum grande erat diadema (vel diastema) ita 
ut uterque ad invicem accedere non possemus. Erat 
deinde in ipso loco wbi Dinocrates erat, piscina 
plena aqua, altiorem marginem habens quam erat 
$tatura pueri, οἱ extendebat se Dinocrates quasi bi- 
biturus. Ego dolebam, quod et piscina illa aquam ha- 
bebat, et tamen propter altitudinem marginis bibitu- 
rus now esset. Et experreeta sum, ct cognovi fratrem 
meum laborare. Sed eonfidebam profuturam oratio- 
nem meam labori ejus, et orabam pro eo omnibus 
diebus quousque (ransivimus in carcerem casiren- 
sem. Munere enim castrensi eramus pugnaturi, Na- 
tale tune Get». Cxesaris ; et feci pro illo orationem 
die et nocte gemens evlacrymans, ut mibi denaretur. 
Die autem, quo in nervo mansimus, ostensum est 
mihi hoc. Video loeum iltum, quem "videram tene- 
brosum, esse lucidum ; οἱ Dinocratem mundo cor- 
pore, bene vestitum , refrigerantem, etc. Tunc in- 
tellexi translatum eum esse de poena. 

Vk. Male liabet lic locus. protestautes, ut qno Ec- 
elesiz? romame fides de purgatorio, et. de vivorum 
precibus pro defunctis invictissime astrüitur, adeo- 
que noo mirwm, si ejus auctoritatem Basnagius nu- 
gis pluribus οἱ cavillationibus conatus eet elevare : 
« De qua. visione , inquit (2) audiendus est Augusti- 
nu$ (3) : « Be fratre autem sanete. Perpetuz Dinc- 
« crate, nec scriptura ipsa canonica est , nec illa sie 
« Scripsit, vel quicumque illud scripsit, nt illum pue- 
« rum qui :eptennis mortuus fuerat, sine baptismo di- 
« ecret fuisse defenctum : pro quo illa imminente 
« martyrio, creditur exaudita, uta poenis transferretur 
« ad requiem. Nam illius xtatis pueri, et mentiri, et - 
« verum loqui, et confiteri, et negare jam possunt. Et 
« ideo cum baptizantur, jon et symbolum reddunt, et 
« ipsi pro sead interrogata respondent. Quis igitur scit 

(1) Lib. ww de Orig. Anime, cap. 18. 

3) Anno 405, num. vit. 
(3) Lib. de Anima et ejus origine, cap. 10. 


458 


PRÓ SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


134 


« utrum puer ille post baptismum persecutionis tem- A iu memoriam revocare doctrin:e, quam stepius legisse 


« pore a patre impio per idololatriam fuerit alienatus 
4 a Christo, propter quod indamnationem mortis ierit, 
« net inde nisi pro Christo moriturs» sororis precibus 
« donatus exierit ? » Baptismum non adeptum fuisse 
Dinoeratem, qui septennis fato fünctus erat, eo liquet 
quod et soror ejus jam nupta, jam annos duos et vi- 
ginti nata, lamen erat iater catechumenos, et pater 
ἃ religione christiana foret alienus. Quo casu preci- 
bus Perpetuz Dinoerates liberari non potuit. Deinde 
ex bac visione purgatorius ignis extinguitur. Non 
in flammis, sed in loco tenebroso versantem Dinocra- 
tem vidit Perpetua, soli poen:s, qua damni est , non 
sensus sabditum. liaque Ruinartum nil juvat visio 
hzc probando mortuos posse a poenis quas patiun- 


existimo apud nobiliores theologos , et catholicirum 
partium acerrimos defensores : dogma fidei non esse 
ignene corporeo, an aliis poenis, tenebris puta, ma- 
rore , tristitia crucientur, quibus eum ex hac vita de- 
cedunt , aliquid superest in futura vita purgandum. 
Sane in concilio Florentine nulla ferme Latinos inter 
et Grzcos de Purgatorio controversia fuit , quamvis 
Graci, « Purgatorium, nen ignem, sed obseurum quem». 
dam locui ac laborum plenum esse censerent : » et 
dum Purgatorium admittereut, (4) « sive ignis, illud, 
Bive obscuritas, sive turbo, aive id genus aliud sit, » 
non referre putarent. Quod etiain non admodum referre 
sacra ipsa synodus censuit , ^am in definitione fldei, 
cui ecclesi utriusque antistites subseripserunt, hoc 


tur per. vivorum preces liberari. Etenim ex Latino- B lantum fuerit de Purgatorio doeretum..... (3) « Animas 


rum sententia poena sensus qui Baptismum consecuti 
sunt soli per vivorum suffragia liberantur. Quo si 
post Bapüsmum Dinocrates idololatria pollutus fuit, 
ub inbuit Augustinus, nullius sane precibus meritis 
peemis eximi potui. Denique tenebrosus ille locus, 
ubi Dinoerates includebatur, a Purgatorio prorsus 
diversus eommunem illum carcerem sonat, in quem 
emnes prater mariyrum animas conjici, Patribus 
bene multis Mostauistisque creditam. llinc scriptum 
Tertulliano : Tota paradisi clavis tuus sanguis est. 
Et ipsos patriarchas inferius detinori putavit, donce 
ἃ Chrisio liberarentur. In eo eareere, quem Limbum 
recentiores dicant, Dinocrases collocari censebatur. Ὁ 

VH. Tot nugas numquam, puto, vir doctus effutiis- 


paeuis purgatoriis poet morteui purgari, et ut a ponis 
hujusmodi releventar, prodesse eis vivorum suffra- 
gia , missarum scilicet sacrilieia , oratienes ct elce- 
mosynas, eic. » Nilergo faceret ad hujus loci vim 
elevandam Basnagil observatio, licet nullis Pirrocrates 
eorporeis flammis arsisset : cuin locus ille tenebrosus, 
in quo eum «xz stuantem valde et sitientem » Perpetua 
vidit , optime congruat cum Purgatorio, quod Οτι οί 
in Florentina synodo, Latiuis nequaquam contradicen- 
tibus , admiserunt. Et quamvis Latinorum de corpo- 
reis Purgalorii flammis opinio , at Bellarminus ait (3), 
probabitissima sit, in eo tamen, ut idem Bellarminus 
docet (4), fldei summa non vertitur : et ca. Latino- 
rum opinione Perpetaz verba, ut observavit Hol- 


Set, nisi catholicorum dogmata impugnaudi libidine C, Stenius, apprime congruunt, 


acius fuisset in. praeceps. Liquere imprimis putat ad- 
versus Augustini opinienem, Dinocratem qui septen- 
nis obit, Baptismum non fuisse adeptum, quod et 
sororis exemplo probet, et ex eo quod pater a reli- 
gione christiana foret slienug. Ego autem Hquere 
puto, salutaribus undis Dinocratem (luisse perfesum; 
quod cum tota Perpetua familia, w& ipsa perspicue 
testatur, Cbriuireligionem ooleret, verosimile non sit, 
sollicitos eos non fuisse, ut puero periclitanti , per 
baptismi sacramenusme, antequam | decederet, subvc- 
niretur. Usde nullum esá omnino argementum quod 
ex sosoris exemplo coní(icit. Fateor enim, dilatum 
multis olum fuisse Baptismum, nisi vita periculum 
immineret : at ubi ia. proxime discrimine versabatur 


Hliud magis miraudum, quod Basnagius immediate 
subjungit : Perpetuam soli pen, quz damni est, non 
sensus , subditum vidisse Dinocrateim. Quid ergo? te- 
nebre, sitis, sestus , sordidus vultus, color pallidus, 
vulnds in facie, etc. , ad penam, qux damui est, 
non sensus, pertinere sibi videutur? Poena danini a tlieo- 
logis definitur : privatio divinz visionis; an istam so- 
lum Dinocrates sustinebat? Si ita est ; ergo cum pos» 
tea Perpetua intellexit trauslatum eum fuisse de jou, 
divina visione recreatus est. Quod certe Basuagius 
non admiltet ; cum, ut notat, Montanistarum, quorum 
nefarix secte Perpetuam adicit, doctrina fuerit, solos 
ante diem judicii solemnis in ccelum martyres recipi. 

lllud etiam longe mirabilius, quod Ruinartum uil 


hominis salus , quis tantam credas in familia ehri- Β hano visionem juvare dicat probando « mortuos 


stiana desidjam, ut nulla eos pueri in extremis agen- 
tis cura teigerit, nullam omnino sollicitudinem ges- 
serint, u$ fegenerationis lavacro in exwemo saltem 
spiritu, vel invio patre, perfunderetar ? 

Deinde aà purgatorium bac Perpetue visione 
ignem extiugui. Noo ita visum est CL. Holstenio qui 
ad hac Perpctum verba: « Aatunantem valde, et si- 
lientem, » banc satis apposite notam adjunxit: « Ap- 
prime hac congruunt cum dootrins Kcclesizs de Purga- 
torio , ubi zs el igne anigaa torquentus. » Deinde, 
quia non ad exlinguendum inodo purgatorium ignem, 
sed ipsum quoque Purgalorium cvertendusm, h:oc Bas- 
pagius observat , opere pretiam erit , illius animum 


posse a peenis, quas patiuntur, per vivorum preces 
liberari. » Cui se Perpetua verbis adeo disertis af- 
firme suis precibus impetrasse , ut de poenis quibus 
torquebatur , Dinocrates wansferretur , mirum pro- 
fecio est. quomodo Ruinuartum nil juvet visio lizc 
probando : « mortuos posse a pasnis, ete. » Hic jam 


1) Εἴτε πῦρ ἐστιν, εἶτε ξόφορ καὶ θύελλα, εἴτε τι ἕτερον 

οὖ OD enne Sess. XXvonee ᾿ iit 
(2) Τὰς ψυχὰς καθϑαρτικαῖς τιμωρίαις καθαίρεσθαι μετὰ 

θάνατον. ὥστε δὲ ἀποκονρίξεσθαι αὐτὰς τῶν τσιούτων τιμω- 

ριῶν λνσιτελεὶν αὐταῖς τὰς τῶν ξώντων πιστῶν ἐπικονοΐας" 

δηλονότι τὰς ἱερὰς θυσίας, καὶ εὐχὰρ, καὶ δι εημρφύνας |, el, 
(3) Lib. 1l de Purgat. capp. 1&et 11. t. 
(4) lbid. 


455 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


456 


profecto, vel Actorum γνησιότης,, aut martyris fides in À tudinis longinquo per immensam illam distantiam su- 


controversiam vocatur. Ruinartium ueque de Actorum 
sinceritate, neque de martyris fide suspicio ulla tan- 
gebat. Basnagius autem , qui nullam de Actis quiee- 
tioncm movet, videamus quibus argumentis Perpetuze 
fidem abrogare conetur: « Ex Latinorum sententia, 
inquit, poena sensus qui Baptismum consecuti £unt , 
soli per vivorum suffragia liberantur. » At nos, bap- 
tizatum fuisse Dinocratem, cum Augustino pro certo 
habeinus, et poen: sensus fuisse subditum, clarissime 
demonstravimus. « Quod si, subjungit , post Baptis- 
mum Dinocrates idololatria pollutusfuil, utinnuit Au- 
gustinus, nullius sane precibus meritis poenis eximi 
potuit. » At si, inquam, post Baptismum Dinocrates 
idololatria pollutus fuit, ut inuuit. Augustinus, soli 


blimilatis el profundilatis. Unde apparet sapienti cui- 
que, qui aliquando Elysios audierit, esse aliquam 
localem determinationem quze sinus dicta sit Abralize, 
ad recipiendas amimas filiorum ejus etiam ex nationi- 
bus...... Eam itaque regionem sinum dico Abrahz, 
etsi non coelestem, sublimiorem tamen inferis, interim 
refrigerium pra:bituram animabus justorum,donec con- 
suimmatio rerum resurrectionem omnium plenitudine 
mercedis expungat, tunc apparitura celesti promis- 
Sione, etc. Salva ea promissione, cur non capiatsinum 
Abralie dici , temporale aliquod animarum fidelium 
receptaculum , in quo jam delinietur futuri imago ac 
caudiJa quidam utriusque judicii prospiciatur ? » 
Juxta lauc secundam opinionem dici non potest te- 


pon;e, qua « damni est, non sensus , » subditus esse B nebrosum illum locum, in quo Dinocrates includeba- 


non potuit. Deibde non jam hic agitur de Perpetua , 
sed de Augustini opinione. Fuisse ab impio patre per 
idololatriam alienatum a Christo, οἱ ad gentilium sa- 
crilegia revocatum , ul Augustinus innuit, illa non 
scripsit. Multa sunt alia peccata, ut idem Augustinus 
observat, ob quie esse potuit Dinocrates purgatoriis 
pueuis addictus : mentiri potuit, irasci, ludere przeter 
decorum, etc. Quxscumque autem fuerint ex Augus- 
tini opinione, de qua modo disserere non libet, Dino- 
cratis peccata, aut quibuscumque paenis torqueretur, 


non dubitat sanctus doctor, quin « inde pro Christo 


moritur:ze sororis precibus donatus exierit. » Adeoque 
non video, quare Ruinartum non juvet visio hxc 
probando, mortuos posse a poenis , quas patiuntur, 
per vivorum preces liberari. 

Vlil. Ait denique Basnagius, tenebrosum illum 
locum , ubi Dinocrates imeludebatur , a purgatorio 
proraus diversum, communem illut carcerem sonare, 
jn quem omnes pr:zeter niartyrum animas conjici , Pa- 
tribus bene inultis , Moutanistisque creditum. Circa 
animarum , ut. vocant, receptacula, non una semper 
eademque fuit Tertulliani sententia. In libro enim 
de Anima (4) ex Paracleti, hoc est Montani doctrina, 
«omnes animas penes iuferos » collocat, «et illic 
supplicia interim , et refrigeria: Cur enim, inquit, 
non putes animam et puniri, et foveri in inferis in- 
terim sub exspectatione utriusque judicii in quadam 
usurpatione et candida ejus? Sed alibi hanc uti Mar- 
cionis opinionem scripturze auctoritate confutat (2) 


tur, communem aliquem fuisse carcerem in quem oin- 
nes przter martyrum animas conjici, Patribus bene 
multis Moutanistisque creditum : cum,sinum Abrabze 
ad recipiendas animas filiorum ejus destinatum, re- 
gioneui fuisse doceat Tertullianus, etsi non coelestem, 
sublimiorem tamen inferis, interim refrigerium prz- 
bituram animabus justorum. Sed juxta primam sen- 
tentiam, sicuti penes inferos el supplicia erant 
et refrigeria ; ita penes inferos erat et Purgatorium : 
adeoque stotui non potest locum illum tenebrosum 
in quo Diuocrates includebatur, ἃ Purgatorio prorsus 
fuisse diversum. Etenim Purgatorii nomine alterius 
vite poenas intelligimus justis post aliquod tempus in 
refrigerium commutandas: neque ad fidei dogma de 


C Purgatorio quxstio illa pertinet , an loco ab inferis 


separetur (1). Cum igitur Dinocrati locus ille tene- 
brosus in quo ipsum :estuantem valde et sitientem 
Perpetua vidit , paulo post in lucidum fuerit commu- 
tatus, in quo eum sanctissima soror « mundo corpore, 
bene vestitum et refrigerantem » aspexit, adhuc ex 
veterum quorumdam Patrum et Montanistarum sen- 
tentia aflirmari nullo modo potest, locum illum tene- 
brosum , in quo primum Dinocrates includebatur , a 
Purgatorio prorsus fuisse diversum. 

Si rata esset et certa Cl. Holstenii lectio; com- 
munis theologorum de receptaculis animarum sen- . 
teutia, egregie, ut Possinus observat (2), bac Per- 
petu: visione confirmaretur. lta enim habet : « Vi- 
deo Dinocratem exeuntem de loco tenebroso , uhi et 


« Sed Marcion aliorsum cogit, scilicet utramque mer- D complura erant loca tenebrosa, etc. » Docent scilicet 


cedem creatoris, sive tormenti, sive refrigerii apud 
inferos, delerminat eis positam , qui Legi et Proplie. 
tis obedirent : Christo veroet Dei sui ccelestem definit 
sinum et portum. Respondebimus, et hac ipsa Scrip- 
tura reviucente oculos ejus, 45 ab inferis discer- 
nit Abrah:e sinum pauperi. Aliud enim inferi, ut 
puto , aliud quoque Abrahae sinus. Nam et magnum, 
ait, iutercedere regiones istas profundum, et transitum 
utrinque prohibere. Sed uec allevasset dives oculos, 
et quidem de longinquo, nisi in superiora el de alti- 


(1) Cap. 51. vid. et cap. 55 et 56. 
(2) Lib. 1v cont. Marcion., cap. 54. 


theologi , quatuor esse sub terra locos distinctos in 
quibus anima: mortuorum detinentur : nempe om- 
nium infimum ubi dieniones et anima damnatz; supra 
hunc, Purgatorium, ubi anime purgantur ad tempus ; 
deinde Limbum puerorum quo detinentur anima 
mortuorum in solo peccato originali; postremo Lim- 
bum Patrum, nunc vacuum a tempore mortis et re- 
surreclionis Christi, etc. Hac, subjungit Possinus, 
fuisse videntur illa complura loca tenebrosa, quz se 
vidisse laudatis verbis sancta Perpetua testatur. At 


d Vid. Bellarmin. lib. wu, de Purgat., cap. 6. 
. (9) Parulipomen. ad. Holsten. notas. 


451 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


458 


Ruinartus habet : « Übi et complures erant. » Quod À adhuc sua ztate vigentem refutare aggressus, pecu- 


equidem ad inclusorum multitudinem, quam ad loco- 
rum diversitatem aptius refertur. Quamvis varia esse 
sub terra animarum receptacula, neque his verbis 
Perpetua neget ; sed de hac sanct: martvris visione 
iterum capite septimo sermo redibit. 


CAPUT VI. 
MARTYRUM NOSTRORUM VIATUTES, £T VISIONUM FRUCTUS 

OSTENDUNT, DIVINO ILLOS FUISSE SPIRITU AFFLATOS, 

ἜΤ EORUM REVELATIONES DEO ESSE TRIBUENDAS. 

I. [n veris prophetis a falsis discernendis, eorum im- 
primis morum habendam esse rationem. 

M. Aliqua Actorum loca, in quibus martyrum nosiro- 
rum viriutes graphice describuntur. 

MI. Nihil esse in eorum moribus animadvertere, quod 
Monlani redoleat institutionem. 

IV. Perpetuam sociosque martyres nature leges mi- 
nime violasse, 1gnatii M. exemplo demonstratur. 

V.Aliorum martyrum pro martyrii corona preces el vota. 

V]. Alios, prater Perpetuam, martyres aul bestias in 
se ipsos concitasse , aut instrumenta crudelitatis ad ac- 
celerandum martyrium ultro adhibuisse. 

VII. Veterum Christianorum exempla qui vel seipsos 
sponte obtulerunt , vel prasidum sevitiam in se ultro 
provocarunt, Perpetug (actum excusant. 

VH. Sanctorum Andronici et Tarachi memorabile 
facinus. 

IX. Perpetua εἰ sociorum mariyrum spiritus quam 
[uerit a Monianistarum spiritu longe diversus ex diver- 
sis utriusque effectibus demonstratur. 

X. Perpeiug et Saturi revelationem honesti et optimi 
fructus. 

|. Superioribus capitibus argumenta labefactavi 
qu:e Basnagius ex ipsiseorum Actis adversus martyres 
conficit. Przesenti et sequenti capite argumenta in me- 
dium producam, qu» pro sanctis martyribus ex iis- 
dem Actis collegi, et quibus invictissime, ut puto, eo- 
rum orthodosia vindicatur, ut quemadmodum adver- 
sarius et externis, ut vocant, argumentis et internis 
adversus martyres militat : ita nos pro illis, postquam 
hujusce dissertationis capite primo externa produxi- 
mus argumenta ex Ecclesiz et veterum Patrum aucto- 
ritate petita, internis postremis bis duobus capitibus 
decertemus, quz nobis ex ipsis eorum Actis luculen- 
tissima suppetunt. 

Prirnum esto, quod ex Perpetus sociorumque 
martyrum beroicis virtutibus, patientia, pietate 
moderatione , charitate , fortitudine et rerum 
omnium bumanarum contemptu sponte promicat 
atque efflorescit. In moribus prophetarum ad veros a 
falsis discernendos, multum inesse momenti , veteres 
existimarunt. Unde Apollonius ecclesiasticus ille apud 
Eusebiium (1): « scriptor, Cataphrygarum hzresim 

(1) Tz; δὲ ΚΑΤΑ &PYTAZ χαλουμένης αἱρίσεως καὶ Απολ- 
λώνιος ἐχκλησιαστιχὸς συγγραφεὺς ἀχμαξούσης εἰσέτι τότε 
κατὰ ti» Φρυγίαν ἔλεγχον ἐνττησάμενος, ἴδιον xaT αὐτῶν 
“ιποίηται σύγγραμμα, τὰς μὲν φερομένας αὐτῶν προφητείας 
ψευδεῖς οὔσας κατὰ ME εὐθύνων, τὸν δὲ βίον τῶν τῖ,ς αἱρέσεως 
ἀρχηγῶν ó«oióg τις γέγονε διελέγχων, Lib. v Hist. Eccles. 
cap. 18. 

PaArnBoL. Ill. 


liare adversus eos volumen condidit, tum falsas pro- 
phetias, qux ab illis circumferuntur, verbatim ex- 
pendens, tum vitam moresque eorum qui h:eresis 
illius auctores fuerunt, discutiens. » Aliqua deinde ex 
hoc opere fragmenta profert, inquibus pravos Montani 
et muliercularum ejus, Themisonis etiam et Alexandri 
mores describit, ac postea subjungit (4) : « Actus pro- 
phetze tanquam fructus examinandi sunt. Ex fructibus 
quippe arbor cognoscitur. » Et post pauca (2) : « Si 
negant prophetas suos munera accepisse, hoc igitur 
fateantur, non esse illos prophetas, si munera acce- 
pisse convicti sunt. Actum demum sexcenta ejus rei 
documenta ac testimonia proferemus. Necesse porro 
est ut omnes prophetze fructus atque actus probentur. 


B Dic mihi, tingitne capillos propheta ? an stibio ocu- 


los linit ? an studet ornari ? prophetane tabula ludit, 
et tesseris? an pecuniam locat fcenori? Ingenue fatean- 
tur, ac respondeant, utrum hiec agere liceat, an se- 
cus? Ego vero hxc apud ipsos acta esse convincam.» 

Il. In his autem Perpetu:z , Felicitatis et sociorum 
martyrum actis mira ubique resplendent christiana- 
rum omnium virtutum exempla ; ita ut affirmari me- 
rito possit, quot in Montano, Maximilla , Themisone 
et Alexandro Apollonius vitia reprehendit, tot in 
sanctis bisce martyribus ac Perpetua przscertim, et 
multo etiam plura, virtutum omnium decora reful- 
gere. Aliqua Actorum loca qu:e magis ad rem faciunt, 
in specimen indicabo cap. 1, 8 2. «Cum adhuc, inquit, 
cum persecutoribus essemus , et me pater avertere ct 


C dejicere prosua affectione perseveraret, etc.,dixi ei.... 


Ego aliud me dicere non possum, nisi quod sum 
christiana. Tunc pater motus in hoc verbo, misit se 
in me ut oculos mihi erueret ; sed vexavit tantum, et 
profectus est victus cum argumentis diaboli. Tunc 
paucis diebus, quod caruissem patre, Domino gra- 
tias egi , et refrigeravit absentia illius. In ipso spatio 
paucorum dierum baptizati sumus ; mihi autem Spi- 
ritus dictavit, nihil aliud petendum in aqua, nisi 
sufferentiam carnis. Post paucos dies recipimur in 
carcerem, et expavi, quia numquam experia eram 
tales tenebras... Ego infantem lJactiabam jam inedia 
defectum. Sollicita pro eo alloquebar matrem, et con- 
fortabam fratrem, commendabam (filium. Tabescebam, 
ideo quod illos tabescere videram mei beneficio. Ta- 


D les sollicitudines multis diebus passa sum , et usur- 


pavi ut mecum imfans in carcere maneret; et statim 
convalui, et relevata sum a labore et sollicitudine 
infantis; et factus est mihi carcer subito quasi prz- 


(1) Δεῖ yàp τοὺς καρποὺς δοκιμάξεσθαι τοῦ προφήτου 
ἀπὸ γὰρ τοῦ χαρποῦ τὸ δένδρον γινώσκεται. 

(3) Ἐὰν ἀρνῶντα: δῶρα τοὺς προφήτας αὑτῶν εἰληφέναι, 
ποῦτο ὁμολογησάτωσαν, ὅτι ἐὰν ἐλεγχθῶσιν εἰληφότες, οὐχ 
εἰσι προφῆται, καὶ μυρίας ἀποδείξεις τούτων παραστήσομεν" 
ἀναγχαῖον δέ ἐττι πάντας καρποὺς δοχιμάξεσγαι προφητου" 
προφήτης, εἶπε μοι, βάπτεται; προφήτης puloxoouti ; προς 
φήτηρυτάβλαις καὶ κύβοις παίξει ; προφήτης δαγείῤει; ταῦτα 
ὁμολογησάτωσαν, πότερον ἔξεστιν ἢ μὴ; ἐγὼ δὲ ὅτι jog 
παρ᾽ αντοῖς δείξω, 5 “ 


4599 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


140 


torinm, ut ibi mallem esse quam alibi.» Quot hic vir- À corpus meum ut ardeam , eic. ; sed tales quos vere 


tutes emicant! Constantia adversus patris minas, et 
blanditias; constantia item adversus humanas emnes 
affectiones , pietas erga parentes, materna pro f(ilio 
sollicitudo, in carceris incommodis tolerandis invicta 
patientia : hypocritarum more, stoica gravitate bu- 
manos affectus non dissimulat, sed christiana virtute 
superat ac moderatur : Domino gratias agit, divinam 
opem imploral, alienas magis angustias quam suas 
dolet, miro religionis in Deum et caritatis in proxi- 
mum documento. Exdem virtutes in aliis quoque locis 
resplendent, cap. ri, ὃ 1. « Post paucos dies rumor cu- 
currit , ut audiremur. Supervenit autem et de civilate 


pater meus consumptus tzdio, ascendit ad me ut me . 


dejiceret, dicens: Miserere, filia, canis meis, etc. [Icc 


Christi et veritatis caritas perduceret ad passionem : 
quid eis fecerunt persecutiones sa:vientium ? Majorem 
violentiam liabuerunt oculi flentium suorum, quam 
persecutiones insectantium. Quam multos enim tene- 
bant filii, ne paterentur? Quam multorum genibus 
provolvebantur uxores, ue vidus relinquerentur ? 
Quam multos parentes filii prohibebant mori , sicut 
novimus etlegiturin passione BEATAE PEKPETU.E? Facta 
sunt ista, Sed lacrym:e quantplibei, et quante- 
libet impetu fluerent, quando ardorem charitatis extin- 
guerent?» cap.v, $2, plura nobis confertim exhibentur 
Inujuxm charitatis spei el. magnanimitatis exempla : 
« Circa Felicitatem vero ( nam et illi gratia Domini 
ejusmodi contigil), cum octo jam mensium suum 


dicebat pater pro sua pietate basiaus mibi manus , et B veutrem haberet (nam przgnans fuerat apprehensa), 


se ad pedes meos jactans, et lacrymis non filiam, 
sed dominam me vocabat. Et ego dolebam canos pa- 
tris mei , quod solus de passione mea gavisurus non 
esset de toto genere meo : et confortavi eum , dicens: 
Hoc fiet in illa catasta, quod Deus voluerit. Scito 
enim nos non in nostra potestate esse constitutos, 
sed in Dei. » Similia et filialis erga patrem obser- 
vantie, et christiana fortitudinis exempla habentur 
8 2, qui totus quamvis describendus esset, hac ox 
eo tamen pauca subjiciam : « Kt llilarianus procura- 
tor. . . parce, inquit , canis patris tui ; parce iufantie 
pueri. Fac sacrum pro salute Imperatorum. Et ego 
respondi : Non facio. Hilarianus : Christiana es? Et ego 
respondi : Christiana sum. Et cum staret pater ad me 


dejiciendum, jussus est ab Hiilariano dejici , et virga C 


percussus est. Et doluit mihi casus patris imei, quasi ego 
fuissem percussa: sic dolui pro senecta ejus misera. 
Tunc nos universos pronuntiat et damnat ad bestias, 
et hilares descendimus ad carcerem.» llanc Perpetuz 
filialem erga patrem observantiam his sanetus Augus- 
tinus verhis commendat (1): «Doluit illa senis parentis 
injuriam; et cui non prebuit assensum, servaviL affec- 
tum. Oderat quippe in illq stultitiam, non naturam, 
et ejus infidelitatem , non originem suam. Majore igi- 
tur gloria tam dilectum patrem male suadeniem forüi- 
ter repulit, quem vapulantem videre sine moerore non 
potuit. Proinde et dolor ille nihil retraxit robori for- 
titudinis , et aliquid addidit laudibus passionis; » Di- 
ligentibus enim Deum omnia cooperautur i& bonum. 


Earumdem virtutum aliud, eap. n1, 81, occurrit exem- D 


plum : « Ut autein proximavit dies muneris, intravit 
ad me pater meus consumptus txdio, et cepit barbam 
suam evellere, et se in terram mittere ; et prosternere 
sein faciem, et improperare anuis suis. et dicere tar.ta 
verba qu: moverent universam creaturam. Ego dole- 
bam pro infelici senecta ejus. » Hic iterum audiendus 
Sanctus Augustinss (3): « Per caritatem multi mor- 
tui sunt seculo, at viverent Deo. Hac caritate ac- 
censi martyres, non simulati, non vana gloria venti- 
latj , nog tales, de quibus dicium esi: Sí tradidero 


' (4) Serm. 284, al. de divers. 104. 
(2) Enarret in Psalm. xrvit, num. 15. 


instante spectaculi die, in magbo erat luctu, ue pro- 
pter ventrem differretur ; quia Bon licet prgnantes 
pon:e reprisentari, et ne inter aliquos postea sce. 
leratos, sanctum el innocentem sanguinem funderct. 
Sed.et comumartyres ejus graviler contristabanLur, 
ne tam bonam sociam, quasi comitem solam in via 
ejusdem spei relinquerent. Conjuncto itaque wnito ge- 
mitu, ad Dominum orationem fuderunt apte terium 
diem muneris. Staüm post orationem dolores eam 
invaserunt. Et cum pro naturali diíüeultte Qetavi 
mensis, in partu laborans, doleret, ait illi quidaas ex 
ministris cataractariorum : Quie sic modo deles, quid 
facies objecta bestiis quas contempaisli , cum sacri- 
ficare noluisti ? Et illa respondit: Modo ego patior 
quod patior; illic autem alius erit in me qui patietur 
pro me , quia et ego pro illo passura sum. [1 enixa 
est puellam , quam sibi quz:edam soror ia filiam edu- 
cavit. » Nihilo inferiora sunt, neque minori: admira- 
tione digna qux» describuntur ὃ ὅ et 4 Perpetuso 
οἱ Saturi iníraeti excelsique animi doenmenta. Sed 
non est omittendus cap. vi, ὃ 1, uL ex wniversarum 
virtutum conhexionb et varietato contextus : « liluxit 
dies victorize illorum, et proeesserunt de careore in 
amphitheatrum, quasi in ecelum,jhilares, vulta.decori, 
8i forie gaudio paventes, non timere; sequebatur Por- 
petua placido vultu, οἱ pedum incessu., w& wiatrona 
Ghristi Dei dilecta, vigorem oeulorem suorum deji- 
ciens ab omnium conspectu. Hem Felicitas salvam se 
peperisse gaudens, ut ad bestias pugnaret , a.saegei- 
ne, ab obsteirice ad retiarium, lotura poss pertum 
baptismo secundo. EL cum delati essont in portem, 
ei cogerentur habitum induere, viri quidet& eaeer- 
dotum Saturni , fteminze vero sacretarum Gereri: ge- 
ncrosa illa in (inem usque constantia repagnavit, Diee- 
bant enim: Jdeo ud hoc sponte pervenimus, ne libertos 
nostra abduceretur. Deo animas nostras addiximas , ne 
t^lc aliquid faceremus : hoc wobisenm pacti sumtus. ÀAgno- 
vit injustitia justitiam: cencossil tribunus, ut quo- 
modo crant, simpliciter inducerentur. Perpetua psal- 
lebat, caput jam /Egyptii calcans. Revocatus, et. Sa- 
turninus ei Saturus, populo specianti commiaabantuae 
de hoc. Ut sub conspectu Hitariomi pervenerunt, 


444 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


119 


gestu et nutu cceperunt Hilariano dicere: Tu nos, in- A dam sanctitatis umbram  affectet, ut hos gestiat vir- 


quiunt, (e autem. Deus judicabit. Ad hoc populus exas- 
peratus, flagellis eos vexari pro ordine venatorum pos- 
tulavit. Et utique illi gratulati sunt, quod aliquid et de 
dominicis passionibus essent consecuti. » Videndus et 
cap. vi, $ 5, uti prater invictam animi fortitudinem , 
qua se lerocissimae vaccae sanctze mulieres obtulerunt, 
suscipienda venil et Perpetu:ze modestia : «Jactata» enim 
ἃ ferocissima bestia «concidit in lumbos, el ut conspexit 
tunicam a latere discissam, ad velamentum f(emorum 
adduxit, pudoris potius memor quam doloris.» 

IIl. Nihil in his martyrum gestis animadvertere est 
ex Montani schola et institutione profectum ; nihil sci- 
licet superstitiosum, nihil incompositum, nihil tuinul- 
tuosum, nihil turbidum, nihil denique inordinatum 
quz sunt, ul ex Asterio Urbano, Apollonio, Miltiade, 
Serapione, Alio Publio, et aliis Patribus constat (1), 
montanistici spiritus characteres : sed in omnibus con- 
ἐΓὰ mira modestia, compositio, prudentia, pietas, re- 
ligio, charitas, fortitudo, fides sapientiaque refulgent ; 
ul non sit aliud sanctarum mulierum martyrium , 
quod illustriora virtutum omnium decora comitentur. 
Fieri autem miuime potuisse videtur, ut mulier insa- 
nia et farore percita, et dzemoniaco spiritu acta, cu- 
jusmodi erant Montanistarum pseudo-prophetissz, ita 
sibi in omnibus caverit, ita se gesserit, ut nihil in ejus 
verbis procax, nibil arrogans, nihil in motibus inve 
reeundum, nihil in actibus | irreligiosum "vel severis- 
simus censor possit animadvertere, Quamdam equi- 
dem Montanisiza morum externam gravitatem pr: se 


tutis actus imitari ; sed esse non potest ut absolutam 
undequaque et omni ex parte sinceram christian:ze 
perfectionis imaginem  repr:esentet ; non adeo si- 
bi cavere potest hypoerisis, ut non aliquid excidat 
quo 86 prodat : falsis enim virtutibus aliquid vitii fa- 
cile intermiscetur, et spiritus ille superbix:: tum ma- 
xime agnoscitur, cum animi demissionem simulat, et 
86 in exteriorem quamdam modestiz speciem compo- 
nit. Sed quid habet Basnagius, in his qux ad mures 
pertinent, quod in Perpetua ejusque sociis reprehen- 
dat? Nihil omnino; et affirmari utique potest quod, 
sicuti nulla est evangelicze disciplinae hac similior ima- 
£o, ita nulla ab hzretica institutione magis abludit. 
Perpetua et Maximilla invicem conferantur; tam dis- 


B crepabunt earum mores, quam a virtute vitium, a 


luce tenebre amplo discrimine separantur. Fieri 
ergo non potest, ut eodem furoris et insani: spiritu 
agerentur. Sane si tam illustre martyrium tot virtu- 
tum parergis decoratum, inter hzreticos perfectum 
est aut perfici potest vel perit omnino, aut admodum 
infirmatur christian: religionis argumentum, quod e£ 
sane efficacissimum ex constantia et virtute marty- 
rum proficiscitur. Non enim Christianorum marty- 
rium adeo commendat mors pro fide suscepta, cum alii 
multi ex omnibus sectis pro suis superstitionibus ultro 
se neci tradiderint, quam ezeterarum virtutum appa- 
ratus quo suurm agonem catholici martyris decorarunt : 
fides scilicet, spes,charitas,religio, pietas, modestia,ex- 
celsi animi robur invictum,qu:e mirim in modum,ut os- 


ferebant, sese disciplinz severitate jactabant, absti- ( tendimus,in Perpetua sociisque martyribus refulserunt. 


nentia, pudicitia et. persecutionum tolerantia se plu- 
rimum efferebapt : sed qui se graviora instituta evan- 
gelicis institutionibus adjecisse, verbis insolentissimis 
pradicabaut, moribes postea legis evangelicze sancti- 
tatein minime referebant, sed ab ea quam longissime 
aberant. Perpetua vero sociique martyres evangelium 
moribus referunt, atque exactissime exprimunt. Est 
et aliud in horum martyrum, οἱ presertim Perpetusz, 
virtutibus observatione dignum, quo a fucatis hypoeri- 
tarum pseudo-prophetarumque virtutibus discerni fa- 
cile possunt, quod se nativa quadam simylicitate tuen- 
tur, et quam in eis divine cujusdam s:pienti:e οἱ ex- 
celsi animi ac bene rebus humanis exempti indicia 
elara cernuntur ; tam nativo quodam candore placent, 


IV. Sed ut nihil eorum negligam, aut sine refuta- 
tione dimittam, ex quibus morosus aliquis cavillator, 
vel impudens sycophanta sanctis martyribus conflare 
posset invidiam ; duo in examen adducam Actorum lo- 
ca in quibus nature leges violari videntur, quibus 
suam unusquisque vitam conservare jubetur, et mor- 
tem cum nobis, tum aliis optare ant alios in interitum 
nostrum urgere prohibemur. In has autem natura 
leges martyres nostri peccasse videntur, tum cap. v, $ 
9, ubi communibus votis orarunt, ut immaturum par- 
tum, « instante jam spectaculi die, » Felicitas ederet, 
« ne propter ventrem differretur, quia non licet pree- 
gnantes poen: reprzesentari. » Tum gravius cap. ΥἹ, 
ult. , ubi Perpetua necis instrumenta ad acceleran- 


et nibil in eie fucatum, nihil per simulationem ges- D dum martyrium ipsa suis manibus aptavit: « Per- 


tum, aut per bypoerisim deprehenditur qu:xe quidem 
simplicitas et candidi pectoris decus in ipsis quoque 
Perpetu:e verbis et scribendi charaetere resplendent, 
quo suos, ut supra est observatum, humanos affectus 
non dissimulat, se supra alios non effert, res suas 
minime exaggerat, ad Deum omnia refert, in fide, in 
spe divinse misericordie, in sinu Providenti:e et pla- 
cidissime conquiescit, et casus omnes contemnit, et 
nihil timet, et omnia sperat, et nihil non audet, Hi 
profectio virtutum flores iuter hzeresum dume!a non 
germinant ; hos fructus arbor mala non facit. Potest 
quidem feri, ut et nequam spiritus exteriorem quam- 


(1) Apud Euseb., lib. v Hist. Eccles., cap. 16 et seqq. 


petua autem, ut aliquid doloris gustaret, inter costas 
puncta exululavit, et errantem dexteram tirunculi 
gladiatoris ipsa in jugulum suum posuit. » H:ec in 
Perpetua sociisque martyribus reprehendi posse, ne- 
mo mirabitur,qui animum adverterit ad ea, qux ob si- 
milem omnino caussam in martyrem lynatiam Dallzeus 
effudit. Quod enim sanctissimus marryr Romanos per 
litteras monuerit, ne optatum rartyrium suis ad 
Deum precibus, aut officiis retardarent, et bestias 
etiam repugnantes se in suum interitum adaeturum 
esse significaverit, violate a Dalleo pietatis εἰ mo- 
deatiz reus agitur. Sed ut melius intelligatur quam 
bene sibi invicem in ejusmodi votis Ignatius et Perpe« 


145 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


44 


iua sociique marlyres concinant,. ipsa hic Ignatii A et illius nomen penes magistratus hujus mundi con- 


verba subjiciam (1): « Obsecro vos, ne intempesti- 
vam mihi benevolentiam exhibeatis. Sinite me fera- 
rum cibum esse, per quas Deum consequi licet. Fru- 
mentum sum Dei, et per ferarum dentes molor, ut 
purus panis Chrisli inveniar. Feris potius blandimini, 
ut mihi sepulerum fiant, nihilque mei.corporis relin- 
quant, ne postquam obdormiero, gravis alicui 
fiam....... Christo pro me supplicate, ut per hzc 
instrumenta hostia inveniar. » Quod pro se fieri a 
Romanis optabat Ignatius, id officii erga Felicitatem 
nostri martyres prazstiteruut, Volebat ille a Roma- 
nis conjuncetas ad Deum preces effundi, quo bestia- 
rum dentibus moleretur, et per hzc instrumenta 
Christi efficeretur hostia ; id vero Felicitatis sociis 
in votis erat, et ut foetum immaturo tempore emitte- 
rel, fusis ad Deum precibus postulabant, ne marty- 
riuia ejus differretur, sed una cum aliis besüis obji- 
ceretur. Pergit Ignatius et non solum ardens martyrii 
desiderium ostendit, sed bestias , invitas etiam el re- 
pugnantes, seait ad suam ipsius necem provocaturum 
(2) : « Utinam fruar bestiis mihi przeparatis, quas et 
opto mihi promptas inveniri, quibus et blaudiar, ut 
cito me devorent, non ut quosdam verit:? non tetige- 
gerunt. Si autem ille repugnantes noluerint, ego vi 
impellam. » Nihil refert ad gladiatoris dexteram in 
suum quisquam jugulum ponat , quod Perpetua fecit, 
an feras ad se devorandum impellat, quod se factu- 
rum scribebat Iguatius. Unde utrumque, aut iisdem 
reprehensionibus patet, aul iisdem est laudibns pro- 


fessum, eic. » Et infra: « Sic coronet te, cujus no- 
men confessus es...... Pete, ut sim dignus corona- 
ri cum numero vestro. » Et rursum : « O te felicem! 
suscipere vota tua, qux» semper desiderasti, vel in 
terra dormiens optasti pro nomine illius iu carcerem 
mitti, quod nunc tibi contingit, sicut scriptum est : 
Det tibi Dominus secundum cor tuum.» Hxc Celerinus, 
a moderatione presertim, humilitate, timore, cau- ' 
tione eL verecundia sancto Cypriano (1) commenda- 
tus. ]ta etiam Lugdunenses martyres christianz 
religionis przccipuum decus, fide et sapientia non mi- 
nus quain invicta animi fortitudine insignes, pro- 
fusis lacrymis, ut est apud Eusebium (2), « obsecra- 
bant fratres, ut continux:e ad Deum preces fierent, 


B quo tandem ipsi perficerentur. » De sancto Cypria- 


no Pontius ejus diaconus : « Conveniebant interim 
plures egregii et clarissimi ordinis, sed et sxculi 
nobilitate generosi, qu* propter amicitiam secessum 
subinde suaderent ; et ne parum esset nuda suadela, 
etiam loca, in quae secederet, offerebant. llle vero 
jam mundum suspensa ad ccelum mente neglexerat, 
nec suadelis blandientibus annuebat. Fecisset fortas- 
se tunc etiam, [quod a pluribus et fidelibus petebatur, 
si et divino imperio juberelur. » Nam ut ipse Pontius 
docet, in priore secessu, « Domino latebram tunc 
jubente paruit. » Populus autem fidelis, sancto Cy- 
priano ad supplicium ducto, tantum aberant ab oran- 
do Deum, ut illi parceretur, autquovis modo marty- 
rium impediendo, ut simul cum illo potius mori cu- 


sequendum. Interim autem quemadmodum Pearso- (? perent : « Quamvis enim non potuerit eveuire, quod 


nius Ignatii vola ut sancto martyre non indigna, 
nostrorum marlyrum exemplo demonstrat : ita nos 
eorumdem mariyrum pro Felicitate preces Ignatii 
exemplo tuebimur: cur enim plebeios martyres, ut 
Pontii Diaconi verbis utar, et a Baptismo recentes inde 
arguemus, unde sapientissimum episcopum, et Apo- 
stolorum discipulum honori et admirationi habemus ? 

V. Verum quoniam ex Protestantium grege non 
pauci, et in his etiam Basnagius, Ignatii epistolas ut 
pseudepigraphum et adulterinum opus rejiciunt, et 
inter c»:tera quz in eis ut ab Ignatii virtutibus aliena 
notant, ardeus illud martyrii votum sugillant, aliis 
exemplis οἱ epistolicum Ignatium, et nostros marty- 
res cum Pearsonio tnebor. Celerinus confessor ad 


optabant vota communia, ut consortio paris gloriz 
simul plebs tota pateretur ; quicumque sub Christi 
spectantis oculis, et sub auribus sacerdotis ex animo 
pati voluit, per idoneum voti sui testem legationis 
quodammodo litteras ad Deum misit. » Sanctus Hie- 
ronymus, de Vita Pauli Eremita: : « Sub Decio et Va- 
leriano persecutoribus, quo tempore Cornelius Rome, 
et Cyprianus Carthagine felici cruore damnati sunt, 
multas apud /Egyptum et Thebaida ecclesias tem- 
pestas seva populata est. Voti tunc Christianis erat 
pro Christi nonine gladio percuti. Verum hostis 
callidus, tarda ad mortem supplicia conquirens, ani- 
mas cupiebat jugulare, non corpora ; et, ut ipse qui 
abeo passusest Cyprianus ait: Volentibus mori, non 


Lucianum confessorem epistola inter Cypriafiicas 21. p) permittebatur occidi. » Notum estet illud sancti Poly- 


« Hec cum tibi scriberem, domine frater, gaudens 
et tristis eram : gaudens, ex eo quodaudierim te pro 
Domini nostri Jesu Christi salvatoris nostri tentum, 

(1) Παρακαλῶ ὑμᾶς, μὰ εὔνοια ἄκαιρος γένησθέ μοι" Aperi 
μι θηρίων εἶναι βορὰν, δι᾿ ὧν ἔνεστιν θεοῦ ἐπιτυχεῖν. σῖτός 
εἰμι Θεοῦ, xai δι᾽ ὀδόντων θηρίων ἀλέθημαι, ἵνα χαθαρός 
ἄρτος εὑρεθῶ τοῦ Χριστοῦ" μᾶλλυν χολαχεύσατε τὰ θηρία, 
iva μοι τάφος γένωνται, x&i μηδὲν χαταλίπωσι τοῦ σώματός 
μον, ἵνα μὴ, κοιμηθεὶς, βαρύς τινι γένημαι...... λιταγιύσατε 
τὸν Ἐριστὸν ὑπὲρ ἐμοῦ, ἵνα Gu τῶν ὀργάνων τούτων θυσία 
εὑριθῶ. Ea epist. ad Rom. ap. Ruin. in actis sinc, etc. 

(2) ὀναίμην τῶν θηρίων τῶν ἐμοὶ ἡτοιμασμένων, καὶ 
εὔγομαι ἕτοιμά μοι εὑρεθῖναι, ἃ καὶ κολαχεύσω συντόμως 
με καταφαγεῖν, vox. ὥσπερ. τινῶν δειλαινόμενα ox ἥψαντο, 
κἂν αὐτὰ δὲ ἄκοντα μὺ θελήση, ἐγὼ προς βιάσομαι, Euseb. 
Jib. v Hist, Eccl., cap. 10 et seqq. 


carpi martyris ad proconsulem, nunc bestias, nunc 
flammas illi miritantem : ἀλλὰ τί βραδύνεις; φέρε ὃ βούλει. 
« Quid autem moras trahis ?* Affer quod vis. « Ταῦτα 
χαὶ ἄλλα πλείονα λέγων θάρσους καὶ χαρᾶς ἐνεπίμπλατο; 
« Hoc et plura alia cum diceret, fiducia et letitia 
impletus est, » ut vetustissima ejus Acta testantur. 
Plura autem illa, quz fortitudine et exultatione ple- 
nus pronuntiavit, qualia, amabo, fuere, si non Igna- 
tianis, si non Perpetuse, Felicitatis el sociorum marty- 


(1) Epist. 97, al. 25. 
(2) Μετὰ δαχρύων παρεκάλουν τοὺς ἀδελφοὺς, δεόμενοι 
ἵνα ἐχτενεῖς εὐχαὶ γίνωνται πρὸς τὸ τελειωθῆνᾳ, αὐτούς. 


Lib. V, Hist. Eccles., cap. 2. 


145 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


146 


rum votis similia? Si non illi voci consona, quam e À ut insignem et nobilem imprimis martyrem propo- 


colo audivit, ἴσχυε, x«i ἀνδρίζου, Πολύκαρπε. € fortis 
esto, et viriliter age, Polycarpe. » Notissima est etiam 
illa Romani C:sareensis Diaconi vox Antiochix audi- 
(a, ποῦ μοι τὸ πῦρ; Ubinam mihi ignis? His qux in 
Ignatii defensionem  Pearsonius affert exemplis, 
aliud adjiciam przcedentibus non minus insigne ex 
Actis sinceris sanctorum Montani, Lucii, eic. Dam- 
natis c:teris, Flavianus in carcerem revocatus est, 
et martyrium ejus dilatum : id ipse non minus 
quam ejus socii zegre tulerunt ; unde Montanus, cum, 
utest in Actis, « jam carnifex immineret et gladius 
super cervicem ejus libratus penderet, expansis ad 
celum manibus, voce clára, ita ut non tantum ad 
aures plebis, sed et gentiles quoque ipsos sonus voce 
feriret, oravit rogans et deprecans, ut Flavianus qui 
per suffragium populi de comitata eorum remanserat, 
sequeretur die tertia. » Non alia erant matris ipsius 
Flaviani affectus et vota, de qua in Actis subjun- 
gitur : « Hzrebat lateri ejus incomparabilis mater, 
que preter fidem, qua ad patriarchas pertinebat, 
in hoc etiam se Abrahz filiam comprobavit, quod fi- 
lium suum et optabat occidi, et quod interim reman- 
sisset, contrisiabatur intimo dolore. » Ipse autem Fla- 
vianus his afflictam matrem verbis consolabatur : « Seis 
mater merito clarissima, ut semper tentaverim si 
confiteri contigisset, marlyrio meo frui, et frequen- 
ter catenatus videri, et s:zepe differri? Si ergo con- 
tigit quod optavi, gloriandum est potius quam do- 
lendum. » Hxc erant martyrum vola quz si in cri- 


men vocentur, innumeri erunt martyres quibus € 


martyrii corona detrahenda erit. 

Vl. Major ex altero capite Perpetuz conflari posset 
invidia ; sed illa etiain, ut dixi, Ignatii exemplo de- 
pellitur. Non enim aliud Perpetua fecit, quam quod 
se facturum scribit Iguafius. Sed quoniam de illius 
actis et epistolis controversia movetur, alia exempla 
non desunt que plena manu in suas epistolarum 
Ignatii vindicias Pearsonius congessit. ín Smyrnen- 
sis Ecclesie vetutissima epistola reprzsentatur Ger- 
manicus, quasi nobilis et insignis bestiarius, ἐπισημως 
θεριομαχῶν. Quid autem judicio antiquissim:e Ecclesize 
ἐπίσημον, insigne aut nobile, in. ejus martyrio breviter 
descripto invenitur? Hoc unum unde Perpetua viola- 
tz nature legis argni forsitan posset (1) : « Nam 


suit antiqua et celebris Ecclesia Smyrnensis, cujus 
ob insigne facinus Ethnici ipsi nobilitatem et gene- 
rositatem christianz» gentis admirati sunt, id erga 
bestias fecit, quod cum gladiatore Perpetua : ille 
videlicet, martyrio flagrans, « bestiam ultro ad se 
attraxit ; » hzc autem eodem ardens desiderio, « ti- 
runculi gladiatoris dexteram in suum ipsa jugulum 
posuerit. » Dionysius Alexandrzjs episcopus Apollo- 
niam virginem magnopere laudat, quod cum ipsi 
verberatis maxillis cuncti dentes excussi, flammzque 
admot: essent (1), «celeriter in ignem insiliit, et 
conflagravit. νυ Sanctus Hilarius, Enarratione in Psal- 
mum Lxv : « Alii enim in vinculis carcerum glorian- 
tur, alii ezsi in verberibus gratulantur, alii potestati 


B irreligiosorum desecanda felicium capitum colla sub- 


mittunt; plures in exstructos rogos currunt, et tre- 
pidantibus pene ministris ignem saltu devotz festi - 
nationis insiliunt. » Hunc in martyribus patiendi 
ardorem optime describit sanctus Chrysostomus 
oratione in Romanum, diabolum ita loquentem in- 
troducens (2) : « Prunas substravi, hi autem tamquam 
ad rosas currebant ; ignem accendi, illi autem tan- 
quam in fontes aquarum frigidarum seipsos projicie- 
bant... Et tamquam in sacra pompa choreas agentes, 
et in viridi prato ludentes, ila tormenta 'quisque 
arripuit, non tanquam ponas, sed velut vernos flo- 
res accipientes, et coronati et proprie alacritatis 
excessu tormenta mea pr:ripiebant. » 

VII. Neque mirum est, aliquos bestias jam paratas 
ad suam ipsorum necem provocasse, aut crudelitatis 
instrumenta in procinctu posita ad accelerandum 
martyrium ultro adhibuisse; cum certissime constet 
id quod multo majus est, quam plurimos mortem pro 
Christi nomine appetivisse, cum in hostium potes- 
tate non essent, seipsos indicasse hostesque ípsos 
ad supplicium infligendum provocasse. De Christianis 
sui temporis Lucianus in Peregrino (5) : « Miseri ho- 
mines, a seipsis persuasi fore se integre immortales 
semperque victuros, mortem contemnunt, multique 
ultro se ipsos dedunt. » Justinus Martyr fstetur. 
christianum se factum esse quod ei nemo malus vi- 
deretur (4) « mortem optare; nedum ut quisquam se 
ipsum necandum ultro proderet ac deferret, » quod 
Christiani tunc 'temporis fecerunt. Tertullianus od 


cum proconsul flectere eum vellet, diceretque ut D Scapulam, cap. 4 : « Cum omni szvitia vestra concer- 


suam ipse ztatem miseraretur ; ille bestiam ultro ad 
se aitraxit, eique vim intulit. » Hoc enim fecisse 
narratur, ut martyrium acceleraret : « Cupiens ve- 
locius ex injusta et iniqua eorum hominum vita ef- 
fugere. Inde autem factum est, ut universa multi- 
tudo fortitudinem pii ac religiosi generis Christia- 
norum admirata, etc.» Ille igitur Germanicus, quem 


(1) Βουλομένον γὰρ τοῦ ἀνθυπάτου, πεί2ειν αὐτὸν, x«l 
λέγειν (Vel λέγοντος) c3» ἡλικίαν αὐτοῦ κατοιχτεῖραι, ἑξαντῷ 
ἐπεσπάσατο τὸ θηρίον προσβιασάμενος, τάχιον τοῦ ἀδίχου χκαὶ 
ἀνόμον βίον αὐτῶν ἀπαλλαγῆναι βουλόμενος. Ex τούτου οὖν 
πᾶν τὸ πλῆθος θαυμάσας τὴν γενναιότητα τοῦ θεοφιλοῦς καὶ 
θεοσοβοῦς γένους τῶν X) 'στιαχῶν, elc. 


tamus, eliam ultro erumpentes, magisque damnali, 


(1) Συντόνως ἐπεπύήδησεν εἰς τὸ πῦρ, καὶ χαταπέφλεχται. 
Epist. ad Fab. Antioch. apud Euseb. lib. vt, cap. 4t. 

(2) ἄνθρακας ὑπεστόρεσοι, οἷ ὃὲ ὡς ἐπὶ ῥόδα ἔτρεχον. 
Πῦρ ἀνῆφα, οἱ δὲ ὡς εἰς πηγὰς ὑδάτων ψνχρῶν ἑαυτοὺς 
ἔῤῥιψαν. ...... .. καὶ ὥσπερ dy ἱερᾷ πομπῇ yoptboyzte, χαὶ ἐν 
λειμῶνι παίξοντες χλοερῷ, αὑτῷ τὰς τιμωρίας ἔχαστος 
ἥρταξον, ἀλλ᾽ ὡς ἄνθη λαμβάνοντες ἑαρινὰ, καὶ στεφανούμενοι, 
καὶ τῇ τῆς οἰκείας προθυμίας ὑπερβολῇ τὰς ἐμ ὁ προίφθανον 
τιμωρίας. ᾿ 

(5) Πεπείκασι γὰρ αὐτοὺς οἱ καχοδαίμονες τὸ μὲ» ὅλον 
ἔσεσθαι χαὶ βιώσεσθαι τὸν ἀεὶ χρόνον" παρ᾽ ὃ καὶ xaT&ypo- 
γοῦσι τοῦ θανάτον, x«i ἐχόντες αὐτοὺς ἐπιδιδόασιν oL πολλοί. 

(4) Θάνατον ἀσκάξεσθαι, οὐχ᾽ ὅτι ἑαντὸν κατήγγελλε 
φονευθησόμενεν. 


141 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


148 


quam absoluti gaudemus. » Et cap. 4: « Vide tan- Α lib. vn, cap. 12. Romanus Cisareensis diaconus 


tum, ne hoc ipso, quod talia sustinemus, ad hoc 
solum videamus erumpere, ut hoc ipsum probemus, 
nos h»c non timere, sed ultro vocare. Arius An- 
toninus in Ásia cum persequeretur instanter, omnes 
jlius civitatis Christiani ante tribunalia se, manu 
facta, obtulerunt, cum ille, paucis duci jussis, re- 
liquis ait : ὦ δειλοὶ, εἰ θέλετε ἀποθνεησχειν, χρημνοὺς ἢ 
βρόχους ἔχετε. Hoc, δὶ placuerit et. hic fieri, quid 
facies de tantis millibus hominum, tot viris et faemi- 
nis omuis sexus, omnis ziaUs, omnis dignitatis, 
offerentibus se tibi ἢ». De nona persecutione Sulpicius : 
v Certatim gloriosa in certamina ruebatur, inultoque 
avidius tum martyria gloriosis mortibus qu:zereban- 
tur, quam nunc episcopatus pronis ambilionibus ap- 


videns multos sacrificantes, $719 θεοσεθεῖας πρόσεισι, 
« zelo divini cultus ipsum iucitante, propius accessit, » 
et contenta voce inclamans eos objurgavit, judici 
vim fecit, et ob audaciom comprehensus (1) « gene- 
roso, si quis alius, martyrio decoratus est. » Quin 
etiam. Appianus , fervente persecutione, clam omni- 
bus in eadem domo degentibus, et militum etiam 
coliorte, Urbani przxsidis dextra apprehensa, sacri- 
ficium omittere coegit et gravissimis tormentis sese 
dedens, passus est. ld autem Eusebius, illi familia- 
ris, eum fecisse judicavit (2), «divina virtute ad 
hoc ipsum impellente, ac tantum non per hoc fa- 
cinus inclamante, etc. » qui οἱ Zdesium idem quod 
a fratre factum est, facere conatum, eodem modo 


petuntur. » Jdem, epist. xi de B. Martiuo : « Quid δὶ B passum narrat. Longum esset omnes recensere, quos 


ei Neronianis, Decianisque temporibus in illa quie 
tunc exstitiL, dimicare congressione licuisset, testor 
Deum coli atque terre, sponte equuleum ascen- 
disset, uliro se ignibus intulisset. . .. Si vero gen- 
tium doctoris exemplo gladio deputatus inter alias, 
ut sz»pe provenit, victimas duceretur, primus omnium 
carnifice compulso, palmam sanguinis occupasset. » 
Sanctus Joannes Chrysostomus observat sub impe- 
rio Juliani (1) omnem «tatem et. utrumque sexum 
ad mortem pro vera religione subeundam exilien- 
tem. » Hanc rationem reddit, cur Julianus Apos- 
tata apertam contra Christianos persecutionem mo- 
liri noluerit (2) . « Novit enim, aperte novit, quod si 
hoc auderet ille, omnes pro Christo animas suas 
prodidissent : Omnes enim, inquit, ut ad favum 
apes, ad martyrium convolabant. » 


Neque vero tantum fortia locuti sunt antiqui 
Ecclesie Christiani, sed et fecere οἱ passi sunt. 
Celebie imprimis fuit nomen Phocs martrris, qui 
cum lictores forte hospitio accepisset, qui narrabant 
niissos se ad interficiendum Phocam, promisit dic 
crastino se illis Phocam ostensurum, et loco ad 
sepulturam prius przparato, adstarns, eis dixit : « Ego 
jlle Phocas. » Illi cum jam h:esitarent, animos eis, 
ut ipsum interficerent, exhortatione addebat (3): 
« Dixit, persuasit, passus est, ac capite truncatus, 
grata Deo hostia oblatus est; » ut loquitur Asterius 
.Amasenus Epiphanio synchorus. Sub Valeriani per- 
secutione Priscus, Malchus et Alexander, seipsos 
jnvicem  insimulabant tamquam ignavos et desides , 
quod occasione oblata adhuc cessassent, μὴ οὐχ᾽ που- 
αρπάξουτες τὸν τοῦ μαρτυρίου στέφανον, € nec martyrii co 
ronam praripuissent, » Quare judicem adorti, ad 
bestias condemnati, θείῳ κατεχοσμυθησαν ueprop'o, «di- 
vino martyrio coronati sunt, » ut narrat Eusebius 


(1) Πᾶσαν ἡλικίαν ἁπλῶς καὶ φύσιν &xaríoz» πηδῶσαιν ἐπὶ 
τὰς ὑπὶρ τῖςς εὐσεβείας σφαγάς. 

(2) Πὲδει γὰρ, dort, συρῶς. ὅτι τοῦτο τολμυσσντος αὐτοῦ, 
πάντες ἂν ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ τὰς ἑαυτῶν προύδωκαν ψυχάς. 
Πάντες γὰρ, φησὶν, ὡς ἐπὶ κηρίον μελίτται ἥξουσιν, ὡς ἐπί 
μαρτύριον πετόσνενοι. 

(5) Ejnev, ἔπεισεν, ἔπαθεν, γαὶ, τὴν χεραλὴὲν ἀποτμηθεὶς 
ptio τῷ θεῷ χεχαρισμένον προσχχθη 


C 


D 


Eusebius aliique, se ultro et de industria martyrio 
obtulisse commeinorant. H:ec Pearsonius pro lgna- 
tio, quie in nostros martyres quam bene conveniant 
nemo non videt. 

VIII. Sed tot ab ipso commemoratis adjungeudum 
omnino existimo insigne illud et audax Andronici, 
et Tarachi facinus, quorum alter ursum, alter lex- 
nam divina virtute mansuefactos, ad se dcevó- 
randum, ut in eorum actis legitur, incitarunt (5). 
« Dimiseruut ursum pessimum , quem dicebant ipsa 
die tres homines occidisse. Εἰ appropinquavit ad 
corpora sanctorum , et nullum corpus contamiiavit. 
Et cum transisset, venit ad sanctum Andronicum , 
et sedens lingebat vulnera ejus ; sanctus vero. Andro- 
nicus posuit caput suum super ursum, et instigabat 
eum ut irasceretur, et celerius redderet spiritum. 
Ursus autem quasi mausuetus subito factus est. » Et 
paulo post : « Et cum exisset (lezna) vidit corpora 
sanctorum projecta , et venit ad beatum Taracbum , 
deposuit se ante pedes ejus, quasi eum adoraus. 
Sanctus autem Tarachus trahebat manu eam ad se 
ul irasceretur bestia, et celerius consummaretur. 
Lexma autem sicul ovis, etc. » Prater. naturalem 
legein qua nobis mortem, aut accersere , aut aceele 
rare vetaniur, acecdere etiam videbatur manifestum 
divinz voluntatis indicium, qux inimanissimas bes - 
tias, ne sonctos kederent, mansuefaciebat. At 
sancti martyres nihil horum cogitantes , et sola inar- 


(4) Tevvaiéra voc, tl καί τις ἄλλος, ἀποδέδειχται μά 
τῆς ἀληθείας. Euseb. de martyrib. Palestin., vap. 2. 

(2) Ti; ἐπὶ τοῦτ᾽ αὐτὸν προαγούσνις ἐνθέου δυνάμεως 
μονονουχὶ βοώσης διὰ τοῦ γενομένου, etc. Ibid., cap. 4. 

(5) Ανδρορόνον ἀπολύει ἄρκτον, ὥς τινὲς ἔλεγον ὑπ αὐτῶς 
τρεῖς ἄνδρας dv ἐατίνη τὴ ἡμέρᾳ ἀναιρεῖσθαι" καὶ αὐτὴ δὲ 
ἀπολυθεῖσα ἐγ)ς τε αὐτῶν γινομένη, τῶν μὲν λοιτῶν σωμμός- 
τῶν διαβᾶσα. ἐπέδραμε τῷ ἁγίῳ μάρτυρι Ἀρξρονίκῳ xa xti: 
m&p"xa^uÜtica τὸν ἰχῶρα τῶν τραυμώτων Sir ME 
Ο δὲ ἅγιος Ανϑρόνικος προσθεὶς τὴν κεραλὺὴν αὐτοῦ, ἐξεβιά- 
Cero θυυῶσαι τὸ θηρίον ὅπως ἀψάμενον αὐτοῦ, τοῦ ζὴν ἀτσολ- 
λάξη" ἡ δὲ ἄριτις παραμείνασα συνανἔπιπτε τῷ ἁγίῳ... e. d δὲ 
(Move). ὡς εἶδε τὰ ἅγια σώματα. ἐῤῥιμμένα. ἔρχ'ται πρὸς 
τὸν μακάριον Τάραχον, xai χύψασα τοις ποσὶν αὐτοῦ προσεκύ- 
γησιν ὁ δὲ ὅσιος Τάραχος cv ytipk ἐκτείνας χαὶ τῶν τριχῶν 
x«i τῶν ὥτων ἀυτῆς ἁψάμενυς, ἐφείλκετο πρὸς αὐτὸν" ἡ δὲ 
ὥσπερ πρόβατον ἑλκόμενον, elc. Àp. Ruin. in. Actis sin- 


ceris prim. martyr. ͵ 


419 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


150 


tyrii eupiditate flagrantes , in mortem (si ita loqui A consule, aditum iu se adversario spiritui przbuisse 


fas est ) przcipites ferebantur; ad quam eos divino 
Spiritu intus inspirante, anhelasse, vel ex miraculo 
constat. Cum enim nemini liceat in suam perniciem 
nisi Deo jubente, grassari; temerarium et audax 
facinus numquam Deus miraculis comprobasset, nisi 
fuisset ejus auctoritate susceptum. Eodem Spiritu 
et illos actos fuisse , qui se ipsos ultro tyrannis obtu. 
lerunt, vel, majori quam debuissent libertate uten- 
tes , ad sz:viendum magis magisque inflaninarunt , 
et eorum postea memoriam inter sanctos martyres 
semper coluit Ecclesia , pro certo tenendum cst, 
nisi innumeros martyres ὁ sacris Tàstis expungere, 
nostro arbitratu velimus. In horum numero marty- 
rum jam inde ab initio, et non interrupta postmo- 
dam tot sxeulorum serie Perpetua locum habuit. 
Unde quod jugulum gladiatori praestiterit, et erran- 
tem gladium sibi attemperarit , vitio illi dandum non 
cst, sed ad divinum , quo intus agebatur , Spiritum 
praeclarum facinus referendum. Aliquo euim spiri- 
tu actam fuisse Perpetóam, sine controversia est. 
Quzritur tantum, bonunone an malo spiritu duceretur. 
Sed cum in ejus actibus nihil animadversione dignum 
Occurrat, sed omnia potius cum sapientia, et cum 
virtute gesta ; quin inhabitantem in suo peetore Spi- 
ritum sanctum  babuerit visionum suarum ac reve- 
lationaum auctorem, eoque propterea intus impel- 
lente, ad martyrium properasse, dubitandum non esse 
videtur. 


IX. Sed ut omnis hac de re ambigendi de medio | 


el demone repletum subiti quodam furore ac mentis 
excessu concuti coepisse, et nova quxdam atque 
inaudita proloqui, etc. » Ait quidem de suo Para- 
cleto Tertullianus (1) : ezhortatorem ipsum fuisse 
« omnium tolerantiarum ; » sed nos hic non verborum 
folia quzriinus, sed operum fructus. Qux in mon- 
tanistis quantum inter se invicem discreparent, vel 
ex hoc Tertulliani loco cum alio Apollonii collato ma- 
nifestissime liquet. Sic enim Tertullianus : « Et ideo 
Paracletus necessarius deductor omnium veritatum , 
exloriator omnium tolerantiarum : quem qui rece- 
perunt , neque fugere persecutionem neque redimere 
noverunt, habentes ipsum, qui pro nobis erit, sicut 
locuturus in interrogatione ita juvaturus in passione. » 


B Quid vero de primariis Montani discipulis et illius 


sect, ut. se jactabant, martyribus, Themisone et 
Alexandro Apollonífus * Annon his omnino contraria 
apud Eusebium memorie prodidit? Et paulo post, 
inquit Eusebius (2), de quodam ex eorum numero 
qui confessores apud ipsos habentur, hzc dicit: 
« Prieterea Theiison speciosa avaritia obvelatus, qui 
confessionis signum non pertulit, sed magna pecuni:e 
Υἱ erogata vincula abjecit: cum ob eam qaussam 
modestiu$ deinceps ac subimissius agere deberet, 
tamquam martyr sese efferens, eic....... Quod vero 
ad Alexandrum pertinet, ut veriias omnibus nosse 
cupientibus innotescat, judicatus est ab  ZEmilio 
Frontino Asix: proconsule, non ob nomen Christi , 
sed ob ea qux perpetraverat latrocinia, cum jam 


ratio tollatur, non solum generatim , quod hactenus (1 desertor fldei esset. Deinde vero ementitus nomen 


fecimus , Perpetus sociorumque martyrum virtutes 
inspici volo, sed ad eas praesertim animum advertere, 
que inbabitantis in ea spiritus et visionum ac reve- 
lationum ejus fructus exstiterunt. Si enim ex fruc- 
tibus qualis sit arbor agnoseitur, ex fructibus utique 
qualis in Perpetua fuerit spiritus, deprehendemus. 
Hujus spiritus magisterio cum baptizaretur, edocta 
didicit, nihil aliud christiano expetendum quam pa- 
tientiam tolerantiamque passionum : « lu ipso spatio 
paucorum dierum baptizati sumus; mihi autem 
Spiritus dictavit, nihil aliud petendum in aqua, nisi 
sufferentiam carnis. » Quodnam isto certius boni ac 
diviui Spiritus argumentum ? Non id certe suus , for- 
tassis etiam cum baptizaretur, Montanum spiritus 


docuit , ut quem a baptismo recentem impotenti am- D 


bitiose , et immoderata primi loci cupiditate 2stuag&e 
se , narrat A-terius (1) : « Vicus quidam esse dicitur 
in Mysia contermina Phrygie, nomine Ardaba : In 
quo aiunt Montanum «quendam ex iis qui fidelium 
numero receus adscripti fuerant, immedica primi 
loci cupiditate captum primum sub Grato Asix pro- 


(1) Κώμῃη τις εἶναι λέγεται dy τῇ κατὰ τὴν Φρυγίαν Μυσίᾳ 
χαλουμᾷνη À ati, σοὔνομα" ἔνθα φασί τινα τῶν νεουπίστων 
πρώτως, Movrayó» τοὔνυμα, χατὰ 'p&roy Ασίας ἀνθύπατον, ἂν 
ἐπιθυμία ψυχῆς ἀμέτρω φιλοπρωτείας δόντοι πάροδον εἰς 
ἑαυτὸν τῷ αντιχειμένῳ πνεύματι, προρνηθιναῖΐτε καὶ σιφνιξίως 
d» χκατοχῇ τιν! χαὶ παρεχστάσει γενόμενον, ἐνθυσιᾷν᾽ ἄρξασθαί 
τε λαλεὶν καὶ ξενοφωνειν. Apud. Eusebium, libro quinto 
Hist. Eccles., cip. 16. 


Christi, dimissus est , cum urbis illius fideles fefel- 
lisset. Ecclesia vero ejus loci, unde erat oriundus, 
ipsum non receplt , eo quod latrocinia exerceret. Si 
qui vero totum illius negotium scire desiderant, 
praesto est publicum Asi» tabularium. » Hi sunt 
moutanjisiicz:e secte martyres et confessores ; hi sunt 
quibus Paracletus suuin af[flaverat spiritum , quos 
Tertullianus buccis inflatis przdicat, neque persc- 
cutionem fugere novis:e, neque redimere. Ab hac 
etiam passionum tolerantia prophetissís suis sugge- 
renda Prisc» (seu Priscilla) et Maximille spiritus 
quam longissime aberat, de quibus idem audiendus 
Apollonius qui, ut est apud Eusebium (2), de Mon- 


(1) Lib. de Fuga in persecut in fine. 

(2) Αὔτις δὲ ὑποχαταδὰς περί τινος τῶν κατ᾽ αὐτοὺς 
ὁμολογητῶν ταῦτά φησιν" Ext δὲ xai Θεμίσων ὁ τὴν ἀξιόπιστον 
πλευνξίαν ἡμφιεσμῖνον, ὁ μὴ βαστάσας τίς ὁμολογίας τὸ 
σημεῖον, ἀλλὰ πλγθει χρημάτων ἀπολέμενος τὰ δεσμὰ" δέου 
ἐπὶ τοῦτο ταπεινοϑρινεῖν, ὡς μάρτυς καυχώμενος, elC......., 
ἷνα δὲ τοῖς βουλομένοις τὰ κατὰ Αλέξανδρον ἡ γνώρισμα, xl- 
χριται ὑπὸ Αἰμιλίου Φριντίνου ἀγ)υπάτου ἐν Éoíco οὐ διὰ τὸ 
ὄνομα͵ ἀλλὰ δι᾽ ὃς ἐτόλμησε λυηστείας, ὥν ἤδη παρα βάτης" εἶτα 
ἐπιψευσάμενυς τῷ ὀνόματι τοῦ Kuplou, ἀπολέλυται πλανήσαρ 
τοὺς ἐκεῖ πιστούς xxl ἡ ἰδία παροιχία αὐτοῦ ὅθεν ἣν οὖχ 
ἐδέξατο, διὰ τὸ eivai αὐτὸν λήστι,ν" χαὶ οἱ θέλοντες μαθεῖν τὸ, 
x&t αὑτὸν, ἔχουσι τὸ τῆ; ἀσίας δημόσιον ἀρχεῖον. Lib. v, 
Hist. Eccles., cap. 18. 

(5) Περὶ τῶν προϑητίξων δὲ αὑτοῦ (Movravot) ὑπυχα- 
qu6as οὕτω γράφει " Δείαυυωτν οὖν αὐτὰς πρώτας τὰς προ;γ- 
τιδας ταύτας, ἀφ᾽ οὗ τοῦ πνεύματος ἐπληρώθησαν, τοὺς 


ἄνδρα; χφταλιποῦσας * πῶς οὖν δψεύδοντο, Πρίσκαν tap^ts.» 


151 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


152 


tani proplictissis loquitur in liunc modum : « Osten- Α minavit, ex quibus nihil non sanctum profluxit, nihil 


dimus igitur, inquit, has principes prophetissas, si- 
mul ac Spiritu impletz? sunt, viros suos dimisisse. 
Quantopere ergo mentiebantur, qui Priscam virgi- 
nem vocabant! » Deinde subjungit hzc verba : « Non 
übi videtur Scriptura universa prohibere, ne pro- 
pheta munera, et pecunias accipiat? Cum igitur 
videam prophetissam aurum et argentum, vestesque 
pretiosas accepisse, quomodo eam non repudiabo? » 
Hi reapse eraut montanistici Spiritus fructus , non 
quos Tertullianus apbitiosis iuflatisque verbis men- 
titur. 

X. Sed est ad Perpetuam sociosque martyres re- 
deundum. Ejus visionis qua sibi mortem imminere 
Perpetua et Saturus intellexerunt, et de qua Basna- 


gius tantopere cavillatur, fructus exstitit martyrii B 


candidatis, quo expeditiores ad Deum pergant, adeo 
necessarium, rerum omnium humanarum fastidium : 
« Intelleximus, inquit, passionem esse futuram, et 
ccepimus nullam jam spem in saeculo habere. » Ex 
altera visione qua Dinocratem in ponis vidit, id boni 
profluxit, quod mira iu Deum fiducia przedita, tam- 
diu Perpetua colum votis et lacrymis fatigavit, 
quamdiu fratrem ponis eximere, et in requiem 
transferre promeruit : « Confidebam profuturain ora- 
tionem meam labori ejus, et orabam pro eo omnibus 
diebus, quousque transivimus in carcerem castren- 
sem......... ei feci pro illo orationem die eL nocte, 
gemens et lacrymans ut milit donaretur. » Suam Sa- 
turus quoque visionem vidit, et propria manu litteris 


consignavit, quze pariter sine fructu non exstitit, et C 


divini Spiritus testimoniis. Per eam Optatum inter 
et Aspasium gratia componitur. Monetur Optatus ut 
plebem corrigat, ejusque mores componat. Saturus 
expergiscitur, et de futura passione gaudet. Quo tem- 
pore a ferocissima vacca Perpetua in amphitheatro 
vexata est, in exstasi fuil : expergefacta pudoris po- 
tius meminit quam doloris, et pro socia magis quam 
pro se ipsa sollicita, « elisam Felicitatem cum vidis- 
set, accessit el manum ei tradidit, et sublevavit illam. » 
His denique verbis quibus nulla magis fortissimam 
marlyrem sanclissimamque decebant, fratrem allo- 
cuta esl : « In lide state, et invicem omnes diligite ; 
el passionibus nostris ne scandalizemini. » Si, uti sa»- 
pius diclum est, ut ex fructibus naturam arboris, ita 


denique quod cum Ecclesizx utilitate conjunctum om- 
nino non esset. «Numquid colligunt de spinis uvas, aut 
de tribulis ficus? Sic omnis arbor bona bonos fructus 
facit; mala autem arbor malos fructus facit. Non 
potest arbor bona malos fructus facere : neque arbor 
mala bonos fructus facere » ( Mauh., cap. vii, v. 10, 


et seqq.) 
CAPUT VII. 


PERPETUAM SOCIOSQUE MARTYRES PROPHETICO PUISSE 
SPIRITU AFFLATOS, EX VATICINIORUM EVENTIS, ET 
MIRACULIS DEMONSTRATUR, EORUM DOCTRINAM , ET 
CONVERSATIONEM FUISSE A MONTANISTARUM DOGMATIS 
ET INSTITUTIS PERQUAM ALIENAS. 


I. Perpetuo revelationibus eventus in omnibus et ad 


amussim responderunt. 


Il. De miraculis que in nostrorum martyrum Actis 
referuntur. | 

lil. Non modo martyrum, sed aliorum quoque fide- 
lium. animas Perpetuam et Saturum in Paradiso vi- 
disse. 

IV. Cum catholicis martyribus communicasse. 

V. Dinocratis animam in eternam gloriam Perpetuee 
precibus fuisse translatam. 

Vl. Optatum episcopum in Actis memoratum catho- 
licis prefuisse. Nullum id temporis fuisse Carthagine 
Montanistarum episcopum. 

VI. Nostrorum martyrum in carcere victus commu- 
nis el usilatus εἰ a Montanisiarum de jejunio legibus 
mazime abhorrens. 

Vll. De catholice Ecclesic in suis alendis fovendis- 
que confessoribus sollicitudine. 

IX. Catholicos martyres paratum sibi fidelium pie- 
tate cibum, imo et delicias, neutiquam respuisse. 

X. Disputationis ἀναχιφαλαίωσις. 


l. Post mores prophetarum eorumque visionum 
fructus, ex quibus maximum semper in hisce contro- 
versiis przejudicium exstitit; ex oraculorum eventu 
prima prophetici Spiritus nascitur conjectura. Nam si 
affectu oracula careant, illico animum dubitatio subit, 
num prophet:e mentem Spiritus Sanctus afflaverit, au 
potius aut maligni Spiritus seductio, aut humani sen- 
sus deceptio fuerit. Srpius memoratus Asterius Maxi- 


ex visionum et revelationum fructu quo propheta fuerit D mille spiritum hoc potissimum argumento falsitatis 


Spiritu afflatus, agnoscere ac dijudicare debemus : 
quis amplius dubitabit, Spiritu Sancto plenam fuisse 
Perpetuam;eumque divinum Spiritum caussam illi ube- 
remque fontem exstitisse czelestium revelationum ἢ Ma- 
lignus enim spiritus non has illi visiones immisisset, 
ex quibus ad martyrii tolerantiam, ad szculi contem- 
ptum, et ad omnium christianarum virtutum actus in- 
flammata plurimum est; ex quibus fidei,spei,charitatis, 
religionis, modestix, patienliz seges amplissima ger- 


ἀποκαλοῦντες ; εἶτ᾽ ἐπιφέρει λίγων " Aoxti σοι πᾶσα pap? 
κωλύειν πριφητην λαμβανεῖν δῶρα x«i χρίματα; ὅταν οὖν 
ἴδω τὴν προφῖ,τιν εἰληφυῖαν χαὶ χρυσὸν καὶ ἄργυρον χαὶ πολυ- 
τελεῖς ἐσθῆτας, πῶς σὐτὰν σὰ παρειτύφομα!.; Ubi supra. 


convincit, quod non responderit vaticiniis effectus. 
Etenim cum illa post suum obitum bella e( tumultus 
imminere przxedixisset, diuturnam pacem cum impe- 
rium obtinuit tum christiana respublica. In. eodem 
quoque libro, inquit Eusebius de Asterii adversus 
Montanistas lucubrationibus loquens (1) « postquam 


(1) ἣν ταὐτῷ δὲ πάλιν, ἕτερα μεταξὺ πρὸς ἔλεγχον τῶν 
14e Μαξιμίλλης ψευδοπροφητειῶν εἰπὼν, ὁμοῦ 44» τε χρόνον, 
καθ᾽ ὅν ταῦτ᾽ ἔγραφε σημαίνει, καὶ τῶν mpoppsoton αὑτῆς 
μέμνηται, δι᾽ ὧν καὶ τὴν ψευδολογίαν εὐθύνει ὧδε λέγων" «Καὶ 
πῶς οὗ καταφανὲς ἤδη γέγονε χαὶ τοῦτο τὸ φεῦδος, πλείω γὰρ 
ἢ τρισκαίδεκα ἔτη εἰς ταύτην τὴν ἡμέραν, ἐξ οὗ τετελεύ- 
τὴηχεν ἡ γυνὴ, x«i οὔτε μερικὸς, υῦτε καθολικὸς χόσμῳ γέγονε 
πόλεμος" ἀλλὰ χαὶ Χριστιανοῖς μᾶλλον εἰρήνη διάμονος ἐξ 


458 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


154 


nonnulla. ad falsam illam Maximill:e proplietiam con- À rum postea gestarum eventis con(irmatas fuisse vie 


vinceudam interseruit, tum tempus ipsum quo hzc 
Scripta sunt desiguat, tum mulieris illius vaticinia 
commemorat, quibus bella et tumultus Imminere prz- 
dixerat. Quorum quidem vaticiniorum falsitatem con- 
vincit his verbis : « Nonne, inquit, etiam hoc menda- 
cium omnibus manifestum apparuit? Etenim ab obitu 
Maximille usque in bunc diem plusquam tredecim 
anni jam elapsi sunt : nec tamen ullum aut particu. 
lare bellum, aut universale in terris fuit. Imo Chris- 
tionis przecipua quadam misericordia pax stabilis et 
firma permansit. » Atque hzc in secundo leguntur li- 
bro. Contra vero Ecclesia Smyrnensis Polycarpum (1), 
« doctorem apostolicum et propheticum fuisse, » inde 
demonstrat, quod « omne verbum, quod ex ore suo 


deat : quz causa est cur earum auctorem fuisse 
Spiritum sanctum in dubium revocet ? Nec solum 
Perpetuam, sed exteros quoque ejusdem agonis com- 
militones prophetico lumine fuisse collustratos, eo- 
dem argumento facile demonstratur. Quod enim unus- 
quisque certaminis genus optaverat, et futurum esse 


; forte prz:esenserat, consecutus est. Qua de re audien- 


dus Actorum scriptor : « Sed qui dixerat : Petite, et 
accipietis ; petentibus dedit eum exitum quem quis- 
que desideraverat. Nam si quando inter se de mar- 
(yrii sui voto sermocinabantur; Saturninus quidem 
omnibus bestiis velle se objici profitebatur : ut scili- 
cet gloriosiorem gestaret coronam. Itaque in commis- 
sione spectaculi, ipse et Revocatus leopardum ex- 


emisit, aut impletum esset, aut expectaretur im- B perti, ctiam super pulpitum ab urso vexati sunt. Sa- 


plendum.» Eodem et nos argumento martyres nostros 
prophetico perfusos fuisse, spiritu demonstrabimus. 
Siquidem quidquid eis revelatum est, et omue ver- 
bum quod ex ore 800 emiserunt ἐτελειώθη, impletum 
est, quamquam ex eorum genere essent,quorum pra- 
notio ad divinam tantum sapientiam pertinet, cujus 
modi sunt futura conüngentia, ea praesertim qua ex 
libera ipsius Dei aut hominum voluntate dependent. 
Cum adhuc in incerto res versaretur an passio futura 
esset, an conimeatus, passionem esse futuram Per- 
petua priore sua revelatione intellexit; et passio 
reapse secuta est. Nec solum passi sunt martyres; 
sed eo etiam ordine, quo illos Perpetua passuros esse 
previdit : Saturum enim priorem scalam adscendere 


Perpetua conspexit ; prior autem reipsa, ut passionis (ἃ 


auctor observat, martyrium Saturus consummavit : 
« Saturus, qui et prior scalam adscendera!, prior 
reddidit spiritum. Nam et Perpetuam sustinebat.» Hi- 
larianus procurator universos jam pronuntiaverat et 
damnarat ad bestias, cum altera, sancta eadem Per- 
pelua, revelatione cognovit, se non ad bestias, ut ait, 
sed contra diabolum pugnaturam ; id est, supremum 
sibi durissimumque certamen advefsus bestias non 
fore; sed adversus diabolum quocum sibi visa fuerat 
in arena luctari. Res ut przevisa est, ita evenit : bes- 
tiis objecta, nullum ab eis dolorem experta est; sed 
acerbissimum sustinuit, cum ἃ gladiatore infer costas 
puncta exululavit : cui postea jugulum pr:zebens de dia- 
bolo triumphavit, qui eam fuerat gladiatoris opera 


turus autem nihil magis quam ursum abominabatur : 
sed uno morsu leopardi con(ici se jam prxzsumebat, 
Itaque cum aper subministraretur, venator potius qui 
illum 'aprum subministraverat, subfossus ab eadem 
bestia, post dies muneris obiit, Saturus solummodo 
tractus est. Et cum ad ursum substrictus esset in 
ponte, ursus de cavea prodire noluit. Itaque secundo 
Saturus illesus revocatur. » Hzc autem martyrum 
non qualiacumque fuisse vola , sed vota, ut ita dixe- 
rim, prophetica, quse non multo post subjungit, Sa- 
turi verba aperte demonstrant : « [tem Saturus in alia 
porta mjlitem Pudentem exhortabatur dicens : Adsum, 
cerfe sicut promisi et przedixi : nullam neque adhuc hes- 
tiam sensi ; et nunc de toto corde credas. Ecce prodeo 
illo, et ab uno morsu leopardi consumor. » Vaticinio 
respondit eventus ; ut enim passionis auctor subjun- 
gil : « Statim in fine spectaculi leopardo objectus, 
de uno morsu ejus tanto perfusus est sanguine, ut po- 
pulus revertenti illi secundi baptismatis testimonium 
reclamaverit : Salvum lotum ! salvum lotum ! Plane 
utique salvus erat, qui hoc spectaculo inclaruerat. » 
Sed et quamvis nihil hic propheticum intervenisset ; 
quis tàmen ad miram illam erga martyres, et ad eo- 
rum vota suscipienda Dei providentiam animum ad- 
vertens, non statim intelligit quam Deo placita fue- 
rit eorum confessio, adeoque et eorum fides? Cum, 
ut ait Apostolus, sine fide impossibile sit placere Deo. 

Il. Est et aliud magni sane ponderis argumentum, 
ex quo prophetis maxima accedit auctoritas, et ex 


adortus. Nunc illud quxro, an Basnagius hasce reve- D miraculis conficitur, quc vel per ipsos aut pro ipsis 


lationes Perpetuam, ut in Actis dicitur, manu sua 
scripsisse eancedat, an prorsus neget? Si enim a Per- 
petua scriptas fuisse non credit, qux» causa est cur 
non in auctorem passionis, velut in impostorem, id 
omne rejiciat, quod ejus animum offendit? Non autem 
sanctos ipsos martyres ob ea, qua illis aliena fraude 
tributa sunt, criminetur. Si autem revelationes suas 
Perpetuam in litteras misisse concedit ; cum eas re- 


ἑλίους Θεοῦ * » χαὶ ταῦτα. δὲ ἐκ τοῦ δευτέρον συγγράμματορ. 
Lib. v Hist. Eccles., cap. 16. 

(1) Διδάσχαλος ἀποστολικὸς xxi προφητικὸς ... πᾶν γὰρ 
ῥῆμα ὃ ἐξαφῆχεν ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ, καὶ ἐτελειώθη, καὶ 
τελειωθχσεται. Epist. Encycl. de Polycarpi martyrio. 


ipsa per se divina omnipotentia demonstravit. Hxc 
autem, quibus nulla sunt marlyrum Acla qu:e. non 
abundent, nostris quoque martyribus non defuerunt, 
ut vel ex modo dictis jam constat. Non enim absque 
miraculo faetum est, ut aper in Saturum immissus, 
in ipsum potius venatorem iras et impetum verteret : 
et quod ursus in eumdem incitatus de cavea prodire - 
noluerit, Et est hic minus, quam ubi de visionibus 
agunt, de Actorum fide dubitandum, cum res in pro- 
patulo et in medio amphitheatro gestas referant, quas 
nemo illorum temporum scriptor, vel impudentissi- 
mus confingere ausus fuisset. Est et illud inter mira- 
cula computandum, quod, ferocissima vacca Perpetua 


155 


DISSERT ATIO APOLOGETICA 


156 


Pd 


cum vexaretur, adeo in cxst3si fuerit, ut nullum do- À sancti Martyris verbis τὸ adjicit Actorum compila- 


loris sensnm experta. sit, Unde quod jam eve- 
nerat, « non prius credidit, nisi quasdam notas 
vexationis in corpore et habitu suo recognovisset. » 
Est et hoc palam et in media arena. et stapentibus 
omnibus gestum, Neque res. (tti mira, ne forte illam 
Basnagius in Montanismi suspicionem trahat, in aliis 
martyribus ab omni id genus suspicione Ijberis, exem: 
plo vacat. Geminus ^ omnino est huic Actorum nos- 
vorum loco alter de beata Blandina in Epistola Lug- 
dunensium, ubi narrant. quomodo et ipsa (1) « reti- 
culo inclusa, tauro objecta est : a quo diu in altum jac- 
tat, nihil jum eorum que ftebant, penitus seniiens, tum 
ob spem et comprehensionem eorum quz credebat bo- 
norum, tum ob faniiliarein congressum, quem com 


Christo in oratione li3bebet, tandem et ipsa victimze B 


instar jugulata est. Adempti euam in poenis doloris sen- 
sus insigne babemus exemplum ín eandem Blandina, 
quis, ut est in laudata epistola Lugdunensium (2), 
« Instar generosi. cujusdam athlete, in ipsa confes- 
sione vires atque animos resumebat. Eratque ei re- 
éectio et quies, sensuinquo omnem prxsentis doloris 
adimebat prolatio horum verborum : Christiana sum, 
et nihil apud nos maligeritur. » Non minus insigne 
illud quod de Theodoro in ecclesiasticis historiis (5) 
memoriz proditum cst. Jussu enim Salustil. prztorio 
sub Juliano prefecti, diu et crudelissime tortus, Into 
inter tormenta et sereno vultu illum psalmi versicu- 
lum iterabat : « Confundantur omues, qui adorant 
sculptilia, et qui confidunt in simulacris suis. » « Huuc 


tor : « O verba martyris martyrem cehortantis! Ne- 
gavit esse ín passionis ictu dolorem ut qui et ipse 
habebat occidi, animari constantius posset, quod nec 
parvum sensum doloris in passionis ictu timeret. » 
In colo Perpetus non. minus quom Cypriani fuisse 
animum, cum bestiis objecta, et ab cis vexata, nullo 
doloris seusu affecta est, sanctus Augustinus sibi fa- 
cile persuasit, qui hnc Actorum locum his verbis 
illustrat (4) : « Ubi erat itla femina, quaudo ad as- 
perrimam vaecam se pugnare tion. sensit, et quando 
futarum esset quod jam fuerat, inquisivit ? Ubl erat? 
Quid videns ista non viderat? Quo fruens ista non 
senserat? quo smore alienata, quo spectaculo avo- 
cata, quo poculo iuebriata, etc., ἢ » 

Inter miracula. etiam referri. debet immaturus Fe- 
licitatis partus. Quamvis enim feminam. seerbum 
[dotum emittere, miraculum absolute non sit ; citrcum- 
stanti tamen eum quibus Felicitatis partus con- 
junctus fuit, ipsum ex speciali Dei providentia, et 
non secundum communes et. ordinárins naturse leges 
exstitisse plane snndent, Nam statim post orationem 
quam martyres ad Deum faderant ut. partum accele- 
raret, « dolores eam invaserunt. » Qua de reaudien- 
dus laudatus ideni sanctus Augustinus (9) : « Denique 
editus est partus imniaturo mense maturus. Actum 
est enin divinitus, ut. non suo tempore onus ute- 
ri poneretur, ne suo tempore ljeuor martyrii differ- 
retur. Actum est, inquam, divinitus, ut indebito die 
foetus ederetur dum tamen tanto comitatui debita 


Theodorum, » inquit Rufinus, « ipsi nos postmodum ( Felicitas redderetur, etc. » 


apud Antiochiam vidünus, et cun requireremus ab 
eo si sensum doloris habuisset, ex integro dicebat : 
dolores se quidein parum sensisse ; ndstilisse autem 
quemdam juvenem, qui sudanti -ibi linteo candidis- 
simo et sudures extergeret, et aquam frigidam fre- 
quenter infunderet : et ita 6596 delectatum ut. tutic 
moestior factus sit quando deponi de equuleo jussus 
esi. » Denique sanctus Flavianus, cujus supra men- 
tio non semel facta est, banc ipse suam revelationem 
narrat (4) : « Cum adhuc episcopus noster solus 
passus fuisset, ostensum est mlhi hoc, quasi Cypria- 
num ipsun interrogarem, an pati ictus doleret ; 
Scilicet martyr futurus, de passionis tolerantia con- 
sulebam, qui mihi respondit, et dixit: Alia caro pa- 


Denique sine miraculo factum non esse videtur, 
ut cum pater, ulira modum iratus, infantem Perpe- 
tus reddere noluisset, ut apud illam, sicut antea, in 
carcere permaneret, et ab ea lactaretur, nullus aut 
ex lactis. subtractione puerum, aut. ex mamimaruin 
fervore matrem dolor invaderel : « Tunc quia coi- 
sueverat ἃ me infans mammas accipere et mecun^ 
in carcere manere, statim mitto ad. patrem Pompo- 
nium Diaconum, postulans infantem ; sed pater dare 
noluit, et quomodo Deus voluit, neque ille amplius 
mammas desiderzvit ; neque mihi fervorem fecerunt, 
ne sollicitudine infantis, et dolore mammarum mace- 
rarer. » Qu»;sane omnia si quis pro veris iniraculis 
habere nolit ; illud saltem fateatur necesse est, spe- 


lur, cum animus in coelo est. Nequaquam corpus y) cialem hinc ostendi divina bonitatis erga 8108 mar- 


hoc sentit, cum se Dco tota. mens devovit. Quibus 


(1) Τυύσχατον εἰς γύργαθον βληθεῖσα ταύρῳ παρεθλνθη * 
καὶ ἱκανῶς ἀναδνθεῖσα πρὸς τοῦ ξώον, μὴ δὲ αἴσθησιν ἔτι 
τῶν συμβαινόντων ἔχουσα διὰ τὴν ἐλπίδα καὶ ἐποχὴν τῶν 
πεπιστευμένων» Wl ὁμιλίαν πρὸς Χριστὸν, ἐτύϑη xai αὐτή. 

(3) Αλλ᾽ ἡ μαχαρία ὡς γενναῖος ἀθλητὴς ἀνενίαξεν ἐν 
τῇ ἡμολογὶᾳ, χαὶ ἦ αὐτῆς ἀνάλγψις, x«i ἀνάπαυσις xai ἀ"αλ- 
γησία τῶν συμβαινόντων, απὸ λέγειν ὅτι Χριστιανυ εἶμι" καὶ 
παρ᾽ ἡμὶν οὐδὲν φαῦλον γίνεται. 

(3) Rufin. lib. x Hist. Eccles., cap. 56. Sauctus 
Augustinus, lib. xvin, de. Civitate Dei, cap. 52. 50- 
crates, lib. m ffist. Eccles., cap. 18 et 19. Sozowicnus, 
lib. v, cap. 19 et 20. Theodorit., lib. ur Hist. Eccles., 
cap. 10 et 41. 

(4) Apud Ruin, in. Actis sanctorum Montani, Lucii, 
etc., 5 21, 


tyres providentiam. De rerum autem gestarum fide, 
Ipsa narrationis simplicitas quae potissimum in Per- 
petus verbis elucet, dubitare non sinit. 

lil. Argumenta qua hactenus prosecuti Sumus, 
generatim ostendunt, Perpetuze sociisque martyribus 
propheticum spiritum neutiquam defuisse : qu;e modo 
subjiciam aperte deuroustrant, quam longissime ἃ 
Moutaunistarum doctrinis et institutis sanctos eosdem 
martyres abfuisse. Montanistarum sententia fuit, ut 


ex Tertulliano srpius dictum est, solos ante diem 
jidicii solemnis in cceluin martyres recipi. Quam opi- 


1) Serm. 280, alias 105, de divers. 
(à) Serm. 281, al. de divers. , 104. 


451 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS, 


158 


nionem idem Tertollianus in libro de Anima, Perpe- Α esse de pena. Locum enim etgloriat ad Π088 fuerat 


tux « fortissimo» martyris » auetoritate confirmat ; 
quie, inquit, « sub die passionis in revelatione glo- 
rie Paradisi solos illie commartyres &uos vülit. » Sed 
aut fallitur aperte Tertullianus, aut fa!lii? solos enim 
$e in paradiso vidisse martyres l'erpetua non dicit ; 
quin oppositum clare et aperte teststur : « Et eoopi- 
mus illic multos fratres cognoscere, sed et martyres.» 
Jgitur non solos ibi. commartyres, sed et confratres 
eliam eosque non paucos Perpetua, seu potius Sa- 
turus vidit : hanc enim revelationem Saturus accepit, 
et manu sua litteris consignavit. Cur autem specialem 
de martyribus meutionem faciant, ratio in promptu 
est. In ipso Paradisi limine quatuor martyres, paulo 
anif in eadem Severi persecutione consummatos, 


translatus, iis Perpetua verbis describit quibus 
aperte significatur, in eumdem loeum et gloriam ip. 
sum fuisse receptum, in quibus postea martyres Sa- 


"turus vidi!, ut ex utriusque visionis collatione mani- 


feste liquet. Sic enim de sua visione Perpetua : 
« Video locum illum, quem videram tenebrosum , 
esse lucidum, et Dinoceratem mundo corpore, bene 
vestitum, Stefrigerantem. Et ubi erat vulnus, video 
cicatricem, et piscinam illam quam retro videram, 
submisso margine usque ad umbilicum pueri; et 
aquam de ea trahebat sine: cessatione, et super mar- 
gine phiala erat plena aqua ; et accessit Dinocrates , 
et de ea bibere ecepit, qux pbiala non deficiebat. Et 
satiatus abscessit de aqua, ludere more infantium 


obvios habuerant, ἃ quibus de cz'teris cum requisis- B gaudens. » lis &mnino consonarsunt, qu: postea Sa- 


Sent, moniti &unt ab angelis ut prius introirent et 
Dominum salutarent : « ]bi invenimus Jocundum, 
et Saturninum, et Artaxium, qui eamdem persecu- 
tionem passi, vivi arserunt; et Quintum, qui et 
ipse martyr in carcere exierat ; et quzerebamus ab illis 
ubi essent ezeteri, Dixerunt autem nobis angeli : Venite 
prius, intreiteet salutate Dominum. » Quas ubi facta 
sunt, multos se fratres vidisse testantur, sed et no- 
minalim martyres, quo scilicet desiderio suo factum 
fuisse satis apertius luculentiusque declarent. Quam- 
vis mirum esse non debeat, si animus de martyrii 
candida letus, et marlyrio proximus, in martyrum 
praeinium specialiter ac distincte loquatur. Ad qu» 
enim afficitur animus, ea libenter recolit, et saepe ae 
frequenter. usurpat. 

IV. Est aliud quod in hac Saturi visione animad- 
vertam, in quo non parum momenti inesse videtur, ad 
nostrorum martyrum orthodoxiam adversus Basna- 
gium vindicandam. Vult enim ipse, nullam Montanis- 
tis cum Catholicis etiam martyribus consuetudinem 
intercessisse, sed omnem eorum communionem, ut 
quos ludibrio et contemptui habebant, et tamquam 
psychicos traducebant, esse aversatos. Si iia est, 
non Saturum modo, et Perpetuani sociosque mariy- 
res, sed et Jocandum, et Saturninum, et Artaxium, 
et Quintum, et czteros mariyres quos require- 
bani, et quorum postea gloriam viderunt, et in ea- 
dem Severi persecutione passi jam fuerant, monta. 
nismi reos agere debebimus. Nain Saturus et Perpe- 


turus vidit : « Et vidimus, inquit, prope locum, 
cujus loci parietes tales erant quasi de luce aedificii 
et aute ostium loci illius quatuor angeli stabant, qui 
introeuntes vestierunt stolas candidas. Et nos vestiti 
jintroivimus et vidimus lucem immensam, etc. Et 
dixerunt nobis seniores : ]te et ludite. Et dixi : Per- 
petua, habes quod vis. Et dixit mihi : Deo gratias, 
ut quomodo in carne hilaris fui, hilarior sum et hic 
modo. » Et infra: « Et dum loquimur cum eie, dixe- 
runt illis angeli : Sinite illos refrigerent..... Universi 
odore inenarrabili alebamur, qui nos satiabat. » Quam 
bene sibi concinunt Perpetuze de Dinocratis et. Sa- 
turi de mariyrum gloria revelationes ! Locum in quo 
Dinocratem Perpetua vidit, lucidus erat ; loci illius 
jn quo mariyres Saturus vidi, parietes tales erant 
quasi de luce zedificati, Dinocrates mundo corpora 
erat et bene vestitus ; martyres augeli stolis candidis 
induerunt. Dinocrates satiatus, infantium more lude- 
bat ; Perpetuam ei Saturum seniores, ui ludereul, 
hortabantur. Dinocratem Perpetua se refrigerau- 
tem adspexit; de Perpetua et Saturo augeli : « Si- 
nite illos, inquiunt, refrigerent. » De aqua Dino- 
crates sine cessalione bibebat, eoque polu veluti 
inebriabatur ; Perpetua et Saturus odore inenarrabili 
alebantur, qui eos mirifice satiabat. Quis neget, sub 
adeo consonis symbolis οἱ figuris, camdem fuisse 
gloriam reprzesentatain ? Quis neget, aquam, ad quam 
primum Dinocrates anhelabat, quam postea sine ces- 
satione bibebat, qua saliabatur, qui8 numquam ei 


tua su: tantum communionis martyres requisivissent. Ὁ deliciebat, perennem illum zternz vite fontem 


Quare aut predictos omnes martyres de montanis- 
tarum grege uisse dicenius, aul omnes pariler iu ca- 
tliolicorum martyrum album refereinus. Quis autem ob 
leves quosdam, qux: Basnagio. in mentem venerunt 
conjecturas, tot e Catholicorum dypticis | expungi 
martyres et ex eis Montanistarum ditari laterculos, 
patienter, et 3&quo animo ferat? 


V. Sed ut institutum superius argumentum prose- 
quamur, et ex Perpetue revelationibus, secus atque 
habebat Montanistarum doctrina, non solos in c«elo 
fuisse martyres collocatos, luculentius demonstremus : 
in memoriam nobis ca sancte martyris visio reducenda 
est, qua fratrem Dinocratem intellexit, translatuin 


adumbrasse, et voluptatis torrentem, de quo olim 
propheta cecinit. (1) : « Iuehriabuntur ab ubertate 
domus tux, el Lorreute voluptatis tuxe potabis eos ; 
quoniam apud te est fons vile, el in. lumine tuo vi- 
debunus lumen ? » Quibus utique verbis non aliai 
quam celestem, id est beat zleruitatis et. clare 
Dei visionis gloriam, felicitatemque descripsit. Cum 
ilaque martyr Dinocrates non obierit, falsum omn. 
nino est, quod ait Tertullianus, solos Perpetuam 
in paradiso martyres vidisse ; falsum, quod ait Bas- 
nagius, Perpetuam ex Montanistarum opinione, om- 
nes extra Paradisum in loco teuebroso, ΓΘ ΘΙ mnar- 


(4) Pualm. xxxiu, 10. 


159 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


160 


tyrum, animas collocasse : οἱ falsum denique erit, Α tatur, tum libro de Prescriptionibus (1), tum libro 


Perpetuam eosque martyres qui sc mortis socios ipsi 
addidere, e schola processisse Montanistarum, eo- 
rumque imbutos fuisse dogmatihus et disciplina. 
V]. Ex eadem Saturi visione alia mihi nascitur con- 
jectura, qua facile snadeam Perpetuam sociosque mar- 
tyres a Montanistarum communione fuisse perquam 
alienos, sed in Ecclesi: catholicze pace atque unitate 
et vitam duxisse, et gloriosum pro Christo eenguinem 
effudisse : « Et exivimus, inquit Saturus, et vidimus 
ante fores Optatum episcopum ad dexteram, et Aspa- 
sium presbyterum doctorem ad sinistram, separatos 
et tristes, et miserunt se ad pedes nobis, et dixerunt 
nobis : Componite inter nos, quia existis et sic nos 
relinquitis. Et diximus illis : Non tu es papa noster, 


quarto contra Marcionem, ubi Marcionitas his inter 
c:etera verbis lacessit (2) : « Habet plane et illud eccle- 
8ias, sed suas, lam posteras, quam adulteras, quarum 
si censum requiras, facilius apostaticum invenies, 
quam apostolicum, Marcione scilicet conditore, vel 
aliquo de Marcionis examine. Faciunt favos et vespa, 
faciunt ecclesias οἱ Marcionite. » Hoc utique argu- 
mento nunquam Tertullianus fuisset usus, si unum 
episcopum, a catholico episcopo separatum, Monta- 
nist:e carthaginenses id temporis habuissent; cum 
nihil proclivius fuisset et facilius, quam illud in suum 
regerere auctorem, οἱ Montanistas urgere, ut suo- 
rum episcoporum catalogum ederent, num forte ori- 
ginem suam vel Apostolis, vel apostolicis viris, saut 


et tu. presbyter ? ut quid vos ad pedé& nostros mitta- B Saltem apostolicis ecclesiis deberent, an potius Mon- 


tis? Et misimus nos, et complexi illos sumus...... Et 
dum loquimur cum eis, dixerunt illis angeli : Sinite 
illos refrigerent ; et si quas habetis inter vos dissen- 
siones, dimiltite vohis invicem; et: conturbaveruut 
eos. Et dixerunt Optato: Corrige plebem tuam, 
quia sic ad te conveniunt quasi de circo redeuntes, 
et de factionibus certantes. » Optatum istum 
earthaginensium Montanistarum episcopum, et As- 
pasium ejusdem sect? presbyterum Basnagius facit, 
et alterutrum existimat nostrorum martyrum 
Acta concinnasse. Contra eruditissimus Pagius ex 
Subministrata sibi a cl. abbate Ludovico de Fcur 
observatione docet, Carthaginensium, utique Catho- 
licorum , Optatum fuissc episcopum, et Agrippini 
successorem et ex hisce Actis supplendum eorumdem 
episcoporum Laterculum apud Schelstratium in dis- 
sert. de ecclesia Africana. Hanc opinionem sequen- 
dam omnino existimo, eamque inde confirmo, quod 
nullas tunc fuisse videatur Carthagine Montanista- 
rum episcopus. Nullius profecto in suis lihris um- 
quam meminit Tertullianus, quin .nullum tum fuisse, 
pluribus in locis manifestissime indicat. Id enim 
evidentissime mihi colligere videor ex iis omnibus 
locis, in quibus traditionum auctoritatem adversus 
hzreticos urget. Vult enim Christum doctrinam suam 
Apostolis communicasse : Apostolos viris apostolicis 
quos per singulas civitates episcopos constituerunt ; 
lios vero suis successoribus, id est iis qul deinceps 
viris apostolicis ordinatione legitima successerunt. 


S tatuit, eas duntaxat ecclésias, pro veris, et aposto- D 


licis existimandas, que in suis fastis digerendis 
episcoporum catalogum ad aliquem vel ex Apostolis 
perduxerint, vei ex apostolicis viris qui tamen cim 
Apostolis perseveraverit; aut si serius fuerint institutze, 
traducem fidei ab apostolicis ecclesiis acceperint, et 
ab earum deinceps communione numquam excide- 
rint, cujusmodi erant ecclesi: Αἰτίολη quis δὰ 
Romauam Ecclesiam suam originem referebant. Ur- 
get h:reticos, ut suarum ecclesiarum origines edant 
et episcoporum catologum, aut ad Apostolos perdu- 
cant, vel ad apostolicos viros, vel primum sibi episco- 
pum ab ecclesiis apostolicis datum, una cum fidei 
semine, ostendaat. Ita'adversus hereticos argumen- 


tano, vel alicui de Montani examine. At Tertullianus, 
ut supra ostendimus, non se adhuc putabat ab apos - 
tolicarum ecclesiarum communione pracisum, ct 
ex Catholicis, οἱ Montanistis unum conflari arbitra- 
batur ecclesi: corpus : quod in adversis membris 
diversis institutionibus regeretur; nec disciplinarum 
varietatem, salva fidei regula, ecclesiarum l»dere 
unitatem ; unde illa ejus vox de apostolicis ecclesiis 
loquentis : « Una Ecclesia sumus (5). » Sed quemodo 
una Ecclesia, si cathedram adversus cathedram 
erexisseni, et. episcopum adversus episcopum cons- 
tituissent? 

Verum quemadmodum Tertullianus, ubi contra haz- 
reticos disputat, episcoporum ordinem extollit; ita in 


(C. libris adversus Catholicos deprimit, ac fere laicis per- 


vquat: Adversus hzreticos disputans, nullam sine 
episcopis apostolicis veram agnoscit Ecclesiam ; qui 
tamen in libris adversus Catholicos Ecclesiam iu 
tribus laicis constituit , ut libro de Exhort. Castit. (&) 
« Ubi tres, Ecclesia est, licet laici. » Et libro de 
Fuga in Persecut. (5) : «Non potes discurrere per 
singulos, sit tibi et in tribus Ecclesia. » Et lib. 
de Pudicit. (6) : « Non Ecclesia numerus episcopo- 
rum. » Cogitanti mibi, cur adeo sibi, contraria in 
hisce libris effutiret, id unum ad animum occurrit. 
Cum catholici episcopi Monianistas a communione 
repellerent, neque ipsi alium su:e sect:e. haberent 
episcopum , hoc ad solatium suum excogitasse, 
nuliam esse jure divino clericorum in laicos potesta- 
tem, nullam, qu:e in causa necessitatis laicos con- 
stringeret. [ia enim fiebat ut laici communione ἃ 
clericis segregati, ipsi sibi clerici essent, ipsi sa- 
cerdotes, ipsi et tinguerent et offerrent ; nullaque 
proinde eos obligatio niíanebat, ut se, sacramei.- 
torum recipiendorum gratia, clericorum deinceps 
arbitrio permitterent : Nonne, inquit loco citato de 
Exhori. Cast., « et laici sacerdotes sumus? Scriptum 
est : Regnum quoque nos et sacerdotes Deo et Patri 


(1) Cap. 32 et seqq. 


Q) Cap. 5. 

3) Lib. de Virgin. veland., cap. 2. 
4 

Cap. 14. 


Cap. 7. 
6) Cap. 21. 


1601 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 


162 


suo fecit. Differentiam "inter ordinem et plebem A admonitionibus hominum vanissimorum verebatur , 


constituit Ecclesie auctoritas et honor per ordinis 
consessum sanctificatus : adeo ubi ecclesiastici or- 
dinis non est consessus, eL offers, et tinguis, et 
sacerdos es tibi solus. Sed ubi tres, Ecclesia est, 
licet laici. Unusquisque enim sua fide vivit; nec 
est personarum acceptio apud Deum, etc. lgitur si 
habes jus sacerdotis in temetipso, ubi necesse est, 
habeas oportet etiam disciplinam sacerdotis, ubi 
necesse sit habere jus sacerdotis. Digamus tinguis? 
Digamus offers ? Quanto magis laico digamo capi- 
tale est agere pro sacerdote, cum ipsi sacerdoti , 
digamo facto, conferatur agere sacerdotem ? » Annon 
hec optima conjectura est, nullum tum fuisse 
Carthagine Montanistarum episcopum? Etenim si 


ne subiraherentur de,carcere incantationibus aliqui- 
bus magicis, in faciem respondit Perpetua, et dixit : 
Quid utique non permittis refrigerare noxiis nobilis- 
simis, Czesaris scilicet, et natali ejusdem pugnaturis ? 
Aut non tua gloria est, si pinguiores illo produca- 
mur? Horruit et erubuit tribunus, et ita jussit illos 
humanius haberi, ut fratribus ejus οἱ cxteris facul- 
tas fleret introeundi, et refrigerandi cum eis, jam et 
ipso Optione carceris eredente.» Et cap. v, 4 : « Pri-" 
die quoque cum illa ccena ultima, quam liberam vo- 
cant, quantum in ipsis erat, non coenam liberam, sed 
agapen coenarent; etc. » 

VIII. Quam hzc consentanea sunt vetustissimze 
Ecclesie catholicz discipline, qu: maximam sem- 


adversus hereticos episcopalis ordinis auctoritas p per, et maternam erga confessores in vinculis con- 


urgenda est, Catholicorum indices proferuntur. Si 
pro Montanistis adversus Catholicos decertandum, 
episcoporum auctoritas contemnilur, et Ecclesia in 
tribus laicis constituitur. Optatus itaque episcopus, 
qui, in Actis nostrorum martyrum memoratur, per- 
peram fuisse dicitur Montanistarum cartliaginensium 
episcopus: sed catholice communioni prxfuit. ld 
quod etiam iis angelorum verbis confirmatur, quibus 
jubetur plebem suam corrigere, « quia sic, inquiunt, 
ad te conveniunt, quasi de circo redeuntes et de 
factionibus certantes. » Hxc enim verba non in eum 
bene conveniunt, qui paucorum hominum secte 
przesset, qualis tunc erat in Africa Montanistarum : 
sed qui populum et multitudinem gubernaret, qua 


se merito Catholici, ut ex eodem Tertulliano dis- (ἃ 


cimus (1), efferebant. Jam vero hoc argumento liquere 
puto, Perpetuam et Saturum sociosque martyres 
catholice communionis fuisse, non autem de grege 
Montanistarum : cum eorum catholicus episcopus 
curam gerat, ad eos accurrat, cum eis communicet, 
ad eorum se pedes mittat, sermones cum eis mis- 
ceat, eorum denique opem imploret, et ipsi mar- 
tyres suum expresse papam et episcopum appellent. 

VII. Postremo pro sanctis martyribus conjectura 
nascitur, cum ex Ecclesiz sollicitudine, ut splen- 


dide in carcere sancti martyres et liberaliter tracta-. 


rentur; tum ex facilitate qua exhibitum sibi refrigerium 
ipsi martyres admittebant, ab omni prorsus morosi- 
tate alieni, qu: in hypocritis et hzreticis, iis presertim 


stitulos ostendit sollicitudinem ; tam aliena videntur 
ab asperrinis in speciem montanistarum institutis. 
Lucianus in epistola de morte Peregrini, veterum 
Christianorum erga fratres suos pro fide in vinculis 
positos, pielatis et caritatis officia, quamvis ea ne- 
farie deridens, graphice tamen his verbis luculenter- 
que describit (2) : « Magistratus autem eorum etiam 
intus cum eo condorrmiebant , custodibus corruptis : 
Dein cenae varie introducebantur, et sacri eorum 
sermones dicebantur.... Aliqui etiam ex quibusdam 
Asisx civitatibus venerunt, e communi mittentibus 
Christianis, qui viro opem ferrent, ipsumque défen- 
derent et. consolarentur. Incredibilem autem quam- 
dam celeritatem ostendunt, si quid tale publicum 
contingat. Illico enim nulli rei parcunt. Proinde 
Peregrino tune mult:e pecunie mittebantur, et non 
exiguum proventum hunc lucrifecit. » Sed Chris- 
tianos hac de re disserentes audiamus. Sanctus Cy- 
prianus pluribus epistolarum suarum locis veteris 
hujus Ecclesie consuetudinis meminit, et in hzc 
non mipus quam in alia curz pastoralis officia se- 
dulo ac solerter incubuit. Ita enim hac de re prz- 
cipit epistola quinta, quam e secessu scripsit ad 
Clerum : « Quantum autem ad sumptus suggerendos, 
sive illis qui gloriosa voce Deum confessi, in care 
cere sunt constituti, sive iis, qui pauperes ct indi- 
gentes laborant, peto nihil desit; cum summa 
e»mnis qu:e redacta est, illic sit apud clericos dis- 
tributa propter ejusmodi casus; ut haberent plures, 


qui se morum gravitate et disciplinz asperitate jac- D unde ad necessitates δὲ pressuras singulorum ope- 


tant, ut erant Montanistz, soletut plurimum eminere. 
Actorum loca, qus huc pertinent, adnotanda sunt, 
cap. 1, ὃ 2: «Ibi tunc Tertius et Pomponius, bene- 
dicti diacones qui nobis ministrabant, constituerunt 
pretio ut paucis horis emissi, in meliorem locum car- 
ceris refrigeraremus» cap. 1Π, ὃ 1: «Deinde post paucos 
dies, Pudens miles Optio prepositus carceris, qui 
nos magni facere coepit, intelligens magnam virtutem 
esse in nobis, multos fratres ad nos admittcbat, ut 
et nos et illi invicem refrigeraremus cap. v, $3: 
« Cum a tribuno castigatius eo tractarentur, quia ex 


(!) Lib. de Jejuniis, cap. 11. 


rari possint. » 18 porro erat christianz plebis erga 
confessores affectus, ut non ei hac in parte sti- 
mulos addere, sed fratrum ad carceres concursum, 
ad fovendos scilicet atque refocillandos confessorcs, 


(4) Oi δ᾽ ἐν τέλει χαὶ αὐτῶν καὶ συνεχάθευξον ἔνδον μετ᾽ 
αὐτοῦ, διαφθείραντες τοὺς δεσμοφύλακας" εἶτα δεῖπνα ποιχίλα 
εἰσεκομίῤετο, καὶ λόγοι ἱεροὶ αὑτῶν ἐλέγοντο. ....Καὶ μὲν καὶ 
τῶν d» Ασίος πόλεων ἔστιν ὧν ἧκόν τινες, τῶν Χριστιανῷν 
στελλόντων ἀπό τοῦ κοινοῦ, βοηθήσοντες xai ξεναγορεύσοντες 
καὶ παραμυθησόμενοι τὸν ἄνδρα. ἀμήχανον δὲ τι τὸ τάχος 
ἐπιδεέχνυνται ἐπειδάν τι τοιοῦτον γένηται δημόσιον, ἂν βραχεῖ 
γὰρ ἀφειδοῦτι πάντων. Καὶ δὴ χαὶ τῷ Περεγρίνῳ πόλλὰ τότε 
ἧκε χρήματα παρ᾽ αὐτῶν ἐπὶ προφάσει τῶν δεσμῶν, καὶ 
πρόσοδον οὗ μιχρὰν ταύτην ἐποιήσατο. 


ἐυῦ 


DISSERTATIÓ APOLOGETICA 


165 


ex prudenti: legibus moderari opus esset. Unde À educandum. Carnem enim saginari, et spiritum esu 


Statim. subjungit : « Peto quoque, ad procurandam 
quietem, solertia et sollicitudo vestra non desinat; 
nam eisi fratres pro dilcctione sua cupidi sunt ad 
convenieudum et visitandum  confessoves bonos, 
quos illustravit jam gloriosis initiis divina dignatio, 
lamen caute hoc, et non glomeratim, nee per inul- 
titudinem simul junctam puto esse faciendum ; ne ex 
lioc ipso invidia concitetur, el iptroeuudi aditus dc- 
negetur, et dum insaüabiles mulum volumus, totum 
perdamus. Consulite ergo et provideie, ut cum 
temperamento hoc agi tutius possit: ita ut presby- 
teri quoque, qui illic apud confessores offerunt, 
singuli cum singulis diaconis pcr vices alterneut: 
quia ei mutatio personarum, et vicissitudo con- 
venientium minuit invidiam. » 
Pamelii numeros $7, de eodem argumento ita rursus 
scribit ad clerum : « Quamquam sciam vos, fratres 
charissimi, litteris meis frequenter admonitos esse nt 
gloriosa voce Dominum confessis, et in carcere con- 
stitutis omais diligentia praebeatur ; tamen identi- 
dem vobis incumbo, me quid ad euram desit iis 
quibus ad gloriam nihil deest. Atque utimam loci , 
et gradus mei conditio permitteret, ut ipse nunc 
praesens esse possem : Promptus et libens solemni 
minislerio cuncta cirea fortissimos fratres nostros 
dileclionis obsequia complerem : sed officium meum 
vestra diligentia representet, ei faciat omnia qux 
fieri oportet circa eos quos in talibus meritis fidei 
ac virtutis illustravit diviaa digBatio. » Et. infra in 


rire non prodest. » Et infra, capite secundo: «Ipsam 
interim conversationem sxculi et carceris compare- 
mus, si non plus in carcere spiritus acquirit, quam 
caro amittit; immo et 40:8 justa sunt, caro non amittit 
per curam Ecclesie, et agapen fratrum. » Sed post- 
quam sese prorsus in disciplinam Montani tradidit, 
et acerbius atque inverecundius cum Catholicis ge- 
rere simultates coopit , tum Ecclesi: erga confessores 
charitatem longe quam Lucianus invidiosius traduxit; 
tum qus Christianis observanda foret in. vinculis ex 
Montanistarum legibus et institutis victus et disciplinzx 
severitas, his in libro de Jejuniis verbis exposuit (1) : 
« Plane vestrum est, in carceribus popinas exhibere 
mariyribus incertis, ne consuetudinem qu:irant ne 


FA epistola 13, ad B tedeat. vite, ne nova abstineptie disciplina scan- 


dalizeutur, eum nec ille Pristinus vester nou chris- 
Uanus martyr attügcret, quem et facultate custodia 
liber: aliquandiu fartuim omnibus balneis quasi bap- 
Usmate melieribus, et ompibus luxurix secessibus 
quasi Ecelesix secretioribus , el oinnibus vite istius 
illecebris quasi zetern:ze dignioribus, hoc puto obli- 
gatum ne mori vellet: postremo ipso tribunalis de 
luce summa condito mero tamquam antidoto prz:me - 
dicatum, ita enervastis, ut paucis singulis titillatus 
(hoc enim ebrietas sentiebat) quem Dominum €on- - 
feretur interroganti przsidi respondere nou potue- 
rit amplius : atque ἃ de hoc jam exterius, cum 
singukus et rucius solos haberet, in ipsa negalione 
digessit. » llc Tert. de Catholicis, quie quamvis 


eadem epistola, Tertulli in iis pietatis officiis diligen- C ad invidiam faciendam sint ultra modum exagerata, 


Uant, atquesollicitudiaesm laudat : « Qwamquam Ter- 
tullus, fidelissimus e& devotissimus fratee noster, pro 
czlera sollicitudine et eura sua, quam fratribus in 
omni obsequio operstionis imnpertit, qui nec illic 
circa curam corporum deest, eie. » Ad diaconos 
bxc cura specialuer pertinebat, ut non solum ex 
nostrorum mariyrum Ácüis, sed eiiam ex cjasdem 
Cypriani epistolis et ex Dionysii Alex. epistola ad 
Domitium et Didymun , ubi Eusebii Diaconi se- 
dulitatem commendat, qui in martyres Alexandrinos 
eam curam impendit, quam erga martyres Carthagi- 
nienses Tertullus (1) : « Eusebius, quem Deus jam 
inde ab initio roboravit , impulitque ut. confesso- 
ribus in custodia posiüs ministeria strenue ex- 


clare tamen ostendunt, fuisse catholicos martyres 
jn vineulis, quoad per milites et custodes licebat, 
splendide ac liberaliter habitos. De Mentanistarum 
vero duritia gravilateque hxc antea proesmsiserat : « Ut 
3b Joaune Paracletus. obmutuissel, ipsi nobis pro- 
phete ia. hanc maxime caussam exslitissemus .. in- 
dicentes omnem ταπεινοφρόνησιν CUm carcer ediscen- 
Qus, et fames ac sitis exercenda, ettam inediz quam 
amxii victus telerantia usurpanda sit, ut in carcerem 
talis introeat*ehristianus, qualis inde predisset ; non 
poseeam illie passurus, sed disciplinam; nee s:eculi 
tormenta, sed olficis, coque fidentior processtrus 
ad certamen e custodia abusus nibil habens carnis, 
sic ut nec habeant tormenta materiam ; cum sola 


hiberet; utque consummolorum ac beatorum mar- D οἱ arida sit cute loricatus, et contra ungulas corneus, 


lyrum cadavera nou sine capitis sui periculo sepe- 
liret. » Tertullianus aptequam se ab Eeclesia omnino 
abalienasset, et abruptius adversuws eaim disputare 
cepisset, in libro ed Marigraa ejusdem moris cum 
laude memjnit : « Inter carnis alimenta, benedicti 
martyres designati, qua vobis et domina mater 
Ecclesia de uberibus suis et singuli fratres de opibus 
suis propriis in carcerem sobininistürant, capite 


a) Εὐσίδιος ὃν ἐξ ἀρχῆς ὁ Θεὸς ἐνεδυνάμωσε καὶ ταρεσ- 
κεύασε τὰς ὑπηρισίας τῶν ἐν ταῖς φυλακαῖς γενομένουν 0920 
γυτῶν buta eig ἀποπληροῦν, καὶ τὰς τῶν σωμάτων περιστο- 
λὰς τῶν τελείων χαὶ μακαρίων μαρτύρων οὐκ ἀχινδύνως 
ἐκτελεῖν. Apud Euseb., lib. VH, cap. 9. 


premisso jam sanguinis succo, tamquam anime im- 
pedimentis, properante jam et ipsa, 4018 s:epe jeju- 
nans, mortem de proximo norit. » H»c victus aus- 
teritas, quam hic Tertullianus ex Montanistarum 
disciplina describit, non hie solum in nostrorum 
martyrum Actis nullibi apparet; quin eos contra 
Superius vidimus eibo potuque libere utentes, et 
cum castigatius tractarentur, Perpetuam audivimus 
bis tribunum verbis objurgantem, eique sancta se- 
curitate dicentem : « Quid utique non permittis re- 
frigerare noxiis nobilissimis, C:esar;s scilicet, et 


(1) Capite duodecimo. 


165 


PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCiIÍS. 


106 


aliquid et a nobis quod faciat ad Spiritum quoque A — X. Nunc vero, quamvis mihi jam videar , qu:e po- 


natali ejusdem pugnaturis? aut non tua gloria est, 
si pinguiores illo producamur?» Qu:e certe verba, 
przeter excelsam animi securitatem et indolem, quam 
prz $e ferunt, mentem etiam Perpetu:x demonstrant 
a Montanistarum institutis omnino alienam, et aliis 
quam Tertullianus cogitationibus przditam. Quid 
enim adeo contrarium quam Perpetu:e et Tertulliani 
hac de re sensus et verba? Ille christianum vult 
3d certameu e custodia procedere, nihil habentem 
carnis, sola et arida cute loricatum, premisso jam 
sanguinis succo, etc. Perpetua vero cum tribuno 
de victus tenuitate expostulat et, quamquam fes'ive, 
ait tamen pinguiorem velle se in amphitheatrum 
produci. llle Catholicos reprehendit, quod Pristiuo, 
ipso tribunalis die, lautius convivium paraveriut. 
Perpetua vero, sociique martyres, pridie quiin bestiis 
objicerentur, cenam quam liberam vocabant, et quae 
bestiariis lautissima parabatur, neutiquam respuerunt. 

IX. In quo sane catholicorum martyrum consuetu- 
dinem secuti sunt, qui illatos sibi cibos cum gratia- 
rum actione percipere consueverunt. Alcibiades, unus 
e martyribus Lugdunensibus, austerum vivendi ge- 
nus, quod antequam pro (ide eomprehenderetur, 
seciatus fuerat, in carcere retinebat. Attalo autem 
per visionem ostensum est, non recte neque ordiue 
facere Alcibiadem, quod duro illo et austero et 
singulari vite genere uterelur. Testes hujus rei ha- 
bemus longe gravissimos, Lugdunenses ipsos aique 
Viennenses in Encyclica de martyrio suorum, apud 
Eusebium, epistola (1) : « Alcibiades quidam, 
uuus ex illorum martyrum numero, durum ei squa« 
lidum vivendi genus sectabalur; nullumque omnino 
cibum admittens, solo pane et aqua ad id usque 
temporis vesci consueverat. Cumque in carcere posi- 
tus eamdem vivendi rationem vellet retinere , Aualo 
post primum , quod in amphitheatro confecerat certa- 
men, revelatum est, non recte neque ordine facere 
Alcibiadem, qui et crcauuris Dei minime uteretur, 
et aliis exemplum scandali fieret. Paruit itaque Alci- 
biades, et cunctis deinceps cibis, promiscue uti coepit, 
gratias agens Deo. Neque enin divina gratia eos prae- 
senta sua desliluerat; sed consultorem habebant 
Spiritum sanctum. » lluic itaque eidem Spiritui nos- 
tri martyres morem gerentes, commuuem illum 


C 


terant. in utramque partem de nostris martyribus 
disputari, ;n medium protulisse : susüne lamen, 
lector, ut te paulisper delinaam, quoad omnia, 
prolixius forsitan disputata, sub unum veluti con- 
speclum ponam; eL utriusque opinionis Momenta, 
tam ejus videlicel. qux sanctos martyres, uli muonta- 
nistas traduci, quam ejus qui illorum patroci- 
nium suscepit, pauca in verba conferam , utrorumque 
instituta comparatione, Sei prius nobis in memoriam 
revocare debemus, haoc unam esse ex illis contro- 
versiis, de quibus sentenlia tulo pronuntiari non 
potest, nisi ad singulas notas, et omnes circum- 
staniias animum advertlerunus, qux vel ex ipsa re in 
dispulatione jposita oriuntur, vel eam extrinsecus 


B comitantur ; de quibus sapientissima illa consaiuta 


regula est (1) : quod si quidem omnes circumstaniize 
tales sunt, quale$ rarissiuae ipveniuntur cuui falsi- 
tate conjuucte, viri prudentis esi morigeruw se 
przbere , et assensum facile accommodare. Quod si e 
contra hae cireumstantig ejusmodi suut qua SaepisSi- 
me adjuuctam (alsitatem babent, ratio exigit ut. vel 
assensum nostrum inhbibeamus , .vel ut falsuui judicc- 
mus quod narratur, cum nullatenus appareat illud ve- 
rui esse, quamvis aliunde quia Seri potuerit absolute 
non repuguet, aiu etiam reapse factum non esse, ea 
certitudiue non coustet, quam metapliysicam vocant, 
et qua matlematice facultates gaudent. Bominis 
enim imprudenüssimi eL nullius judicii esset, ejus- 
modi evidentiam el certitudinem requirere in rebus 
contingentibus , et particularibus factis , quie in his- 
toriis narrantur, ei hominum testimoniis, et fide hu- 
mana nituntur. 
llis positis, argumenta Basnagii eum noetris argu- 
menij$, ratones cura ralonibns couferewus. JEqui 
autem prudenüsque lectoris erit ei causam adjudi- 
care , cujus rationes raris: ime, aut saltem rarius cum 
falsitate conjaget:e sunt, quam quz ex adversa parte 
producunwr. Et quoniam cum exteruis tum internis 
argumentis utrinque pugaalum est: externorum cum 
externis, et internorum eum 3ià qna sunt ejusdem 
generis, collationem institemus. Quod. ad priora 
illa pertinet, sive externa, nullus equidem dubito, 
equin juxta regulam positam, el sapientum calculo 
comprobatam, nobis, seu potius sanctis martyribus, 


quem diximus, vulgaremque vite modum , euam in D causa adjuJicanda sit. Nam qus de nostrorum mar- 


vinculis, usurparunl, ab ea vivendi ratione 2perte 
diversum, quem suis Monlanistae martyribus przescri- 
pserunt. 


(1) Αλχιβιάδον γάρ τινὸς ἐξ αὐτῶν, πάνν αὐχμηρὸν 
βιεοῦντος βίον, καιὶ μηδενὸς ὅλω; προτέρον μεταλαμβάνοντος 
ἀλλ᾽ ἢ ἄρτω μόνῳ xai ὕδατι χρωμένου, πειρωμένου τε καὶ 
db τῇ εἰρκτῇ οὕτω διάγειν, Ἀττάλῳ μετὰ τὸν πρῶτον ἀγῶναι, 
ὃν ἐν τῷ ἀμφριθεάτρῳ ἤνυσεν, ἀσικαλύρθη, ὅτι μὴ χαλῶς ποιοίᾳ 
ὁ Ἀλκιβιάδης MÀ χρώμενος τοῖς κτίσμασι τοῦ Θεοῦ, καὶ 
ἄγλοις τόπον σχχνλάλου ὑπολειπόμενος" πεισθεὶς δὲ Αλκιδιάξης 
πάντων» ἀνεδὺὴν μετελάμβανε, x«i ηὐχαρίστει τῶ Θεῷ " οὐ γὰρ 
ἀνεπίσχεπτοι χάριτος Θεοῦ ἥταν, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἦν 
σύμδουλιν αὐτοῖς. Apud  Euscbium., lib. V Hist. 
Eccles., cap. 5. 


Lyrum recta üde babomus externa testimonia, ejus- 
modi sunt, ut quamvis unum aut alterum fallere 
possit, au& aliquando etiam lefellerit, omnia tamen, 
non dicam rarissime, sed numquam omnino inve- 
uiuntur cum falsitate conjuncta. Neque enim martyrls 
alicujus, aut confessoris afferri potest exemplum, 
quem Ecclesia in. sanctorum album ea, qua Perpe- 
tu&in sociosque martyres, celebritate , retulerit , qui 
deinde post quindecim ab ejus obitu s:cula a recta 
fide repertus fuerit alienus. Quare prudentiam Bas- 
nagü desideramus, cum ad extenuaudas propositi 


(4) Vid. Logic. sive de Arte Cogit, part, rv, cap. ἐδ, 


467 


DISSERTATIO APOLOGETICA 


168 


argumenti vires exempla indicat quorumdam hzre- A bonam possemus et in malam partem interpretari. 


ticorum , quorum nomina in sua martyrologia qui- 
dam horumce operum concinnatores privato judicio 
retulerunt. Ád argumentum enim labefactandum , 
quod ex publico et universali, et per tot s:ecula num- 
quam interrupto sanctorum cultu conficitur, hzre- 
ticus aliquis in medium fuisset adducendus, cujus in 
Ecclesia cultus non. minus fuerit quam nostrorum 
martvrum  pervulgatus. Magnus Athanasius in epis- 
tola apologetica pro sancto Dionysio Alex. ad ejus 
orthodoxiam adversus Arianos vindicandam, hoc im- 
primis utitur argumento, quod magnum et eviden- 
tissimum existimat (4) : « Magni certe argumenti est, 
in hoc illos vere non dicere, sed virum calumniari, 
quod nec ille umquam ab aliis episcopis deprehens:ze 


Sed ubi inveniuntur cum sanctitate et simplicitate 
vite, cum miraculiset vaticiniorum eventu conjuncta, 
ralio postulat ut ea in partem, quoad fieri poterit, 
optimam accipiamus. Et hinc argumentum exsistit", 
ex quo adversarius nulla, ut mihi videtur, ratione 
possit evadere. Aut enim iis συ de nostrorum mar- 
tyrum virtutibus, prophetiis, et miraculis in Actis 
referuntur, fidem accommodat, aut potius abrogat. 
Si fidem habeat, in tuto profecto est sanctorum mar- 
Iyrum orthodoxia; cum e:e virtutes, in quibus nihil 
fucatum, nihil adulterinum repertum est, nihil deni- 
que per siniulationem et liypocrisim gestum, ea mi- 
racula, ex prophetie, in haereticos! martyres non 
conveniant; multo autem minus in Montanistas, 


impietatis damnatus , episcopatu pulsus sit, ut illi e B qux in Actis habentur, ab eorum dogmatis, et disci- 


Clero ejecti sunt ; neque hzresis propugnande 
causa secesserit ab Ecclesia; sed in illa pie obdor- 
mierit, ejusque memoria hactenus cum patribus ce- 
lebrata , et una in album relata sit. Si enim eadem, 
quz illi, sensisset, aut si scriptorum suorum ratio- 
nem non reddidisset ; minime dubium , quin eadem 
fuisset, qua illi, poena plectendus. » An hoc etiam 
Athanasii pro Dionysio argumentum [rigida hac Bas- 
nagius responsione diluisset , quod harretici episcopi 
aliquando in martyrologia , aut sacra diptyca irrepse- 
rint ? Nz futile et prorsus indignum viro prudenii 
responsum ! Quinimo exemplum stattiendum fuisset 
jn homine, in quem hxc omnia simul orthodoxi:ze 
indicia convenerint , qui tamen post plurium ab ejus 


obitu szeculorum intervallum fuerit hzereticus depre- ( 


hensus. Sed hujusce rei nullum omnino exstat in ec- 
clesiasticis monumentis exemplum. Quze vero Basna- 
gio suppetunt ex Tertulliani auctoritate , et Actorum 
compilatore adversus Perpetuam sociosque martyres 
conjecture ejusmodi sunt, qu: falsitatem adjunctam 
non raro et. manifestissime habent. Cum , ut osten- 
dimus, Tertullianus et catholicos martyres sepissime 
laudaverit, et ad eorum communionem adspirave- 
rit, et Novatiani denique, non minus quam Monta- 
nistt& ab Ecclesia catholica extorres catholicorum 
Acta martyrum luci dederint, serzque posteritati 
commendarint, etc. 


Eadem est internorum argumentorum comparatio. e 


Nostra enim ex sanctitate martyrum, ex eorum virtu- 


pliua , ut ostendimus, perquam aliena. Et tunc, ut 
dixi, ratio postulat, ut visiones et revelationes , 
queniadmodum et a nobis, et ante nos a divo Au- 
gustino et ab aliis veris doctissimis factum est, in 
optimaim partem interpretemur. Sin autem iis qux 
de Perpetuz, Felicitatis sociorumque martyrum vir- 
tutibus, ete. , referuntur, fidem Basnagius derogat , 
eadem ratione, et iis fidem abrogare debebit, quz in 
Actis ad visiones et revelationes martyrum pertinent. 
Nulla enim ratio patitur, ut Actis contra martyres 
credat , pro martyribus fidem non habeat. Przcipue 
cum longe proclivius sit existimare Actorum compi- 
latorem in iis qu:xe de visionibus narrat, esse men- 
titum , quam in iis qux de signis et miraculis habet : 
visionum enim, et revelationum solus Deus testis 
erat et mariyres, qui jam fueruut e vivorum numero 
immanitate carnificum exturbati; qux: vero ad mi- 
racula pertinent, in aperto quxdam eorum, et in 
medio amphitheatro a scriptore coxvo gesta narran- 
tur, ubi profecto in auctore contemporaneo ullus 
fraudis, et suscipionis locus esse non potest; facit- 
que hic maxime, quod de id genus miraculis prz- 
clare Dodwellus observat (1) : Si ea scilicet pro his- 
torice fidei captu, atque natura probari sibi velint 
athei, nibil prorsus esse quod hic desiderare pos- 
sint, quominus hujusmodi narrationes videantur 
esse verissime : « Imprimis enim non in angulis , 
inquit, aut paucis quibusdam consciis , quorum pos- 
set interesse , sed palam gesta, el in omnium conse 


tibus , et miraculis, et vaticiniis, et ex prophetiarum [) pectu. narrant, tam inimicorum quam amicorum , 


exitu conficiuntur, quze simul omnia numquam om- 
nino inveniuntur cum hzresi fuisse conjuncta. Qua 
vero apud Basnagium ex quarumdam visionum , ut 
jpsi videtur , inconcinnitate proficiscuntur, talia 
sunt que ut. multum , secundum se spectata , el in 


* (4) Méya μὲν οὖν τεχμήριον τοῦ μηδὲ τοῦτο λέγειν αὐτοὺς 
ἁληῦες, ἀλλὰ τὸν ἄνδρα. συχοφαντεῖν, ὅτι μήτε παρ ἑτέρων 
ἐπισκόπων ἐπ᾽ ἀσεθείᾳ καταγνωσθεὶς ἀπεδλήθη τῆς ἐπισχο- 
πῆς, ὥσπερ οὗτοι quU «λήρου, μήτε αὐτὸς ὡς αἵρεσιν ἐχδιχῶν 
ἐξῆλθε τῆς ἐξ,χλησίας, ἀλλ᾽ dy αὑτῇ κεκείμηται χαλῶς, καὶ 
ἡ «vsus μέχρι νῦν αὑτοῦ μετὰ τῶν πατέρων ἔστι καὶ γέγραπ- 
ται " εἰ γὰρ ἦν τὰ τοῦτων φρονυσαις, ἢ «epi ὧγ ἔγραψε Μὰ 
ἦν ἀπολογησάμενος, οὖκ ἦν ἀμφίθολον ὅτι πάντως τὰ αὑτὰ 
χαὶ αὑτὸς αὐτοῖς ἐπεπόνθει. Montlauconian. Edit., n. ὅ. 


quin potius inimicorum , qui locum in theatris przeci- 
puum habebant. lta factum non modo ut qui ea 
scripserint, ea certo possent cognoscere ; sed et qui 
alia in sententia essent, ea facile possent certoque 
refellere. Deinde, talia fuisse hzec gesta, ut plurimo- 
rum intererit, et quam maxime, ne lateret veritas , 
sed potius ut esset comperlissima. Persecutorum 
intererat , ne hzc vera crederentur, quibus gravissi- 
ma forent crudelitatis infamia apud absentes, tam 
vivos quam etiam posteros, onerandi ; quibus divino 


; (1) Dissert. xu. Cyprianica, de Martyr. Fortitud., 
49. 


409 


IN FRAGMENT. DE SS. SCRÉPTUR. CANONE ANNOTATIONES. 


170 


etiam suffragio damnati viderentur. Christianorum À runtur, cum boni viri sit et :equi judicis dubia in 


etiam maxime omnium intererat, siquidem fuissent 
falsa , nc vcra crederentur , quibus tantos hujus vile 
cruciatus tam nulla futurorum pr:emiorum mercede 
]ucraturi. Non estitaque quod. suspicemur contemptas 
hos fuisse narrationes ; sed vero omnem potius ab 
ulrisque diligentiam in illis eruendis fore adhiben- 
dam. » Quod si Acta Perpetuie ab auctore co:vvo 
collecta fuisse Basnagius negat, jam co res recidit 
ut omnem non solum miracclis, sed ctiam visioni- 
bus fidem derogemus, et ad externa argumenta con- 
troversia tota revocetur, in quibus vidimus quantum 
Perpetuie causa (riumphet. Demus tamen paria 
essc quis iu utramque partem. momenta modo aflfe- 


meliorem potius partem quam in deteriorem inter- 
pretari , et nemo qua fruitur. bon:e fama et existi- 
mationis possessione, nisi malus certis indiciis et 
perspicu.s argumentis demonstretur, exui debeat , 
nullo modo permittendum crat ut ea qui» jam per 
quindecim secula rectx fidei. et sanctitatis existima- 
tione gavisi sunt, ob leves quasdam conjecturas , 
Perpetua sociique martyres exuerentur. Quod quidem 
in causa fuit ut. iu liac controversia defensoris par- 
tes in me ultro susciperem, et hanc qualemcumque 
meain dissertationem in publicum emilterem, qua 
tota quanta est, utinam in Dei honorem et gloriam 
marlyrum cedat! 


ANNOTATIONES 
IN FRAGMENTUM INCERTI SCRIPTORIS 


DE CANONE 55. SCRIPTURARUM. 


(L. A. Murator. Antiqq. Itul. medii avi, t. wi. col. 854. Galland. Bib!. Vett. PP. t. n, p. 208. Routh. Relig. scr. t. 1v, p. 


3. Ever. Stoch. Comment. de libr. N. T. αὶ 65, p. 199. Freindaller. Comment., Linc. 1802. Kirchuoser. Quellen- 
samm lung zur Geschichte der Neutestamentlichen canons. Zurich. 4842. p. 1, 2.) 


21-0 C» €-—- 


Primus Muratorius vetlerrimum hoc edidit frag- B « ac propterea spes mihi superest fore ut libentius 


mentum , in quo de canone Novi Testamenti agitur. 
Is vero inAntiquitatum 1talicarum medii /Evi, tomo nt. 
Mediol. 1740, de codice msto , ex quo idem desump- 
tum est , hzc promisit : « Sed quando coepimus vul- 
« nera rimari litteris inflicta , dum rudia s:cula de- 
« currerent, ne hoc quidem dissimulandum est , 
« imperitissimos ct indoctissimos homines crebrius 
« quam antea fuisse adhibitos ad exscribendos co- 
« dices, quos propterea erroribus ac sordibus ad 
'« nauseam usque repletos intueare. Ex his non paucos 
« pra manibus habui, et exemplum afferre juvat , 
« quod non uno nomine , nisi mihi facile blaudior , 
« lucem exposcere videtur. AsservatAmbrosiana Me- 
« diolanensis bibliotheca membranaceum codicem, e 


« Bobiensi acceptum , cujus antiquitas pene ad an- C 


« nos mille accedere mihi visa est. Scriptus cnim 
« fuit litteris majusculis et quadratis. Titulus przefixus 
« omnia tribuit Johanni Chrysostomo , sed imme- 
« rito, p. 851. » Tum vero caeteris tractatibus , qui 
in codice continentur , niemoratis, pergit vir cl. ita 
scribere : « Ex eodem ergo codice ego decerpsi frag- 
« mentum antiquissimum , ad canonem divinarum 
« Scripturarum spectans. Nulli diligenti: peperci , 
t ut ejus auctorem detegerem , simulque rescirem 
« num hactenus editum fuerit. Nisi me fefellerunt 
« oculi, aut complurium librorum defectus , quem 
' « non semel doleo , nusquain deprehendi evulgatum, 
PATROL. Ill. 


« ἃ lectoribus accipiatur, ac. precipue quod antiqui- 
« latem redoleat summe venerabilem. » 

Deinde ostendit opinari se Muratorius tribuendum 
esse fragmentum Caio, ecclesizté Romana presbytero, 
qui floruit $&xeculo exeunte secundo. Idem censuit 
quoque cl. Gallandius in prolegomenis tomi n Bi- 
bliothece sux Patrum , p. 25, et propterea quod 
Miltiadis, vel ut hic scribitur nomen, Miltiadis , h:c- 
retici cujusdam mentionem injecit. (fragmenti auctor, 
istud idem excerptum vult Gallandius pertinere ad 
disputationem quam adversus Proculum seu Proclum 
Cataphrygarum  sectatorem Caius composuit. Ano- 
nymus enim scriptor apud Euscbium lib. v  Hist., 
c. 16, seu supra in vol. meo n, p. 75, sub ipsum ini- 
tium operis, quod adversus Cataphrygas contexuit , 
heresim nominat Miltiadis. Quod tamen Gallandii 
argumentum , etiamsi de lectione Miltiadis, cujus 
loco Alcibiades nonnulli volunt reponere, satis con- 
Süiterit, haud satis valeret ad hocce fragmentum 
Caio vindicandum. Porro Muratorianz de Caio con- 
jecturze opposuerat sese V. D. Everardus Stoschius , 
qui ipse in Commentatione de Librorum Novi Test. 
Canone , Francof. ad Viadrum edit. auno 1755, 
fragmentum post Muratorium repetivit. Ait enim in 
8. 65, p. 199, argumenta qus ad conjecturam 
suam commendandam idem affert Muratorius, ei 
parum probabilitatis conciliare : « Quod enim Caius 


9 


41 το ΠΝ FRAGMENT. DE SS. SCRIPT. CANONE ANNOTATIONES. 


172 


« Epi-tolam ad Ilebrzos rejecerit tamquam non cano- À ad sxc. primum, $ 54, p. 164, de eodem hic po- 


« nicam, id ipsi cum pluribus aliis , Irenzeo e. g. et 
« Hippolyto, immo teste Eusebio lib. vi, c. 20, et ΠΠ16- 
« ronymo de Viris Jil. c. 60,cum pluribus aliis 
« Romanz ecclesie doctoribus commune fuit. Et 
« quod Hermas temporibus auctoris fragmenti , Pas- 
« torem. conscripsisse dicatur, id ad alium quem- 
« cumque qui ea zlale vixit applicari potest. » 
Dum vero clarus vir Stoschius 88. 61 et 62 
abjudicanda hzc Caio censet , propterea quod idem 
Caius apud Eusebium lib. m. Hist. , c. 28, Apoca- 
lypsin Joannis Cerinthi esse existimet, quam quidem 
auctor fragmenti pro libro canonico liabet, id memi- 
nisse debemus, verba Caii utrum ad Apocalypsin 
S. Joannis pertineant , adhuc sub judice esse; qua de 


$uit : « Auctor ignotus est. Muratorius Caium, pres- 
« byterum Romanum, esse puiat, qui occidente s:- 
« culo secundo floruit. Hoc quidem dubium est : il- 
« lud vero ex ipso libello certum, &:culo eum secundo 
« eL illo quidem tempore quo llermas in vivis fuit, 
« scripsisse. In hoc igitur magni pretii fragmento 
« li»c de Herma scripta leguntur : Pastorem vero mu- 
« perrime temporibus nostris in urbe Roma Herma con. 
« scripsit, sedente cathedra. urbis Roma ecclesie Pio 
« episcopo, fratre ejus. » H»c Moshemius. Itaque, aut 
prope abesse videtur auctor a medio sxculo secundo, 
quando ad exitum quidem perductus fuerat Pii epi- 
scopalus, aut certe constat illum ante finitum szcu- 
lum sua scripsisse, etiamsi de vera :etate opusculi 


re cum nos ad ejus fragmenta aliquid annotavimus , B Pastoris appellati aliter. statuatur. Qui vero factum 


in vol. n Reliquiar., pag 16, tum vero cl. Freindal- 
lerus fragmenti bujus nuperus editor , de quo mox 
memorabo , disseruit, 88 9 et 10. Aliud insuper est 
argumentum contra Caium a Stoschio ita propositum: 
auctorem fragmenti vel penitus ignoravisse , vel sal- 
tem non animadvertisse , Epistolas Pauli dudum ante 
visam οἱ editam a Joanne apostolo Apocalypsin 
scriptas fuisse, qualis quidem error et incogitantia dif- 
ficulter de Caio, quem Eusebius H. δ. v1, δ᾽. ἄνδρα 
λογιώτατον, et cujus commentationem contra Proclum 


Photius cod. 48, σπουδαίαν διάλεξιν vocat , concipi, 


possit. Sic ille ; hoc vero παρὰ τὸν χρόνον dumtaxat 
ἁμάρτημα foret, quod interea oportere ita existimari 
negarent cum Epiphanio in Har. ri, cap. 12 ct cap. 
$6 , illi eruditi qui, ut notat ipse quoque vir clarus, 
Apocalypsin Joaunis ad Claudii Augusti tempora re- 
ferunt. Cons. et Thomas Newtoni Bristoliensis epi- 
scopi Dissert. in Prophetias, Anglica lingua conscriptas, 
vol. ut, ὃ 24, c. 4, atque J. D. Michaelis Prelecit. 
de Libb. N. T. sect. ult. Et inihi quidem majorem 
moveret scrupulum nevus (ine hujus fragmenti in- 
ventus, ubi positum videtur , Dusilidem esse Cata- 
phrygum , si diis placet, constitutorem ; etenim, si ita 
legendus et construendus locus, vereor ne ignoran- 
ti:: crasse in hoc auctore argumentuin inde ducen- 
dum foret. . 

Quamquam vero vir cl. ως Caii fuisse nolit, quo- 
cum sentit tum cl. Keilius in additamentis ad Fabri- 
ciang Biblioth. Graec., vol. vii, pag. 285, tum alii viri 


docti, quos ibi commemoravit Keilius, eidem tamen D 


Stoschio probabile admodum videtur fragmentum 


omnino esse antiquissimum , et circa s:eculi secundi - 


finem aut tertii initia conscriptum ; ad quam quidem 
sententiam firmandam multas ille rationes, easque 
quam valeutissimas, subjecit. Et in ea sententia con- 
veniuut scriptores, quod sciam, omnes, qui breve is- 
tud commemoraverint. Has auiem Stoséhil rationes 
ad S. Seripture libros singulos qui in fragmento 
nominantur, deinceps afferam, utpote quie antiquita- 
tem ejus non tautum muniant, sed etiam ipsum egre- 
gie illngtrent. Neque aliter de :etate scripti ante Sto- 
schium judicaverat celeb. Moshemius , qui in Com- 
went. de ἔϊεῦμα Christiamorum ante Constantinum M. 


sit ut cl. Lardneri diligentiam hoc fragmentum , a 
nemine omnium, ni fallor, rejectum aut improbatum, 
effugerit, id nescire me fateor, cum diu antequam 
illud Lardneri de Fide Hist. Evangelice plane egre- 
gium opus denuo typis ab ipso mandaretur, frag- 
mentum cum orbe erudito communicatum fuisset. 
quum vero ponendus sit auctor inter scriptores . qui 
primi omnium , excepto Papia, de evangelistis ipsis 
vel commemoraverint , vel Ipsorum scripta nomina- 
tim adduxerint, fieri non potest quin primus hic li- 
brorum Novi Testamenti catalogus curis nostris di- 
gnus censeatur. Est tamen ab eo omissa, quod mul- 
tam moveat admirationem , epistola et semper et ab 
omnibus recepta, prior illa S. Petri, de cujus aucto- 
ritate nemo a temporibus usque Polycarpi atque Pa- 
pix dubitavit. Istaque facta est omissio ab auctore, 
qui Lres ex seplem ἀντιλεγομέναις Scripturis aguovit, 
dum nullum interea librum νόθον, uno fortasse excep- 
to, in canonem Novi Testameuti admisit. De altero 
nx vo illo circa Basilidem h:reticum apud eum exi- 
stente jam dixi. 

Nuperrinie vero, cum dixissem ad pag. xxi przfa- 
tionis operis mei, hoc fragmentum de canone dis- 
tulisse me in medium adducere, propterea quod no- 
vissima ejusdem editio nondum ad manus pervenisset 
meas, transmissa ex Germania inihi est opella a viro 
nobili peregre agente, qui ante Lincii prodierat 
anno 1802, cum Commentatione Francisci Freindal- 
ler, canonici et theol. professoris publ. Is quidem 
nullam usquam Stoschiani libri de Canone comme- 
morationem fecit, contraque Caio presbytero frag. 
mentum vindicandum esse statuit, ubi tamen in $ 8, 
ad pag. 15, haec liabet : « Est vero simillimum Col'a- 
« lionein Caii cum Proclo gr:ce esse habitam cun- 
« scripiamque. Talem quippe eam legere Eu-ebius , 
« Photius, ac Theodoretus, qui lib. m Fabularum 
« hareticarum eamdem. κατὰ Πάτροκλον inscripsit, 
« Addo quod Vàalesius, momentis haud spernendis , 
« Proclum huuc e ducibus sectae Montanistice, Grac- 
« cum Asiatem fuisse arguat. Gr:ece itaque cum bo- 
« mine Gr:zeco Caius contulerit. Attamen fragtaen- 
« tum nostrum latine potius originis stylum sapit. 
« Cui quidem difficultati ea solummodo ratione 09» 


115 


« curreris, si latinitate illico donatam hanc disputa- A « 


« Lionem , aut ab ipsomet Caio in Romanorum gra- 
« tiom latine simul dixeris exaratam. Quz utraque 
« profecto conjectura a veritate liaud absona est. Sic 
« enim pleraque S. lrenzi opera in latina versione 
« antiquissima, nec non alia generis hujus quamplu- 
« rima ad nos usque pervenere. » Hxc Freindaller. 
Interea ego ex vestigiis satis claris deprehendisse 
mihi videor bominem, qui gr.vce scripserit, post hiec 
Jatina verba latentem , eo indicio quod eadem ita 
grecissant , ut etiam ex illa lingua versa esse vi- 
deantur. Pergit Freindaller, ad 8$ 12, ita scribere, 
postquam monuit in $ 14 Gaium lunc, consentienti- 
bus Valesio et Ruinarto, eum esse de quo ad calcem 
Actorum S. Polycarpi legitur : Acta hec Cuius deacrip- 
sil e manuscriptis lrengi, Polycarpi discipuli, cui cog- 
vus fuit ; atque idcirco non credendum esse virum 
cum lrenzo diu versatum Apocalypsin Joannis apo- 
stoli contempsisse : « Quod si momenta, » iuquit ille, 
« suppeterent, unde securi videremur, pertinere hoc 
« fragmentum ad eanidem cum Proclo Disputationem 
« unde »uum mutuatus est Eusebius, quodque Caii 
« esse non disputatur, tum profecto h:e nostrze pro 
« eodem vindici» usque ad exploratam penitus as- 
e surgerent certitudinem. Memoratus quidem ipse- 
« met loco citato Muratorius faventem quamdam huic 
« sententiz rationem jam protulit, dum ex impu- 
« denti adversariorum in supponendis novis scriptu- 
« ris temeritate ansam arripuisse Caium, conjicit, de 
« librorum N. T. canone, quod in fragmento fit, 


« agendi. Cui commodissime id quoque adjici pote- ( 


« rit, vel in fragmento ipso. quoddam contextus cum 
« disputatione quadam indicari vestigium, quod acu- 


DE SS. SCRIPTUR. CANONE FRAGMENTUM ACEPHALUM. 


414 


lissimi viri effugisse oculos profecto mirandum 
est. Auctor nimirum facia de epistola Pauli ad Ro- 
manos ejusque argumento mentione, verba lic 
subdidit : De quibus singulis necesse est a nobis dis- 
putari. Cum praterea. nullibi czteroquin in frag- 
menti hnjus integro argumento quidpiam occurrat 
disputationi tali dissonum , inumo universa potius 
conciliari eidem quam optime valeant, quid nos 
ulira morabitur, quominus hoc veneratione di- 
gnissimum antiquitatis ecclesiastica monumen- 
tum denuo reviudicemus Caio veteri, cui tot iliud 
raliones vindicant, iis qui ex adverso stant, 
« sufficienter, quod arbitror, solutis. » Hiec ille 
quidem. 

« Áge vero, » ait Muratorius, « jam proferamus 


t^? s^ "^ ^ Ὁ C Ὁ o e δῷ 


B « fragmentum ipsum e vetustissimo codice Ambro- 


« siano decerptum, atque illnd eruditorum omnium 
« examini subjiciamus, nullum demendo ex erroríi- 
« bus quibus librariorum imperitia scripturam satu- 
« ravit atque fedavit, quamquam nihil ii obstent 
« quoininus pretium rei intelligamus. » Sic ille; ita 
et cl. Stoschius fragmentum cum omnibus mendis 
atque erroribus exhibuit; sicuti fecit Gallandius in 
tomo n Bibliothece sux PP. ubi in Οὐδὲ Fragmentis 
illud collocavit. Utinam corrigendi officium viri eru- 
dii in se suscepissent. Cum vero factum id non 
fuerit, nisi quod in nonnullis locis, quorum facilior 
est emendatio, cl. Freindaller, fragmentum mem- 
bratim tractans, veram scriptoram reposuil; τὴν στάρ- 
va» ego adeptus sum, quam priores illi adhuc or- 
nandam reliquerant. Au boni quid ex his litteris tam 
fcxde immutatis expiscari potuerim, aliorum judicium 
esto. 


FRAGMENTUM ACEPHALUM 
INCERTI SCRIPTORIS 


DE CANONE SS. SCRIPTURARUM. 


J..... Quipos tamen interfuit, et ita posuit. Tertio, 


Evangelii librum secundo ἃ Lucam. Lucas iste medi- 


LECTIONES VARIANTES. 


* For(asse, Liber secundum. Routh. 


MART. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 


Ι. — Qui 
geste, non ipsi Apostoli, liic designentur, contradixe- 
rit [ragmenti auctor verbis Papie, qui, ul supra 
vidimus , veterem presbyterum secutus, hoc de 
Marco negabat, nempe eum aut ipsum. Dominum 
audivisse, aut sectatum ese, quod quidem ex 
ore presbyteri a Papia acceptum dein Hieronymum 
suffragio suo stabilientem habes in procmio Com. 
menturii super Mauheum. Taceo de aliis Patribus. 
Tainen perquam nota est de Marco contraria illa ira- 
ditio, an et certissima sit dubito, ab Epiphanio in 
Horesi x, ὃ 6, conunemorata, qua. is statuitur. fuisse 


ibus tamen interfuit. Si Christi Domini res D exdiscipulis Lxxn; quod idem de sancto quoque Luca 


ab eodem Epiphanio narratur ad 8.14, prout deutroque 
evangelista prius positum erat ab eo in Heresi xx, 8 
4, IMippolytum secuto, si testimoniis, que collocata 
sunt a Millio ante Evangelia, credendum. Hoc autem 
cum initio. Evangehi S. Luci vix conciliari po-se, 
inulti viri ducti-simi existimarunt, neque id miror; 
aut si (uerit umquam Domini discipulus Lucas, certc 
U:ü$ τῶν ἀπ᾽ &pyi. αὐτοπτῶν, 1s uon videtur. fui-se qui 
ita *criberet, καθὼς παρέδοσαν Suiv ol ἀπ᾿ ἀρχῆς αὐτοπταὶ 
xai ὑτηρέτσι γενόμενοι τοῦ Δόγου. Consenüt cum viris 
illis eruditis fr«gmenti auctor, ut mox videbis, Lucie 


475 


DE SS. SCRIPT. CANONE 


176 


cus post ascensum Christi, cum eo * Paulus quasi ut ^ A ex opinione concriset *. Dominum tamen nec ipse 


juris studiosum secundum assumpsisset nuimeni suo 


vidit in carne; et idem prout assequi potuit, ita οἱ 


LECTIONES VARIANTES. 


6 Eum, «t jam reposuit Freindaller. 
b Fortasse et. Routh. 


€ Fortasse, secum assumpsissel, nomine suo ex ordine 
conscripsit. 


MAR'f. JOSEPIII ROUTH COMMENTARIUS. 


discipulatu negato, consentit et Eusebius in lib. wn 
Hist. Eccl., capp. 4 et 24, qui et in lib. », c. 12, ejusd. 
op. nullum ait extare τῶν 4. discipulorum catalogum, 
etsi unum ex illis Baruabain fuisse traditum siL. 
Postquam hxc annotaveram, vidi cl. Freindaller 
in nupera sua liujus fragmenti. editione locum ita in- 
-terpretandum esse censere, quasi interfuisset Marcus 
Petri concionibus ; esi aiat postea, « fortasse cuipiam 
« obrepere posse opinionem Marcum,, cum Christo 
conversatum, ea. quibus ipse interfuit, postea scrip. 


iis verbis innuerit. Verum id ipsum apud Papiam 
antiquissimus presbyter, Aristio, peruegat ; ueque 
fas est cvangelisue | Marci. personam cum altera 
Joaunis Marci. confundere, cujus in Actibus Apos- 


^ e O m 90 9" à& 


« riore simile quid opinandi locus esse videretur. » 
Hc ille. Verumtimen, quidquid de Marci discipu- 
latu, aut de Joanne Marco, statuitur, nihilominus po- 
test fieri ut hujusinodi quid auctor fragmenti revera 
scripsisset : Marcus discipulus et interpres Petri juxia 
quod Peirum referentem. audierit (luc. usque Hiero- 
nymi verba affero, de Viris Ill. c. 8.), digessit res 
estas ἃ Domiuo, quibus tamen interfuit, et ita posuit. 
dem illud de Petro et Marco habent, przter presby- 
terum. Papianum Joannem, lrenzus, Clemens Ale- 
xandrinus, Origenes, Eusebius, Epiplaniusque. Ait 
"Tertullianus quoque lib. 1v adv. Marcion. cap. 5: 
Marcus quod edidit, Petri affirmari, cujus interpres 
Marcus. Porro. Evangelium lioc ἃ Joanne apostolo 
comprobatum fuisse tradit Eusebius lib. m Hist. 
cap. 24. n 
Ad Eusebii verba quod attinet, in lib. 1 Hist. 
cap. 15, et lib. iv, cap. 14 de Marci Evan elio posita, 
qui uiroque loco ex uno eodemque Clemente, si 
nodo Clementis fuerint hypotyposes ill, quie inulta 
saltem frivola atque absurda contiuebant, desumpta 
sunt ; mihi quidein ita illa concilianda atque interpre- 
tonda videntur, ut statuantur ibi Romani Marcum, 


C 


« pr:dicatum litteris mandavit. » An forsitan frag- 
mentario nostro dicere idem mens fuit, Lucam ni- 
mirum suo nomine pr.edicata a Paulo, acta. Evange- 
lica, secundum opinionem plerorumque, e. g. lren:ei, 
in forman lianc conscripsisse? Medicum Lucam an- 
tiqui passim prodidere , nonnulli quoque pictorem ; 
Callistus. demum Nicephorus, in. Breviario. Hist. , 
lib. i, cap. 45, narrat de illo quamplurima. Verum 
juris quoque studiosum , eumque, ut talem 4 Paulo 
sibi cowitem adjunctum , ut adducto fragmenti loco 


tis mandasse, idque esse quod fragmenti auctor p dicitur, haud ullibi locorum legisse me memivi. Fe- 


cerit hoc forte Apostolus eo fine ut jurisconsulto 
socio faciliorem sibi sive ad ductos sive magistra- 
tus disponeret accessum. Maxime autem , quis vocis 
addite , secundum , genuinus sensus sit, diviuatu ar- 


tolorum cap. xi mentio fit, de quo quidem poste- — duum. Anne idem ac repetila vice? tum obtineret 


hic interpretatio: postquam cum Paulus , secundo, 
sibi ut jurisconsultum sociasset, illum hoc Evange- 
lium scripsisse. Án vero pr:cedens. vcl. subsequens 
hanc voculam , altera quidam desideraiur? Id. fore 
arbitror proximum veritati. 8. Freiudaller. Inqui- 
natissimus est locus, sed fortasse ita repurgandus: 
cum eum Paulus quasi et juris (χαὶ τοῦ δικαῖον) Sttt- 
diosuim secum, assumpsissel, nomine suo ex ordime 
(ear σοι γράψαι S. Luc. 1, 5, ex ordine libi scribere 

ulgat. interp. Vid. et infra, ubi deJoanne lixc suut, 
scriptorem se omnium mirabiliun Domini per ordinem, 
profitetur) conscripsit. Evangelium quidem a Paulo 
praedicatum Lucam sectatorem ejus litteris man- 
dasse, multi e veteribus tradiderunt, ut lren:eus, 
lib. 11 contra feres. cap. 4, Origenes, Eusebius, 
Hieronymusque. Nam εἰ Luce digestum Paulo. ad- 
scribere solent , ait Tertullianus adv. Marcion 4, 5, 
lioc benc addito, magistrorum videri posse , qua disci- 
puli promulgarint. Ad verba autem illa quod attinet, 
εἰ juris studiosum , lieri potest ut quz»dam hoc loco 
collatio habeatur juri-prudentix, scu scientie zequi 
bonique, cum arte medica, quam Lucas professus est. 
Certe ad iutegeitatem verborum confirinaudam facit 


qui Petri jamdiu fuisset sectator, regasse, ut qux — principium Commentarii Rerum Luce a Combefisio in 
dicti ab codem essent, conscriberet, et postea secum — Aucturio suo Patrum primum editi. Et x«i δικαίῳ, ait 


couimunicaret. Hoc vero rogatum ubi Petro iunotuis- 
$cL, uec proliibuisse eam rem fleri , neque ut fleret 
jucitasse. Ea vero perfecta, cum Evangelium confec- 
tuin fuisse novisset, Petrum librum iilum auctoritate 
sua libenti animo comprobasse, ut deinceps in eccle- 
siis legeretur. C:eteruimn, quanti faciendum sit. Papia- 
num de Marci Evangelio testimonium ex ore Joannis 
presbyteri acceptum , supra ad Papiz: Fragmenta ad- 
monui, vol. 1, pag. 36, qui et primus omuium nomi- 
natim de S. Matihzei Evangelio coaunemoravit. 

Et ita posuit. Hoc. est litteris mandavit, sive come 
posuit. 

Librum sccundo Lucam. Àune. liber secundum Lu- 
cai? Reposuit et. Freindaller secundum , qui recie 
monuit antiquitatem hujus epigraphe: seu tituli 
Evaugeliorum ex hoc fragmento osteudi. 

“ Cum eo Paulus quasi ut. juris studiosum secundum 
assumpsisset, numeni suo ex opinione concriset. Li- 
ncols separantes (lines post voces secundum, as- 
sumpsissel, suo, conscrissel (concriset) ἃ Freindaller 
additae) suspicionem meam hiatus omissarum vocum 
indicant. Sphalmata grammatica sunt , eo pro euui, 
numneui pro womine , conscrissel pro  conacripsisset, 
Propositio subsequa, qua periodus finiatur, penitus 
desideratur. Qux vero loci hujus explanatio? Ire- 
nus scribit apud. Eusebium ἢ]. E. hib. 11, cap. 8, 
post mentionem de Marci Mattbieique. Evangeliis, 
« Lucas quoque sectator Pauli , Evangelium a Paulo 


ibi Melaphrastes , μννμη μετ᾽ ἐγκωμίων τελεῖσθαι, θεῖος 
τις ἀνὴρ xaj σόφος τὰ θεῖα νομοθετεῖ (Prov. x, 7), πόσην 
ἄρα τῷ ἀποστόγῳ συνεισενεγκεῖν προσήχει τὴν εὑρημίαν, τοῦ- 
τὸν γὰρ lU AIKAIOZYNH xoi τῆς ἀποστολῆς ἄξιον, καὶ 
TOY ATAIHHTON O€0HNAI TO ΠΑΥΛΩ, δίαφερόντος σε- 
ποίηχεν. Àddas quod Vett. Gloss. habent, δίκαιον, jus, 
justum. Quod vero emendaverim secum pro secun- 
dum, illud fortasse stabiliendum ex Act. Apost. xv, 37. 
Barnabas autem volebat secum assumere. et Joannem 
qui cognomunabalur Marcus. De nomine autem pro 
nwuneni reposito, hoc notandum est scripsisse aucto- 
rem paulo infra, Joanues suo nomine cuncta descri- 
eret. 

Dominum tamen nec ipse vidit, etc. Videsis quie 
paulo supra de hac rc annotavi. 

Posuit. For. hypostigme, prout feci, pro puncto 
poui debel, neque enim huic loco q m decsse 
cum Freindallero existimandum est. 

lta et α nativitate Joannis incipet dicere. Error 
calami pro incipit. Freiinl.ller. Hinc interea firman- 
tur priora illa Evangelii Luca capita quz ei abjudi- 
care liaeretici cum veteres tuin recentiores gestierunt. 
Est quoque notatu. dignum aguovisse eamdem bane 
Evangelii partem non tantum omues, quos hic memo- 
rabo, scriptores, Justinum Martyrem, lrenzum, 
Clementem | Alexandrinum, Tertullianum, Julium 
Álricanum , Origenem, Cyprianum, Novatianum, 
auctorem Compuli de Pascha , Victorinum , Peurum- 


111 


FRAGMENTUM ACEPHALUM. 


178 


( Luc. cap. 1) ἃ nativitate Joannis incipet ^ dicere. A velatum, alterutrum nobis enarremus. Eadem nocte 


Quarti Evangeliorum 5 Joannis ex discipulis. Cohor- 
tantibus * condiscipulis et episcopis, suis dixit: Con- 


jejunate mihi hodie triduo, et quid cuique fuerit re- 


revelatum Andrez ex apostolis, ut recognoscentibus 
cunctis Joannis 4 suo nomine cuncta describeret. Et 
ideo licet varia singulis Evangeliorum libris principia 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Jacipit reposuit Freindaller. 
b Fori. Quarto, Evangelium. Rouih. 


€ Fort. Is cohortaptibus. Rout^. 
d Joannes. Freindall. 


MART. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 


que Alexandrinum in Canone v, sed etiam, regnante 
adriano, Celsum apud Origenem lib. n, cap. 39, 
medioque seculo tertio anütrinitarios auctore No- 
vatiano in libro de Trin. cap, 24. Adde quod ex aliis 
scriptoribus retulit Eusebius, ipsum Luca Evangelium 
una cum duobus alteris Evangeliis a Joanne apostolo 
fuisse comprobatum. Vid. lib ui fist. cap. 24. 
Evangeliorum. Legendum Evangelium, aut potius 
Evangelii librum, ait Freindaller, quod supra habes. 
Ex discipulis, àx τῶν μαθητῶν; vid. et inlra. Fortasse 
statim post legendum, /s cohortantibus, cum vocula is 
voce antecedente absorpta fuisse videatur. 
Cohoriantibus condiscipulis et episcopis suis, etc. 
Con(ürmit Clemens Alex. apud Euschium H. E. vi, 
44. Scripserat enim ille in Hypotyposibus suis, Joan- 
nem, omnium evangelistarum postremum, cum vide- 
Jet in aliorum Evangeliis ea «qux ad corpus Christi 
pertinent, tradita esse, ipsum divino Spiriiu afflatum 
spiriiu2le Evangelium familiarium suorum rogatu 
conscripsisse. Narrat et ipse luco. modo memorato 
Euselius, lib. u1 /Tist. c. 21, Joannem, cxteris ab eo 
Evangeliis approbatis, res gestas a. Christo ante. in- 
carceratum Daptistam, cum rogatus. esset, in Evan- 
gclio tradidisse. [liec Clemens, Eusebiusque. Proxime 
accedat Victorinus, qui sub fincm s:eeuli. tertii. flo: 
ruit; ita enim ille de Joanne apostolo iu Commentario 
ei adscripto ín Apocalypsim, p. 1955, in Biblioth. Pa- 
risint PP. tomo: Nam et Evangelium postea scripsit. 
Cuin essent Valentinus et Cherinthus οἱ Ebion, et ceteri 
achole Sathane, diffusi per orbem, convenerunt. ad 
illum de finitiniis provinciis omnes, et compulerunt 
ut ipse testimonium conscriberet. Epiphanius quoque 
Heres. 11, num. 12, dum memorat. propositum illud 
divinam Christi naturam adstruendi, hiec. scribere 
pergit : Διὸ or pov ἀνχγκάξει τὸ ὅγιον πνεῦμα τὸν Ἰωάννην 
παραιτεούμε"ον εὐαγγελίσασθαι 0. εὐλάδειαν χαὶ ταπεινοορυσύ- 
wr». ἐπὶ τῇ γεραγέᾳ αὐτοῦ ἡλικίᾳ.--- Μετὰ ἱχανὰ ἔτη τοῦ 
διατρίψαι αὐτὸν ἀπὸ (for. ἐπὶ) vic Ασίας, ἀνχγχάξεται 
ἐκθέσθαι τὸ εὐαγγέλιον, p. 454. ed. Petavii. Ait prote. 
rea llieronymus, de Viris lll. cap. 9 : Joannem novis- 
simun omnium scripsisse Evangelium , rogatum αὖ 
Asig episcopis , adversus Cerintum aliosque haereticos, 
et maxime lunc: Ebionitarum dogma consurgens , qui 
asserunt. Ghristum ante. Mariam non. fuisse. Eadem 
autem ac plura habet idem Mieronymus in proc- 
mio Commentarii super Matth. qux brevi isthuic frag- 
mento maxiine aftinia sunt. Ibi enim. additur ecclE- 


narrationis argumentum. Refert quid simile «de 
Joannis Evangelio S. Hieronymus ; nec minus lectu 
dignus de lioc Eusebius, H. &E.lib. iu, c. 294. Unicum 
vero nullibi alias repertum, participatio sancti An- 
drem est in hoc labore evangelico. Tamdiune AÁn- 
dreas superstes? Testibus quippe Eusebio ac lHliero- 
nymo, Joannes sero admodum, redux nimirum ab 
exilio, Nerva, Trajanove Augustis, Evangelium suum 
scripsit, Ea tamen temporis designatio non firmiter 
adeo contestata est, ut non. alteri breviori a relcga- 
tione illius in Pathmon iusulam sub Domitiano, locus 
pateat. Potuisse porro attingere hos annos Andreain, 
quis ibit inficias, cum οὐ multa vastissimaque 
Apostoli hujus itinera, qu:e in historiis antiquissituis 
commemorantur, autumandi suggeratur ratio per- 
veuisse illum ad przgraude senium, donec ab σαι, 
Acliai: proconsule, crucis suspendio damnaretur. 
FREINDALLER.—1n regionibus ab A:ia non longe re- 
motis Evangelium pradicasse Andream, fidem facit 
idoneus auctor. Gregorius Naziauzenus, Orat. xxv, 
p. 438, edit. Paris. ubi Epirum huic apostolo proviu- 
ciam fuisse 411. Porro narrat. Hieronymus, c. 7, lib. 
de Viris m, ossa 5. Lucx cum reliquiis. Andreze 
apostoli ad Constantinopolim vigesimo Constantii 
anno translata esse ; ubi ex Philostorg. Hist. Eccl. 
lib. 11, c. 2, notavit Fabricius, ex Achaia translatas 
esse 55. Andre:e et Lucie. reliquias. 

Joannis suo nomine cuncta — describeret. Mani- 
feste Joannes. FnEINDALLER. De divino hoc Evangelio 
dignum notatu. est verba ex. co adducta. videri sub 
iuitium δου! Ecclesie secundi ab Iguatio in Fpistolu 
ad Philadelphenses, ἃ 7, quod et a presbyteris factum 
esse, qui Apostolorum discipuli fucrunt, refert Payias, 
aut saltem ipse Iren;us, lib. v, contra Hares., cap. 
ult. Α Celso itidein apud Origeuem locis duobus, lib. 
n, c. 97 et c. 54, IMadriano regnante. Joannis Evan- 
AN vel indicatum vel allatum ὁδί. Addas Justinum 

medio sxculo secuudo idem adducentem in 
Apologia ad Autoninum Pium, Hadriano qui succes- 
Sit, $ 61, p. 7t, ed. Bencdictin. Ut ulterius progrc- 
diamur in hac quidem re, nibil opus. 

Principia doceantur.. Viderit, inquit Tertullianus, 
si narrationum dispositio variavit (sc. apud. Evangelis- 
tas), dummodo de capite fidei conveniat, lib 1v, «dv. 
AMarcion., eap. 2. Voce enim principia magis putem 
capita scu propositiones signtlicari, quippe cum iu 
orc omnibus sit doceri principia sive capita filei, 


siasticam narrare historiam cum a fratribus cogeretur ]) quam procemia scu pr.efationes ; etsi contrarium quid 


ut scriberet, ita facturum se respondisse, δὶ indicto 
jejunio in commune omnes Deuu deprecarentur, quo 
expleto, revelatione. saluratum. illud progmium e colo 
veniens eruciavisse : In priucipio erat Verbum; οἱ 
Verbum erat apud Deum ; οἱ Deus eru. Verbum ; 
Ποῦ erat in. principio apud. Deum. Quod autem ad 
indictum jejunium attinet, quod nonnulli pro su- 
$pecto habuerunt, quia nemo antellierouymum jeju- 
hii ineminisset, ejus nunc demuin no^is testis est auclor 
iste Hierouymum duobus fere. s:vculis. antecedens. 
]mmo moris hujus apostolici in rebus magui momenti 
observati dabunt exemplum Actus Apost. capite xiv, 
comm. 223 : Ei cum constituissent. illis per sing las ec- 
clesias presbyteros , οἱ orussent. cum — jejunaiionibus, 
commendaverunt eos Domino. 

Alterutrum nobis enarremus. lH. e. an fuerit Evan- 
gelium rogatu corum conscribendum, nec ne... 

Eadem πϑοῖο revelatum. Andred , εἰς. Singulate 


suadere videatur capitulum. tertium. /lesponsionum ἃ 
Victore Capu:e episcopo S. Polvcarpo adscriptarum, 
ubi hiec sunt : Plationabiliter Evangeliste principiis 
diversis uluntur, quamvis τι eademque. cevaugeli- 
zandi eorum probelur intentio. Mattheus, ut. IHebreis 
scribens, genealugie Christi ordinem texuit, ut ostende- 
ret αὖ ea Christum descendisse progenie de qua eum 
nasciturum | unioersi Prophetg — ceciuerant..— Joanncs 
autem ad | Ephesum constitutus, qui (sic) legen tam- 
quam ex genlibus ignorabant, a causa nostre redemp- 
lionis [;vangelii sumpsit exordium, etic., οἷς, Nihil 
erjo conirarium reperitur, wbi licet diversis scriptis, 
ad eamdem tamen patriam pervenitur, pag. 53 Áppen - 
dici. Ignatiane ab Usserio edite Londini auno 1617. 
primuin vero Polycarpi isthiec ex. vetustissima super 

uatuor Evangelia Catena. a Feuardentio ad "Notus 

rencganas, lib. ut, cap. 9, translata fuerant. Anno- 
tat hwc quoque Freindaller : « Eximium profecto 


4119 


DE SS. SCRIPT. CANONE 


480 


doceantur, nihil tamen differt credentium fidei * , A Que vidimus oculis nostris , et auribus audivimus, el 


cum uno ac principali spiritu declarata sint in omni- 
bus omuia de nativitate, de passione, de resurre- 
ctione, de conversatione 5, cum disclpulis suis, et de 
gemino cjus adventu, primo in humilitate despectus , 
quod ro......... ὃ, secundum 4 potestate regali prze- 
clarum *, quod futurum est. Quid ergo mirum si 
Johannes tam constanter singula ctiam in Epistolis 
suis proferat, dicens in semetipso (1 Joun. 1, 1-4): 


manus nostra palpaverunt , heec. scripsimus. Sic enim 
non solum visorem sed f auditorem , scd et scripto- 
rem omnium mirabilium Domini per ordinem , profl- 
tetur. 

Acta autem omnium Apostolorum sub uno libro 
scripta sunt. Lucas optine 6 Theophile * ( Act. 1, 4) 
comprehendit, quia sub praseniia ejus singula ge- 
rebantur ; sicut et seinote ? (Joan. xxi. 18, 19.) pas- 


LECTIONES VARIANTES. 


* Fides, Freindall. 

b Fortusse addend . Domini. Routh . 

€ Fort. quod prophetatüm. Vide not. Rouh 
d Fort. secundo. Routh. 

* Fort. przclaro. Routh. 


f Fort. se et. Routh. - 

£ Scripta sunt Lueas edd. Kirchnoser , foren typog. 
tíilio. Edd. 

h Fort. optime ea Theophilo. Routh. 

i Fort. semota, Roulh. 


MART. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 


« posteris 018. 150 
« scriptoribus inspirationis, qui, utut diversis in 
« deductioue hi-torica usi exordiis, adeo tamen a 
« communi impulsore suo, sauctó nimirum, uno prin- 
( cipalique Spiritu, concordanter direcli sunt, ut 
« acta fere pri:cipua, in. horum libris singuloruni, 
« haud discongrue consiguata reperiantur. ltecenset 
« ea auctor hoc. ordine, ut ad tiistoriam nativitatis 
« Jesu Christi, passionis, resurrectionis, conversa- 
« tionis cum discipulis, nempe a resurrectione, ge- 
« minique ejus adventus, veluti potissima capita, 
« cuncta reducat. ». |lec. ille. Interea. vero. conve- 
nienter, ut opinor, cuin auctore. Fragmenti hujus de 
Canone Novi Test. S. Mieronymus in Épisiola ad Pam- 
machium, que esi de optimo genere interpretandi, 
hoc posuit : Sermonum varietas Spiritus unilale con- 
cordat; p. 515, ed. Frobenii. 
Fidei. Cor. fides. FREINDALL. 
Principali. Forgan gr:ece scriptum fuerat. Philoxeni 
glossa est, ἡγεμονιχόν, principale. — — 
De conversatione. Excidisse vox Dowini videtur. 
Primo in huinilitate despectus, quod ro.. Aii Frein- 
daller « hoc ne conjectura quidem restitui. posse; » 
neque inihi locum supplendi ratio constat. Conjectu- 
ram tamen legendum, sed fortasse a 8copo aberraus, 
vel quod prophetatum, quod verbum interdum üsur- 
ΡΝ est ab. ecclesiasticis. scriptoribus, vel quod 
conplelum est. ἐπληρώθη. lianc vocem posteriorem 
habes iufra, si quid id refert. Lege porro Teriullia- 
num in Apologetico, cap. 24 : Duobus enim. inquit, 
adveutibus ejus. significatis, priwo, qui jam expunctus 
esi in. humilitate couditionis humana, secundo, qui 
concludendo seculo. imminet. in. sublimitate divinitatis 
exerup ; primum non intelligendo, secundum, quem 
manifestius. praedicatum sperant. (scil. Jud:wij, unum 
exisiimaverunt. Quem. quidem Tertulliani locum Cy- 
prianus imit:tus haud longe a fine opusculi de 1do- 
lorum Vanitate hxc. scribit : Sed. significato duplici 
ejusadventu, uno qui exercitio el exemy,.lo hominis [un— 
geretur, altero qui Deum fateretur, non intelligendo pri- 
mum adventum, qui in passione praecessit occultus, 
unum tantum. credunt, qui erit in potestate mani[es- 
tus. Hec Cyprianus. Conferas item quie posuit τς 
gister ejus Tertullianus capite ult. libri sui adversus 
Judaeos. 
Secundum potestate regali preclarum. Cor. secun- 
do... pr:eclaro. 
Tam constanter. 1, c. tam fidenter, et asseveran- 
ter. Gloss. vet. constanter, esta? Gc, θαῤῥυύντως. 
Dicens in semetipso. Conjeceram ego, sicut Frein- 
daller, reponendum esse de pro in ; at verba fortasse 
sonant idem quod illa Tertulliani in lib. de Pudi- 
citia, cap. 18: Nam hoc etiam in sua persona Apostolus 
statuit. Adfirmans enim. Christum. ad hoc venisse , ut 
peccatores salvos faceret , quorum primus ipse (uissel , 
quid adjicit? « Et misericordiam sum consecutus, quo- 


testimonium collat» evangelicis hisce B niam ignorans feci in. incredulitate (I Tim. 1). Confe. 


ras anonynum auc orem de Rebaptismate,—: c prop- 
terea. discipuli ejus arbitrantur, quod nnlla alía ratione 
vitam eternam his prestitnrus. esset, misi primum ipse 
vilam hanc temporalem cum illa eterna in 8e ipso con- 
linuasset ad pag. $59 ed. Benediciinz operum S. Cy- 
yriani. 
Sed auditorem. For. legendum, se ct auditorem. 
Per ordinem. ἘΠ. e. ordine, quomodo melioribus 
auctoribus mos seribere. Sed pariter atque hic auc- 
tor formulam vix sanam adhibuit, ita fecit Teriul- 
lianus de Spectac. cap. 5; Mieroiymus, de. Viris 1l. 
cap. 9; Optatus de Schismate Donatisi. lib. wi, p. 62 
et p. (4 ed. Dupin., aliique scriptores. Caeterum, ait 
Freindaller , « Haud destituimur indiciis po-terinres 
« esse epistolas Joannis Evangelio, auctorem:ue nostri 
t fragmenti, antiqua forsitan instructum. traditione, 
c versibus 1-4 epistolze prim:e ad confirmandain dicti 
« Evangelici auctoritatem, usui eatenus, quatenus 


Ὁ Apostolus ipse his verbis ad illud a se scriptum 


« respexerit. ld quod profecto íta contigis-e poterat ; 
c quamquam hiec verba, ταῦτα ἀπογγέλλομαι ὑμῖν, de 
« predicato Evangelio intelligi z:que possint. » 

Actt | autem. omuium. Apostolorum sub uno libro 
scriptu sunt. Lucas optime T heophile comprehendit , 
quia, etc. Ait. Freindaller : « Numerosas sensus eor- 
c rupti lacunas. quis lioc. loco non videt? At qul 
« subsidii hnic malo? ΠΟ ille. Sed forsan, vel de- 
leri oportet verbum sunt, vel interseri vocem ea post 
optime, item seribi T/^eophilo pro. Theophile. Consi- 
milia istis de Luca. traditis Hieronymus de Viris {{|. 
c. 7, post Eusebium habet, Evangelium. sicut undie- 
rat, scripsit ; Acta. vero. Apostolorum sicut. viderat , 
composuit, C:iterum, cum librum hunc sacrum toti- 
dem verbis excitavit in Epistola 808 Polycarpus, 
eoannis apostoli discipulus, 8 1, confer et 8 6, tum 
eum admi-erunt. Luc:eque adscripseruut, ante syno- 
dum Nic:enain, Irenous, Clemens Alex., Tertullianus, 
Origenesque; e quibus lren;eus. ex. hoc lilro solo, 


D que SiL Apostolorum, qui Evangelia non scripserunt, 


octrina, probationes suas collegit, lib. ni, c. 14. 
Tertullianusque ait: Hanc scripturamQui non recipiunt, 
nec Spiritus sancti esse possunt, qui necdum Spiritum 
sanclum possint agnoscere discentibus missum ; sed nec 
Ecclesiam defendere, qui quando, et quibus incunabu- 
lis institutum est hoc corpus, probave non habent. De 
Prasc. Haeret. cap. 22. Porro, affertur hic liber, 
auctore quidem ejus non nominato, ut. sacer tamen 
ab ecclesiis Lugd. et Viennensi, atque Polycrate, et 
ab auctore adversus. Cataphrygas, et Firmiliauo, et 
Cypriano, Pontioque diacono. ejus, sicut ab auctore 
Computi de Pascha, οἱ Victorino, et Lactantio, eum- 
que ἐν τοῖς ὁμολογουμένοις posuit Eusebius. 

Sicut et semoie passionem Patri. evidenter. decla- 

ral, sed perfectionem Pauli , ctc. At vero quomodo, 
qus sequuntur e vestigio , explicanda sunt ? Et semote 


481 


FRAGMENTUM ACEPITIALUM. 


182 


sionem Petri evidenter declarat ^, sed ^ ( Rom. xv, A putari, cum ipse beatus apostolus Paulus sequens 


94, 98.) profectionem Pauli ab urbe ad Spaniam 
proficiscentis. 

Epistola * autem Pauli, quz, 3 quo loco, vel qua 
ex causa directe d sint, voluntatibus * intelligere € ipse 
declarant δ: primum omnium Corinthiis schisma hz- 
Tesis interdicens, deinceps Callactis ^ circumcisio- 
nem; Romanis autem ordine Scripturarum, sed e 
principium earum esse Christum intimans, prolixius 
scripsit. De quibus singulis necesse est a nobis dis- 


predecessoris sui Joannis ordinem, nonnisi nomi- 
nalim *eptem Ecclesiis scribat ordine tali. Ad Coria- 
thios prima !, ad Ephesios secunda , ad Philippenses 
tertia, ad Colossenses quarta , ad Galatas quinta, ad 
Tessalonicenses Àj sexta, ad Romanos septima. Ve- 
rum Corinthiis et Tessalonicensibus licet pro cor- 
rebtione k iteretur, una tamen per omnem orbem Ec- 
clesia diffusa esse denoscitur !. Et Joannes enim in 
Apocalypsi , licet ( Ápoc. capp. 1 et n. ) septem Ec- 


LECTIONES VARIANTES. 


Ν Sort. declarant ROwIA. 
et, reposuit Freindall. 
€ Eypistole, Freindail. 
ἃ Direcig, Freindall. 
* Yolentibus, Freindail. 
dd [Intelligere omisit Roulh. in fexlu, restituit. in. not. 


£ Fort. declarat. Roulh. 

h (;alatis, Freindall. 

i Fort. primo, et in sequentibus, secundo, atque ita dein- 
ceps. Routh. —kEpistola rectius subaudi. Edd. 

j Thessalouicens. hic et infra. Freindall. 

k Correctione Kirchoser. 

1 Dignoscitur Freindull. 


MART. JOSEPHI ROUTIH COMMENTARHIUS. 


parnm Petri evidenter declarat. Carcerem forsitan 
etri, prodigiosamque liberationem (Act. xi), his ver- 
bis innuunt; poterant eniin ista omnimodis, imnii- 
nentis Petro marlyrii qnasi preludia :zestimari. — 
Sed (verosimilius, sed et) profectionem Pauli ab urbe 
ad Spaniam proficiscentis. Altum quidem Acta in nos- 
tris Bibliis Pauli hoc iter Roma ad Hispanos reticent, 
Verum truncatus procul dubio Jocus scire nos impe- 
dit an hujus mentio ibidem injecia, ad Acta Aposto- 
Jorum, an potius ad alium librum pertineat. Atta- 
men certi his reddimur, Paulum ab urbe Roma in 
Hispaniam commigrasse : induhie, postquam a Nerone 
absolutus eat, a prima scilicet captivitate, de qua 
capite ultimo Actuum Apostolorum listoria legitur. 
Utrum forsan. veluti eo [acto flniri librum Actorum, 
quemadmodum ordiri verbis : Optime T heophile , de- 
signaedi, fragmentiario nostro intentio fuit? FngiN- 
PALLER. — Fortasse legendum, pro semote, semota, ut 
accipiatur verbuin pronarrationibus seorsum et separa- 
lim positis, h. e. glibi quam in Actibus Apostolorum ; 
ac proinde locus ita restituatur, sicut et. semota pas- 
sionem Petri e»xidenter. declarant. (scil. S. Joan. cap. 
94 comm. 18 et 19), sed et profectionem Pauli ab urbe 
ad Spaniam proficiscentis. De quo quidem itinere suo 
apostolus in Ep. ad Romanos, cip. xv, comm. 24, 
h:ec scribit : ὡς, da» πο ὕωμαι! εἰς τὴν Σπαυίαν, ἐλεύσομαι 
πρὸς ὑμᾶ;, iterumque ad comm. 28, τοῦτο οὖν ἐπιτθγεσας, 
x4i σφραγισάμενος αὐτοῖς τὸν χαρτὸν τοῦτον, ἀπελεύσομαι 
δι᾽ ὑμῶν εἰς τὴν Σκανίαν. Huc autem pertinet scholium 
quoddam a cl. Matthivi ad cap. ult. Act. Apost. edit, 
sux prolatum. Μετὰ τὴν διετίαν (comm. 50. com- 
memoratam ) εἰς Σπανίαν ἀπελθὼν dxvput: (Paulus). καὶ 
ὑποστρῖψος εἰς Ῥώμην ἐμαρτύρησεν. Αὐτὸς Ῥωμαίοις ἔγαρφεν, 
εἷς Σπανίαν ἐτείγομαι, καὶ ἐλπίζω διαπορενόμενος θεάσασθαι 
ὑμδ" καὶ πρὸς Τιμόθεον. E» τὴ πρώτῃ μου ἀπολογία οὐδείς 
μοι συμνπαρ-γίν:το. Ἰστίον δὲ ὅτι μἔχρι τούτυν ἱστορεῖ Λου- 
κᾶς τὰ περὶ τὸν μακάριον Παῦϊον ἐν τοῖς Πράξεσι τῶν 
ἀποστολῶν, χατ ἐκεῖνο χαιροῦ τὸ βιθλίον συγιραψάμενος, 
παὶ τὰ καθιξῆς ἥκιστα ώσκων" οὐδὲ τὸ μαρτύριον τούτου 
(Pauli) £x ifte» τῇ BÉ)o, καταλιπόντες yop χῦτον ἐχεῖσε 
Αουκᾶς τε καὶ Ἀρίσταρχος ἐξῆλθιν p ἰδῦ. Posieriora 
vero verba, sive scholium alterum, ἰστέον δὲ x. 7. 2. 
exhiberi ab OEcumenio quoque in Comnent. ad. pag. 
497, idem vir doctus monuit. Verumtamen meren- 
tur conferri de S. Pauli in. Hispaniam profectione 
Sam. Basuagii Exerciti. Historico-Critice ,^ ad pag. 
511-516. | 

Evistola autem Pauli, que ; a quo loco, vel qua 
ex causa directe sint , voluntatibus intelhgere, ipse 
declarant. Corrigit Freindaller. ut post vidi. epistole , 
directe volentibus , ipse. Malim ego reponere declarat 
Pro declarant , propter verbuin ínterdicens in scquen - 
tibus. 

Schiema heresis. Formula verborum jinsolentior. 


Grice σχίσμα τῆς αἱρέσεως. Mox Galatis, quod inferius 
quidem legitur, pro Callaciis reposuit Freindaller. 
Ordine Scripturarum. H. e. , ni fallor, Scripturas 
Vet, Test. ordine adhibito , sive alias post alias, in- 
terpretatus. Atque ait Freindaller : « Verba. ordine 
« scriplurarum, non. videntur. quid innuere aliud 
« quam, Paulum hoc loco rationes suas, e Lege ve- 
« teri pro stabilieuda nova pratulisse, huicque illam 
« ordine subjecisse. » 
Principiun. 1. e. 5 &pyv, initium , fundamentum. 
Sequens predecessoris sui Joannis ordinem. [m- 
rite scriptum , modo lioc velit auctor, quod tamen 
aud coustat, imitatum esse Paulum Apocalypsin ; 
nam, ut verisimiliter statuit Stoschius in Gomment. 
de Canone Libb. Novi Test. cap. v, S 62, edita est 
Apocalypsis sub. Domitiano , reque ad Claudii vel 


C Nerouis tempora retrahenda ; quod quidem, ut dixi, 


nonnulli statuerunt viri illustres. Ait porro Freindal- 
ler existimare se Joannem Pauli pr:edecessorem no- 
minatum 3b auctore, « quod lunc priecesseril voca- 
« lione ad. apostolatum ; congruereque hanc vocem 
« significatu voci alteri, Senior , quam Joaunes ipse 
c in suis epistolis usurpavit. Ila nimirum interpreta- 
c tio veritati profecto liaud dissona ordinem perico- 


. € pes universum restituit ; comparatione Paulinas 


« inter et Apocalyp:icas epistolas jam nou ad utra- 
« rumque :elatem, verum dumtaxat ad. septenarium 
« numerum spectaute. » 

Prima....secunda, eic., etc. Fort. legend. primo.... 
secundo , atque ita deinceps. 

Correbtione. Sic antique pro correptione. 

Una tamen. per. omnem | orbem terr | Ecclesia. esse 
denoscitur (dignoscitur). Tertullianus, de Prescrip- 
tionibus Hareticorum cap. 90 : Omne genus ad origi- 
nem suum censeatur necesse. est, ltaque tol ac. tant 
ecclesie una est ; illa αὖ Apostolis prima, ex qua om- 
nes. Sic omnes prima, et omnes, apostolice , dum una: 
omnes probant unitatem. 

Licet septem ecclesiis scribat , etc. Stoschius, ubi 
paulo superius, $59: « Aliud adhuc seculi secundi vel 
( lertii ineuntis vestigium milii in eo reperisse videor, 
« quod auctor. fragmenti , numerum ecclesiarum ad 
« quas apostolus Paulus Epistolas scripsit, ad imi- 
c Giticnem Epistolarum. Joannis ad septem ecclesias 
« Asie , pariter ad septenaritin reducat. Fuisse enim 
c incunte seculo tertio, qui in eo mysterium aliquod 
« quissiverint, viuere est apud Cyprianum lib. 1 
c Testi. adv, Jud. cap. 20. ltem, scribit C* prianus. 
« iu Βασιλέων primo : Sierilis seplem peperit, et quo 
« plurimos habebat. filios. infirmata. est. Filii autem 
c septem, sunl ecclesi septem. Unde et Paulus scp- 
«lem. ecclesiis serpsit, et Apocalypsis ecclesias 
« seplem pouit, ut servetur septenarius numerus, ut 
« dies septem, quibus. Deus mundum | fecit, ut Angeli 


185 


£j SS. SCRIPT. CANONE 


18ὲ 


clesiis scribat, tamen omnibus dicit. Verum ad Phi- A plinz, sanctifica» sunt. Fertur etiam δὲ Laude- 


lemonem una, et ad Titum una, et ad Timotlieum 
duas ὁ pro affectu et dilectione, in honore tamen Ec- 
clesie catholice , in ordinatione ecclesiasticze disci- 


censes, alia ^ ad Alexandrinos, Pauli nomine fictae 
ad lh:eresem * Marcionis; et alia plura, qux» in 


LECTIONES VARIANTES. 


* Dux. Freindall. 
b Fort. Laodicenses alix. Routh. 


ε Fort. hiieresim. Roth. 


MART, JOSEPHI ROUTII COMMENTARIUS. 


« seplem. qui assistunt. aute. faciem. Dei. ν Vide et 
ejusd. Cypriani Exhort. Martyrii, pag. 270 , ed. Be- 
nedictin. « Neque forte inepta erit cozitatio, si dica- 
«mus rationem cur dubia contra Epistolam ad Π6- 
€brieos mota, apud. quosdam veterum — pondus 
« acceperint, przetensum hoc numeri septenarii imy- 
«sterium, quem circa. ecclesias ad. quas Paulus 
« scripserit , omni modo integrum servare volebant , 
« fuisse. Unde quoque alii, qui de Epistola ad He- 
« brazos non. dubitabant, ne viderentur mysterium 
« nunieri septenarii negligere , dicere maluerunt Pau- 
« lum bis septem , quum eum quatuordecim epistolas 
« Scrip-isse. » Hiec Stosclius. Ait. Freindaller. « id. 
« Circo forte, ne excessus uumerum istum offeuderet, 
« Epistolam ad llebr:eos omissam reperiri. Poterat 
« isthanc porro, etiamsi cam Paulo tribueret, hoc 
«loco incommemoratam jure dimittere; eo quod 
c Hlebrzi, sive Jud:so Christiani, ad quos missa est, 
« mixti quidem singulis couununitatibus essent, non 
« tamen propriam constituereut. » Sic disseruit ille, 
idque probabiliter. Sed. de liac. Epistola plus infra. 
Porro bene monuit Freindaller epistolas. Ápocalypti- 
ΟΣ5 s;eculo secundo jum. habitas fuisse catholicas , id 
est lales qui» ad universam (ὅλην) Écclesiam direc- 
τ fuerint. Septiforimis Ecclesia dicitur ab. Optato. in 
lib. n. de Schismate Donatist. cap. 5, pag. 95, ed. 
Dupin. Ut vero locos omittam aliorum veterum scri- 


piorum, qui cuin. Augustino iu lib. vn. De Civitate C 


Dei, cap. 4, statuunt, munero seplenario. univers;e 
Ecclesie significatam esse. perfectionem , hoc. tautum 
notabo , Jesum Christum, qui in omnium procul du- 
bio ecclesiarum medio perpetuo versatur, in. medio 
$ep:em candelabrarum , h. e. ccelesiarum ,. visum 
esse ἃ Joanne in Apocalypsi , cap. 1, comm. 13. Jam 
vero afferenda mihi suut valde aflinia huic nostri 
fragmenti loco Victorini verba, qu:e ex Gomimnenta- 
rio in Apocalypsim οἱ adscripto desumypsi. Ju toto orbe 
seplem ecclesias omnes. esse , et. septem. nominatas , 
unam esse. catholicam Paulus docuit. Et. primum qui- 
dem, ut. servaret et. ipse typum septem ecclesiarum , 
non excessit numerum. Sed scripsit ad Romanos, ad 
Corinthios , ad Gulatas, ad Ephesios, ad Thessuloni- 
cences , ad Philippenses , ad Colossenses. Postea siu— 
guluribus personis scripsit, ne excederet. modum 86. 
ptem ecclesiarum. Et in brevi contraliens praedicationem 
suam ad Timotheum sic ait : Ut sciss , qualiter debeas 
conversari in Ecclesia Dei vivi (I Tim. m, 15). Ilxc 
Victorinus, cap. 1. Denique, dum numerus hic sep- 
tenarius inter. veteres. Pythagorieos tam perfectus 

uim religioni aptissimus habebatur, unde Etymol. 

4611. : Ἑπτὰς, ἀπὸ τοῦ σέδω, σεπτάς τις οὗτα, ὡς θεία, 
χαὶ ἀμυύτωρ, xxi πάρθενος, Similia sectatus. Glycas in 
Aunalibus Spiritum S. vult ceeio descendisse decimo 
post die quam resurrexisset Christus, propterea 
quod numerus quoque denarius sit perfectus ; part. 
9 , pag. 225, ed. Labbzi. 

Duas. Duc cum Freindallero reponend. Ita simili- 
ter corrigendum est paulo infra. 

Ín ordinatione ecclesiastice discipline sanctificata: 
sunt. Ait Tertullianus fine libri ult. adv, Marcionem : 
Soli huic Epistole (scil. ad Philippeus.) brevitas sua 
profuit, ut falsarias manus. Marcionis evaderet. Miror 
lamen, quod ad unum hominem (Philemonem) litteras 
factas, receperit, quod. ad. Timotheum duas, et unam 
ad Titum, de ecclesiastico statu. conipositas recusa- 
verit. Sic ille. Noia ad plures missam esse unam sal- 
tem ex his epistolis. Ceterum, ut de universis Pau- 


linis dicam, cum inanu ipsius Pauli aut script. sint 
aut signate, epistolae ejus omnes (vid. Gal. vt, 44 cet 
HE Thess. wi, 18), et pler:que earum ad ecclesias tre- 
frequentissimas, et diu postea florentes, misse sint, 
in quibus ipsas recitar. mos erat (conf. Coloss. ww, 46, 
cuim Dionysii Corinthii Fragmentis, pag. 168, vol. t 
Reliquiar.), carumdemque ecclesiarum plerasque Pau- 


p [15 ipse postero tempore adiverit ; haud dubitandum 


est quiu nemini alii etium recentiorum  seiipiorum, 
qui vita jam functus fuerit, adscribi possit. graviori- 
bus ac certioribus argumentis suum propr:um opus. 
Adde quod ab apostolicis usque tempuribus quotquot 
supersunt patres hasce tredecim epislolas, ut fidei 
religionisque testes ac regulam, protulerunt, De Pau'i 
jlla ad llebr:eos, qux. ab. auctore fragmenti oui:8a 
est, mox dicendum. 

Ad Lawdecenses, alia ad Alexandrinos. Fortasse 
scribendum, ad Laodicenses alia, alia ad Alexandri- 
nos. *loschius, de Canone Libb. N. T., hc scribit 

56: « Memoratur. izitur. primo epistola quedam 

auli ad Laodicendos, qux ad hxresin | Marcionis 
pertineat. Jam vero cx Tertulliano adv. Marcion, li». 
v, cap 11, 17, et Epiphanio, Heresi. xiu, constat 
Marcionem qui medio seculo secuudo, hzeresin su m 
sparsit, epistolam aliquamad Laodiceuos in canone suo 
habuisse. Et quamquam ex Tertulliani verbis fere 
colligi delheat eam ab Epistola ad Ephesios non ni-i 
titulo discrepa-se, tamen ex Epiphauii testimonio, et 
quod Marcionis perpetuus fere mos fuerit. genuina 
Apostolorum scripta corrumpere, vix dubitari pote- 
rit Marcionis illam ad Laodicenos, a genuina f'auli ad 
Ephesios Epistola dissensisse, eamque ab auctore 
fragmenti, intendi. Jungitur huic Epistol:? ad Laodi- 
ceuos, alia Pauli ad Alexandrinos; cujus, inquit cc- 
leb. Muratorius, nescio an quisquam alius. memiue- 
rit. Neque ego ullam ejus apud. veteres mentionem 
reperire potui. Igitur vel plane. periit, vel forte sub 
alio titulo veteribus commemorata est , cum certum 
$it plures sepe uni eidemque libro apocry pho, datos 
fuisse titulos. Vid. celeb. Beusobrii Dissert. de libris 
Apocryphis N. T., 8 10, vel adhuc alicubi inedita la 
tel. Certe Kirstenius testalur. reperiri apad Arabe; 
plures i auli epistolas, nobis adhuc incognitas. Vil. 
Fabricius Cod | Apocr. Novi Testamenti, part. n, paz. 
920. » Hiec Stoschius. Ait. Hieronymus (ine. cay. ὃ 
lib. de Viris Ill. : Legunt. quidum οἱ ad Laodicenses, 
sed ab omnibus exploditur. Habet vero de hac epistola 
Philastrius qu;e digna. sunt ut huc. quidem afferau- 
tir, in Heresi «ua Lxxxix.— Alii autem Luce. evange- 
lis'& aiunt (Epistolam ad ilebraos); Epistolam etiam ad 
Laodicenses scriptam. Et quia addiderunt ín. ea qux - 
dam non bene sentientes, inde uon legitur in ecclesia, 
etsi legitur a quibusdam, non tamen in Ecclesia legitur 
populo nisi tredecim Epistole ipsius (Pauli), etad He- 
breos interdum, p. 169,04. Fabricii. Interea singulare 
id est, quod nobis occurit in ZElfrici Abbatis de V. εἴ 
N. Teslamento. tractu, qui /Edgari regis Anglie 
temporibus compositus est ; cum enim idem ZElfri 
cus omnes et singulos Novi Testamenti libros in ca- 
none Seripturz reposuerat, solam lis addidit Pauli 
Epistolam ad Laodicenos, Vid. p. 28, edit. Lisle, 1625 
Denique brevissima qu:edam exstat Pauli epistola ad 
Laodicenos dicla, sed diversa a veteri scripto, et ex 
celeris Paulinis contexta, qu:e a. Fabricio in Cod. 
Apocrypho N.T., ad pag. 815, vol. 11, recusa est. 

Ad heresim Marcionis. Grace, κατὰ ci» «ipie 


"rU Μαρκίανος. Vell. Gloss. Secundum, ad, κατα 


185 
catholicam — Ecclesiam recipi non potest. 
enim cum melle misceri non congruit. Epistola 


FRAGMENTUM ACEPIIALUM. 
Fel A sane Jud», 


A86 


et superscripti Johannis duas ἃ 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Dus Freindall. 


MART. JOSEPHI ROUTII COMMENTARIUS. 


Altera hic prxterea, » inquit Freindaller, « sub- 
reptitia cuim inscriptione ad Alexandrinos, occur- 
rii Pauli Epistola, de qua quidem quid statuen- 
dum, ipsi Muratorio exploratum non est, quin 
nec ego memini de simili Epistola umquam aliquid 
mihi venisse ad manus. Litteras porro hasce tum 
ad Laodicenes, tim. Alexandrinus, confirmanda 
hareseos Marcionitarum gratia conflatis fuisse 


earum certa epocha figi possit, Quid? quod Epi- 
phanii quoque testimouium hisce consonet, Heresi 
χε diserte scribentis Marcionem roborandis suis 
erroribus ab Epistola ad Laodicenos subsidia 
mutuasse. » 

Recipi non potest. Ad formam graeci sermonis, 
πα άνεσθαι οὗ δυνωτόν ἐστι. Sed possunt pro potest, 
reponere vult Freindaller. 

Fel enim cum melle misceri non congruit. Simili 
usus est inetlaphora senior ille apud trenzum ad 
psg. 42. vol. 1 fieliquiar. : In Dei lacte gypsum male 
miscelur. 

Et. surperscripti Joannis duas. L. duc. ut supra 
ad lin. 8. Stoschius, de Canone Libb. N. T. 55 
hee scribit : « Auctorem hujus fragmenti ad ultima 
« scuii n vel iuitia seculi 11. referendum essc, 


auctor noster commemorat, quo fit. ut. origini, 


adjicere, Darnabe non Paulo eom adscripsisse 
Tertullianum in lib. de Pudicitia, c. 90, quod et 
llieronymus memorat de Tertulliano in libro de 
Viris 1ll. cap. 5, neque in canonem Latinorum 
recepi eamdem | fnisse etiam flieronymi tempori. 
bus. Videnda enim in!er alios locos Epist. ejus ad 
Dardanum p. 69 cd. Frobenii. Attamen liaud. con- 
βίαι [renzeum. Hippolytumve. discipulum ejus, quos 
$upra nominat Stoseliius, πη. Epistolam e libro- 
rum sacrorum numero ejecisse, quippe cum, teste 


p Eusebio lib. v Hist. cap. 26 , ex ipsa sententias 


« ex eo colligo quod haud pauca in eo de libris - 


Novi Testamenti: occurrant, qux opinionibus quo- 
rumdam Christianorum illius aatis plane confor- 
mia sunt. Scilicet 1. Omiuuntur in hocce librorum 
sacrorum canone Epistoía ad Hebrxos, Epistola 
Jacolhi, et Joannis apostoli non nisi du:e com- 
memorantur. Jam vero utramque, ad Hebr:vos 
el Jacobi Epistolam, quin etiam tertiam | Joannis, 
versus szculi secundi finem, ἃ quibusdam in 
canone non relatas fuisse, clarissimis testimoniis 
constat. Quod enim ad Epistolam ad Hebrzos 
attinet, eam ab. Irenzo et. discipulo ejus Hip- 
polyto, non genuinum Pauli opus liabitam fuisse, 
testatur. Stephanus. Gobaras apud Photium, Bibl. 
Cod. 252 ὁτιϊ ππόλυτος xai Εἰρηναιοῖς τὴν πρὸς Ἑθραῖους 
ἐπιστολὰν» Παύλον, οὐκ ἐκ'ίνου εἶναι φασίν. — Hippolytus 
εἰ Írencus Epistolum Pauli ad Hebraos ejus. csse 
negant. lid. Cod. 121 ex Hippolyti libro contra 
Haxre-es: Ate δὲ ἀλ)ά τέ τινα τῆς ἀχριθείας λειπόμενα, 
x&l ὅτι à πρὸς Ἐθραίυυς ἑπιστογὶ οὖχ ἔστι τοῦ ἀποστόλου 
Παύλον. Dicit εἰ alia quedam parum. accurata, et 
quod Epistola ad Hebreos. non sit apostoli Pauli. 
De Caio presbytero Romano, uti id. jam observavit 
Muratorius, Eusebius lis. Eccl. lib. v1. cap. 90, 
pariter refert eum in. disputatione adversus Pro- 
clum , Cataphrygarum bieresis proprguatorem , 
tredecim. solum divini Apostoli commemorare Fpis. 
lolas , esm qux ad llebra»os inscripta est, cum 
rcliquis non annumerans. Quid Origenes de ea 
Senseril, vide supra ὃ 48, » (ubi de ista Epis- 
tola tamquam opusculo sententiam Pauli referente 
sensisse Origenem , Stoschius ostendit). « Epistolam 
« vero Jacobi circa idem tempus non ab omnibus 
iu canone relatam fuisse, testis est Eusebius 115]. 
Eccl. lib. n. c. 95, in fine. Sane pauci admo- 
dum ez wretustioribus, tum hujus Epistolae ,. tum 
illius Jude, que et ipsa in. septem. catholicarum 
Wimnero recensetur, mentionem fecere. De tertia 
autem Joannis constat. cain pariter a quibusdam 
duliam habitam. Certe Irenzus.— primam οἱ sc- 
cundam Joannis cital; terii:e autem. mentionem 
non injicit. Vid. Lardnerus Fide llist. Evang., 
« part. nu, tbm. 1 c. 47, pag. 5901, 502.» llvc 
Stochius.— 1. De Epistola vero ad Hebreos hoc velim 


δα ὦ A o8 ὦ Oo 0 ἃ Ὁ OO ἃ 96 ἃ ὦ ἃ Oo Ὁ ὦ ὦ ἢ Ὁ ὦ 6 94 w Oo 6 9 


($t ἃ ὦ ὅν Ὁ € e ἢ € 


C 


quasdam idem ille lren:eus. in opere suo Variarum 
Disputationum. adduxisset. Origenes: quoque in. hanc 
Epistolam scripsit commentarios. Porro in loco modo 
excitato Dardano ostenuit llieronymus, suscipi cam 
quasi Pauli apostoli ab ecclesiis Orientis et ab omni- 
bus greci sermonis scriptoribus. Certe ego inter 
legendum clare atque aperte factum illud ab auc- 
toribus, quos hic noniuabo, vidi; quique omnes, 
exceptis S. Petro Alexandrino episcopo, atque Eu- 
Scbio, ante s:eulum tertium finitum — vixeran!; a 
Clemente nimirum Alexandrino, etsi à Romano quo- 
que Clemente etiam existente s;eculo primo epistola 
adducta est iu capitibus ejus 17 et 56; a vetere 
insuper preshytero. apud eumdem Clementem Alex, 
quem p. 472. vol. I. Heliquiar. collocavi, ab Origene, 
cum alibi, ium in. Epist. αὐ Africanum c. 9; ἃ 
Dionysio Alexandrino, pr:esulibus Antiochenis iin 
Eyistola sua ad Pauli Samos. pp. A15 et A71 in 
vol. |f. posita, Petro Alexandrino in Canone suo 
nono, denique ab Eusebig ipso de Mart. Pal«cst. 
c. 11. Addendi Clementi Romano, qui haud ipsuin 
Pauli nomen apposuit, Pinytus in Epi-tola ad Diong- 
sium. Corinthium, p. 152. vol. 1 Reliquiar.; Theo- 
guostus catecheticie. in. Alexandrina urbe. scholze 
prxfectus ; S. Methodius, in Convivio Virg. pp. 90 
el 96 ed. Combefis. ; Manesque et. Archelaus in 
Disputatione capp. 5, 55, et 41 et 55.— Il. Ad Jacobi 
quod attinet. Epistolam, quam, sicut. Judze illam, 
omisit. saltem in recensione sua librorum sacrorum 
apud Eusebium, lib. vr. cap. 95, Origenes, mihi 
monendum est verba Eusebii quie commemoravit 
Stoschius, in griecis esse, οὐ πολλοὶ τῶν παλαίων 
evTic ἐμνημόντυσαν, quie vertit quidem Valesius , sed 
vix accurate, pauci admodum ez vetustioribus; csi 
forsan ita loqui.etiam Eusebii temporibus licuisset, 
nàm, si qui sunt. prater lrenivuin, lib. iv, c. 16 
vel. 50, pauci existunt. e scriptoribus Eusebio ve- 
tustioribus , nunc superstitibus, qui hanc Epistolam 
aperte adduxerint ; nonnulli tamen alii. istorum su- 
persiitum ad ips:m, przecipue ubi Veteris Testamenti 
loci in ea adducuntur, possunt respicere. Certe 
mox ostensurus sum omnes Epistolas catholicas 
a Clemente Alexandrino in Hypotyposibus suis bre- 
viter enarratas fuisse. Tum vero a Syris Epistolam 
Jacobi receptam esse, refert Causmas Indicopleustes, 
de Mundo lib. vi, pag. 992 edit. Montfaucon. ; 
eademque epistola in versione semper extitit Syriaca, 
sicut una alia prxterea ex seplem Seripturis «vrc- 
λεγομίνχις, Epistola ad. [lebrios. — 1f. Denique de 
Tertia Epistola S. Joannis liaec addam commentatum 
quidem fuisse in duas priores hujus apostoli Epis- 
tolas eumdem Clementem, id. tesiante in lib. primo 
Divin Lectionum Cassiodoro, cap. 8, imuo vero 
exstare adhuc quie. adscribuntnr Clementi Alex. 
Adwunbrationes in las duas Epistolas, non iui tertiam ; 
sed tamen tradere Eusebium lib. vr, Hist. cap. 
14, Clementen in libris ὑποτυπτωσέων omnium utrius- 
que Testámenti Scripturarum compendiosam insti- 


187 


DE SS. SCRIPT. CANONE 


188 


in catholica habentur. Et Sapientia ab amicis Salo- A Johannis et Petri tantum recipimus, quam quidam 


monis in lionorem ipsius scripta. Apocalypsis & etiam 


---» 


ex nostris legi in Ecclesia nolunt. 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Fort, Apocalypses. Routh. 


MART. JOSEPAII ROUTII COMMENTARIUS. 


tuisse enarrationem , xe. illis quidem  pretermissis 
scripturis de quibus inler mullos. ambigitur, Jude 
Epistola , et Burnabw ,. ac reliquis catholicis Epistolis. 
Seripserat ergo Clemens, si aceuratus testis est 
Eu-ebius, commentarios in tertiam Epistolam Joannis, 
sicut iu Jacobi Epistolam. Utcumque res habet, 
lioc certe colligendum est, ex eo quid idem Clemens 
iu lib. n Stromatum cap. 15, primam Joannis Epis- 
tolam adduceus, quam omnes a Polycarpi usque 
temporibus receperant, ἐν τῇ μείξονι ἐπιστολᾷ posuit, 


tribuendam 6.56 saltem illam secundam ex Clementis B 


sententia. Joanni apostolo, non presbytero, cui qui- 
dem muli antiquitus, teste Hieronymo c. 9, de 
Viris 1l. ei Eusebio lib. 1 ZJist, c. 55, duas 
Epistolas posteriores asserere solebant ; haud. tamen 
consentiente Hieronymo ipso, qui, ut ex Epistolis 
ejus ad Paulinum p. 9 ed. Frohen. et ad Evagrium 
p. 3534, constat , utramque Joanniapostolo adscripsit. 
Interea. quinam scriptores ante Cypriani tempora 
secundam amplexi [uerint Epistolam , supra ostendi 
ad Concil. Carthag. vu, pag. 166, vol. ju, fleliquiar. 
quibus nunc addam auctorem ante. synodum Ni- 
cnam 4] écripsit. Alexandrum Alex. in Epistola 
sua apud Socratem, lib. 1 /list. c... 6. Fatenduin 
vero est in nullum me incedisse scriptorem aute- 
Nicienum, fortasse. propter epistolie brevitatem, qui 
terti:un epistolam adduxerit, nisi qui post factam 
mentionem ejus, vel sui ipsius, vel aliorum saltem, 
dubitationem de hujus atque secund;e epistole. γνησιό- 
TzTt simul addiderit. Sed hc hactenus. 


Iuterea qui fit, quod mogis miremuz, ut. sileat hu- C 


jus fragmeuti auctor de Epistola priore S. l'etri, qui, 
teste Eusebio, atque ipso apud Eusebium Origene, ἐν 
ταῖς ὁμολογουμέναις Censetur Scripturis, sive, apud om- 
nes, ei semper, et ubique, recepta fuit ; qnam:ue 
[οἱ Patres a Polycarpi οἱ Papiie usque temporibus iu 
operibus suis adduxerunt? BReur prorsus inLictam et 
Stuschius et Muratorius silentio przetermittuit, Dictum 
fore a quoquam vix putem, Ecclesi;e, in qua vixerit hie 
anonymus de cauone scriptor, nondum S. Petri Epi- 
stolam. innotuisse, nam floruit. ideni imedio seculo 
secundo, Ait quidem, ut mihi jam constat, cl. Frein 
daller : « Prietereuntur hoc loco. du:e Petrj Épistoli, 
€ quarum prima eomvo jam commuriter recepta inve- 
mitur; non iminus Epistola Jacobi , quie auctori Ro- 
ure viventi nequibat esse incognita ; tertia denique 
Juannis Epistola prorsus reticetur.. Verum ex una 
ρα pensandum est. agi hic. de fragmento, quod 
locis quamplurimis integritate sensus destitui:ur , 
et vel idcirco litem etiamuum pendere, an. non. in 
contextu vel praemisso, vel subsequo , et ha Bi- 
bliorum partes. commemorate fuerint, atque, so- 
luminodo mutilati operis vitio, hodie mentio ea- 
rum desideretur ; ex altera. parte. dissimulandum 
non est nen omnes iu omuibus ecclesiis libros 
divinos eodem temyore fuisse receptos, atque ab 
ipso. Eusebio singillatim Epistolam Jacobi, sccuu- 
dam Petri et. tertiam Joannis antilegomenis anuu- 
« merari. » Hxc. ille, ubi hoe solum notabo, Euse- 
bium, qui libres S. Scripture predictos τοὺς ὀντιλε- 
γομίνους plis semel nominat, addere, γνωρίμους δ᾽ οὖν 
ὅμως τοὶς πολλοῖς, Cl ὄμος δὲ ἐν τλείσταις ἐκχλησίαις παρὰ 
πολλοὶς δεδημοσιευμένους. Ut ut res se hibet, quacum.;uc 
de causa S. P'eiri Epistola onissa est, Epistolam saue 
Jude auctor commemoravit, quam tunen. norunt 
Omnes inier τὰς ἀντιλεγομένας Scripturas. Eusebium 
receusuisse, qui lib. quoque Hist. i, cap. 25, loco a 
Stoischio supra adducto, ait non multos cx vetustio- 
ribus hujus l:pistoli mentionem fecisse. 


^ X OO 0 o ἃ (C Ὁ o ? 9 e 9€. oo 


Ex his paucis vidi ego afferentes eam tamqnam S. 
Scriptur: librum, Tertullixnin, Cleinentem Alexan- 
drinum, Origenemque, et. fortasse Concilium Autio- 
chenum contra. Paulum Somosatenum habitum, auc- 
toreimque contra Novatianim, a. quo quidem, quie 
Saltem Judas ipse protulerat, referuntur. (Quibus 
scriptoribus nune. demum radendus est hujus frag- 
menti auc'or, quiet alios pr:eterea duos ex. iisdem 
sepiem libris S. Seripturze controversis suffragio suo, 
ut vidisti, conflrmat, Apocalypsin, Epistolamque alte- 
ram Joannis. Adlh:ec, quod majus est, nnllum, uti 
jam monui, ὑπυθολιμαῖον opus canoni Novi Testamen- 
li idem scriptor. obirusit prieter l'etri flevelationem , 
simul tamen commemorala. νοθείας nola, qua ab aliis 
libro infixa erat. Porro omues τὰς ὁμολογουμένας Scrip- 
turas idem hic Noster enumeravit, una tantum omis- 
$a, quie est illa S. Petri Epistola. 

In catholica. Griece τῇ καθολιχῆ, et. Subaudita, 
ut interdum. fit, voce ἐκκλησίᾳ. Exempla. autem 
tuin in. Tertulliano libro de Prescr. Hereticorum, 
cap. 40, tum sape alibi apud recentiores Tertulliano 
scriptores Optatum et. Augustinum, occurrunt, Vid. 
et notas ad S. Cornelii Fragmesta p. 50, vol. 1.. In 
Codice quoque Teodosiano, lib. xvi, tom. m, de 
Episc., lege 4. Constantinus. imp. babet, sanctissi- 
mum catholice concilium. hidem in Codice Canonum 
Afric. num. 109. hxc exstaut : Jtemque si fuerit epis- 
copus ad. catholicam ex Donati parte conversusve, etc., 
uhi iuterpretatio grieca,  μοίως δὲ xai dà» ἐπίσκοπος de 
τῶν τοῦ Δονάτον μερῶν πρὸς τὴν χαθολιχὴν ἐπιστρέψῃ, 
elc. 

Sapientia ab amicis Salomonis..... scripta. Cum in 
Versione τῶν ὁ hoc. opus exstaret, quod non solum a 
Metliodio adducto ad Melitonis Fragmenta p. 198. 
vol. 1 nomine Sapientig insignitum est, sed etiam a 
Clemente Alex. aliisque Methoio vetustioribus; ita 
dictum fiit eumdem librum saltein ut ecclesiasticum 
atque utilem, quamvis incerti originis ac Judaico ca- 
noni ignoti ,. vetustiores Christiani, perinde atque 
auctor noster, adduxerunt, Parum autem. verisimile 
est certe. πολ atque. inauditum , quod ait frag- 
menti auctor, conscriptum esse librum ah amicis 
Salomonis, qui quidem liber, testaute Hieronymo iu 
Prout. in. Proverbia, anud. Hebreos nusquam est. p. 
26. lloc interea monuit Freindaller: « Qua ratione li- 
€ herSapieutie, nisi forte de diverso sermo sit, locum 
inter Scriptur:zs novi foederis hie nactus sit, critices 
aciem fugit, Vecrum Psalmorum quoque memoria, 
in hoc. Iragmento, paullo inferius, sed primoribus 
tantummodo labiis attngitur. » 

Apocalypsis. For. Apocalypses , sed mavult rescri- 
re Freindaller. Apocalypsim. . 

Et Petri. tantum. recipimus , quam. quidam ex nos- 
tris legi in. Ecclesia nolunt. « Recte hiec, » ait Mura- 
torius, uli supra, ad pag. 855, c in Caii tempora con. 
« veniunt. Eusebius enim lih. 11, cap. 25, Apeca- 
lypsim Pétri inter dubios quidem libros recenset, 
non tamen abjicit veluti. h:ereticorum fetum. Eo- 
dem q':eque testante, lib. vi, cap. 14, Clemens 
Alexandrinus eadem Apocalypsi est. usus, non se- 
cus ac Epistola Βάγια]: (Epistolisque catholicis). 
Sozomenus pariter nos monuit, lib. vit, c. 19, hanc 
Apocalypsim iii quibusdam Ecclesiis. Pale-tin:e 
« usque adliuc singulis annis semel legi, » {{πῈ Mu- 
ratorius. Ita video memoratos in. Jetereulo quedam 
SS. Scriplurarum, quem primus edidit Cotelerius in 
Judicio de Epistolu S. Barnabe, quatuor 4105 libros 
extra canonicos illos N. T. Barnaba Epistolam, Pas- 
toris, Actus Pauli, [tevelationem Petri; que ipsa ope. 


t€ ἢ GG ΑΝ 


A^ 9^ ὦ "mW ὦ 9 ^» 90 


ἃ 89 


FRAGMENTUM ACEPHALUM. 
Pastorem vero nuperrime temporibus nostris in A 


190 


MART. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 


ra, addito libro qu inscriptus est Apostolorum Doc- 
trina, Eusebius, loco prius a Muratorio nominato, po- 
Suit post τὰς ὁμολογουμένας controversasque Scripturas, 
quasi libros quidem νόγους, sed prorsus omissa im- 
mensa illa τῶν ψευδεπιγράρων» farragine qui ab liereti- 
cis sunt confecti. Attunen nimis Judiera sunt brevia 
illa ex Petri Apocalypsi translata ad Eclogas Clementi 
Alex. auributas, quam ut miuimaur habeat liber ve- 
nerationem. Vid. 88 49 et 50, pag. 207,, Combefi- 
siani Auctarii Patrum Noviss. Fortasse interea non- 
nulli putent, relativum quas pro quam hoc loco reponi 
debere, ut simul comprehendatur Joannis Apocalyp- 
sis, in quem quidem librum iniquiores temporibus 
illis aliquot homines extitisse notum est ; etenim de 
receptione ab Ecclesia inter Scripturas divinas hic 
3gi, non tantum de lectione in sacris conventibus , 
quemadmodum fit in canoné ultimo concilii Laodice- 
ni, ubi omissa ext. Apocalypsis, verba mihi suadent 
we de Herma Pastore staum post sequuntur... Con- 
er omnino Filastri locuin. quem supra adduxi. Quot 
vero scriptores Caio presbytero aut vetustiores, aut 
saltem ejusdem aetatis, librum Apocalyptieui am- 
plexi fuerint, dixi ante ad Caii Fr»gnenia p. 46, vol. 
Wu, quorum et nomina nimc appornaur; ii sunt Papias, 
Justinus M., fratres Viennenses et Lugdunenses, eum 
l]renz, Melito, Theophilus Antiochenus, Apollonius, 
Hippolytus, Tertullianus, Clemensque Alexandrinus ; 
quem postremum Patrem Joanni apostolo Apocalyp- 
sim stüribuisse, ostendere convenit ex Clements 
opusculo quod inscriptum est, Quis dives salvetur. 
Cum enim in sectione ejus ultima refertur, Joannem 
apostolum post tyranni obitum e Pathino iusula Ephe- 
sum rediisse; hoc. ipsam relegationem suam com- 
memorat Apocalypsis suctor Josnues, cap. 1, comm. 
9. Alios ecriptores omitto ad Dionysium Alexandri- 
num usque, qui presbytero quidem Joanni, non apos- 
tolo, librum attribuebat, ibidem tamen opus hoc di- 
vinum a sacris minime abjudicans; vid. lib. vi. Hist. 
Eusebii c. 22, immo veco in. fragmento. Epistola su 
ad Hermamonem, qux ab eodem Eusebio conserva- 
tur, lib. vii, cap. 20; verba. inde adduxit Diony-ius, 
tamquam ex illo lihro. prophetico et 8eotvósro. Ka; 
cot ἰωάννης, inquit ille, ὁμοίως ἃ πουχαλύπτεται, etc. 
Pastorem vero nuperrime temporibus | nostris , etc. 
Cowtra. corii opinionem qui auctorem. libri dicti 
Pastoris velint llermam esse, cujus S. Paulus memi- 
nit Epistole line ad Romanos cap. xvi, comm. 14, aut 
salteur antiquissimum seriptorem qui aute Hie: oso— 
]ymam excisam vixerit, argumentum affert. cel. Mo- 
shemius, in lib. de Rebus Christianorum unte Constant. 
M. Sxc.1, δ δὲ, ex. vetustissimo scriptore Carminis 
contra Marcionem , quod. Tertulliano. tribuitur ; ubi 
sub fin. lib. nr, hxc sunt : 


Jamque loco nono cathedram suscepit Hy» inus, 
Post hunc deiude Pius, Hermas cui gerinine Irater 
Angelicus Pastor, quia tradita verba locutus. 


Quo versu ultimo Mosliemius vult legere cui pro quia, 
dum :lii fertasse melius posuerunt qui. Sed hac re 
míssa, isthaec scribere vir cl. pergit : «IBteliquos vete- 
« rum de BHerina, Pii fratre, locos, ut cum Teriul- 
e liano prorsus consentire et ei librum Pastoris tri- 
« buere, doceamn, necesse non est. » (Librum Pouii- 


B 


p 


ficulem e& Martyrologia in animo habet Moshemius.) - 


«€ Testem enim liona fortuna paucos ante annos 110- 
« bis adduxit exceptione majorem et Herm;e nostro 
« xqualeim, qui omnem extra. controversiam ponil 
ε Pastorem, quem habewus, seculo secundo a Pii, 
« Rownani episcopi, fratre, conscriptum esse..... » 
(Vid. supra, οὐ]. 172.) cIn hoc igitur magni pretii frag- 
« mento hxc de llerma seripta leguntur: Pastorem 
« vero nuperrime temporibus nostris in. urbe Roma 
« Herma conscripsit , sedente. cathedra urbis llome 
« Ecclesie Pio episcopo, fratre ejus. Mc luculenta 


sunt, omnemque virorum doctorum de Herma 
*tate, loco, conditione, di-putationem terminant. 
Succedunt alia verbz non minus commemvrabilia, 
ex quibus, quo loco et numero Herinas in Ecclesia 
Latina olim haberetur constat. Excluditur ille ca- 
none Seu numero divinorum librorum, non quidem 
nimis eleganter οἱ oratione concinna, verum  per- 
spicue tamen et evideuter : Et ideo legi eum quidem 
oportet, se publicare vero in Ecclesia populo, neque 
inter Prophetas completum numero, neque inter Apo- 
stolos in. finem temporum polest. Ait scriptor pri- 
vatim quidem a piis hominibus legi posse Pasto- 
rem, negat vero eum in populi Christiani concione 
legi debere et neque l'rophetarum neque Aposto- 
lorum libris adjici posse. Honorificus est hic locus 
ecclesiis Latinis, plusque in illis sapien!iie et cau- 
lionis fuisse, quain in Graecis, quorum plerisque 
Prophetis et Apostolis non. iuferior lHlerimas visus 
fuit, demonstrat.... Verbum addam de ratione 
qua se viri docti. potissimum 1inoveri dicunt, ut 
Hermam Pustoris ouctorem ab. Herma Pii ponti- 
licis fratre distinguaut. In libro Poutificali, non- 
nullisque aliis veterum scriptis, locus quidam ex 
llerm:e, Pii fratris, libro eui Pastoris titulum de- 
derat, producitur (6 Paschate die Dominico celc- 
brando, quem frustra. in Pastore Herm: qui ad 
nos pervenit , quaerimus. Vid. Jo. Alb. Fabricii 
Codex Apocryphus Novi Testam. tom. in, pag. 701. 
Ex hoc colligunt. Hermam, Pii fratrem, librum re- 
liquisse à nostro Pastore diversum. Si gr:ce Pus- 
tor leri hodie exstaret, si ad nos integrum dela- 
Lum esse libellum hunc dubio careret, non sper- 
nenda esset hiec. ratio. At. cum. latinam tantum 
habeamus. interpretationem , eamdemque fortassis 
mutilam, omnis expers virtutis haberi debet. Veri- 
simile est. Orientaliuii et. Graiscorumi Christiano- 
rum illos qui quartedecimani nomivantur, locum 
hunc de tempore Paschatis, quia sententie eorum 
obsistebat, ex Pastore ejecisse. » p. 164. Hxc vir 
prestantiss, contra pervulgatam | jllam. de Merma 
Pustoris auctore sententiam ; qux tamen vix et ne vix 
quideur recentiorum est. scriptorum. commentum ; 
Herma enim Pauliio. adseribendum esse Pastoris li- 
brum statuit Origenes lib. x Coaun. in Epist. ad Rom. 
ad locum quo llermas ab. Apostolo conimnemoratur , 
alique pricterea auctores, ut ex Eusebio Hieronymo- 

ue constat, idem tradiderunt. Porro nounulli apud 

ermaniam viri docli hunc scriptorem primo seculo 
vindicindum , adhuc opinantur; utrum autem novis 
quibusvis rationibus se «tentiam suam confirment, id 
nondum mihi videre contigit. 

Sed vero opera inter se vult distinguere, Hermx 
Paulini , et Herma sive Hermetis Pii fraui., Gallan- 
dius in Prolegomenis de Caio Presbytero, $ iv, 
pag. xxxi, tomi it Biblioth, Patrum, luculenierque 
jdenr ostendisse ait Justum. Fontaninum , Hist. Litt. 
Aquil. lib. uw, c:p. 4. Porro livc ipse scribit. Gallan- 
dius lectu haud indiz;a. « Quemadmodum viri apos 
Ἅ tolici opus antiquis. Patribus Pastor seu liber Pas- 
toris appellatus (uit, iude lortasse deriva:a deno- 
minatione hujusmodi, quod in toto. ferme opere 
Pastor inducuur llermam alloquens et iuforinans : 
ilia quoque contigerit, ul et Ilermetis liber de 
Puschute fuerit nonnullis saltem Pastor nominatus ; 
quia illius auclor. de iis scripsit. que ei praecepit 
angelus, quum venit ad eum in habitu Pastoris, ut 
habet Catalogus ΠῚ Henschenianus, unde non 
solum scriptori, sed ejus etiam libro Pastoris 
« uomen inherit. » Librum autem injuria temporis 
deperditum luisse, quem llermes Pii frater ediderit, 
puiant Gallandius et Fonmianinus; et Fontanius quidem 
hunellermetem nominari debere Hermam negat; quem 
tauien Herma non. Hermes auctorem hujus. fragmenti 
appellare videmus, sicut Hermas pseudo- Tertullianus 


m- m A oom oA om oA UA UR A o AURA om oA mo S ^ ( $ ὧ 9 Qf Ro o m om mo m oM m om ^ 


^ Gm Ὁ, Ὁ Gm m Ὁ 9G 9" 


191 


DE SS. SCRIPT. CANONE FRAGMENTUM ACEPRALUM. - 


193 


urbe Roma Herma ^ conscripsit, sedente. cathedra b. A tum 4 numero, neque inter Apostolos, in finem tem- 


urbis Rom:e Ecclesix Pio episcopo fratre ejus. Et 
ideo legi eum quidem oportet, se publicare * vero 
jn Eeclesia populo, neque inter Prophetas comple- 


porum potest. 


Arsinoi autem, seu Valentini, vel Mitiadis, nihil 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Port. Hermas. Routh. 
b [n cathedra. Freindall. 


€ Fort. sed publicari. Routh. 
d Fort. Completos. 


MART. JOSEPHI ROUTI]I COMMENTARIUS. 


hahet. Immo, contra, Usuardus Paulinum illum 
Hermam Hermetem vocat in. Martyrologio suo 9 maii 
fol. 70, ed. Lovan. Porro fragmenti auctor librum 
Pastorem dicium, qui [lerm:;e exstat, in. mente. ha- 
bere poterat, et si flugas illum per errorem [Ierm:e, 
vel Hermeti, Pii papz fratri opus. adscripsisse , at 
vero, ut recte ait, sed alio loco, Freindaller : « Fi- 
« deuter liic scriptor de re ista. loqnitur, quemad- 
« modum de rebus divulgatis quibuslibet atque re- 
« ceutibus sermocinari quis solet. » Interea adversus 
Gallandium , 40] statuit non esse intelligenda verba 
fragmenti de libro Pastoris nobis cognito, verum de 
libro quodam receutiori nuuc. deperdito, in liunc 
mo:lum acute. respondet idem Freindaller : « An hic 
osterior liber Pastoris ad canoicos novi feeleris 
fibros pertineat, legique in Ecclesia debeat, uspiam 
fuisse quxstioneim motam, per anliquititem in- 
tegram nullibi vestigium reperitar. Nullis itaque 
modis Caius Gallandianum hunc llermam indicare 
Sane poterat, cum universa quie de libro Pastoris 
in medium protulit, stent pro nolo antiquiore 
altero, qui proinde vel ideo non a veteri llerma 
primi s:eculi, sed in. secundo a fratre Pii I, con- 
scriptus cst. » 
Herma. For. legend. Hermas. 
Sedente cathedra urbis Boma Ecclesie Pio epi- 
scopo. Particulam | in post sedere. addendam csse 


D 


mecum βαρ Freindaller. Cseterum id. monendum C 


est, cathedram urbis RVoniz per decennium tenuisse 
Pium post annum Cliristi cxc. 

Se publicare vero. For. sed publicari vcro. 
Gr:iece. δημοσιεύσθαι δὲ. Sed pro se posuit. et Frein- 
doller. fueterea opponuntur. τοῖς ««oxpoperc libri pu- 
blicati; Wusehius lib. ui Hist. cap. $, de suis ἱρ- 
sius temporibus ac regione ageus, hoc ipsum Ilerma 
opus etiam in ecclesiis δημοσιεύσθαι, publicari. scu 
publice legi, consuevisse ait, etsi. ἐν ὁμολογονμέννις 
non reponeudum. « Liber autem hic Pastoris, » ait 
Freindaller, « majori in. lionore inter. Grzcos fuit 
« quam Latinos ; forte qu:d lingua. greca sit operis 
« hujus vernacula , unde. posunodum latinitate do- 
« nalum est. » Porro postea. idem wionuit faciliorem 
inter Gr:cos quim Latinos reperire potuisse locum 
sententiam. illorum qui librum Pastoris antiquioris 
Mermi, a Paulo nimirum salutati , fuisse existima. 
baut, co quod Latinis scriptor cognitus fuerit ; in- 
deque palere causam cur. volumen hoc. majori 
apud Griecos quam Latinos in honore. sit habitum ; 
dicere enim de eodem S. IHierouymum, lib. de Viris 
Jil. eap. 10: Apud. Latinos ferme ignotus liber. Confer 
Moshem. supra ad pag. 32. 

Completum, lege completos. 

Potest, Grice, δυνατὸν ἐστι. Ait. anctor. contra 
Cataphrygas, apud. Eu-ebium : Δεδιὼς $$ xui ἐξευλα- 
δούμενος, py, τὴ δόξω τιτὶν ἐτισυγγράρ᾽" is fj ἐπιδιατάπσεσθαι 
τῷῇ τῆς τοῦ εὐχγγ'λίον χαινῆς διαθύκης λόγῳ ὧν utt 
πρησθεῖναι μυτ᾿ ἀφελεῖν δυνατὸν, τῷ χατὰ τὸ εὐαγγίλιον 
αὐτὸ πολιτιύιτθαι προηρηνένω, pag. 75, vol. II harum 
Reliquiar. 

Arsinoi autem, seu. Valentini, ctc. De Arsi- 
noo nulla alibi, quod sciam, exstat mentio, sed 
is gente videtur ;Egyptius fuisse, secta gnosti- 
cus. Valentinum autein. Psalmorum librum con- 
finxisse referuut ex Tertulliani libro de Carne 
- Christ. cum Muratorius, tum Stoschius. Porro in 
Catena. ms, in. Jobum, que in bibliotheca Bodleiana 


asservatur, ad cap. 21, vers. 12, uti nos certiores 
facit Grabius tom. n. Spicilegii PP. pag. 38, ab Ori. 
ene memorantur Psalmi Valeutini atque Odee 
usilidis. ἴῃ Catena quoque in Jobum a Paulo Co. 
mitolo latine versa Venetiisque edita anno 1587, 
ad pag. 545, opuscula eadem Origenes adducit. 
Ad Marcionem sutem, vel Marcionitas , aliquod 
opus hujusmodi pertinuisse, nemo, quod sciam, pr:e- 
ter huuc scriptorem, narravit, Solum hahet Epipha- 
nius, postquam evangelium atque apostolicum Mar- 
cioui. memoravit, ἄλλα δὲ συντάγματα ἀρ᾽ ἑαυτοῦ συνέταξε 
(Marcion) τοῖς αὐτοῦ πλανωμένοις. Heres xin, eap. 9, 
pag 502, ed. Petavii. Ex quibus operibus unum 
Antitheses dictum Tertullianus szepius adduxit. Sed 
notabilis est locus Ürigenis apud Macarii Ora. in 
Lucam pag. 981 ed. Delaruan. Op. Origenis : Ταῦτα 
δὲ εἴρηται πρὸς τοὺς ἀπὸ Οὐαλεντίνου, xai Βασιλίξου, 
(sic) xai τοὺς ἀπὸ Μαρκίωνος" ἔχουσι γὰρ καὶ abrol τὰς 
λέξεις ἐν τῷ καθ᾿ ξαυτοὺς εὐαγγελίω. Hinc colligendum 
mihi quidem — videtur counnuune aliquod extitisse 
evangelium | apud. h:eresiareharum — istorum  disei- 
pulos, sicut ante. ad AcnmiPPAM CAsTOBEM notavi, 
pig. 85, vol. 1 fleliquiar. Valentino. evaugelium 
fuisse auetores sunt lren:us lib. imi adv. Harres. 
cap. 11, et scriptor Appendicis Tertulliani de Pic- 
script. Ilaeret. cap. 49, prout Ba;ilidi fuisse ivse tra- 
dit Origenes in Homilia sua in Luc. pag. 932, ut 
de llieronymo atque. Ambrosio initio Coum. in idcm 
Evang. taceam. Marcionis autem evangelium, ex 
opere S. Lucze confectum, celebratius est, qua: 
ut teste egeat. Quid ergo prohibet quin Psalno- 
rum liber quispiam tribus illis sectis. coumunes 
sibi opiniones habentibus communis fuisse videatur? 
Neque tantum in loco superius allato, verum. etiam 
alibi Origeues Valentinum, Basilidem, Marcioncin, 
memorando simul conjunxit. Vide Catenam illam 
in Jobum a Comitolo latine editam ad pag. 257. 
Neque diversum quid fecerunt alii auctores ; ut 
exempli gratia Clemens Alex. in celebri loco Sirom. 
lib. vii, cap... 17. Immo vero ita scribere. [lierc- 
pnynmus videtur de Piiscilliano in cap. 191,lib. de 
iris 1ll. uà unà. eaiidemque, aut. consimilem , 
noveris esse istorum lieresiin; Hic asque hodie a 
nounullis gnosti., id est. Basilidis εἰ Marcionis, de 
quibus rencus scripsit , hwreseos accusatur, defen- 
deutibus aliis, non ita eum sensisse, μί arguitur. 
Sic ille. Supsrest de Miiiade, homine iguoto, qui 
hoc loco memoratur, dicere. nulla cognatione 
eum juuctum — videri Miltiadi Cataplrygum, sive 
Montani discipu:o, quem auctor anouymus contra 
Cataphrygas oppugnabat, Vul. pag. 75. vol. n. fte- 
liquiar. l'orro. ita. Freindaller ; « Oborietur. dubi- 
c tatio, qua ratione vir ille in favorem Mrci:nis, 
« quemadaioduim  Arsinous ac. Valentinus, librum 
« psalmodicum condiderit. Miltiades utique, sive 
« Aleibiades, ». (nun. ita legendum  opinabautur 
Laugus ad Nicephorum, Valesiusque ad  Eusebiuni) 
« Montani secta adhieserat, quem hazreticus Mar- 
« cion. quadraginta, uisi quinquaginta annis, com- 
puto aatis. pr:evenit. Quid, inquam, ille ad pro- 
movendos sive Marcionis, sive cjus seclatorum 
errores, quibuscum Montanistic:e ha:vesi ant nulla, 
aut pene nulla caus: communio iutercesserat, 
« negolierum susciperet? » Denique, quod attinet 
ad illud in hoc fragmento portentum, Basilidem 
Asianorum  Cataplirijgum coiistitutorem, qui — Basili- 


195 


DE VITA ET SCRIPTIS MARCI MINUCII FELICIS. 


194 


j» totum recipimus, qui etiam novum Psalmorum A Assianum Catafrygum constitutorem 8. 


librum Marcioni conscripserunt una cum Basilide 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Fort. Asianorum Cathaphrygum cobstitutore , vel 


constitutores. Rout/i. 


MART. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 


dem Alexandrinum, celebrem illum h:eresis gnos- 
ticx& doctorem, Catiphrygum scu. Montanistarum, 
Sectio notissima el :laie. posterioris, slatorem 
fuisse vel conditorem, umquam audivit? Nullam 
porro similitudinem aut cognaiionem habebant Mon- 
tanist2 cum Gnoosticis, vel Marcionits, quas quidem 
hixreses tot. libris confutavit Montani sectator. Ter- 
tullianus. Locus unus tantum mihi occurrit, ubi hu- 
jusmodi: quid possit inuui; in quo nimirum exstat 
error ille Epiphanii de causa absunentiz a cibis 
apud Montanistas, quem supra ad vol. I, pag. 331 
indicavi; przterquaim quod hic quidem meinoran- 
dum est, cum severius erga poenitentes se gerere 
solerent Montaniste, de Basilide h;ec scripsisse in 
Strom. 1v. Cap. 24. Clementem. alexandrinum, 327» 
εὖδὲ πάσας (ἀμαρτιαςὴ ? Βασιλείδης φησὶ, μόνας δὲ τὰς 
ἀχουτία: καὶ κατ᾽ ἄγνοιαν, ἀρίεσθαι. ΔΉ ergo, nihil 
enim hac de re aflirmaverim, si minus nostri auc- 
toris iguorautia, at fortasse malevolentia. quorum- 
dam, dicebantur constitutorem suum. habere Moa- 
lanist:e, seu Cataphryges, Basilidetn guosticum ha- 
reticum? Neque vero congesta a me istic abs re 
aliera essent, si verba, Asianorum Cataphryggum 
constitutorem , de Psalinorum illo libro, nou de Ba- 


—— Ó—— 


B 


silide ipso, exponi possent. Qua quidem interpre- 
latione famam auctoris nostri vel facilius tuebimur. 
At vero his verbis allatis, Asiauwm | Cataphrygum 
constilulorem, pro quibus posuit, Ásiano Cataplirygum 
constitutore, ai Freindaller hujus personam in Mil- 
tiade, vel. Alcibiade, latere posse ; « verumtamen 
« hanc. ultiman  pericopen arbitratur sensus de- 
« feciu. laborare, ct restitutionem ejus desperari. » 
Ceterum de Basilidis Valentinique :etate, qui paulo 
post mortuos omnes Apostolos exorli esse videntur, 
dixi ante ad pag. 155, vul. primi Iieliquiar. Atque 
eusdem h:ireticos auctor est. Clemeus Alexandri- 
nus circa tempora vixisse Hadriani imperatoris, 
quod de iis tradidit in loco Stromatis vn, cap. 17, 
pag. 898, ed. Potteri, quem modo memoravi. 

Qui etiam. novum Psalmorum — librum Marcioni 
conscripserunt. Eodem sensu Epiphanius in loco 
supra ad p. ὅδ, descripto, ἀλλὰ δὲ συντάγματα ἀφ᾽ 
ἐαντοῦ συνέταξε ( Marcion ) τοῖς ἀπ᾿ αὐτοῦ πλανωμέγγις. 
lta. et Cornelius Nepos, in. Lysaudro, cap. ὅ : Hanc 
(orationem) ei scripsisse Cleon Halicarnasseus dicitur. 
Supra posuerat auctor de Pauli epistolis pseude- 
pigraphis , ficte ad heresim | Marcionis. 


——MÓ o — "nn Ü Uus ÍáÓÀ— a MEER EUER EROR apt —— — —— - 


INEUNTE S/ECULO TERTIO. 


MABGUS MINUGIUS FELIX, CAUSIDIGUS ET APOLOGETA, 


PROLEGOMENA. 


DE M. MINUCII! FELICIS APOLOGETZE VITA, HISTORIA ET SCRIPTIS, 
AUCTORE D. GOLHASR. LUMPER O. S. B. (1). 


— ——699 


Ι. — Minutio, seu Minucio, Marci agnomen erat; C possunt aliquid durioris Africani sermonis in eo de« 


Üctavius siquidem his eum verbis compellavit (2) : 
« Non boni viri est, Marce frater, hominem , etc. » 
Cxcilius vero: « Quamquam tibi , Marce frater, etc. » 
Quam nota autem omnibus, et nobilis fuit consularis 
apud Romanos Minuciorum familia, tam cuilibet 
bacteuus incompertum , utrum ex ca aut qua ex alia 
suam Minucius noster originem duxerit. Neque ulli 
magis exploratum quz fuerit illius patria (3). Qui- 
dam tamen eum ex sui libri stylo in Africa natum 
suspicantur (4). Sed hi nec probant, nec probare 


(1) Hist, Theolog. critica de Vita, scriptis atque 
doctrina SS. PP. pars vii. 

(2) Minut. in Dialogo, cap. 2 ct ὃ. u 

(53) Galland , tom. m in Prolegom. ; Ccillior , 
Hist. des Auteurs, tom. n, pag. 222. 

(4) Tillemont, Mémoires, tow. n. H. E. pag. 71; 
Basnage, ad ann. 210, 5. Dupinius post Rigaltium ita 
Taticcinatur : « llieronymus in Catalogo, in quo tempo: 


prehendi. Numquid potiori jure dici posset C:ecilium 
et Octavium, tanto amoris vinculo Minucio devinctos, 
revera Africanos fuisse, ejusque populares? At sane 
id, sicut paulo post videbimus, neque ita certum est, 
neque ex illorum quantavis amicitiz necessitudine 
potest ullo absque dubio colligi. 

ll. — Neininem vero fore putamus qui ncgabit 
Minucium Roma, quz tunc cxterarum totius mundi 
urbium caput erat, diu mansisse, ubi causidici mu- 
nere fungebatur, quemadmoduin Lactantius (5) atque 


rum servat ordinem, Tertullianum inter et Cyprianum 
eum numerat. » Minucium a Teriulliano non pauca 
sumpsisse liquet, et a Cypriano in libro de Vanitate 
1dolorum Minucii verba nou. uno in loco exscripta 
fuissc. Iude prissumitur eum Africanum fuisse; et 
ejus scriptio ad Africanum siyluin accedit. 

(^) Lactant, lib. v Justitut., cap. 1. 


495 


DE VITA ET SCRIPTIS MARCI MINUCII FELICIS. 


196 


Hieronymus (1) hoc palam aperteque asseveraut. Ip- À quo tempore scilicet ethnicze Superstitioni esset adhuc 


semet vero Minucius initio sui libri (2) seribit Octa- 
vium ad se Romam venisse, atque una cum eo, et 
altero comite paulo post Ostiam petivisse : « Cum ad 
vindemiam , inquit , feri: judiciariam curam relaxa- 
veraut, » id est, cum a forensi labore, quo per totum 
annum occupabatur, vindemiarum tempore vacaret. 
Nonne etiam Octavius de se ipso , et de Minucio, vel 
potius Minucii tantum nomine dixit: « Non tamen sa- 
crilegos aliquos et iucestos, parricidas eliam defen- 
dendos et tuendos suscipiebamus : lios vero, » scili- 
cel Clristianos , « nec audiendos in. totum putaba- 
mus (5). » Ex quibus liquet illum, cum etlinicus adhuc 
esset, causidici munus obiisse. 

Ill. — Verum uostra setate vir acerrimini ingenii, 


addictus, causidici munere fuisse perfunctum. Neque 
vero jure quis regerat Octavium hic a Minucio ita 
loquentem induci; adcoque illud unum ut. maxime 
inde colligi posse, Octavium quidem, non autem Mi- 
nucium, causarum patronum egisse. Quis enim, in- 
quit vir eruditus (1), probe non intelligat. Octavium 
vel de se ipso, deque Minucio simul, vel potius Minu- 
cii tantum nomine dixisse, « se aliquando sacrilegos, 
et incestos, parricidas etiam, defendendos et tuendos 
suscepisse ; Clirisianos vero nec audiendos in totum 
putasse ? » 

IV. — Quod si rem ita se liabere perspicuum sit, 
illud quoque consequens fuerit , Minucium nostrum, 
etiam post christian: religionis professionem, iu co- 


lleumannus, dubitari de statu Minucii, eumque e nu- B dem munere obeundo perstitisse. Siquidem Octavium 


mero causidicorum sive jurisconsullorum eximen- 
dum esse ceusuit. (4). Nimirum , inquit Heumanuus, 
Lactantius, qui prinius omnium inter antiquiores eo 
munere functum esse Minucium perhibere existima- 
tur, appellat illum quidem « causidicum ; » ea tamen 
elegauli notione , qua ipsum non « forensem , » sed 
« christianz religionis » causidicum innuat : quo 
semel posito, Lactantii verba perperam accepisse 
Hieronymum arbitratur : quin et eo procedit, ut sibi 
propemodum persuadeat haud scripsisse — Lactan- 


lium : « Minucius Felix non ignobilis inter causidi- , 


cos loci, » sed « non ignobilis inter causidicos Ec- 
clesie fuit. » Scilicet ait, ex compendiosa scriptura 
"Ecce pro Ecclesie , facile loci , nasci potuit. ΑἹ ope- 


ram ludere vir criticus coinperitur. Mitto locum illum ( 


Minuciaunuum modo laudatum, quem unum vidit, alio- 
que detorsit Heumannus. Licet enim ex ejus senten- 
tia verba illius loci minus apta existimentur, quibus 
cjusmodi lis dirimatur ; alibi tamen adeo luculenter 
suam causam perorat noster « causidicus , » et qui- 
dem « non ignobilis loci ; » ut nemo plane fuerit qui, 
requi judicis partes sibi sumens , juxta ipsius placita 
sententiam ferre detrectet. Sic igitur ille (5) : « Nos 
cun sacrilegos aliquos, et incestos, parricidas etiam 
defendendos , et tuendos suscipiebamus ; hos (Chri- 
stiano») nec audiendos in totum putabamus. » Ubi 
notandum in primis verbum suscipiebamus, ex foro 
sumptum, ut ad eum locum ex Wowerio animadver- 
sum. « Suscepti » enim « clientes. » Servius ad iilud 
Virgilianuim (6) : 
Et fraus innexa client : 

« Vult , inquit, intelligi prevarieatores qui patroni 
sunt clientium, quos nunc susceptos » vocamus. Re- 
liqua porro Minuciani contextus, quem descripsimus, 
ita coli:rere noscuntur ejusmodi vocis illius accep- 
tioni, ut quisquis integram auctoris sententiam inspi- 
ciat, fateatur oporteat ipsum aliquando saltem, 


F (4) Hieronym. ia Catalog., cap. 58, et Epist. 85 ad 
Magnum. 
(2) Miuuc. in Dialog., cap. 2. 
5) Iden, cap. 28. 
4) Heuwanu. Parerg. Getting. x, pag. 208-212. 
5) Minuc. Dialog., cap. 28. 
, (6) Virgil. Zneid. v1, 609. 


al se ltomam ve»isse scribit (2) , « quum ad vinde- 
miam ferie judiciariam curam relaxaveraut; » id 
est, cum a forensi labore, quo per reliquum anni, 
tempus distinebatur, incumbentibus autumnalibus fe- 
riis vacaret. Neque est. demum cur quis mireuir cum 
Balduino (3), « in tam profano ct inimico foro con- 
sistere causidicum pium potuisse; » ac proinde non 
est cur iude potius colligat Heumannus (4) Minu- 
cium causidicum Romaui fori haudquaquam fuisse. 
« Hi enim si considerent, verbis uter Mamachii viri 
cl. (5), neque semper imperatores cavisse ne qui 
nostrum publicis muneribus fungerentur, neque om- 
nes , facile quidem ccrte confitebuntur tertio sxeculo, 
quo Septimius Severus xquior aliquando quam de- 
cessores sui consueverant, nostris (6), et Alexan- 

der (7) et Philippi Augusil , qui nihil adversum nos - 
decernendum existimaverunt (8), adeptl sunt, fas 
fuisse Christiano viro in forum venire, patrocinium- 
que eorum suscipere quos aut injuria affectos aut 
bonis injuste privatos fuisse arbitraretur. » Arnobius 
enimvero testatur (9) « magnis ingeniis praeditos 
oratores, et consultos juris magisteria christiana ex- 
petiisse, spretis quibus paulo ante fidebant. » Ét 
quis vero dubitet Arnobium his verbis ad Minucium 
nostrum , immo suuin , respexisse , quem inter ejus- 
inodi oratores et jurisconsultos primas tulisse probe 
noverat ? Quid, quod Tertullianus, « Hesterui sumus, 
inquiebot (10), et vestra omnia implevimus, urbes, in- 
sulas, castella, municipia, conciliabula, castra ipsa, 


D tribus, decurias, senatum, forum : sola vobis reliqui- 


mus templa. » Deleat igitur ex suis Parergis Heu- 
mannus observationem illam qua Minucium albo 


(4) Le Nourry, Apparat., tom. u, pag. 11. 
(2) Minuc. Dialog., cap. 2. 
5) Balluin. Dissert. de Minuc. Fel., $ 5. 
4) Heumann. loc. cit., psg. 212. 
:; Mamach. Orig. et Antiq. Christ. , tom. ii, 
pog. 299 «eqq. 

6) Tertullian. ad Scapul., cap. 4. 

7) Euseb. H. E. lib. vi, cap. 16 et 28. 

8) Hd. ibid. cap. 3. 

(9) Arnob. adv. Gent., lib. n, pag. 21, edit. Paris, 
1856. | 

(10) Tertull. Apologet. cap. 57, ed. Migue, t. I, 
col. 462. 


197 


jorisconsultorum  eradendum statuebat. : 
Firminiani el Hieronymi aucloritas, asserentium Mi- 
nuciuin Felicem non ignobilis loci , quin et insignem 
inter causidicos Romz exstitisse (1). 

V. —Minucius in paganismo ab incunabilis educa- 
tus fuerat, sed in provectiori a:eiatea genülium su- 
perstitione defecit, δὲ christianam ἥδ ain plexus 
est ; quemadmodum de seipso testatur, ubi de Octa- 
vio hzc habet (2) : « Cum, discussa caligine, de teue- 
brarum profundo in lucem sapientix€ et veritatis 
. emergerem, non respuit comitem, sed, quod est glo- 
Tiosus, pracurrit, » id est, Octavius me in christianx 
fidei professione przece«sit : quod et Cxcilius inunit, 
dnm Dialogi initio Minucium rogat « ut, cum in 
utroque vit:e genere versatus fueris, repudiaris alte- 


DE VITA ET SCRIPTIS MARCI MINUCII FELICIS. 


198 


vigeatque ἃ tantum habet ct salis. Ingenium a natura ipsi datum 


non ad fingeuduim, sed ad. veritatem dicendain, quam 
adulterare nescit. Christianorum doctrinam erüimini- 
bus liberat qui pagani eis objecerant ; adversa- 
riorumque calumnias in ipsorum religionem tam 
apte tamque evidenter retorquet, ut se, cuin. malae 
caus:e fortissimum maximeque timenduin oppugnato- 
rem, tum bon: nobilissimum pr:zstet patronum (4). » 

VI.— Ceterum de aliis Minucii vitze gestis, quam- 
diu vixerit, qualiterque mortuus sit, alum apud an- 
tiquos et recentiores scriptores silentium : neque de 
vtate. qua Minucius Felix vixit, scriptorum habetur 
consensio. Henricus Dodwellus (3) persuasit sibi 
eum extremis Marci Antonini temporibus floruisse, ct 
David Blondellus (5), illum :»qualem fecit Frontoni, 


rum, alterum comprobaris, » nempelicet gentilium B qui M. Antoninum docuit circa annum Christi 160. 


superstitionem repudiaveris, atl4men fidem christia- 
nam comprobaveris « in prgesen'iarum tamen, ita 
tibi informandus est animus, ut libram teneas :equis- 
simi judicis, nec in alteram parlem propensus in- 
cumibas, ne non tam ex nostris disputationibus uota 
sententia, quam ex sensibus prolata videatur (δ). » 
Quam pie autem et sancte post conversionem suam 
Minucius vixerit, bis Eucherius, Lugdunensis episco- 
pus docet verbis (4) : « Et quando clarissimos fa- 
cundia Firmianum, Minucium, Cyprianum, Hilarium, 
Joannem, Ambrosium ex illo volumine numcrositatis 
evolvam ? Dixerant, credo: Quid hoc est? surgunt 
indocti et coelum rapiunt ; et nos cum doctrinis ecce 
tibi in errore volutamur el sanguine ! Dixerant istud; 
et idcirco postea vim intulerunt ipsi reguo. » 

VI. — Postquam Minucius Chiristo nomen dedit , 
« nominis hujus sacramentis institutus, » ut. cum 
Arnobio (5) loquar, jam veritatis vindicem, asserto- 
remque se przbuit (6). Dialogum itaque perscripsit 
duss in partes distinctum, quarum altera Cxcilii pro 
Ethnicis, altera Octavii pro Christianis orationem 
complectitur ; eumque inscripsit OcrAvius, ut tradunt 
Lactantius et Hieronymus : imitatus nimirum Plato- 
nem, Ciceronem aliosque veteres, qui ejuscemodi 
libris in dialogi formam compositis, illius nomen 
przüixerunt qui przecipuas in eis agit partes. 

« Est antem Minucii dialogus, » inquit cl. Black- 
wallius, « acute, eleganter ac perspicue digestus. Tot 
fere in eo graves sententias quot periodos depre- 


hendis, et sententiz: quidem, sponte ex argumento ἢ 


profluentes, solerter orationi sunt inlextre. Ratio- 
nibus et pugnat et vincit, quantumque acuminis, 


(1) Videnda M. Minucii Felicis pro se et statu suo 
Epistola Apologica ad F. O. M. id est, Fridericum 
Ottonem Menckenium , qua, adversus lleumanni ob- 
servationem, monstratur Minucium Felicem ínter ju- 
reconsullos :c causaruni patronos jure meritoque lo- 
cum iueri. Hec. epistola. translata est in nova Acta 
Eruditor. 1138, pag. 210. 

(2) Miniuc. 1n biatog.. eap. 1. 

(3) Idem, cap. b. 

(4) Euch. Lugdun. Epist. ad Valerianum, tom. v 
Biblioth. PP., pg. 271. - 

(5) Arnol, loc. cit. 

(6) Le Nourry. Apparat. ed Biblioth, Max. PP., 
Jom. 4v, pag. 19. 


Plerique non sine ratione quidem eum numerant in 
scriptoribus sseculi tertii ecclesiasticis ; non satis ta- — 
men certum et perspicuutu est. quibus xvi hujus au- 

nis floruerit, cujus potissimum | imperatoris tempo- 
ribus hom vixerit. Guil. Caveus (4) dicit : «De:ctate 
ejus, qua vixit, nihil: habeo quod pro certo affir- 
mare ausim ; si tamen in re obscura dubia que hario- 
lari licea!, conjiciam, illum, utpote Tertulliano 
supparem, Cypriano antiquiorem circa annum 220 
claruisse. » Jo. Alb. Fabricius (5) observat, quod 
omnes consentiant, Minucium a temporibus Ántouini, 
Commodi ac S:veri non longe abfuisse. Zephyrini 
Pontifices Romani tate Minucium Romo vixisse 
conjicit Ceillierius (6) ex Hieronymo, qui in catalogo 


C de Viris. illustribus Minucium inter scriptores qui 


id temporis exstitere, recensuit. Ejusdem sententia 
fuere viri dociissimi Baronius (7) et Tillemontius (8). 
Nostra :etate vir cl. Jo. Daniel ab Hoven in epistola 
ad Gerhardum Meermann, Minucium Athenagorz 
zqualein fuisse eidemque principem inter latinos 
scriptores christianos locum viudicare allaboravit (9). 

VII. — Prater dialogum hunc, alium Minucii li- 
brum de Fato, vel contra Mathematicos llierouymus 
de Viris illustribus capite 58 , ita enarrat : « Sed 
et alius sub nomine ejus fertur de Fato, vel contra 
Mathematicos, qui cum sit et ipse diserti hominis, 
non mihi videtur cum superioris libri stylo conve- 
nire. » Liber hic, cujus llieronymus etiam in epistola 
ad Magnum mentioneni facit (10), hodie non exstat 


(1) Blackwal., de Prestantia  Classicor.  Auctor,, 
cap. 10, δ 5, pag. 195. 

(2) Dodwel. Dissertat. Cyprianica. ui, ὃ 16, pag. 12. 

3) Blondell., de Eucharistia., pag. 119. 

4) Cave, Hist. litterar. script. Eccl., Vom. 1, p. 101. 

(5) Fabric. Not. Ad Hieronymum, de Viris illustribus 
cap. 58, pag. 135. Biblioth. Ecclesiast.. 

(6) Remi Ceillier, Hist. des Auteurs Ecclés. tom. 1, 
clap. 25, pag. 222. 

(1) Uaron. ad ana. 211, $5 οἱ 4. 

(8) Tillemont., Mémoir., tom. mt. Notesur Minute, 


. 290. 

Pt Qu:e primum locum occupat io V. D. Campen 

sibus sive spicilegiis critico-antiquariis. Campis, 1760. 

Exstat etium. in. Lindneri secunda Minucii Felicis 

editione, 1775. . 
(10) « Minucius Felix in libro cui titulus est Octa vius 


199 


DE MINUCII FELICIS OCTAVIO 


400 


Ejus Minucium fuisse auctorem, non certum quidem , A rit, αἱ δὴ tractatus, qui Hieronymi temporibus exsta- 


simile tamen vero. est. Ipse enim indicat se de fato - 


commenutari voluisse, his verbis (1) : « Ac de fato 
satis, vel si pauca pro tempore, disputaturi alias, ct 
uberius et plenius. ȣ Verum, observante cl. Dupi- 
nio (2), utrum in alio libro dé Fato amplius disserue- 


οἱ in altero contra Mathematicos, si tamen | inscriptio 
non mentitur auctorem, quid gentilium scripturarum 
dimisit intactum. » Hieronym. Ep. ad Magnum. 85. 
(!) Minuc., in Octav. Dialog., cap. 56. 

(2) Dupin. Diblioth. des Auteurs, tom. 1, pag. 359. 


LÀ 


bat, is essct quem promiserat, an potius inde an- 
sam arripuisset auctor aliquis. quemdam Minucii no- 
minc supponendi, incertum est. Cum vero satis 
apertum sit hoc ingenii. monumentum interiisse, mi - 
rum sane quod Sebast. Nanus Tillemontius (1) de 
Minucio ejusque Dialogo erudite disserens, addat 
jlud legi typis exscriptum in quadam  Arnobii 
editione. 


(1) Tillemont., Mémoir. , tom. 1, pag. 75. 


ug € —ÓB (P Ü — 


FRANCISCI BALDUINI JC. 


DISSERTATIO 


DE MINUCII FELICIS OCTA VIO. 


e A ore 


Ut hunc[sive libellum , sive dialogum, qui multis B subreptum, altcrique, non domino, injuste adscrip- 


jim seculis falso creditus est dietusque esse octa- 
vus Arnobii adversus Gentes, οἱ iuscriberem, et 
esse plane liquidoque alirmarem 'M. Minucii Felicis 
Octavium, facile mihi persuaserunt duo et boni , 
ct antiqui, et graves testes auctoresque, l.octantius 
atque Hieronymus. Ille enim suarum Jnstitutionum 
lib. 1, cap. 14, citat « Minucium Felicem in eo, ut 
ait, libro, qui Octavius inscribitur. » Et ex eo 
verba quzedam descripta recitat qu: non patiuntur 
nos aut alium aliquem , aut alterius cujusquam , Oc- 
tavium fiugere. Idem lib. v, cap. 1, loquens de 
Christianorum quos legerit eloquentia, primo loco 
hunc Minucium laudat. « Minucius, inquit, Felix, 
non ignobilis inter causidicos loci fuit. Hujus liber, 


cui Ociavius titulus est, declarat quam idoneus C 


veritatis asserlor esse potuisset, si se totum ad id 
'Studium contulisset. » Testis alter est Ilieronymus, 
qui hunc, sicuti ipse fatetur, Lactantium secutus, 
in catalogo Scriptorum | ecclesiasticorum ait : « Mi- 
nucius Felix, Roma insignis causidicus , -scripsil 
Dialogum Christiani et Ethnici disputantium , qui 
Oclavius inscribitur. » Idem in epistola ad Ma- 
gnum, oratorem Romanum, « Minucius, inquit, 
Felix, causidicus Romani fori , in libro, cui titulus 
Octavius est, quid gentilium scripturarum dimisit 
intactum ? » Jam autem non esse hunc librum Ar- 
nobii, satis patet, cum Minucii esse apparet. Et vero, 
quod flieronymus in eadem epistola subjicit, indi- 
Care aliaqui poterat Árnobii non esse, cum quidem 


tum ; ut ct plagio et partu supposito facta nostro 
Minucio duplex injuria esse videatur. Sed hac ἴγα- 
quens est querela de librariorum nihil non temcre 
miscentium facinoribus. Fortasse, ut hunc libellum 
Aruobio quidam adscriberent, quidam styli et ar- 
gumenti similitudo, quz imperitos persape fallit , 
fecit : ct cum legerent Octavium, statim somnia- 
runt octavum aliquem esse librum. Ridicule pro- 
fecto et inepte. Saliem Arnobio perpetua orationc 
utenti dialogum temere adscribendum non esse 
cogilassent. Verum insciti:c tam. €:ca. quam. confi- 
dens est audacia. Sane Hieronymus scribit Nepo- 
tianum suum tam in scriptoribus ecclesiasticis dili- 
genter versatum fuisse, ut, si quid ex iis proferretur, 
statim agnosceret atque discerneret, quid Tertulliani, 
quid Cypriani, quid Lactantii, quid Minucii, quid 
Victorini, quid Arnobii esset. C:eterum, tanto. magis 
miror Erasmum eo loco, illum dico Erasmum ho- 
minem acerrimo judicio praditum, et talium scrip- 
torum minime obtusum censorem, annotasse hujus 
Minucii nihil nunc exstare. 

Cujus potissimum iünperatoris temporibus Roma 
vixerit noster Minucius, nondum mihi satis liquet. 
Hieronymus in suo catalogo, quo scriptores ecclc- 
siasticos eo qui vixerunt ordine recensere videtur, 
illum Origeni proximum, Cypriano priorem fuisse , 
obscure significat. Sed hujus aliaqui vel sxculum 
vel z:etatem non indicat. Certe in Cypriani de 1dolo- 
rum vanitate libello plurima sunt quis tot idem 


non nisi septem, qui et jamnum exstant, libros D verbis in Octavio Minucii leguntur; necesse utl/sit, 


adversus Gentes Arnobium scripsisse testetur. Cum- 
que alterum quemdam librum Minucio nostro falso 
inscriptum fuisse narrel, tauto miror doleoque ma- 
gis hunc, qui ejus erat unicus x«i γνήσιος, fuisse illi 


aut hunc ab illo, aut illum ab hoc ea :sumpsisse. 
Hieronymus vero in epistola ad Magnum, loquens de 
latinis scriptoribus Ecclesie, etsi Minucium ante 
Cyprianum laudet, tamen iliam de idolis orationem 


201 


F. BALDUIM  DISSERTATIO. 


903 


adscribere Cypriano magis videtur. Sed et in Apolo- A — Minucium nostrum Rom:e causas egisse, paulu 


gi^ pro suis adversus Joviuianum libris , primo loco 
Tertulliznum, secundo Cyprianum, tertio Minucium 
commemorat. Sabellicus, sed sine teste, affirmat 
eum Rome floruisse quo tempore Urbanus ibi erat 
episcopus, hoc est, temporibus Alexandri Severi 
imperatoris. Si ita esset, esset Minucius antiquior 
Cypriano, zqualis Tertulliano, nostrisque adeo Ju- 
riscons. Ulpiano et Paulo. Verum etsi posteriorem 
fuisse credam , tamen proxima illa tempora secutum 
esse existimo : nostra vero non attingere nisi inter- 
vallo longissimo, hoc est , annorum prope (19 ccc. 
Minuciam gentem olim Rom: nobilem fuisse me- 
mini, in qua quatuor consules Minucii Augurini intra 
anuos quadraginta numerari possunt. Sed et Minu- 


ante cx Lactantio et. Hieronymo dictum est : reque 
loc ipse dissimulat, cum vindemiarum feriis curam 
judiciariam sihi remissam fuisse narrat. Sic enim et 
Ulpianus in Pandectis lege 1 de Feriis scribit, 
M. Antonini imperatoris oratione expressum fuisse , 
« ne quis messium aut vindenmiarum tempore adver- 
sarium cogeret ad judicium venire. » Sicuti et Sue- 
tonius (cap. $5) narrat Augustum statuisse, « ne 
Septembri Octobrive mense necesse esset» in se- 
natum venire. Immo vero et ipse Cyprianus, tam- 
quam alter Minucius, in sua Epistola ad Donatum 
(Edit. Oxon. Tractatu de Gratia, pag. 4.) meminit cjus 
temporis quo, ut ait, « inlulgente vindemia so- 
lutus animus in quietem, solemnes et stotss anni 


cios Rufos, εἰ Minucios Thermos in Fastis consula- B fatigantis inducias sortitur. » At tum quidem secessus 


ribus lego. Denique et Minucius Fundanus Asi: 
prases fuit illustris, ad quem Hadrianus imperator 
non iniquam de Christianis legem misit : ut jam 
niliil dicam de eo cujus in Epistolis meminit Plinius, 
vel quem ille noster laudat Julianus, eujus od Minu- 
cium Natalem libri de Jure civili laudantur. 

His vero omnibus unum Minucium Felicem, etsi 
non fuerit ejusdem aut gentis aut familie, facile 
antepono, state quidem posteriorem, doctrina ta- 
men, virtute et, quod primo loco numerandum est, 
pietate multo superiorem. Fuit enim non modo ju- 
risconsultus magnus, et excellens suo tempore ora- 
tor : sed et, quod majus est, fuit serio Christianus. 
Afrum fuisse suspicor, licet id affirmare non ausim. 


amenos captare seait, ubi de rebus divinis cogitet. 
Non dissimilis est narratio nostri Minucii. Felices 
vero ille feri, quibua a foro subselliisque abductus 
nobilissimus causidicus est ad religiosam sive com- 
mentationem sive disputationem. Cicero, quod abs 
nostro Scaevola accepit, narrat (lib. 11 de Oratore, 
cap. 6). « Lelium cum Scipione solitum esse rusti- 
cari : eosque incredibiliter repuerascere esse solitos, 
cum rus ex urbe, tamquam ex vinculis evolassent : 
conchas » etiam, « et umbilicos ad Caíetam, et ad 
Lucrinum legere consuesse, et ad omnem animi re- 
missionein ludumque descendere. » Ejus vero exem- 
pli statim milii in. mentem venit, cum Minucium 
audireim, relicto strepitu forensi, cum suo Octavio 


Certe Frontonis Cirlensis (Cirta autem fuit nobilis- ΟΣ rusticari, et in littore Ostiensi suaviter spectare 


sima Numidiz civitas, cujus et in Pandectis mentio 
fit) ita meminit, ut iu Aírica versatum se esse si- 
gnificet. Estque genus dicendi scribendique secutus, 
quale Afri illi, Tertullianus, Cyprianns, Arnobius : 
ut jam de posterioribus non loquar, quos eadem 
olim aluit Africo, illa, inquam, felix fecundaque 
Africa, 40 ut semper aliquid novi proferre dice- 
batur, sic etiam religionis nostrz& vindices et patro- 
nos doctissimos acerrimosque protulit, et ad ipsius 
quoque Romans Ecclesie przsidium atque defen- 
sionem emisit, nam et ex eadem Africa prodibant 
hostes minime ignavi, neque improbi minus , quam 
vehementes ealumniatores. qualis, ne longius abeam, 
fuit ille, cujus jam memini, Fronto : quem quidem 


puerilem , quem describit, ludum. Sed cum deinde 
audio quam in illo secessu et gravis et seria de 
religione disputatio fuerit, et quale sit in deserto 
fornice consilium , sentio numquam coactum Romae 
fuisse senatum majori de re : nullumque forum, 
urbem nullam , nullum negotium, illi sive otio, sive 
solitudini prztulero : sz»piusque ut jurisconsulti eo 
modo feriari, secedere aique rusticari aliquando 
velint, optare cogor. An in eorum animos cadere non 
potest sancta aliqua et religiosa et secreto suo digna 
rerum divinarum cogitatio? Laciantius innuit, Mi- 
nucium sese totum non contulisse ad studium re- 
rum ecclesiasticarum. Sed tanto nobilior ejus juris- 
prudentia fuit, quz, qualis esse debet, in republica 


tam impudentem rhetorem, quam impium Christia- f) fuit : et rerum divinarum humanarumque curam et 


norum adversarium fuisse, ex Minucio intelligemus. 
Nollem hunc fuisse Papirium Frontonem, juriscon- 
sultum, qui in Pandectis laudatur. Suspicor potius 
fuisse Cornelium Frontonem rhetorem, quem Capi- 
tolinus narrat fuisse przceptorem M. Antonini phi- 
losophi, imperatoris, et ex cujus etiam schola 
oratoria accepimus prodiisse illum nostrum (1) Meli- 
tonem, qui ad Christianorum defensionem, eloquen- 
tiam suam convertit : ut. quod illis impius praeceptor 
probrum asperserat maledicendo, bonus discipulus 
abstergeret respondendo. 


(1) Sardensem episcopum, auctorem Apologi pro 
Christianis. Hieronym. Catalog. 


PATROL. llI.: 


cognitionem conjunxit : tantoque propterea magis 
ejus exemplum nostri ordinis hominibus commendo , 
ut saltem diebus nefastis in otio melioris religionis 
fastos. excolant, iisque 86 dent atque addicant. Ha- 
bebant olim feriantes Romani suam « decursionem 
Tiberinam, » cujus meminit Cicero (lib. v de Fin. 
cap. 24.), suamque, ut leges (2) nostr: vocant, « Ma- 
jumam » ad Ostiam. Sed excursio nostri Minucii 
quam minime aut otiosa aut ludicra fuit? Digna 


(2) Titulo utriusque Codicis de Majswma. Suidas 
Ostie eos ludos celebratos addit, quorum -umma 
fuit ἠδυπαϑεῖν ἐν τοῖς θαλαττίοις ὕδασιν, ἀλλήλους ἐμβδάλα 
λοντες. 

LÍ 


203 


DE MINUCII FELICIS OCTA VIO 


204 


profecto, cujus vestigia libenter conspiceret Augu- A sidicus esset ullus, vel jus postulandi quisquam 


siinus : et illum recessum, in quo habita est dispu- 
tatio, salutaret, eum in ecclesia Ostiensi matrem 
suam Monicam sepeliret. Equidem religiosi ejus 
colloquii, quod sancta hxc matrona cum filio suo 
habuit ad ostia illa Tiberina (sicuti ipse recitat 
lib. xi Confession.) meminisse soleo, quoties Dia- 
logum hunc Minucianum lego. 

Quxnam esset Romani fori conditio, quum in 
eo versaretur Miuucius, queque Ecclesie in ea 
urbe tunc facies esset, ejus setatis memoria plane 
Oslendit: et qux aliquando scripsi ad Edicta ve- 
terum Principum Rom. de Christianis, eam rem 
illusrant. Neque ignota est historia temporum, 
quibus Decius aut Valerianus imperavit. Bene vero 


baberet, qui Christianus non esset. (Lege vui. 
Cod. de Postulando. ) Quam (uit itaque nobile 
Minucii noszi exemplum, qui bonarum ypariium , 
quantum poluit, patronus Roma fuit, quo tempore 
nondum impune hoc licebat ! certe Christianis tunc 
erat interdictum foro, neque iis jus postulandi 
praetor dabat. Verum etsi magis illi palliati quam 
logati esse solerent : tamen quia iis respublica 
Sepe carere non poterat, sliquando  togalos esse 
eos, el eorum quosdam aliquod in republ. munus 
obire passi subinde sunt ethnici principes. Christia- 
ni imperatores deinde multo luere indulgeniüores, 
qui eos et consules et praefectos urbi atque euam 
preterio interdum  creabaut, quos alioqui non iguo- 


habet: Jurisconsultis, quorum de jure civili res- B rabant esse acerrimos hostes religionis, quod in- 


ponsa legimus, non solum ab religione alienis, 
sed et ejus acerrimis adversariis , successisse chri- 
$tianum causidicum: et illud sive forum sive col- 
legium Rom. 1ogi atque advocatouis, quod lot 
jam annis conspersum (uerat sanguine et cineribus 
piorum bominum, tandem aliquando voce et. vesti- 
gii christiani jurisperii expiatum atque conse- 
cratum fuisse. Arnobius libro primo gloriatur, et 
oratores ei jurisconsulto$, magnis, ul ail, inge- 
niis przeditos, transiisse ad Ecclesiam. Credo equi- 
dem, cum jd scriberet, de Minucio eum δὺ0 co- 
giiasse. Multos ejus ordinis forlasse numerare vix 
potuisset. Sed Minucii tameu exemplun quosdam 
&eculos esse credo: ui et Minucius habuit, quos 


telligi potest vel ex umius Symmachi conditione. 
Red facti tandem , aliquando sunt saeverieres, et 
seuatum forumque Rom. perpurgarunt et Minucios 
quosdam esse jusseruut, quicumque vel jus di- 
cerent, vel causas agerent. Aram Victoriz, qus» in 
vestibulo curie stabat, et ad quam sematus jurare 
&ique sacrificare $&olebat , jampridem  everterant , 
ipso etiam. ei Symmacho (5) et senatu reeiamante. 
Sed effecerunt posiremo, ut nom modo a tali su- 
perstiione liberi essent omnes togati, sed etiam 
ul nulla iu. foro nisi ehrisiiaus esset illa jurispru- 
deutia, cujus jam olüun aliqua ia Minmcie nostro 
efligies fuerat. 

Minuciani hujus libelli inscriptio, et dialogi forma, 


in eodem stadio sequeretur. Saltem  Hieronywus (; antiquum eruditunque seribendi morem refert. 


ad Magnum, ubi Minucium laudat, meminit duo- 
rum Romans urbis senatorum, Hippolyü et Ap- 
pollonii, qui, ut et inter Scriptores ecclesiasticos 
referrentur, meriti sint. Quid dicam de illo (1) Vet- 
tio Epagatho Lugdunensi, qui olim δὲ inultis qui- 
dem ante Minucium annis οἱ fuit et. partim iguo- 
mini, parlm honoris causa (ut varia tunc erunt 
hominum de religione judicia) publice appellatus 
e&t (2) ADVOCATUS CHRISTIANORUM ἢ Án horum 
causam aliquando in foro Roman. Minucius ege- 
rit, nescio. Certe Tertullianus vix hoc licuisse sig- 
nificat. Tam odiosa 1uuc erat eorum sive religio, 
sive Ecclesia, cui status reipublicae imperiique Rom. 
adversabatur, totque jam erat publicis prajudiciis 


fenus dicendi est argutum , acre, vehemems : est 
pressum, densum , uervosum, crehis sententiis com- 
pactum, oumiumque antiquitatum atque historia- 
rum memoria refertum, et iu. quo plures senten- 
tias quam periodos numerare possis. Nam ueque 
verbosi olim fuerunt Chrisüani, qui verba dore 
nondum didicerant: αἱ eorum paironi erant ho- 
Iine$ docli, ac, ut uno verbo dicam, poelyhisto- 
res. Quod ad falsa crimina attinet, mon tam ver- 
bis et libellis, quam vita et re ipea refelipbent 
adversarios. | 

Quistio quie hic proponitur, et oaesa que de 
agilur magna esl, de religione nempe vere amt 
falsa. Acerrima utrimque est actio aique eonten- 


confossa, ub ipsius nominis Christiani confessio ad ἢ) tio. Exitus et victoria est qualis esse debet , obi 


damnationem satis esset. Tantum abest, ut hujus 
religionis essel, qua libertatis erat, assertio. Sed 
tanto magis iuterea miror in tam profauo et ini- 
mico foro consistere causidicum pium potuisse. 
alrum vero, cum jam annis prope ducentis orbis 
Romanus et palau: et. publice et libere Chrísto 
nomen dedissel, aucturibus ipsis ümperatoribus , 
visam esse legem necessariam, «ue οἱ tandem 
lata est, ut in nullo foro vel advocatus vel cau- 


(9 Martyr. Gogdunensis sub M. Antonio et L. 
Vere. Testes Euseb. H. E. lib. v. cap. 4, et Gre- 
.gor. Turonensis, lib. 1, cap. 29. 

(2) παράκλητος Χριστιανῶν. Euseb. d. ]. 


ver'm cum [fabio confligit. Malarum porem ve- 
hemens patronus, et bonarum gravis hostis eat 
Gecilius. Natalis. Harum eontra. viudex, et Harum 
accusator acerrimus atque justissimus est Oetavius 
januarius. Medius sedet bonus judek atque arbi- 
ter. Minucius Felix. Contentionis occasio fnit, quod, 
cum hic eum duobus iliis, quos nominavi, in lit- 
tore Ostiensi ambularet, ab Oetavio Christiano re- 
prehensus sit Cecilius ethnicus, qui occurrens 


᾿ έοίο Serapidis, illud colere se significasset. Sane 


(5) Symmachus ἐδ. x. epist, 54. 
sive G1 ed. Scioppi, ad Valentinum , 
οἱ Arcadium AAA. 


d. Jureti, 
heodosium 


$05 


F. BALDUINI SISSERTATIO. 


olim Pisone et Gabinio cose. Serapidis sacra Ca- À — Caecilius principio lauds£ nescio quam sive Acade- 


pitolio εἰ urbe fuerant ejecta: sed postea ἔμο- 
Fyunt. restituta, et in. suburbiis facile harebant. 
Reprebensus Cecilius fremit, et tamquam irritatus 
graver in Christianorum religionem invehitur : 
suamque simul superstitionem defendens, Octa- 
vium veluti lacessit. Sed imprudens incurrit in 
adversarium fortem et acrem: et ut, ide ai, 
uregitsdldo. ^ (Horat. Bb. sa&r. 1.) 

Gauss status non unus esi. Caecilius varie et con- 
fuse agi de multis. Oclavias pleraque et depellit 
s0la inüciatione, οἱ retorquet justa recriminatione. 
Qusrdam ingenue con&tetur : sed jure defendit. ita- 
que bc disceptatio partiun facti, partim juris quaes- 


micam ἀκαεαληψίαν, eive Pyrrhonicam ἐποχὰν, quasi 
Dulla esset religionis scientia ; et Epicurea audacia 
exagitat Dei providentiam, prope ut ille (1) Cotta apud 
Ciceronem in libris de Natura Deorum, Octavius Pro- 
videntiam defendit : Neque iis etiam arguraentis uti de- 
dignatur, quibus Velleius aped eumdem Ciceronem re- 
fellit Cotue vanitatem. Caecilius exprobrabat, Christia- 
805 Deo, ut quidam Fato, addicere, quidquid agitor ge- 
riturve. Abs verbo Fati, tametsi odioso propter ineptias 
Stoicorum, qui ea voce abutebantur, non abhorret 
Octavius. Sed longiorem ea de re dispetationem in 
s3liud tempus rejicit, οἱ eum veluti seopulum eaute 
refugit. Sane Hieronymus in Catalogo, οἱ ad Magnum 
( Epist. txxxiv) testis est, quemdam de Fato li- 


tionibus constat. Tertullianus antea, et apte Tertul- B prum olim Minucio inscriptum fuisse : sed. falsam 


lianum Justinus et Athenagoras, quorum exstant apo- 
logetici libelli, et poetea Cyprianus partim contra De- 
meuwianum, partim in libello de Vanitate idolorum, et 
multo deinde magis Arnobius atque Lactantius lianc 
tausam egerunt : et usi plerumque sunt non iisdem 
mode e! sententiis et argomeniis, sed ei verbis οἱ for- 
mulis. Sic enim majores nostri eadem de isdem, et 
ilie olim dicebat, dicere solebant. 

Atque utinam posteritas tale observasset. exem- 
plum, ambitiosa novitas bonam antiquitatem ἤθη 
inquinaseet. Velim sane Apologias eorum, quos dixi, 
cum boc Mipuciano libello conferri : ut alium nenc 
commentarium colligere non sit necesse. Multa ex 
velerum philosophorum disputationibus, et poeta- 


rum (sbulis εἰ Romana Greecaque historia sabtiliter - 


ei docte hic repetuntur. Verum inepium esset iis de 
rebus annotationes multas et otiosss hoc loco inculea- 
re. Mallem qua ad antiquitatum Christionarum memo- 
riam pertinent, copiose explicare. Sed et liaram 
commentariis salus debiur liberior locus : mam iie, 
.quos jem inchosvi, absolvendis aliquando me dedam. 
jam vero prater illos, quos dixi, libellos velde ve- 
Jins etiam hie legi et comparari adversarios orationes 
Symmachi ei Ambrosii : ut quara causam acriter 
quidem, sed privatims tamen quo tempore Christianis 
palam esee vig licebat, actam esse ei Minucio ag- 
diemus : eamdem multis post annis publice in aulico 
consiBtorio iterum iterumque agitatam t ih eaque no- 
bilem Romanorum sacrorum patronum, qui et Pon- 
lMex maximus et prefectus urbi erat, cum maximo 
εἰ acerrimo Antistite Christianse religionis cominis- 
SUm, quo tempore ποδιεὶ liberi erant, et bona squa- 
que conditiene , audiamus : prieseriim cum judex οἱ 
arbiter Bederet, non modo tam religiosus quam Mi. 
nucius, sed ewulto majoris auctoritatis, el qui rem 
bene judicatam exsequi, et adversarii calumaietoris 
peiulandam reprimere atque coercere posset. δὲ quis 
denique hic sdjungst Augustini libros de Civitate Dei, 
ad Octavii disputationem multum lucis et splendoris 
adjuuxerit, ego in talibus commentariis nuuc descri- 
bendis non immorabor; sed breviter tantum deliba- 
bo quzdam capita Minuciani Jibelli, αἱ lectorem prze- 
moneam. 


fuisse inscriptionem monet. Credo illi a quibu-dam 
esse adscriptum, quia hic videbatur tale aliquid esse 
pollicitus. Arnobius, quem Minucii discipulum et 
imitatorem appellare soleo, modo adversarios de fato 
accusat, modo etiam Christianos eodem nomine accu- 
satos fuisse ostendit : et in utraque tamen causa, 
cum ad rem ventum est, h:eret et nescio quomodo 
attonitus ἐπέχει. Nam (juvat enim propter Minncium 
et quosdam alios obiter hic notare) lib. vn, postea- 
quam exagitavit fatum, presertim quale Stoici finge- 
bant : « has tamen, inquit, partes, quia res uimium 
longi est mültique sermonis, inexplicalas transcurri- 
mus atque íntactas. » ldem lib. 11, cum scriberet 
Christianos urgeri fogatos, an sine voluntate Dei 
quidquam fleret? tam se utrimque premi sentit, ut, 
ad elabendum, deprecatione cujusdam ignoranti 
utatur. « Si, inquit, cuncta ejus voluntate conflciun- 
tur, nec citra ejus nutum quidquam potest ín rebus 
vel provenire vel cadere, necessario sequitur ut 
mala etiam cuncta voluntate ejus intelligautur ena- 
sci ; sin autem dicere voluerimus, pessimorum ab eo 
rejicientes causas, mali esse conscium, generatorem- 
que nullius : incipient videri aut eo invito res pessi- 
m2 fleri, aut, quod sit immane dixisse, nescieute, 
ignaro, ac nescio. » 

Quid igitur tandem inter has veluti symplegadas 
constrictus, quzstioni respondet? € Respondeamus, 
inquit, necesse est, nescire nos ista, etc. » Justinus 
antea in sua. Apologia non dubitaverat c?» τῆς εἰμαρ- 
μένης ἀνάγκην, ut appellat, aperte inficiari, planeque 
rejicere, dum scopulum unum, quem imminere alio- 
qui putat, vult effugere. Atqui tunc in alterum incur- 
rit, quem nou minus aut Minucius aut Arnobius re- 
formidasse videtur. Tandem vero Augustinus in 
eadem Africa voleus veluti persolvere, quod Minucius 
pollicitus esse dicebatur ; el, quod hic przstare for- 


(1) Transposita et confusa vocabula, C. enim Yel- 
lcius, senator, est ille Epicureus, lib. 1. de Orat. cap. 
vi. qui inde, ab vin capite ad xxt, Providentiam 
impugnat : cui C. Cotta, Academicus, respondet a 
cap. iljo xxi ad finem libri. Adde initium libri u. 

(LinpxEn., 


207 


exposuit in hac quistione medium quidpiam, quo 
satisfieri posse judicavit utrique difficultati. Sciebant 
et Minucius et Arnobius quz»nam olim fuisset dis- 
seusio disputatioque inter Chrysippum et Diodorum 
πιρὶ δυνατῶν καὶ εἰπαρμένης, sive de Fato. Nam et 
nos ex Cicerone atque Plutarcho illam uteumque co- 
gnoscimus. Sed ne in hujus quidem judicibus et 
arbitris nostri quidquam deprelhendebant, quod om- 
nino sequerentur. Itaque quamdiu non liquebat, 
ampliws pronuntiare quam temere aliud statimque 
definire maluerunt. . 

Redeo ad Cecilium. Is suorum numinum antiqui- 
tatem, passimque receptam auctoritatem, quantum 
potest, tuetur. Christianorum Deum verum et uni- 


DE MINUCII FÉLICIS OCTAVIO | 
tasse vix potuisset, cumulate dependere : subtiliter À unum et singularem, cum Numen invocat : sicuti et 


208 


Lactantius lib. 1, cap. 4, ait ethnicos, cum jura- 
rent, Deum potius, quam Jovem nominasse. lu anti- 
qua formula jurisjurandi Rom. nominatur Diespiter. 
Sed Cicero, lib. vn Epist. ad Trebat., dixit, « jurare 
Jovem lapidem. » Szpe etiam Jovis meminisse olim 
jurantes constat, et apud Graecos Ζεὺς ὄρχιος est. ap- 
pellatus. Mirum vero, quod Caecilius gloriatur, igno- 
tis etiam numinibus Romanos aras exstruxisse. Nam 
quid hoc aliud est, quam errorem confiteri? Talem 
aram Paulus Athenis vidisse se ait, et ex ea sumit 
argumentum convincendz hujus ignorantiz, docen- 
dorumque Atheniensium. Neque in Attica modo, sed 
etin Elide fuisse aras ita inscriptae, testis est (1) Pau- 
sanias. Et fortasse postea Octavius, cum docere Cz- 


cum exagitat; et eos interea. tamquam ἀϑέους pro- B cilium instituit, Pauli exemplo inde repetiit sux ca- 


scindit. Octavius idolorum fabulam el vanitatem 
salse traducit, iisdem etiam verbis usus quibus Cy- 
prianus in eodem argumento ulitur. Neque vero 
difficilis fuit reprehensio, cum quidem et ipsius Ci- 
ceronis libri de Natura Deorum veluti suffragarentur. 
Nam et Arnobius, lib. πὶ, post principium, testis est, 
prupterea quosdam Chrisüianorum hostes aliquando 
« mussitasse, libros illos jussu senatus abolendos at- 
que concremandos esse, » Quid? res ipsa, qua abs 
suis quoque cultoribus est irrisa (nulla enim umquam 
stulior atque ineptior fabula ullius superstitionis fuit) 
ultro sese refellebat. Sed et quud huc pertinebat, fa- 
cile describere potuit Minucius ex Tertulliano, Justino, 
Athenagora, Theophilo : ut et postea ex Minucio Àr- 


techeseos de veri Dei cognitione principium. 

Illud quoque mirum videri posset, Cxcilium glo- 
riori, « 4085 apud alios populos singula numina co- 
luntur, universa Rome coli : » Nihil ut supersit, 
quam ut suum Pantheon gloriose ostentet. Atqui 
obstabat lex Romuli, qux peregrinos deos coli vetabat. 
Obstabat Ciceronis sententia, qui confusionem religio- 
num alioqui fore pronuntiat. Sed peregrinos fortasse 
non judicabant, quia jam erant publice acciti, et veluti 
civitate donati. Sic urbs jlla, quz: ab Athenzo (lib. 1, 
cap. 17.) scite dicla erat éreroj τῆς οἰκουμένης, 8888 
abs Theophilo nostro ante Minucii aetatem, appellata 
68. ἐπιτομὺ τῖςς δεισιδαιμονίας. Nam et Tertullianus (de 
Spectaculis, c. 6) dixerat, « in ea consedisse conven- 


nobius, Lactantius , Ambrosius , Augustinum, cum (ἡ tum dzxmoniorum, i curiamque deorum. Interea non 


eamdem causam agerent. Certe quod Octavius de 
Saturno narrat, Lactantius ipsum Minucium auctorem 
laudans repetit, latiusque exponit lib. 1, cap. 11. Ut 
autem Octavius totam fabulam Roman: superstitio- 
nis salse subsannat : sic et ipsorum oraculorum, qui- 
bus tantopere gloriabantur ethnici, vanitatem ele- 
ganter ostendit : ac ante suam quidem zetatem oracu- 
lum Apollinis Pythii desiisse significat : sicuti et Plu- 
tarchus fatetur temporibus Adriani imperatoris plane 
defecisse : Sic enim cum Cliristianze religionis veritas 
jnvalescercet, necesse fuit evanescere hnposturam il- 
lorum τῶν χρηστηρίων. Porro Octavius de dx::monibus 
et eorum , cum abs Cliristianis adjurantur, trepida- 
tione narrat, quod antea Justinus et Tertullianus in 


temere adjecit, illic quidvis colere, jus fuisse, praeter 
Deum verum. Estque profecto memorabile, quod Au- 
gustinus lib. 1 de Consensu Evangelistarum, cap. 18, 
scribit, cur illum unum non coluerint Romani, qui co- 
lebant omnes alios. Quia, inquit, sólum se coli volue- 
rit, illos autem deos Gentium, quos isti jam colebant, 
coli prohibuerit. Cum autem de ipso Christo quzre- 
retur, alia etiam causa fuit, cur senatus reclamaret. 
Porro, ut Augustinus in eo libro multa inculcat, qux 
ex nostro Oclavio repetita videri possent; sic et, 
quod elegauter respondet de excidio Hierosolymi— 
tao, Octavii de eadem re responsionem confirmat. 
Sed singula nunc describere nibil attinet. Redeo ad 
Minucianum auditorium. 


Apolog. et Cyprianus coutra Demetrianum et postea D) Caecilius Christianos accusat, quod « templa tam- 


Lactantius lib. quarto, cap. vigesimo septimo. Itaque 
facile refellit ipsum quoque Ulpianum, Christianos, 
ut impostores, hujus, ut vocant, exorcisationis causa, 
jrridentem Lege 1. de Extiraord. Cognit. Inancs non 
fuisse exorcismos posterioribus quoque temporibus, 
οἱ fuis-e frequentes in Ecclesia, intelligi quoque po- 
test ex Opiato Afro et Augustino, scriptoribus a Mi- 
nucio minime alienis. 

Sed et de Deo unico multa Octavius inculcat, non 
dissimilia iis, qux: Justinus. περὶ Μοναρχ. et Clemens 
Alexandrinus collegerant. Nam et utrumque legisse 
noster potuit. Neque vero pr:eterit, quod Cyprianus 
viget, ipsum quoque vulgus naturaliter appellare Deum 


quam busia despiciant. » Fatetur Octavius. Namen Cle- 
men; Alexandrinus in προτρεπτικῶ antea probaverat, illa 
esse (2) sepulcra. Sed Arnobius lib. vi « templa bustis 
superlata » fuisse ait. Ceternm Christiani alia postea 
ratione ex suorum martyrum sepulcris, non modo 
lempla, sed et altaria effecerunt. Neque non potuit 
Minucius ea vidisse. Sed ita est profecto. Etsi majo- 
res nostri religionis nomine multa facerent in spe« 
ciem similia iis, quxe ab ethnicis fiebant : tamen, 


" Pausanias Eliac. 1, cap. 14. ἀγνώστων θεῶν βωμὸς. 
(2) Clemens Protreptico ad Centei, p. 58. ioni , 
τῶν εἰδώλων τὰ τεμένη, τάφους τινὰς ἣ δισμωτύρια. 


209 


F. BALDUINI DISSERTATIO. 


210 


quia alius erat finis, aliusque usus, sua sacra defendi A rem liumandorum corporum. An is quoque jam tuin 


posse sciebant, etsi aliorum χαχοῤηλίαν damnarent. Sa- 
erificiorum Romauorum ritus quam valde irrident ! At 
qui non dissimilis olim eorum, quz lege divina Ju- 
d:eis mandata erant, forma fuit. 

Etsi autem Christiani xtate nostri Minucii sua tem- 
pla superbe attollere ad exemplum ethnicorum non 
possent : tamen suas saltem habebant cryptas, et 
quasdam eliam zdes et domus sacras in apertis et 
editis locis, ut Tertullianus ait, et lubenter convenie- 
bant ad illa suorum martyrum sepulcra : qus xe- 
μητύρια vVOCabant. Nam et hzc illis permisisse Gallie- 
num imperatorem (qui Minucii zetatem non longo in- 
tervallo attigit) Eusebius scribit. Ridet autem Czci- 
lius, quod Christiani suos jam vita functos, non tam 


in usu esset, cum ibi ageret Minucius, nescio. Ri- 
diculum vero, quod Czcilius, severus scilicet censor, 
Christianos accusat, quia neque unguentis delibuti, 
neque sertis redimiti essent. Mirum, quod interea non 
miratur, eos tamen usos jam tum fuisse oleo et chris- 
mate, Sane sobriam, siccam, frugalemque vitam, hoc 
est, ab unguentis alienam, ipsi etiam ethnici lau- 
dare solebant : et Plato ex sua Republica, quam 
optimam suo judicio fingit, Homerum non ejicit nisi 
unguento perfusum et vittis redimitum, et, ut bic 
noster Octavius ait « coronatum : » cum significa- 
rei sese habere nolle cives tam molles. Ac ne longius. 
abeam, Vespasianus quemdam ungentis madentem, 
et gratias agentem pro impetrata praefectura, aversa- 


mortuos esse, quam dormire dicerent et crederent B tus, « Mallem, inquit, allium oleres. » Sed quid non 


corporumque resurrectionem jactarent. Atqui et apud 
suum Homerum (lliad. a. v. 544) legerat, ὑπνώοντας 
ἐγείρειν, eb apud Virgilimn. (ZEneid. 1v, vers. 214.) 
« Somuos adimere, » cum de moriuis in vitam re- 
vocandis agitur. Quid praterea hic responderit Octa- 
vius, conferri potest cum iis, quz? antea Theophilus, 
Auijenagoras, Justinus, Tertulliaus, eadem de re 
scripsere. Nam hos secutus Minucius est. Ridet Cze- 
cilius (cap. 49.) Christianos, quod cadavera wngant, 
non coroment. Aiqui el Romani, etsi quid agerent 
ignorarent, unguenta funebria habebant. Notus est 
ille Enni versiculus : 
Tarquinii corpus bona femina lavit et unxit. 


Et licet Leges xit. Tabb. servilem uneturam cada- 
verum, ut. ait Cicero (de Legib. lib. n, cap. 94), tol- 
lerent, aliam tamen relinquebant : et ipsi juriscon- 
sulti inter justos funeris sumptus unguenta referunt 
(L. trigesima septima, de Relig. et Sumpt. fun.). Quod ad 
« coronas cadaverun » attinet, fatetur Octavius 
Christianis ineptos videri : et eos propterea in eo 
genere ethnicos imitari nolle. Tertullianus in libro 
de Corona (cap. 45), ait, « a seculo coronari et ipsas 
Libitinas : » Et ipse Cicero pro Flacco (cap. $1) 
memínit « aureze coronz impositze mortuo » cuidam 
« Castricio. » Verum quid antiqux leges Rom. de Co- 
ronis cadaverum statuerent, dixi ad Duodecim Tabb. 
Denique ridet et indignatur C:ecilius, apud Christia- 
nos « cadavera humari, » non « uri. » Verum est ve- 
tus illud, « Risu inepto nihil est ineptius. » Quid Oc- 
tavius ? Simpliciter respondet, antiquam esse suam et 
meliorein sepeliendi consuetudinem. Quod et Arno- 
bius respondit. Nam et post Minucium mola iterum 
hzc quzstio est. Atqui Romani poterant sui saltem 
Ciceronis librum secundum de Legibus (cap. 22) le- 
gisse, qui hunc morem defeudit et confirmat. Et Pli 
nius lib. vn, cap. 54, « Ipsum, inquit, cremare apud 
Romanos non fuit veteris instituti : terra condeban- 
tur. » Sane Teriullianus de Corona (cap. 12) ait, 
Christiano non licuisse cremare, et (ineunte) libro de 
Resurr. carn. ridet eos, qui « atrocissime, » ut ait, 
« exurunt defunctos, » 

Porro Augustinus lib. x1 Confess. significat in ec- 
clesia Ostiensi peculiarem aliquem etiam fuisse mo- 


ohjiceret Cacilius, cum etiam Christianos accuset, 
quia flores naribus supponerent, nec capiti coro- 
nando imponerent? Atqui ipse Lucianus in suo Ni- 
grino ipsos Romanos rectius irridet, quod Christia- 
nos hic non imitentur, et faciant contra naturam, 
planeque nihil aut sapiant, aut sentiant. Adde Tert. 
de Cor. nil. 

Cxterum Czcilius, ut alter Lucianus in Peregrino, 
Christianos irridet, quod colant hominem crucifixum. 
Octavius breviter negat hominem tantum esse, quem 
colant : et regerit, adversarios polius esse ἀνθρωπολά - 
τρας, QUi reges tamquam deos colant, et per eorum 
etiam genium jurent : quin immo gravius puniant ita 
pejerantem, quam si quis suum Jovem jurando sciens 


C falleret. Suspicor hie notari quamdam constitutio- 


nem Alexandri Severi : quz tamen relata est in li- 
bros Juris L. n, C. de Rebus credit. Sane olim Chri - 
stianos noluisse uti tali formula jurisjuraudi, testis 
est Tertullianus in Apologetico. Sed tanto magis mi- 
ror eam posteriorum Casarum Christianorum legi- 
bus commendari. 

C»cilius contumeliose objicit Christianos etiam 
« ipsam crucem adorare. » Negat Octavius. Adver- 
sarius iis, ut furciferis, maledicit. Noster (non enim 
eum pudet crucis Christiane) cruciferos suo modo 
dici non recusat, et de sux crucis signo religioso, 
(quod certe majoribus olim nostris familiare fuit) 
respondet, quod antea Justinus et Tertullianus scri- 
pserant, et postea Lactantius lib. 1v, cap. 27. 


D Nam et quanti. illud fecerit Constantinus, notum est : 


certe ut vulgo res minus esset ignominiosa, edixit 
ne deinceps facinorosi cruci affigerentur. Non desiit 
tamen Julianus Apostata, ut C:ecilius, Christianis 
ignominiam eausa exprobrare crucis cultum, sicuti ex 
Cyrillo intelligi potest. 

Mira est impudentia calumnix. Eo tandem evasit, 
ut nescio qu:e sacrorum monstra Christianis objicercnt 
adversarii, « et qualia demens (1) (ut quidam poeta 
dixit) Egyptus portenta colit. » Audet etiam Cxeci- 
lius fiugere illos « adorare caput asini, » quamquam 
primus hoc non flnxerit. Octavius tam putidam ca- 
lumniam in(ciatione depellit, et id potius de adver- 


(1) Juvenal. Satir. 45 ineunte. 


411 


DE MINUCII FELICIS OCTAVIO 


219 


sariis vere dict posse, recriminando probat, secutus Á cum et ipse Ulpianus scripserit, eum, qui fraterna 


suum Tertullianum ( Apolog. c. xvi), qui et Chri- 
stianos vulgo dictos esse asinarios, et Christum ipsum 
auribus asininis tamquam aliquem Midam ab impio 
pictore expressum fuisse narrat. Talem autem con- 
fictam fabulam esse siguiflcat , quod Cornelius Taci- 
tus mentiendo tale quippiam de Judais reciiasset. 
Veruin et ante Tacitum multis annis Apio Alexan- 
drinus tempore Caligule in Judieis accusaverat 
quamdam ὀνολατρείαν. Cieterüm, cum Josephus tale 
mendacium jam refutasset, minus ignoscendum est 
Tacito, qui in eo perstat : minime vero illis, qui ma- 
jori etiam impudentia Christianis hoe probrum as- 


pergunt. 
Turpius est quod Caecilius eodem pudore clamitat, 


charitate diligitur, etsi frater non sit, recte tamen 
Fratrem simpliciter appellari quod ct in libros ju- 
ris relatum est L. quinquagesima octava de Hared. 
instit. Quin immo et olim ipsos Essxos, ante tem- 
por» Christianorum, ita sese invicem compellasse, 
didici ex quodam Philonis fragmento, quod exstat 
apud Eusebium περὶ προπαρασκενῖς (lib. vim, cap. 19). 

Horrihilius est. alterum, quod objiciebatur, « cri- 
men infanticidii : » ceepitque hxc calumnia paulo 
post tempora Trajani, et ad Constantini ztatem per- 
duravit, et quidem cum tragica suspicione cujusdam 
con:z Thyestes. Sed uude hec suspicio? An quia 
Christiani dicere solerent se vesci corpore et san- 
guine Christi * sicut e diverso narrat Augustinus 


eos « colere nescio qux pudenda. » Ecquo ruit impura B quosdam aliquando existimasse ab Christianis adorari 


maledicentia ? Octavius sue verecundi:e esse intelli- 
git, id lougiori oratione non refellere : interea audire 
cogitur, alia non minus nefanda, cum Czcilius de- 
clamaret nefarios esse Christianorum cetus antelu- 
canos, incesto et parricidio polluios, prope ut olim 
erant Roma Bacchanalia. Octavius talia crimina non 
solum abs suis depellit, sed etiam retorquet in adver- 
Sirios. Quam incesta essent Romanorum sacra non 
est ignotum. Nam et eorum poeta (1), « Neta Bon:e, 
inquit, secreta dex. » Diu etiam humanas victinias 
immolarunt : etsi in aliis gentibus hanc, non jam 
dico sanctam, sed sanguinariam et sceleratam feri- 
tatem reprehenderent. Est autem memorabile, quod 
Plutarchus in Problem. narrat, eos obtendisse ad hoc 


Cererem et Bacchum, cum audirent in eorum myste- 
riis tanti fieri panem et vinum : neque alioqui rem in- 
telligereut. Quid dicam , quod Epiphanius (2) narrat, 
quondam haereticos, qui Guostici et Cataphryges et 
Pepuziani appellabantur, se vero Christianos esse 
mentiebantur, commisisse quod hic Ciecilius omnibus 
Christianis objicit ? Sed an quum fuit, ut viris bonis 
propterea affingeretur, quod ab iis erat alienissimum? 
Adversarii loco probationis obtendebant famam et ru- 
morem. Sed nullo quoque jure id fleri, leges civiles 
pro nostris respondebant, et ipse Quintilianus (2) di- 
xit, « nulli non etiam innocentissimo accidere posse 
fraude inimicorum, falsa. vulgantium, nt sinistro ru- 
more laboret. » Quam vero procul abessent Christiani 


suum factum excusanduni, aliorumque damnandum. C 3b omni homicidio, satis Ociavios. ostendit, cum ne 


Mirum vero Christianis sacra (alia objecta fuisse. 
Fuit tamen vetus et diuturna h:rc calumnia : et qui- 
dem promiscue libidinis suspicionem facile augebat 
quorumdam credulitas, qui alios ex suo ingenio :sti- 
maut, et nocturna proniiscue multitudinis coitio, et 
quia Christiani sese fratres sororesque appellarent, 
atque. etiam osculo sese invicem exciperent. Quid 
dicam, osculo quosdam impudice abusos esse, ut et 
fatetur et conqueritur Clemens Alexandrinus in Pxe- 
dag. Christiani satis multa castissimi sui pudoris te- 
stimonia epponcbant. Sed nihi] audit. impudens ma- 
levolentia, quz ut linguam liabet intemperantem, sic 
neque frontem neque aures habet. Sane et olim 
Apionem tale quippiam de Judaorum coetibus con- 


homicidium quidem in ludis gladistoriis spectare eos 
per suam religionem potuisse narrat, quod et autea 
Theophilus dixit ad Autofycum; e& eodem tempore 
Atheaagoras in Apologia, οἱ latius Tertullianws in 
Hbro de Speciae. et postea Lactantius lib. vr, cap. 39. 
Sed neque ezs pecudis sanguinem gustasse nostrog 
Minucius affrmai : sicuti et TertulHanus. Sie enim, 
quamiA pastoli repetam Nobz legem rorsus talerant, 
multis s:eculis nostri diligenter observasunt, non mi- 
Rus quam Ápostolieum in eadem Synodo decretam περὶ 
πορνείας. Certe quam honestum, religiosum, pudicun:, 
castumque fuerit Christianorum solemue convivium, 
quod &áz»» appellabant, €Cocilias, si verum ingenuo 
dicere, quam improbe mentiri maluisset, intelligere 


finxisse narrat Josephus. Ergo nihil nostris tali in- D potuerat non solum ex Tertulliani nostri. Apologia, 


famia oppressis aliud superfuit, quam, quod .scite el 
eleganter /Eschylus ait, cà» &2x0tux» ἀνατιθένχε τῶ 
χρόνῳ. Non erant impostores, qui verba darent : non 
homines clamosi et impotentes, qui conviciis, malc- 
dictis, libellis faiosis adversarios vicissim opprimere 
velleut. Rebus ipsis falsum refellere, et co tandem 
modo vincere sedendo et silendo malebant : et bona 
interea conscientia sese sustentabant atque consola - 
bantur. Sic bonam causam agebant bene. 

Mirum rursus, C:cilio tain insolentem visam esse 
illam inter eos « fraterni nominis communionem, » 


. (4) Juvenalis Satir. 6, vers. 815. 


sed et sui Plinii quadam ad Trajanum Epistola. Sed 
petulantiam projectze malediceuti: quid refrxnare 
posset ὃ Dixi de eo convivio plura in annotationibus 
ad illam Epistolam, quz jam repetere nihil attinet. 
Utut autem. nocturni Christianorum coetus innoxii 
essent, tamen obstabat Jex Duodecim Tabb. multis 
decretis eonfirmata, et gravia eraut judicia de colle- 
giis illieitis. Nostri vero respondebant, nihil reipubli- 
cz esse periculi a suis coitionibus, quia essent alie- 
nissimi ab omni vel ambitione, vel ullius dignitatis 


2) Epiphanius, Hzresi xr vim, sect. xiv, r 416. 
5) Quintilianus lib, v Instit. Orat., cap. à. 


213 


F. BALDUINI DISSERTATIO. 


214 


cogitatione, nihilque esset in republica, quod affe- À purum tyrannum et nostris infestissimum, domi 


clarent, sed sua essent privata conditione contenti, 
ut Tertullianus in Apolog. respondet. 

Cxterum ut. jam przetereain reliqua capita vel ac- 
cusationis Cecilianz vel Octavianz defensionis, 
illud observare juvat : cum calumniator ingeniosus 
et acer nihil non vel confíngat vel exaggeret , et ma- 
jestaus quzdam leviora crimina adjungat : przte- 
riisse crimen perduellionis, quod et alia antea 
objecerant, et ad reos statim opprimendos inprimis 
idoneum esse videbatur. An id dissimulavit, quia ne 
tenuis quidem ejus esset. sasplcio? Fuit certe per- 
petua hzc majorum nostrorum gloria, quod nullis 
injuriis tam irritari potuerint, ut in principes aut 
tyrannos, etsi ab iis indiguissime vexarentur, hostili 


strangulari Romani curarunt, qui i:li maxime erant 
familiares. An his Christianus ullus adfuit? Septimio 
Severo, qui ad imperium gladiatorio animo viam 
affectabat , sese opposuit Pescennius Niger in Syria, 
et deinde Clodius Albinus in Britannia Galliaque, 
cum uterque tam bono jure armatas, quam Severus, 
sibi esse videretur. Nam et ipse Tertullianus in libro 
de Pallio (cap. 2) hosce non minus, quam Se- 
verum , Augustos aliquando agnovit atque appel- 
lavit. Christiani tàmen in eorum vel exercitu, vel 
faciione nulli inventi sunt. Plautianus, qui principi 
proximus erat, et post eum maxima auctoritatis, 
ut Severus ei Caracalla, a quibus fiebant multa cra- 
deliter, jugularentur, immitti! in cnriam suum prze- 


snimo essent, aut ullis adversus eos conjuratis B fectum, et eodem paulo post irrumpit. An Plautianum 


conspirationibus ( qux& tamen alioqui et speciosz et 
frequentes tunc erant ) assentirentar : aut, quid sua 
patientia, tolerantia , modestia, continentia dignum 
esset, non meminissent, Tantum abest ut essent 
aut turbulenti aut seditiosi, aut immani cupiditate 
uliionis sbriperentur. Nain etsi ea. multitudine septi 
essent, ut facile possent conficere, quod in hoe ge- 
nere instituissent, tamen fas non esse putabant. Et 
vero su: alioqui religionis et principia sustulissent, 
et fundamenta. evertissent. Iinmo vero bumanze 50- 
cietatis vincula omnia dissolvissent. Quid multi etiam 
philosophi ambitiose pradicarent de tyrannicidis , 
notum erat. Sed nostri talibus flabellis incendi se 
non patiebantur : tautum abest, ut religionis nomine 
ad pulilicum parricidium incitarentur. Nihil est prz- 
termissum , quod eos inflaminare posset, et furor 
fieri dieitur ]xsa sspius patientia. Sed eos religio 
continuit, et ad invictam modo patientiam armavit. 
ld vere, de quo etiam quxri hoc tempore audio et 
miror, perpetua plurium s:eculorum historia nos alías 
confirmabimus. Illud modo breviter attiugam, quod 
Minucius dieere potuit, ac paulo ante ejus tatem 
accidit. 

Tertullianus ad. Scapulam ( cap. 2) « Circa ma- 
jestatem, inquit, imperatoris infamamur : tamen 
numquam Allíinisni, nec Nigriani vel Cassiani inve- 
niri poterunt Christianl. » Juvat et alterum ejusdem 
Tertulliani loco, eujus memoriam veterem hisce 
temporibus renovari. plurimum interest, ascribere. 
« Unde, ν» inquii, in Apolog. (cap. 55) c et 
Cassil et Nigri et Albini? onde qui inter duas lauros 
ol*ident Ce-arem? unde qui faucibus ejus cxpri- 
mendis palzestrieam exercent? unde qui armati pala- 
tium irermnpunt, omnibus Stephaunis atque Partheniis 
audaeiores? De Romanis, nisi fallor, id est, de non 
Christianis. » Ne hune quidem locum ex historia 
illustrare gravabor. Avidius Cassius, Syri: legatus, 
adversus M. Antonium imperatorem  surrexerat , 
cum przlexeret se rem publicam restituere atque 
censervore velle, quam Marci dissoluta indulgentia 
pessumdaret. Cliristiani tamen, qui in Marci exer. itu 
adversus Mareomannos tam frequentes fuerunt, 
Cassians factionis nulli fuerunt. Commodum, im- 


Clirisani secuti sunt, quorum interesse videbatur 
tyrannos illos tolli? immo vero potius Severum jam 
deccumbentem illi suo etiam oleo curarunt. sanarunt- 
que , ut testis est Tertullianus ad Scapulam, ubi et 
solemnes Ecclesi: preces pro principibus comme- 
morat. Tum addit : « Ex regula patienti divinse 
agere nos satis manifestum est, cum tanta hominum 
multitudo, pars pene major civitatis cujusque, in 
silentio et modestia agimus. Absit enim, ut Indigne 
feramus ea nos pati , qu: optamus : aut. ultionem ἃ 
nobis aliquam machinemur, quam a Deo exspecta- 
mus. » Non dissimilia sunt, qui repetit in Apolo- 
getico, et digna suut, 45:8 his quoque temporibtus 
inculcentur. Certe ait, Christianos facile (1) « paucis 


€ faculis vel una nocte » potuisse sese ulcisci, si aut 


fuissent, aut esse voluissent ( quod tamen jam a 
temporibus Neronis dicebantur ) incendiarii. « Sed 
absit, inquit, ut aut fgni humano vindicetur divina 
secta ; aut doleat pati, ín quo probatur. » Ait, illis, 
si aperte agere, et vim vi repellere voluissent, mi- 
nime defuisse « vim nmerorum et copiarum. » Sed 
inquit, « apud istam disciplinam magis occidi licet , 
quam occidere. » Ait illos etiam sine armis potuisse 
vincere secedendo, et vacuum Romanis suum orbem 
relinquendo, si alio migrare voluissent. Tum enim 
defuissent, quibus imperasset Romanus imperator. 
Adeo pauci supererant, qui non essent Christiani. 
Sed nostros et cives manere voluisse, et ad hostes 
Romanorum transire noluisse signiflcat, et interea 


D iamen ἃ Romanis appellatos esse non hostes modo, 


sed et principum et humani generis hostes. Ceeterum 
tam injusta et aperta fuit hzc injuria, ut ipsos tandem 
hostes Christianorum puduerit tam et ingrate agere, 
et loqui impudenter. 

Ergo Czcilius, quantumvis esset impudens, eru- 
buit iis aliquod  perduellionis erimien affingere. 
Quidvis aliud objicere, carpere, mentiri, calumniari 


(1) Tertnllianus Apolog. cap. xxxvn. « vel una 
nox pauculis faculis largiter ultiones posset operari , 
ei malum ma!o dispungi penes nos liceret. » Mentem 
Balduinus magis, quam. verba Tertulliani expressit : 
at in mox sequentibus ipsa verba ex eodem loco Apo- 
logetici. ( LiNpNER. ) 


215 


DE MINUCII FELICIS OCTAVIO 


916 


maluit. Sed neque Christianis « adscribit causam pu- À verbis ) proculeat. Sed Thrasonicos e'us spiritus 


blicarum calamitatum :»quod tamen eo tempore alii ad- 
versarii odiose facere imprimis solebant. Tristissima 
sane :etate Minucii erat facies Romani imperii, horri- 
bilisque dilaceratio atque confusio. Quid dicam genus 
omne malorum tunc inundasse? orhemque et con- 
cussum et permixtum bellis, incendiis, inundatio- 
nibus , terr:e motu, civitatum ruinis, gentium regno- 
rumque excidiis, denique confectum et faine et peste 
publica? Non committit tamen Cxecilius, ut ( quod 
vulgus tunc clamitabat, et ante postque multis seculis 
jactatum est) calumniaretur, Christianis totum illud 
chaos acceptum ferri debere, eorumque sanguine 
esse expiandum. Ante Minucii ztatem Tertullianus, 
« Si , inquit, (1) Tiberis ascendit in arua, si coelum 
stetit, si terra movit, si fames, si lues, statim, 
Christianos ad Leonem, » acclamatur. Non minus 
odiosa et immanis erat acclamatio tempore Cy- 
priaui, ut ex hujus ad Demetrianum Epistola satis 
apparet. Eadem et tempore Arnobii. Nam et hic in 
suis adversus Gentes libris laborat, ut hac publici 
odii et invidie flamma nostros liberet. Quid ipse 
postea Symmaclius ? nonne audet talem rursus canti- 
lenam canere? Certe dignuserat, qui audiret, quod 
aliquaudo Roin: post mortem Commodi acclamatum 
est, (2) Delatores ad Leonem. Sed nostri ab san- 
"guine et uliionis cupiditate erant alieni. Ambro- 
Sius non passus est eun in crimine tam falso diutius 
exsultare. Sed cum non multo post urbs ipsa capta 
atque direpta fuisset, non erubuerunt impii calum- 


niatores talem postremo cladem religioni Christiange C 


adscribere : coactusque est rursus Augustinus tam 
tetrz? maledicenti:e occurrere. Nam et propterea se 
suos de Civitate Dei libros scripsisse fatetur. Agit 
ergo minus maliiiose Cxcilius, qui aliorum exemplo 
talem facem in nostros non contorquel, neque eorum 
innocentiam tam indigne onerat. Iuimo vero iis, ut 
miseris, ut victis, uL servis, ipse tamquam magnis 
victoriis elatus, et sumia felicitate cumulatus, su- 
perbe iusultat : et hoc nomine tam illorum religionem 
fastidiose deprimit, quam suam gloriose attollit su- 
persütionem. Sic enim profani homines ex fortuna 
el rerum successu pendent. Sic ipse Cicero pro 
Flacco contumeliose exagitat Judieorum el gentem 
et sacra. Sed et Apionem Jndiis servitutem οἱ xrum- 


altiori animo despicit Octavius, iis iue sanciam quam- 
dam superbiam opponit, qua et in paupertate divites, 
etin servitute libeiíi, et in media denique morte 
victores essent nostri. Utut autem Cieilius initio 
despumaus, el inlemperanter convicia profunderet , 
et minas efflaret, et ampullas horribiles projiceret, 
denique Cliristo insultaret : tamen veris victus paulo 
post cedit : neque arbitri judicisque Minucii senten- 
tiam exspectat, sed ultro illi occurrit. Admirabilis 
profecto conversio, przsertim tam repentina. Sed ea 
ostendit, sauabiles multos Rome fuisse, qui vide- 
bantur alioqui depositi et deplorati : veritati vero 
errorem facile cedere. Ergo Czcilius quadam veluti 
in jure cessione Octavio vindicanti addici poterat. 


B Certe vinci dedique non recusat , et Octavianz ora- 


tionis quodam quasi fulmine perculsus, tamquam 
alter quidam Paulus, subito religionem , quam iguo- 
rans oppugnaverat , admonitus complectitur. 

. Vellem autem , Minucius nobis quoque exposuisset 
totam hujusce μετανοίας historiam: ut et, qua lege, 
qua conditione, quibus sponsoribus, quo ritu, qua 
cxrimonia, Cacilius Romam reversus, in Ecclesi: 
collegium et communionem cooptatus luerit , intelli. 
geremus. Nam et antiqui illius imoris memoria expe- 
tenda est. Sed quod Hieronymus ad Clironica Euse- 
bii, et Augustinus lib. vi. Confession. ( cap. 2) 
narrat de duobus aliis ejusdem et conditionis, et or- 
dinis, et gentis, et ingenii viris, Arnobio et Viclori- 
no: cogitemus factum quoque esse de Ciecilio. Iumo 
vero hic Czxcilius fatetur sese, posteaquam intelle- 
xit quid non sit vera religio, desiderare intelligen- 
tiam, cognitionem, institutionem religionis vera; 
eam vero catechesin in diem sequentem fuisse reje- 
ctam Minucius scribit. Sed tanto magis doleo, aite- 
ram hanc scholam, qux Minuciani libri optima et 
maxima pars fuisset, uon editam esse: saltem non 
exstare. Nam neque satis est falsum refellere, verum 
etiam docere oportet : ut et, quid non sit, et quid sit 
Deus aut religio, exponatur. Sed bene habet : quod 
lic desideramus, sarcire potest Augustini liber 
de Catechizandis rudibus, qui et leges et formulam 
veteris catecheseos eleganter describit: et quomodo 
sit agendum cum doctis et litteratis, etiam monet: 
neque dissimilem Minucii atate credo catechesin 


nas, tamquam falsz religionis testimonia, confi- D fuisse, et his quoque temporibus non observari mi- 


denter objecisse, ex Josepho iutelligimus. Mirum 
vero, post tempora quoque Constantini, Julianum 
jmperatorem nostros eadem ratione impetiisse , siculi 
ex Cyrilli responsionibus cognoscimus. Quanto id 
magis potuit Csecilius , qui Christianos, nisi afflictos, 
miseros, pauperes, nullos viderat? itaque magno 
supercilio et fastu et contemptu in eos despuit, et 
tamquain καθάρματα καὶ περιῴψήματα ( utor Apostoli 


(1) Desunt quzdam ex Tertulliani Apolog. cap. 40. 
ita supplenda : Si Tiberis ascendit ad mania, si 
Nilus non ascendit in arva, si. celum stetit, et aic 
reliqua. ( LiNDNER. ) 

(2) Lampridius Vita Commodi cap. 18. et hauc 
et similes acclamationes prodidit, (LiwbNER.) 


ror. Juvat autem, ut Cacilium audivimus aceusa- 
lorem et adversarium, nunc rebus conversis spe- 
ctare catechumenum. Catechumeni tunc etiam appel- 
labantur « auditores, » vel « audientes, » sicuti ex 
multis Tertulliani locis apparet: erantque imprimis 
dociles, minimeque refractarii: quod et ipse Lucia- 
nus in Philopat. indicat. Contentios:e itaque dispu- 
tationes nulle cum iis erant: sed placidis monitio- 
nibus religio docebatur. Post catechesin qui jam sua 
nomina Ecclesi: dederant, ut Baptismo initliarentur, 
appellati sunt « competentes : » eorumque rursus in 
ordine C:ecilium jam nostrum conspicere juvat. Post 
Baptismum candidatus denique particeps flebat τῶν 


217 


F. DALDUINI DISSERTATIO. 


218 


μυστηρίων, à quibus antea procul abesse jubebatur. A prudentia magna et cautione maxima opus esse 


Neque sane de iis, aut promiscue disputare , aut co- 
ram profanis hominibus disserere, majores nostri 
solebant. Testis est Theodor, (1) in Eran. Nam illa 
religiosius atque adeo timidius tracianda esse sen- 
ticbant: el quorsum alioqui res evaderet, longe pro- 
spiciebant. faque licet, cum accusarentur eorum 
συνάξεις, Imagna causa esse videretur , cur exponere 
deberent quidquid in iis ageretur; tamen de myste- 
riis nihil dicunt in foro, neque de iis cum adversariis 
80! contendunt aut litigapt. 

Atque h:c quidem hactenus breviter prz:monere 
visum fuit, ut ad Octavii Minuciani lectionem viam 
veluti premunirem, qu et Christianarum antiquita- 
tum memoriam nobis commendet, et ad eam reno- 


fateor : et. cum lex nova rogatur, fertur smpo 
illud Uti rogas , sz pius istud Antiquo, nobis ut oc- 
currat atque placeat, necesse est, resque postulat. 
Insculptum Rom: in. veteri marmore esse dicitur, 
CANDIDA FULVO NOBILIOR AURO FELIX ANTIQUITAS. 
Sed ejus prejudiciis infeliciter abuteremur, nisi 
liberum jntegrumque judicium in iis discernendis 
atque diligendis adhibeamus : ne vel confuse omnia 
misceamus, vel malitiose prietereamus , qux imitari 
nos oportet, vel etiam, qua huic ztali non cou- 
veniunt, intemperanter urgeamus. Cum olim de 
testamentis ageretur, lex quzdam civilis respondit, 
« retinendum esse morem fidelissimze vetustatis. » 
L. xvi. Cod. de Testam. Cumque de finibus et 


vandam nos excitet, qui et alioqui Romanas tanto B ordine gubernationis ecclesiasticze quereretur, audita 


studio persequimur. Átque utinam qui Rom:e sunt 
docti homines, et nullum non etiam lapidem revol- 
vunt, nullamque non in ipsis lapidibus litteram ob- 
servant, ut antiqua reipublice aliquid eruaut: ve- 
teris quoque Ecclesie. monimenta (quibus eadem 
urbs abundat) colligerent, pluresque, qui in ea et 
vixerunt, et sepulti sunt, Minucios excitarent. Satis 
jam, satis est novorum de Religione libellorum. Ve- 
teribus potius in lucem revocandis hujus generis 
reliquiis operam demus: et simus aliquaudo docte 
antiquitatis potius, quam inanis novitatis studiosi : 
majorumque nostrorum imagines et intueamur, et 
aliis, ne novi homines esse forte videamur, ostente- 
mus. Neque tamen, etsi eadem eorum religio ani- 


in Niceno concilio est illa vox: TA APXAIA ΕΘΗ 
KPATEITAO. Nulla tamen fuit superstitio , qua intem- 
peranter, atque impotenter urgeret , quod reipubliczà 
salus repudiaret. Et ut sapientes jurisconsulti , ubi 
de magistratuum jure quaestio esset, graviter respon- 
debant, non solum spectandum esse , quid Rom fa- 
ctum sit, sed etiam quid fleri debeat. (Lege duodeci- 
ma de Offic. Pras.) Sic etiam spectare debemus, non 
solum quid majores nostri fecerint, sed et quo tem- 
pore, et quave conditione, aut quali fine: neque 
non meminisse quoque oporlet, quod lex quedam 
monet, non tam exemplis quam legibus judicandum 
esse. Ergo facio perlubenter, ut et jurisprudentiam 
et historiam conjunctim aut colam, aut saltem co- 


musque idem fuerit, eadem quoque semper facies C lendam esse s:epe profitear : et quidem utramque in 


fuit, idemve status. Non enim semper vexati abje- 
clique jacuerunt, neque tam aut ingrati aut inepti 
fuerunt, ut optimo jure optimaque conditione esse 
recusarint, cum hoc iis licuit per principes Chris- 
tianos : neque tam fatni, ut hoc beneficio non uteren- 
tur : neque tam iniqui, ut, si quid in suis imperato- 
ribcs desiderarent , pganorum ( ut loquimur ) tyran- 
norum loco eos haberent: neque tam morosi, ut 
publice tranquillitati nihil quidquam condonarent. 
Loquor de iis, qui non fuerunt degeneres. Sed li- 
berz Ecclesi» splendorem non vidit Minucius : ser- 
vientis modo squalorem vidit. Nostrum vero est, 
ulrumque statum , et utriusque temporis conditionem 
recte considerare atque discernere: et hoc externz, 


utroque genere , humanarum dico et divinarum re- 
rum , sive civilium et ceclesiasticarum. Nam et earum 
intelligentia atque imeinoria talem horum studiorum 
conjunctionem requirit: ut, si Tiberius imperator 
recte judicavit , militarem disciplinam ( quod ait (2) 
Suetonius ) ex antiquitate esse repetendam : nos 
multo magis sentiamus rectiusque dicamus, civilem 
el ecclesiasticam bona flde judicioque bono inde rc- 
peti debere. Interea vero, quia varie eL periculose 
hic errari posse sentio , iterum iterumque obtestabor 
omnes bonos et cordatos , ut a factionibus aversi , et 
a studio partium alieni, primum vetustati tantum 
auctoritatis tribuant, quantum illi debetur : deinde 
placide cogitent atque observent, non solum quid 


ut ita loquar, formz temporumque discrimen pru- D veteres Christiani , tempore Minucii , facerent. cum 


denter observare , ut et antiquitatis memoria, et ma- 
jorum nostrorum exemplis recte utamur. Hic enim et 


(1) Theodoretus, Cyrenensis episcopus, in Dialogis, 
gibus Éranistt? nomen dat, Dialogo 2, pag. 159. ed. 
ἦρε. it Orhodoxum inducit Eramisize, de S. Eucha- 
Tislia interroganti , respondentem : οὐ xp? σαφῶς εἰπεῖν" 
εἰκὸς γάρ τινας ἀμυήτους παρεῖναι. Νοη decet aperte loqui: 
fortassis adsunt mysteriis nondum initiati. Relert Era- 
nI$les : αὐἰνιγματώδως ἡ ἀπόχρισις ἔστω. Proponatur. ergo 
tn forma cnigmatis responsio. 


aliud non possent : sed et quid optarent, et ubi pos- 
sent , faciendum esse statuereut : el vero , quid tan- 
dem, cum liberi fuerunt, fecerint, ut et rempubli- 
cam et Ecclesiam recie constituerent. 


(2) Suetonius Tiber. cap. 19. Disciplinam dcerrime 
exegit , animadversionum et ignominiarum generibus ex 
antiquitate repetitis. 


35» e» «- 


PIUEFATIO. 


AD PRIMAM LINDNERI EDITIONEM PRAFATIO 


JOANNIS AUGUSTINI ERNESTI. 


———9Q-6-———— 


Docto el christiano lectori salutem. 


In institutis eorum, per quos bonarum litterarum 
omnium , imprinisque sacrarum, intelligentiam at- 
quc scientiam Deus reddidit generi humano, hoc re- 
perio fuigse, ut et ipsi sacra cum humanis conjun- 
gerent, nec minus studiosi essent legendorum veteris 
Ecclesiw*, Gr::cze Latin:que, scriptorum, quani qua 
ab antiquioribus Grxcis et Romanis accepta tenerent, 
el ejusdem conjunctionis auctores suasoresque essent 
iis, qui se ad eorum disciplinam auctoritatemque con- 
tulissent. Ne exempla e longinquo repetamus, exter- 
nisque de populis, Erasmus. quem in principihus in- 
stauratoribus humauitatis erudite numerant omnes, 
non minus curaverat, 1 in scriptis antiquorum Ec- 
clesi& Doctorum versatus es-et, quam in profanis 
Grzcorum οἱ Latinorum, nec plus ei debet antiqui- 
tas Grxca et Romana, quam Ecclesiastica, ut qui 
haud paulo plura volumina Ecclesi veteris Docto- 
rum, quam classicorum auctorum, ad fidem codi- 
cum recensuit, castigavit, Ulustravit. [u nostris autem 
terris, primum, qui in hac ipsa Lipsia nostra funda- 
tor bonarum litferarum exstitit, Petr. Moscllauns, 
112 Grxcos οἱ Latinos scriptores interpre'atus est, ut 
pariter ad intelligentiam et lectionem | PP. interpre- 
tandis Seripturis S. et przelegendis poetis ecclesias. 
ticis, adolescentes zmulantes ejus studia, hoc est, 
florem juveututis, adduceret. Qnam disciplinam ab 
eo acceptam retinuit, et suis tradidit Casparus Bor- 
nerus, vir et ipse, ut. judicat Joach. Camerarius (in 


Vit. Ph. Melanchth. p. 1A ) ad disciplinas fundandas (c 


natus, cui. Lutherus et Melanchthon. tantum in. [iac 
Academia tribuerunt, quantum nemini. Cujus rei 
auctorem. idoneum habemus Georgium Fabricium , 
schol e Bornerian:e a'umuum, qui eamdem ah co dis- 
ciplinae formam accepit. Nam in Epistola, qua Ale- 
xaudro, Martishurgensis pr.esulitus. administratori 
eommendat corpus. poetarum. Christianorum, | ait : 
« Sce Leips:e audivisse Casp. Dornerum, liymnos Pru- 
dentii interpretantem eruditissime : eamque  lectia- 
nem illum, a viro clarissimo Petro Mosellano sibi 
quasi per manus traditam, fideli possessione ad nsum 
publicum nultos annos retinnisse (1). » Nec ab ea 
ratione. recessil Joachimus Camerarias, tertius. de 
nunero eorum, qui litteras apud nos. lundarunt, 
quem studiose diligenterque tractisse scriptores eccle 


(4) A. Bornero etiam Prudentium editum esse Lip- 


sic « iscas licet e G. Fabricii Comment. in. Poet. Christ. 
p. οὐ init. 


A siasticos, et disciplina Mosellani arguit, ct clare docent 


Notationes figurarum sermonis Domini J. C. et Aposto- 
lorum, et alii libelli, ad rem ecclesiasticam pertinen- 
tes. Quid dicam de illo Germanie pr:eceptore Phi- 
lippo? quem, quis uescit, eum summas esset litteris 
in grzecis latinisque, qunad e poetis, oratoribus, his- 
toricis et philosophis non Chrisiianis, discuntur , 
eumdem principem illis temporibus in. his pra:sertim 
terris, fuisse literarum eceJesiasticarum, ita versa- 
tum in omni genere scriplorum veleris Ecclesiz, ut 
nihil aliud, nisi hus, tractasse videri posset. Atque, 
quod magis mirere, in eo genere prope adhuc ju- 
venis ita profecerat, ut in colloquio, quod iu hac urbe 
de religione, auctore Georgio, duce, a. upxix fuit, dis- 
putanubus cum Eccio Theologis, Carolostadio et Lu- 


B thero, etiam loca Patrum subjiceret inter. dispntan- 


dum, quibus illi adversus Eccium uterentur. Ex quo 
intelligi potest, banc tum disciplinz formam in Ger- 
maniz locis, quz bonis litteris plurimum tribuerent, 
fuisse, ut utrumque genus litterarum, a prima prope 
pueritia, eonjungeretur. Ejus porro discipliuze dili- 
gentem custodem, et apctorem ac commendatorem 
patria nostra habuit Georgium Fabricium, ut illa 
ipsa, quam ante comimemoravimus, Epistola declarat, 
iu qua graviter queritur eos, qui latin: elegautize 
giudio-i esse ac videri velint, negligere plerumque 
Scripta antiquorum Ecclesi:x Doctorum, quorum lec- 
tio egregiam doctrinam Ecclesimque utilem suppe- 
ditet, pietatemque alat, cujus haud paulo major esse 
deheag, anam eleganti:e, cura. Quid? Barthium. R«i- 
nesium, Rivinum, Rittershusium et baud paucos alios, 
quis satis cognitos liabet, quin sciat, eos in cztera, 
latinarum imprimis litterarum, scientia, etiam lioc 
genus diligentissime iraetasse, coluisse atque ΟΓ- 
nasse? Quam multos alios de recentioribus littera- 
toribus possum. commemorare, qui plurimum huic 
generi scriptorum legendo tribuerunt: in his jo. 
Frid. Gronovium, unum omnium elegantissimum Ro- 
manormn scriptorum in!erpretem, qui non minus 


D bonis observationibus antiquos. scriptores ecclesias- 


ticos illustravit et castigavit, quam Romanos. 

Kam autem rationem multas οἱ magnas utilitates 
habere, plurimum etiam delectationis non illiberalis, 
facile doceri potest, Ae primum, quod litterarum 
Groiecarum et Latinarum. instaurationem profuisse ad 
insLiurandam doctrine sacre puritatem et. integri- 
tatem, una οἱ con-entiente voce, litteratores pariter 
atque theologi eruditi praedicant, id profecto liac ma- 
xime de causa contigit, quod earum litterarum stus 


921 


PRAEFATIO. 


dium cum divinorum primum, deinde vero etiam & Ac nescio, an nunc quoque vendibilior litterarum 


veterum Ecclesi: Librorum lectione et interpreta- 
Gone conjunctum est. Etenim ill: litterz etsi hanc 
vim habere potuere, ut ingenia ad eleganti: sensui 
acuerent, et ejus amorem incenderent, tamen, si in 
lis, hoc est, in profanorum librcorum lectione se con- 
tinuissent earum stodiosi, nihil aliud nisi. contemp- 
tum eorum suscipere potuissent, qui rerum divina- 
rum scientiam traderent, propterea, quod eorum 
disciplina barbari: sordibus contaminata et obscu- 
Tata esset. ἃς quod traditum est de nonnullis illius 
temporis litteratoribus, eos abhorruisse a religione, 
et divina contempsisse atque risisse, id si ita est, 
et non potius criminandi et invidix faciend:e causa 
tum a barbaris hominibus, qui contemptum sui ul- 
cisci cuperent, confictum est, quod doctissimi qui- 
dam viri existimant, nescio, an iis accilerit pro- 
pterea, quod in legendis tractandisque libris genti- 
lium acquiescerent, eorumque elegantia et suavitate 
ita capti tenerentur, ut nihil aliud attingere cupc- 
rent aut sustinerent. In quo facile accidere potuit, 
ut disciplinam religionis judicarent e stupore et stul- 
tiia eorum vel hominum qui eam tum profitercn- 
tar, ve]. librorum de religione, qui in manibus ho- 
minum essent. Enimvero cum quidam his litte- 
ris imhuti ad veteres Ecclesi: Doctorum libros 
Gr:ecos Latinosque cognoscendos se dedissent, quo- 
rum intelfigendorum facultatem illarum litterarum 
scientia dederat, tiim vero δ᾽ ipsos Libros sacros 
rectius intelligere discebant, et quod vulgaris disci- 
plina theologi: habebat stultitizs et. inscitize, id ei 
vitio hominum indoctorum et barbarorum additum, 
intelligehant. Q&a re incensi sunt animi ad studium 
liberavd: divine doctrine ab. sordibus errorum. et 
ineptiarum scholasticarum, quibus per tot smcula 
contaminata et oppressa jacuerat. 

Atque ut littere liumaníores hae ratione pro- 
fucrunt religioni, sic iis vicissim religio, earumque 
cum scriptorum Ecclesiasticorum lectione conjunctio 
plurimum profuit, Etenim cum Sophist:e et Theofo- 
giste barbari ante clamassent, Pitteras illas ohe-se 
religioni , aut certe in verbis, fabulis , inanibus his- 
torils versari totas , nihi! prodesse disciplinis majo- 
ribus , ἃ rebus magnis et utilibus ad religionem vacuas 
esse, eamque ob causam inutiles, ncc dignas studio 
juventutis , quod jactatum etiam ín hac Academia 
traditur, eum Rhagims /Esticampianus eas docere 
coepisset, Andrea Delitiano eum quintam in cirra 
rotam vocante, os iis obturatum est tum , eum e» 
Jitter:. ad sacrorum Librorum , ad Ecclesix Patrum 
intelligentiatm translat:e. essent , intelligereterque , 
per eas aditum dari ad veram sacrorum librornm 
interpretationem et ad veram Theoloyix scientiam. 
jMaque eum P. Mosellanus | interpretari. coe»isset 
Epistolas Pauli, in quo maxime , nt tum erant tem- 
pora, adjuvabatur Patram Grzcormn et Latinorem 
lectione , tanti conerirsus jnventntis snnt facti , et ad 
]Has ipsas , et ad c:eteras ejirs leetiones, ut jain victi 
jacerent , qui bonis litteri& ante essent adversati. 


humaniorum bona merx foret in Academiis , si 
earum disciplina enm sacris tali modo conjunge- 
retur ab eormn doctoribus, qui in plerisque locis 
prope soli sedent in scholis. Nam et per se utilior 
disciplina humanitatis redderetur, ei facile intclli- 
gerent juvenes , eas litteras sibi non modo, qu:e nunc 
vulgaris opinio est, ad qnalememnque latine scri- 
bendi facultatem profuturas , quam permulti ne ex- 
petunt quidem , quod ejus sibi pro institute vite ra- 
tionibus exiguum aut nullum usum vident fore , sed 
etiam , et multo quidem magis, ad doctrinz utilis 
copiam , ad quam ipsam et expetendam paulatim 
allicerentur , et comparandam adducerentur. | 
Neque enim profecto dici hoc vere potest, nom 


B habere Doctorum veteris Ecclesi: libros , quo pos- 


simus in omni genere doetrinz , quod habeat aliquam 
vel eum religione conjunctionem, vel ad sacram scien- 
tiam hene traetandam utilitstem , juvari. Longum 
foret demonstrare , quid ab iis przesidii ad Theolo- 
giam , ad interpretationem Seripturarum sacrarum , 
ad sacram civilemque historiam , ad Geographiam 
ütramque , ad alias artes ac disciplinas, et quomodo, 
peti possit. Integri commentarii hoc argumentum est , 
quem nunc non scribimus. Ad eloquentiam cam, 
qua in templis uli convenit, quantam copiain rerum, 
argumentorum , imprimis popularium , sententiarutfn 
maxime optimarum , etiam acutorum et venustarum, 
suppeditabit ea lectio recte instituta , hoc est, si 
doctor , in hoc genere librorum versatus , | indica- 
verit, quid in uno quoque sit ad hanc rationem utile. 
Sunt enim in. hoc gencre sane multi cgregii et οὐ» 
piosi , ut nihil dicam de Chrysostomo , et aliisGrecis, 
eloquenti* nomine claris, Tertullianus , Cyprianus, 
Augustinus , imprimisque Ambrosius cum Salviano , 
Petro. Chrysologo , et, quod quidem ad copiam δο- 
Harum , acutarum , eli venustarum. sententiarum 
attinet , quarum in eloquentia ecclesiastica usus St, 
omnium principe, Bernardo, qui nullam aliam ob 
causam mellifluus dictus est. Atque. liatic. senten- 
tiarum copiam ex talibus tanto salubrius hauserint 
studiosi , quod de religione vera seripti sunt, iisque 
legendis etiam sensus pietatis excitabitar , aletur , et 
eonfirmabitur , quod in Christionorem veterum , 
eiiam poetarum , lectione imprimis speetabat. Geor- 


D gius Fabricius : « Non enim, » inquit , (Praefat. ad 


Poet. Christ. p. 4) « linisstaudiorum et doctrine unicus 
est , ut linguam perpolitim et volubilem habeas , sed 
ut colatur et abundet rerum magnarum et utiliam 
scieuiia animus. Omnino autem. nulle res majores, 
frictnosiores , et digniores sunt, quam pietstis et 
religiouis scientia , συ: peii ex his seriptoribus po- 
test : in quibus etiamsi Jia non excellunt , tamen 
leetorem ineliorem et sanctiorem possunt dimittere.» 
Sed profecto inscitia nostrorum tempornm et ignavia, 
quie etiam apud Theologos ia hac parte longe lateque 
dominatur , nimis humiliter sentit de hoc toto geuero 
scriptorum , quod tamen aat omnino tion novit , aut 
vix aliquando per leves et raras occasioires quasdam 


925 


PIUEFATIO. 


234 


( lioc est , ad testimonium citandi causa , sed fere ex À simum videtur, proponi et commendari eos libros, 


indicio novitiorum scriptorum ) iuspexit. Ego , ut in 
ea parte me contineam , quie ad eloquentix studia 
maxime pertinet, unam Cypriani Epistolam de lon- 
gioribus , et accuratius scriptis, velut secundam, 
Ambrosii item eam, quam Symmaclio, paganicze re- 
ligionis conservationem ab imperatoribus disertissima 
epistola petenti , opposuit , vel Bernardinam , qua 
S. Theoderici Abbati Guilielmo , apud quem delatus 
erat, quod studiose detraheret de Cluniacensibus 
monachis, ita se purgat , ut eoruin vitia omnia ex- 
primat: has igitur , ut-alia similia taceam , longe 
pratulerim omnibus latinis Pauegyricis , qui Pliniano 
gubjiciuntur , parum abest ; quin etiam ipsius Plinii 
ambiguis argutiis , et assentationibus erudilis , prop- 
ter quas Panegyricum ejus admirantur. Venit in 
mentem , dum Bernardi mentionem facio , librorum 
ejus de Consideratione, ad Eugenium ΠῚ. P. R. scrip- 
torum, 4108 nuper in bistoria Eccl. lectionibus 
commendavi studiosis. Sunt ii sane , ut czetera istius 
viri, et Patrum Eccl. fere omnium , scripta , de Lud. 
Vivis verissimo judicio , non pellucidz, sed pertur- 
batioris aqu? , hoc est , non omnino purz latinitatis 
et elegantis : at scripti, ut puto, ad imitationem no- 
bilissima Epistolz? Ciceronis ad Quintum Fr. de bene 
administranda provincia , cujus etiam sententias quas- 
dam habet, quamquam alia veste iudutas ; at. in iis 
non minori arle, nec minus molli articulo , tractat 
Eugenium , quam Marcus fratrem , hortans per lau- 
dem , εἰ ita. przsceribens bene gerendi Pontificatus 


qui maximam abeant conjunctionem cum czteris 
istius ztatis studiis, vel rebus, vel genere dicendi. 
Dubitari autem non potest, quin ejus generis sint 
maxime libri ii , qui religionis Christiane veritatem 
demonstrant , el superstitionem paganicam oppu- 
gnant. Nam rerum, primum, magna pars vel nota est 
ei :elati e gentilium scriptorum , poetarum maxime , 
lectione , quod efficit intelligentiam eorum librorum 
faciliorem, vel lucem vicissim affundit illis libris, in 
quibus cognoscendis tum maxime versari debet. Est 
etiam «ἰδία ipsa classicis scriptoribus conjunctissi- 
mum hoc genus, cum maxima pars ex eo sit teni- 
pore, quo superstitio gentilis dominabatur. Ipsi vero 
auctores eorum librorum, etiam qui serius vixere, ut 


B Augustinus, Orosius, et alii, vel magistri eloquentizo 


fuere, quod de plerisque traditum est, vel ejus et hu- 
mauiorum litterarum omnium studiosi imprimis. lta- 
que in iis cura dictionis et artificium dicendi ac dis- 
serendi magis fere, quam in caeteris apparet. Nam si 
qui habent aliquid impuritatis in verbis, aut in di- 
cendi genere duri et borridi, ut Arnobius, id fere a 
patria traxere. [ἢ quo potest caveri juventuti, ne inde 
aliquid trahat, si indifferantur ad id tempus , cum in 
bene scribendi ratione, saltem quoad puritatem ver- 
borum, aliquid firmitatis sunt consecuti. Mihi initiuin 
talium librorum legendorum fuit Minucius Octavius, 
in quei primum incidi in schola Portensi, in qua 
tum buie lectioni aliquid tribuebatur, de magistro- 
rum commendatione, nec facile erat de provectiori- 


rationem , ut omnia Pontificum , quales illis tempo- C bus, qui non unum et item alterum talem scripto- 


ribus erant, Eugenii ipsius , auleque Pontifici 7 οι 


cleri universi vitia clarissime describat, servaus 
ubique decorum , et offensionem vitans, Itaque cum 
primum illos libros legere ceepi , quamquam assuetus 
purioribus et elegautioribus , tamen ita metenueruni, 
ut abeis non ante , quam ad finem perlegissem , dis- 
cesserim. Quod si talibus legendis ipse teneri potui , 
cum tan studiose principes eloquentiz& Grac Lati- 
nrque, nec, ut opinor, sine sensu elegantize , trac- 
tarem , et inde fructum doctrine. capere , qui mihi 
nequaquam contemnendus videretur : alios, minus 
istis humanitatis studiis deditos , minus etiam in iis 
provecios, non delectari, uon adjuvari posse ad doc- 
trinam putem ? 

Sed sicut in antiquioribus Grecis et Latinis, quos 
classicos vocamus, ordo quidam, accommodatus :etati 
profectibusque discentium, pr:scribi a magistris 
humanitatis solet : sic etiam in hoc genere ratio qu:- 
dam talis adhiberi debet. Neque enim omnia omnibus 
apta sunt, aut omni tempori, studiisque omnibus. 
Alia juvenilis etas desiderat, cum litteris Grzecis et 
Latinis maxime vacat, alia cum in altioribus Theolo- 
gi? studiis versatur, alia in principiis, alia cum lon- 
gius in iis progressa est, cum ad perfectionem quam- 
dam et copiam doctrinz aspirat. Ac mihi non hoc 
jam est. iustitutum, ut de universa legendorum Pa- 
trum ratione et ordine universo disseram : de initiis 
ojus studii satis erit monuisse. Iu quibus mibi rectis- 


D 


rem, poetas etiain aliquot Christianos, haberet, quos 
per dies dominicos, aliosque festos, legeret. Atque 
hiuc mihi primum injectus est amor scriptorum Ec- 
clesiasticorum, qui post etiam confirmatus est, cuin 
οἱ litteratores maximos viderem iis multum tribuisse, 
et priucipes Theologorum , primum ἃ praeceptoribus 
audirem, deinde ipse viderem, inde a Lutheri tem- 
poribus, Patrum scriptis cognoscendis plurimum stu- 
dii tribuisse. | 

Quo magis probavi Viri doctissuni, Jo. Gottlieb 
Lindneri, Scholz Salzensis in Thuringis Courectoris 
dignissimi, consilium, Minucii rursus edendi, et cum 
aliorum doctorum virorum, tum &uis animadversio- 
nibus talibus illustrandi, per quas facilior esset lectio 
ejus et utilior juventnti scholasticze. Ipsis antem no- 
tis Viri perspiciendis vidi, non modo mulia bene de 
verbis rebusque tradita esse, sed etiam crisin adhi- 
bitam esse modestam et accuratam, quze defendenda 
magis et explicanda lectione vulgata, quam conjec- 
turis exercendis occuparetur, quas nimis multas ex- 
perius est Minucius. Itaque confido, hunc libellum 
utilem fore οἱ accommodatum multis nominibus ju- 
ventuti, vehementerque opto, ut Vir doctissimus , 
cum alía premia docti hujus laboris, omwuinoque 
doctrinz suz, capiat, lum maxime hoc, ut intelligat, 
se eo utilem juventuti Christianze operam navasse ; 
quod et ipsum maxime in hoc labore suscipienda. 
spectasse confido. Ser. Lipsise a. d. IV. Kal. Martias. 


9225 ' ANALYSIS LOGICA DIALOGI. 


JOHANN. GOTTLIEB LINDNERI 


ANALYSIS LOGICA DIALOGI " 


lIAPAXKEYH., 


CoNsTAT : 


15 ANTECEDENTE, ubi excurrit in laudes Octavii 
Christiani, a quo Caecilius, cultor deorum, qui Minu- 
cium salutatum Romam venerat , inter ambulandum 
ad veram religionem fuit revocatus. C. 1, 11. 


Q^ CowcowrrANTIBUS, ubi docet quid in via acci- 
derit, et quomodo Minucium Octavius admonuerit 
ne familiarem pateretur diutius errare. C. 1,—11 tot. 

9" CoNsEQUENTE , quod exponit occasionem, na- 
tàm ex objurgatione modo dicta, disputandi de reli- 
gione. C. iv. 


ATON. 


TRANsITIO Continet Caecilii admonitionem ad M. 


Minucium praesidem de officii partibus rite tuendis. B 


C. v. 


THESIS. ANTITHESIS. 


Via perveniendi ad certi- 
tudinem est in proclivi, 
quia 


Fieri non potest ut Chri- 
stiani certi aliquid af- 
ferant in introducenda 
religione nova. 

|]. — Non in articulo de 
Deo, quod probatur, 

ΔΑ conditione veritatis , 
que est inceria, v. 


. — [ncertitudo illa non 
est in veritate, sed in 
judiciis hominum veri- 
tatem indagantium , et 
oritur ex obscuritate non 
objeciiva, sed subjectiva, 
xvi; 


-— 


M Analysin hujus dialogi jam dedit Abr. Scultetus 
ni 


edulla Theologi Patrum, p. 1, l. x, c. 9, p. 5587, C 


quam vero ne retinerem , varie persuaserunt ra- 
tiones. Equidem impetrare à me numquam potui 
ut ἀπο τι crederem tam varium tamque parum 
sibi constantem fuisse, ut argumenta protulerit pa- 
rum cohlzrentia et ad certam liquam propositionem 
non redigenda : ideoque cogitavi de argumentis Cze- 
cilii in syllogismi: formas redigendis. Nec fuit hoc 
multi laboris reputant duo fere luisse quz ab eo- 
dem exigerentur : quorum primum fuit ut supersti- 
tionem cui innutritus erat, missam faceret; alte- 
rum, ut Christianorum sacris initiandum se traderet. 
Christianam religionem declinare studuil , boc usus 
r2tiocinio : Quecumque religio est incerta εἰ minus pro- 
ficua, illa utique non est amplectenda : jam vero religio 
Christiana nec certa. est nec proficua : ergo R. C. non 
est amplectenda. Pro religione vernacula retinenda 
bunc formavit syllogismum : Quecunmque religio est 
eria et utilis, in illa utique est. permanendum : atqui 
religio a Romanis recepta cera. est εἰ utilis : e. in re- 
ligiene tradita permanendum. In his duobus ratiociniis 
omnis disputatio C:ecilii continetur. 


Il].—Ne 


A Pb Aconditione subjecti ad 


investigandam eam ve- 
rilatem minus apti, v; 


Deest enim 


41*—Medium causativum : 


doctrina et eruditio; 


2*— Medium ordinis : opes 


el facultates; 


* Ab inutili. Sufficit e- 
nim ad vitam beatam 
cognitio sui ipsius, v. 


4 A naturali statu homi- 
nis, qui humilis et in 
terram projectus est , 
lbid. 


ll. — Nec in articulo de 


creatione , quam perpe- 
ram Deo aturibuunt 
Christiani , quia omnia 
fortuito et casu quodam 
ita conflata sunt, ut 
nunc cernuntur, v. 


e in arliculo de 
Providentia, 

^ Quia, quz semel cc- 
pta suut, lege neces- 
sitatis continuantur ; 
adeoque omnia com- 
modius derivari ex 
meclianica corporum 
$tructura possunt, v. 


b Ob defectum ordinis, 


qui est 


A*—1In rebus nateralibus, 


v. 
Q'—1n rebus moralibus , 


Ibid. 


b Ezterna hominum con- 
ditio nihil officit veri- 
tati, xvi. 


1* —Quasdam veritates et- 


iam absque eruditione 
comparare nobis possu- 
nus ; 


2'—Divitie magis avocant 


a sapientia, quum pau- 


e 


LÀ 
Concedo — cognitionem 
sui ipsius esse saluta- 
rem, sed ea sine uni- 
versilalis | exploratione 
minus procedit, xvi; 


4 Natwralis hominis sta- 
(u5, qui erectus est, ju- 
bet potius colum aspi- 
cere. 


ll. — Deus est creator hu- 


jus Universi, quod patet 
ex ordine rerum ad 
cerium finem institu- 
tum, qui sane non po- 
test casus esse fortuiti, 
XVII. 


III.—Datur Providentia : 


quod probatur 
* Ex omnimoda perfec- 
tione, XVII, XVIII ; qua 
conspicitur 


1*—]u Universo, e. g. 


« In quatuor anni. (em- 
poribus. 

B In aquis. 

y In terra continente. 

δ In animantibus. 

& In homine. 

& In nascendi ratione. 


2*—In singulis Universi 


rtibu-, $ 5. 


« Dritannia. 


B -Égypto. 

y Mesopotamia. 

$ Oriente. 

b Kx analogia domus 
bene. edificate , xvin. 


DicREss10 I. 


De unitate Dei, qua pro- 


batur 


1 —Inductione Socratica, 


exemplis petitis : 
" Ab imperiis terrenis, 
XVII; 


487 


B. 
]n religione € majoribus 
tradita est permanen- 
dum ; 


]—Quia certa, uu 
8 (b incertum veritatis, 


quod ex praunieeis pa- 


tet, vi; 

b (δ antiquitatem : babe- 
mus enim religiones 
per Ardiüouem ac- 
ceptas, Ib.; 


c Ob fidem majoribus de- 
bitam : quo quis enim 
deorum saQulo pro- 
pior accedit, e9 ma- 
or ili des ew ha- 

enda, J5.; 


11---- Quia utilis. fomani 
enim magnitudinem um- 
perii sui diis debueruut; 

* Quod Romani fuerint 
religiosi, hoc petel ex 
venerandis 

1^— Diis vernaculis, v1; 

Q^— Diis peregrinis, lb.; 

9 —Instituendis castis vir- 

ginibus δὲ wpminibus 
sacerdotum, lb. 


ANALYSIS LOGICA DÍALOGI. 


b Ab animalibus sociabi- AÀ 
libus, lb.; 
9^— 46 eternitate Dei, Db.; 
S'—Ab ejus omnipoten- 


A*—A éalerhs per [ectioni - 
bus , qui: uni, non 
poribus competuugt, 


δὰ defectu. nominis , 

b.; 

θ"---Α testimonio tum put- 
gi, lbid.; tum poe- 
tarum, xix, Ibid.; 
tum etiam philosopho- 
run, lb. 


M. 
Btulium est, in religione 
falsa illa quidem, sed 
e majoribus iradiia, 
pelle permanere. 
Quod probatur, 

^ Negando omnia esse in- 
ceria, Provideulia pro- 
batur, xx ; 

b Distinguendo inter an- 
tiguitdiem — fabulosam, 
sí veriatis amantem : 
Rc, »on ilia, e81 sec- 
tanda, Ib.; 

€ À fide majorum dubia, 


B 


Dichzssio 1i. 
llomines fuisse, quos pro 
diis coluerunt Gentes. ( 

Hoc prebotur : 

4*— Ustendendo «odum 
que [actum iilud sit, 
deor&m origine eliius 
er historiis repetita, 
XE , 

Q^ — Ex tesümoniie philoso- 
phorum ei historico- 
fum, XXI, XXII; 

o —kEs affectionibus hu- 
manis, xxi; 

f —Ez testimbnils poeta- 
(uti, XX8 ; 

b —Esx ipsorum nativitate 
el morte, xxin. 


DicnEssi0 Ill. 
De Idolurum Origine et 
Vanitate. 

1*— Origo, xxu ; 

9*— Vanitas, xxiv. 

IIl—Fulsissimum est Ro- 

smuaunos imperium suum 
diis debuisse, xxv; 

ἃ Δ(ρευινὰ Romagsi non tàm 
religiosi, qaam impu. 
&e sacrilegi. 

Hoc probatur demonstra- 
Aione indirecta, per 
rationem  disjuncti- 
vam. Si a diis Ro- 
mani regua accepta 
possederunt , ea. ha- 
buerunt, 

1^— Vel a diis peregrinis, 

Q"— V.[ a diis vernaculis, 

9 —Vel ob cultum religio- 


D 


Quod hzc religio im- 
rium  conciliaveril 

illis, patet : 
4£^—Ex institutione, quia 
63xcra Romana optipo 
cousiio suat justitula, 

Vil, 

8 Ad reminerandum di- 
Tin2un indulgentiam, 


b Ad avertendam irum, 


*. 

Q^—Ez eventu, quia au- 
guria poeuitenter 9- 
missa el observata 
feliciter, J5.; 


S"—Ex oraculis et vatici- 
niis, non antiquissi- 
morum modo tempo- 
rum, sed recentio- 
rum etiam, 1). 


Mi. 

-hwistiana religio nam est 

. utilis, 

4" —Qb mo:esthristiano- 
eum detorrimos : δὲ 
enim esset utilis, pri- 
mam ἴσας ulilita- 
Jem ezeroret àinemen- 
dandis oribus, vii. 


Jam vero sunt. 


siorem. Atqui, non a 
diis peregrinis, qui an- 
tiquos sui cultores po- 
tius (uiti essent , εἰ 
quicquam valerent, c. 


XIV; 
Nec a diis vernaculis, qui 
moyói potius sunt et 


ter 9, quam dii, 


Neque ob cultum castio- 
rem , siquidem virgi- 
nibus non castitas tu- 
tior, sed impudicitia 
felicior fuit, lb. 

Ergo nullo modo diis im- 
perium suum Romani 
debent, sed est auda- 
cit? prieda, Ib.; 

b imperia 

gentes extera, eliam 
absque superstitione 
Homana, 15.; 


2^—Auguria multoties fe- 
fellerunt ,  adcoque 
committitur fallacia 
οι Cau82 ui causa, 


XXVI. 

9'—Uracula sepius men- 
liia sunt , adeoque 
eventus son indus- 
trie, sed casui attri- 
buendus, Ib. 


Dicnessio IV. 
Be existentia et. molitio- 
nibus dzmonum : 
Ubi describitur : 
τὸ Rexcriptione, νον 
8 Descriptione, 18., 
b Tesiimoniis, Jb., 
9" —Moliüones, xxvit, tot. 


DicnEssio V. 

De perversa in Christia- 
nos quzestione. 
Que, demoniis instiganti- 

ἔνι, perveraa est, quia 


ἐ---ὃὲ sucegnitis et inez- 


B. 
1^—J4Qui.de Ghristianorem 
soeleribus tireumfe- 
cuniüt sermones , 
werüm aperie samt 
falsi εἰ ἃ enalevolig 
quibusdam , in»risa- 
4rone dseronom d 


429 
ἃ De ultima plebe, vu ; 


b Faciiosi, Ib.; 
c ]n publicum muli, Ib.; 


4 Eorum mulüuudo in 
dies crescit , 1x, in- 
star lolii; 

* Occultis ae signis no- 
scunt, lb.; 


T [ncesium ob fratris ap- 
pellatiaggm cotpli- 
tunt, Yba4 

9" —Ob sacra multo dete- 
riora, nam ; 


ἃ Colunt caput. asini, x ; 


b Genitalia sacerdotis sui 
adorant, Ih.; 
ς Ad hominem e cruce pen- 
dentem supplicant , Ib.; 
ἃ [Juitiantur. cede. infan- 
tis , li. 
* QConvivia incesia cele- 
brant, lb.; 
1 Sacra swa ecculia x; 


9 — Ob alia plura opi- 
nionum portenta ; 


À. — In articolo de Deo; 
colunt enim 
* Deum solitariam, eum- 
demg imbecdillum ; 
quod exemplo Judeo- 
rum patet, X ; 


c Deum ompiscium : guod 
impisn, Ib. 


B. — De fine undi. 
Statuux! mundum ínte- 
riturum aliquandé : que 
opinio  répugxat — legi 
nature semel constitute 
alque elerag, x. 


— De resurrectione 
mortuorum , quam im- 
puynal , — argumentis 
1" — Κατ᾽ ἄνθρωπον, quia 

ad resurrectionem si3- 
biliendam, multa alia 
3bsurda simul sunt 36- 


sumenda; e. g. 
* Jgnium sepul ram £85e 
rejiciendam , ne scilicet 


corpus resuscitandum 
ret, xi; 


€. 


ANALYSIS LOGICA DIALOGI. 


ἃ Negat hoc. ex eo sequi À Ὁ Pamnas. οἱ remuneratio- 


quod honores ei pur- 
purus Gentium recusa- 
TERI, XXX; 
b Negat. docendo Chri- 
stianos congregatos eda- 
dem quiete agere, qua 
el singuli, lb.; 
€ Concedu, sed hoc. ideo 
fieri monet. quod Gen- 
les eos publice audire 
erubescerent, Db. ; 
4 Concedit, sed. hoc lau- 
ls, non criminis esse 
docet, lb.; 
€ Concedit, sed crimen re- 
movet, eo quod non no- 
laculo corporis, sed in- 
SGceMUG signo se di- 
noscerent, Ib ; 
f Negat, et appellationis 
[reierme — innocentiam 
. dafendk, ]b.; 
2—Plurima quie de sa- 
cris noséris spargitis, 
sunt fal$3 ; nop gaucaá 
depravata ; 
^ [nficiatur et retorquet, 
XXvill ; 
b Negat, et convicium re- 
miltit, Xxvin, xk:x; 
c Negat et retorquet, lij. 


d Negat et retorquet, xxx 
tot.; 

e Negat 
XXXI ; 

Ἢ Conceait , sed jure fieri 
monet , XXX ; 

5. — Christianorum doc- 
trina est  sanissima : 


binc 
Ἀ. — ln artículo de Deo, 


el retorquet , 


à Distinguendum esse mo- 
nel inter Judagos veteres 
legique divine obedien- 
tes, el recentiores immo- 
rigeros, xxXIlI ; 
Invisibilitatem Dei jure 
adsiru, docet. xxxn; 
c Quini scieniiam Dei fir- 
missimis niti argumentis 
adserit, ΧΧΧΙΙ, XXX; 


B. — Doctrina de fine 
mundi, nec legi natura, 
nec philosophorum sen- 


v 


tentis repugnat , xxxiv. p 


C. — Ad objecta de mor- 
tuorum — resurrectione 
respondetur. 


^ J]gnium sepultura, non 
faciltande | resurrectio- 
nis cáusa rejicitur , sed 
ut mos veterum humandi 
corpora — [requentelur , 
XXXIV ; 


i 


C 


nes post morlem  sla- 
tuere, quia error erro- 
rem [acile puriat , Ib. ; 

€ Ipsos. Christianos penis 
esse dignos, cum sint 
mali, lb.; 

4 eum esse injustum, 
qui sortem in hominibus 
uniat, cum oninia sub- 
jecta sint. fato, Ib. ; 


9* Χατ᾽ ἀλγθειαν, osten- 
dendo iupossibilitatem. 
^ Dilemmate, 1Ὁ.; 


b Defectu exempli, 1b.; 


δ᾽ — Ob mala plurima, 
quibus cultores suos 
gXpouit : Cultus enim 
δὲ unius non ducit ad 
felicilutem, 

^ Quia ejus. cultores sunt 
pauperes, xii ; 


b Quia infrmi ac. calami- 
losi, Ib.; 


* Tormentis aliorum expe- 
aiti, lb.; 


ἃ Α Deo relicti, Ib.; 


8. Alü sie Beo [felices 
sunt , Íb.; 

f Honestis voluptatibus üvo- 
cat , ut sunl : 


1" — Pompe el specta- 
eula, 1b.; 

9^ — Precerpti cibi et po- 
tus delibati, Ib.; 


s Rerum licitarum neum, 
qualis florum est, dam- 
nat , ib.; 

5 Defunctos adeo debite he- 
nore defraudat, fen €p- 
ronari eos prohibet, Vb. ; 

1 Nec damnum vite pra&- 
sentis futura felicitate 
pensat, lb.; 


Sunima totius disputationis. 

ἀ" — A rerum divinarum 
exploratione absthnen- 
dum, 

* ()ria veritas es! suprà 
10s , xn, lb.; 

b Ob inertiam et rudita- 
tem eorun — qui fuic 


250 


b Pgnas post mortem 
etium Gentes. statuunt, 
sed easdem  perhorre- 
scunt, Ib.; xxxiv. ; 

€ Christiani ethnicis. ta- 
men mulio sun! melio- 
res, lb.; 

ἃ QConcedit fatum — esse, 
sed liberum, ob omni- 
scientiam Dei, qua. fu- 
iura. prosciat, Xxxvi; 


2" — Possibijitas resurre- 
ctionis adstruitur 
^ Tum senteniis philo- 
sophorum, (wm argu- 
mentis 65 ratione petis, 
XXXIV; 

b .£gue absurdum est 
exemplum hominis qui 
ez mortuis resurrexerit , 
tidere velle , quam esset 
Bestujare QU εοἱ sub 
noclém oriaiut, et ar- 
bores in hieme vernent. 
Exempla — resurgentium 
apparebuni utique, sed 
8uo tempore, lb. 

9' — Inmer Christianos et 
etliuicos de eo quod 
bonum malumve est, 
non convenit. 


ἃ Pauperias hac non in- 
[amic, sed glorie est ; 
non coacta, sed volun- 
taria, xxxvi ; 

b Fortitudo infirmitatibus 
roboratur, virtus cula- 
mitatibus, 8 ; 

*  Üloriamur — suppliciis 
affeci, (reti auzilio Dei. 
XIivi; 

Non derelinquimur a 
Dee, eed tentamar, 1b.; 

* Felicitas sine Deo won 
otest esse solida, ]b.; 

! Voluptates, quibus abs- 
tinemus non. sunt. ho- 
d, pr gio? et il- 
ice , *« Uu 9- 

; batur ]b.; Twp 
* — De pompis et specta- 
culis , i», 15; "P 
— Sacrificiorum reli- 

quiis , que daemontis li- 

bantur, xxxvii ; 

€ Florum nen πεῖς, sed 
abusus. damnatur, Ib. ; 


h Abhorret a ratione mos 
ceronandi mortuos, lb.; 


i Christiani non tranquille 
solum vivunt, sed beati 
etiem sunt spe future 
felicitatis , lb.; 


1v. 
4* — A rerum divinarum 
investigatione — nemo 


ebsterreri debet, quia 
^ Veritas non. est supra , 
sed penes πος, ἴδ.: 
b Nos non habitu sapien- 
tiam , sed mente provfc- 


---- 


9351 


studio incumbunt , xi ; 

e Ab exemplo Socratis, 
Arcesile,Carneadis., Áca- 
demicorum et Simonidis 
Melici, xin ; 


rimus, xxxvii. 
c Philosophorum exempla 
nihil nos monent, lb. 


9? Dubia ergo quz sunt , 


9. Non dubia amplius 
merito relinquenda, Jb. 


sunt qux dubia quon- 
dam fuerunt, cum ve- 
ritas divinitatis jam 


maturuit. 
V. V. 
EPILOGUS EPILOGUS 
continet : ostendit : 


|? —Provocationem Ce- 1* — Quos stimulos ora- 


M. MINUCII FELICIS 


953 
tlo Octavii in animís 
audientium reliquerit, 
XXXIX, lot ; 

2^ — Confessionem Czci- 
lii, qua victum se esse 
fatetur, xL; 

9' Dilationem quzstionis 
de rebus ad quas in- 
stitatio perfectior rce- 
quirebatur , 15.; 

4 Grawulationem Minucii 
conjunctam cum gra- 
tiarum actione ad Octa- 
vium xLI, 1, 9; 

δ᾽ Letum. omnium  dis- 
cessum , 19 


cilii ad Octavium. qua 
invitatur ad responden- 
dum , xiv ; 

9? — Urationem Minucii 
ad Cecilium, qua ip- 
sum, non prius exul- 
tandum — esse monet, 
quam utrimque — fuerit 
peroratum, lb.; 

9^ Respon-ionem Cci- 
lii, qua Minucium taxat, 
quod se oratione gra- 
vissima | ínterpellaverit , 
el attentum Januarii au- 
ditorem fore promittit, 
XV, lot. 


MARCI MINUCII FELICIS 
OCTAVIUS. 


——— MááDQ c—«— 


PROCMIUM, 


In hioc Dialogo Cxcilius inducitur ethnicis super- B cultu exponit auctor. Deinde vero Ocíavii responsio- 


stitionibus addictus, qui patrium et avitum deorum 
cultum a nemine deserendum, variis rationibus pro- 
bare conatur : neque ulli esse anxie de religione in- 
quirendum , sed antiquam retinendam, novam repu- 
diandam. Contra vero Octavius, qui, impio illo cultu 
rejecto, christianz professioni nomen eum Minucio 
Felice dederat, omnia Czcilii argumenta sic funditus 
evertit, tantisque rationum momentis christianz re- 
ligionis veritatem demonstrat , ut Ceecilius, gravis- 
sima disputatione fracius ac plane convictus, veram 
religionem leto gratantique animo fuerit amplexatus. 
Ac primum quidem Caecilii secrmonem pro deorum 


nem ad singula orationis Cacilianz membra subin- 
fert. 


CAPUT PRIMUM. 


ARGUMENTUM. — Ab ipso dialogi exordio, narrat Mi- 
nucius quam jucunda eorum qua sibi cum Octavio, 
dum apud se loma ageret, contigerant , ac potissi- 


mum hujusce disputationis recordatione oblectare- 
(ur. 


I. (1)!* Cocrravri mihi, etcum animo meo Octavii, boni 
et fidelissimi contubernalis, memoriam recensenti, tan- 
ta dulcedo et affectio hominis inhzesit, ot ipse quodam- 


VARIORUM NOT AX. 
M. Minucii Felicis. Plura Minuci:e gentis cogno- C cap. xv et Januarius plenis nominibus Janaarius Oc- 


mina , Rufi, Thermi , Fausti, Macri, Fundani, et in 
his etiam Felices. Vetus inscriptio Romana apud 
Gruter, pag. 918 : 


DIIS MANIBVS 
SACRVM 
Q. MINVCIVS 
FELIX. 


Scribitur per C, quia non a minutus : quod correpta 
etiam syllaba jubet. Silius Italicus vn, 525 : 


Nec mora, disjecto Minuci vecordia vallo 
Perdendi simul et pereundi ardebat Amore: 
ELLAR. 


Octavius. Hoc nomen dialogi, sumptum a princi 
colloquentium persona, ut Cicero suos dialogos Ca- 
tonis, Luculli, Bruti, Lxlii nomine przescripsit, Pla- 
tonem imitatus, cujus Phedonem , Alcibiadem , So- 
cratem et alios libros , a priucipe colloquente nomi- 
natos habemus. Quis fuerit Octavius, ex cap. 1 et ἢ, 
quantum de eo nobis traditum est, cognoscitur. Infra 


tavius appellatur. Ceteri collocutores sunt C:ecilius 

Natalis, paganus adhuc, post colloquium Christianus, 

et noster M. Minucius Felix , qui in hoc Dialogo ali- 
quando solo prsnomine Marcus vocitatur. Vide capp. 

In et v. CELLAR. 

* Ut accuratior exhibeatur unius codicis exstantis 
dialogi Octavius collatio ac verior effigies, in textu 
sunt interpositi numeri, quorum alii, nempe romani, 
capita seu divisiones codicis, alii vero, vulgares scili- 
cet, exhibent folia. Epp. 


Cae. I.—Fidelissimi contubernalis. Buzelius de militia 
interpretatur, quod scilicet Minucius noster, ex more 
Romanorum, juvenis Caecilii contubernio usus fuerit. 
Hic provandum ipsi incumbit, an mos ille szculis se- 
quioribus tam constanter usu receptus manserit : 
nam de ipso Minucio hoc onus probandi nemini im. 
ponimus. Melius est in genere sodalem laboris ac 
studiorum intelligere. LiNpNER. 

Tanta dulcedo. Wopkenius tantum. dulcedo rescti- 
bendum censet, minus recte. LiNXPNER. 


253 


OCTAVIUS. 


254 


modo mihi viderer in przterità redire, non ea. quae A ribus, conseius ipse, socius in erroribus, et quum, 


jam transacta ct decursa sunt, recordatione revocare. 
Ita ejus contemplatio, quantuin subtracta est oculis , 
tantum pectori meo, ac pene intimis sensibus, impli- 
cata est. (1) Nec immerito discedens vir eximius ct 
sanctus immensum sui desiderium nobis rcliquit: ut- 
pote quum et ipse tanto nostri semper amore flagra- 
verit, ut et in ludicris et seriis pari mecum voluntate 
concineret, eadem vellet vel nollet. Crederes unam 
mentem in duobus fuisse * divisam: sic solus in amo- 


discussa caligine, de tenebrarum profundo in lucem 
sapienti: et veritatis emergerem, non respuit comi- 
tem, sed, quod est gloriosius, przcucurrit. Itaque, 
cum per universam convictus nostri el familiaritatis 
&elatem mea cogitatio volveretur, ii illo precipue ser- 
monec ejus mentis me: resedit intentio , quo Cxci- 
lium, superstitiosis vanitatibus etiam nunc inhzrei- 


tem , Ji:pulatione gravissima ad veran religionem 
reformavit. 


 YARIORUM NOTAE. 


Discedens. Ex toto orationis contextu liquido pa- 
tet hunc. dialogum a Felice nostro post Octavii fata 
litteris fuisse maudatum : quapropter legendum de- 


cedens. ha persepe Cicero , aliique scriptores op- B emergeret ; 5, indignandwm, indolescendum 


timi. Phaedrus, lib. iv, fab. Δ * Quidam decedens tres 
reliquit filias. Sulpicius Sever., list. sacr., lib. 1, 
cap. 7 : Sara quum septimum et vicesimum supra cen- 
tesimum annum ageret, decessit. Sic et alibi passim 
idem historicus. Claudianus tamen in Rufinum, lib. 
U, 10: 


e 
Solatia letho 
Exitium commune dabit, nec territus ante 
Discedam ; cum luce simul linqueuda potestas. 


At ibi quidam codd. decedam : et vere quidem. Davis. 
—8Si Grunerum audias in Actis Societ. Latin. Jenens., 
vol. iv, γ 6: 409, editorum lectio retinenda, eodem 
seusu. Verum vir eruditus minus appositis exemplis 
id adstruere videtur; cujusmodi sunt : a vit« discedens, 
ex vila discedo , discessum a corpore. Loca erant pro- 
ducenda, in quibus verbum discedo sinipliciter usur- 
patum, de morie absolute ac sine controversia acci- 
piatur, quo modo sane constat de verbo decedo. 
GarLANp. — Nihil est quod de morte cogitare nos 
jubeat, quod facit Gronovius, ob levem imitationem 
Ciceronis , qui in principio Bruti ait : Quod vir egre- 
gius alienissimo reip. tempore exstinctus, et auctoritatis 
el prudentie suc triste nobis desiderium reliquerit. Nam 
4" scripsisse ᾿ς Minucius :*que poterat post Octa- 
vii e Roma discessum , quam inortem. 2" Memoria 
non minus est absentium, quam mortuorum. 3" De- 
siderium amici absentis est immensum ; mortui tri- 
δῖα, πος facile ferendum. 4? Octavius tunc adhuc 
erat junior, ob liberos infantes. 5" Dubito an disce- 
dere simpliciter dicatur pro mori. LixwpNEn. 

Vir eximius el. sanctus. Virum sanctum et. sanctam 
feminam etiam ethnici dicebant moribus et virtute 
przstautem. Apud Christianos, qui datam Christo 
fidem servabat, qui Baptisma suum liabebat inte- 
grum, sanctus appellabatur. Et haec appellatio reli- 
gionem designat et inores. Quod si aliquis moribus 
Mnprobis notaretur, jam desinebat esse ct haberi 
Christianus. Βιολιτ. 

Et in ludicris et seriis. Cl. Heumannus, et in seriis. 
Sed nulla opus mutaiione. Amant certe ejusmodi di- 
cendi compendia veteres illi sa culi secundi et tertii 
auctores, ilh iuprimis, qui sermone brevi el conciso 
utuntur, el rerum magis quam verborum copiam 
sectantur. Ex Tacito, Plinio, Suetonio et illius “518 - 
tis aliis, non dubitarem exempla peti satis mulia 
posse. ΜΈΝΟΚΕΝ, — Sic Livius, 54, 7, 14 : Et vos in 
suanu et tutela..... debetis habere eas. Tacitus, Histor., 
4, 36 : In luxum effusi et epulas et nocturnos cutus. 
Plinius, Panegyr., 21, 5: In animis nostris et judiciis 
eras pater patrie. | iNDNER, 

Eadem vellet vel nollet. Sic cdidit Heraldus, aucto. 
ritote, ni fallor, ms. regii. Rigaltius vero et Sig. Gele- 
nius liabent eadem velle vel nolle, quod explicat cl. 
Grunerus per infinita naturam nominum habentia. 
Wopkenius, cui glossam sapere quatuor lie voces 
videntur, nullo modo est audiendus. Sed ipse, ut 
conjectura huic suz« parum coufisus, statim subjun- 


PATBOL. III. 


C 


git : Haud raro ita res eadem aut [ferme eadem diversis 
vocibus ingeminatur, citra quam necesse sit , idque per 


ἀσύνδετον, el in lioc provocat ad cap. 3, emicaret, 


! (; 9 ; 11, mor- 
tuts, extinctis ; 91, uri, cremari ; 94, sciunt, norunt. 
Cl. Heumannus ita vult legi : concineret , et eadem 
vel vellet vel nollet. Sed usos frequentissime hoc di- 
cendi genere veteres auctores, exenmplis sat. multis 
probat F. O. Menckenius, quibus addo Plin., lib. x 

Ep. 50: Superest ut tu libratorem vel architectum mit 
tas. Plorusi, 9, 10: Ne potestas solitudine vel mora 
corrumperetur. Minucius noster, 20 : Antiquitas fabellis 
delectata vel capta. ld., 95: Quorum cibo vel [ustidio. 
Itaque, sic ut vulgo legitur dicere Felicem potuisse 

non est dubium ; voluisse autem , hoc facilius credi- 
derim, quo magis ipse cavendum intelligebat ne de- 
licatas aures illa duas ejusdem form: ac soni vocu- 
las repetendi ratio offenderet. LiNpxER. 

Crederes unam. mentem.... divisam, Nibil in hisco - 
verbis inest vitii. Laclantius de Mort. Persec., cap. 
8: Nec enim possent in amicitia tam fideli cohaerere, 
nisi esset in utroque mens una. Vide Persium , Sat. v, 
25 , et ibi scholia; et Hieronymum , Epist. 1 et xv 
edit. BB. Davis. | ᾿ 

Sic solus in amoribus conscius ipse socius. τος equi- 
dein sic intelligo : Sic is qui miht solus erat in amori- 
bus, cujus rei testis est ipse locupletissimus socius,etiam 
fuit in erroribus. En similem locum apud Ciceronem, 
qui lib. vu, Ep. 22, de Curione ita : Est mihi, ut scis, 
in amoribus. Quod Minuc. fortasse ita esset elocutus : 
Est mihi conscius ipse, in amoribus. Schefferus illud 
conscius delet et ita legendum censet : Sic socius in 
amoribus ipse, socius in erroribus. Gronovius ita : Sic 
solus in amoribus conscius, ipse socius in erroribus, et 
vult Octavium his verbis de se ipsum contiteri, quod 
venerem promiscue spargereut, dum more illorum 
adolescentiam ab se actam fatetur. Heumaunus ita : 
Sic solus in amoribus ipsi, socius in erroribus, cum 
discussa. caligine... emergerem. Causs cur acquies- 
cere in hac emendatione nequeam, sunt : primum, 
quod voces aliquot ejiciend:e sunt, quod, quomodo 
excusari queat, non video; deinde pars orationis op- 


D titna excidit. Tria enim Minuc. de Octavio suo afíir- 


mat, 1" quod amicus fuerit ; 2? quod ex sui amore si- 
mul errori adhzserit; 3" quod ex errore simul cum 
eo in lucem veritatis redierit. Hic vero, ex emenda- 
tione Heumanniana membrum secundum abest. Ob- 
servet insuper lector elegantem paronomasin, comn- 
scius et socius, amoribus et erroribus. LINDNER. 

Sapientie εἰ veritatis. Hoc est, vers sapienti:, 
nempe christianz. Sic feminas sapientiam consecutas 
dixit Tertullianus, Christianas ; et Socratem sapere ad 
veritatem , cum ad Christianorum scita propius acce- 
debat. RicALTIUS. 


Precucurrit. Sic in ms. est; at in editione Roma- 
na, qux omnium est prima, praecurrit. Sed nibil mu- 
tandum contra ms. auctoritatem. Habet hanc for- 
mam Plautus, Menachm., 5, 8, 8. Conf. de concur- 
rere, decurrere, procurrere, eadem forma Freinshliem, 
in Indice ad Florum, v. concurrere. LiNpNER. 

Etiam nunc inharentem. Sic loquitur Minucius re- 


,Spiciens ad illud temporis sive negotii quod heic de« 


255 
CAPUT Ii. 


ARGUMENTUM. — Octavii Romam adventus [orensium 
feriarum tempore , pergratus. Minucio. Utrique ad 
marina Ostia balnea, adscito Minucii comite Ceci- 
lio, ire placuit. Dum simul ad mare pergunt, Caci- 
lius conspecto Serapidis simulacro , manum ori ad- 
mo*ens, illud colit. 


Nam negotii et visendi mei gratia, Romam con- 
tenderat, relicta domo, conjuge, liberis, et, quod est 
in liberis amabilius , adhuc annis inuocentibus, et 
adhuc dimidiata verba tentantibus, loquelam ipso of- 
fensantis lingux fragmine dulciorem. Quo in adventu 


MARCI MINUCII FELICIS 256 
A ejus non possum exprimere sermonibus, quanto 


quamque impatienti gaudio exultaverim, quum au- 
geret maxime letitiam meam amicissimi hominis 
iuopinata pr:sentia. Igitur, post unum et alterum 
diem, quum jam et aviditatem desiderii frequens as- 
siduitatis usus implesset, et qu:e per absentiam niu- 
tuam de nobis nesciebamus , relatione alterna com- 
perissemus ; placuit Ostiam petere , ameenissimam 
rivitatem , quod esset corpori meo siccandis lhumo- 
ribus de mariuis lavacris blanda et apposita curatio. 
Sane et ad vindemiam feriz judiciariam curam re- 
laxaverant. Nam id temporis, post xstivam diem, in 
temperiem semet autumnitas dirigebat. ltaque, quum 


VARIORUM NOT.£. 
scribitur. LiNp. — Proba lectio, quam varie corrupe- Β trii dolebat; et Aur. Victor in Cass., cap. 6 ; Qui pre- 


rant cum alii etiamnum , alii etiam. tunc. edidissent. 
Apuleius, Miles. 4 : Ac paululum a via retracium, per 
altissimum praceps in viam proximam eliam nunc spi- 
rantem precipitant. Heic etiam nunc est £ci. HgnaLDb. 

Cap. I1. — Adhuc annis innocentibus. Propter annos 
teneros qui fere sunt criminum nescii ; nam male rem 
gessit Fulvius Ursinus, qui vocem annis expuugendam 
censuit. Davis. —Jnnocentem &talulam dicit Prudentius 
jn agone Komani martyris. Tacitus, lib. is, innoxiam 
ciatem. ligRALD.— Lactantius, lib. 1, cap. 20 : Quum 
teneras, inquit, aique innocentes auimas, qua murine 
esi las parentibus dwicior, sine ullo respectu pietatis 
extinguereni, etc. VouvER. — Amnis adhuc inuo- 
cenlibus. Wopkenio intelligendi omnino videntur 
liberi qui sunt adhuc annis vel. in. annis innocentibus, 
subaudito per ellipsin traluiciam participio existen- 
tibus. [nnoccntes quippe annos dixit Minucius, ut fes- 
sos annos Seneca, llippol. 367 : Rudes annos Quinctil. 
Instit. Orat. V. 1, c. n. Bunu.—1ta satis, credo, lectio 
recepta siat confirmata, neque erat eur Henmannus 
rescriberet : et, quod est amabilius, liberis adhuc in- 
nocentibus. Addo posse h:ec verba commodius et ita 
explicari : liberis adhuc innocentibus annis, h. e. per 
annos, sive propter annos. Ablativum certe hoc modo 
exponendum esse nounumquam , docet Cortius ad 
lib. u Epist. Cic., Epist. 10, ἃ 5. Menckenius liberos 
aunis innocentibus interpretatur. per liberos qui sunt 
annorum innocentium. LiNDNER. 

Loquelam..... dulciorem. Meursio reponendum vi- 
detur loquela, ipso offensaniis lingue fragmine dulciore, 
ac iia saue edidit Chr. Cellarius. Sed uli de κακοφωνία 
nihil dicam , vulgata et ms. regio lirmata lectio ma- 
num medicam nou flagitat ; est enim appositio «chema 
non infrequens, de quo adiri poterit ἃ. J. Vos-ius 
de Construct., cap. 2. Vide et Casp. Barthium , Ad- 
vers., lib. xiu, cap. 25. Davis. — Crimen x«xsgo- 
γίας huic emendationi impulatum, declinare quidem 
Cel. lleumaunus studet , adducto eum in (inem loco 


Hieronym., Epist., p. 49, Garrula atque bulbutiens p 


linguz offensione (it dulcior. Sed quis non videt l^- 
cuin liunc longe diversum esse ab illo ubi quinquies 
casus sextus repetitur ὃ LINDNER. 

Impatienti gaudio. Lego impotenti, Ita et. impotea- 
lem (id est iimoderatuim, et. qui eflicit ut bono sui 
non sit potens ) amorem Catullus dixit Epigr. 36, ct 
Tacitus, (lisi. iv, 44. Etim in Lactantii lb. v, cap. 1 
pro impotentes librarii scripseruut impatientes. llgux. 
— Quid caus; sit cur pro impatieuti: legendum Heu- 
maunus impolterti sciseat, uaud intelligu. Vocabuluin 
impatiens euim est ejusmodi, ut de voliemenubus 
&niumni comimotionibus inprimis Usurpetur, alque 
adeo de gaudio recte possit usurpari. Nau, si. dolo- 
rem dixerunt veteres impatieniem , non video cur 
minus hoc vocabulum tribueudum gaudio, quod eam- 
dem comuovendi animum. habet. vim, exisiimetur. 
Ita nempe de dolore Justinus, 12, 15 : Quosdain im- 
patieugpus dolentes consolatus est; et 52, 5»: His rebus 
offensus Philippus imputientius τὴ dies mortem. Deiic- 


latum adoptione ejus Pisonem impatientius dolens , et 
in Epist., cap. 14 : Dolore ardens, impatiensque ; et 
Plin., lib. ix, Ep. 22 ; Dolet , ut qui impalientissime ; 
et Tacitus, lib. iv. Annal., cap. 17 : Tum vero, cequari 
adolescenics senecteo suce impatlienter indoluit. MENCKEN. 
— Si vel maxime concesserim, gaudium dici posse 
impaties ut dolorem, quod vix crediderim, tamen 
gaudium inopinatum et repentinum et praesens au sic 
dicatur, valde dubito. LixpxER. 

Corpori meo. llenmnanu. scribit corporis mei. Sed 
usu satis Lriia constructio verbi. substautivi. cum 
casu tertio. Vide tamen Bunem. ad Lactant., v, 3, 5. 
LiNDNER. 

Siccundis humoribus , pro ad siccandos humores. 
Nam balneis mariuis utebantur quoties vitiosis intus 
humoribus contraxerant languorem, uervis remissio- 
ribus et laxis. Suetonius in. Augusto, 82, 5. Addo 
Scriveriana ad Martialem, 10, 15. Groxov.—Curatio- 
nis hujus etiam Vitruvius mentionem facit, lib. v, 
cap. 9. ftefero liuc et illud Symmachi, lib, vin, Epist, 
46. Quem locum in singulari Dissertatione an. 1734 
edita Lipsie, et ibidem subsequenti anno in Acris 
Academicis, p. 120 οἱ seqq., recensita interpretatus 
est Jac. Ileur. Chr. Adami. HEux. 

Ad vindemiam. Heum. scribit ob vindemiam. Imme- 
renti voculae hzc injuria infertur, nec, qui satis la- 
bet cognitum in multis. auctorum locis, quorum ma- 
fna pars a Jo. Frid. Gronovio ad Senecz lib. iv, de 

enef., cap. 6 collecta est, ad notare idem quad illo 
lempore aut. circa illud tempus , is minus commode 
positum hoc in loeo judicabit, quo ferie ad vindemiam 
Mie sunt quie vindemi;e tempore habentur, scilicet 
ferixw vindemiales et, ut verum dicam, elegantius. ita 
quam si ob ponatur pro ad, dieuntur. MÉNCKEN. — 
Co..feratur eu: Cortius ad Cicer. Epist., lib. wu, 
Ep. 5, n. 9. Est et aiia explieatio non minus elegans 
et concinna , qua ferie dicuntur [axare jüdiciariam 
curam ad vindemiam fruendam. LixpNER. 

Nam id temporis. Duo Minncius ponit. quie hanc 
curationem vel inaxime comnienudabant, ferias vindc- 
miales scilicet et temperiem autumunitatis. Blanda erat 
curatio ob autumnitatis temperiem ; apposita, ob fc- 
ri:$ vindemiales. LiNpNER. 

Autumnitas dirigebat. Frustea. hic scrupulus injec- 
tus füit ab doctissimo Meursio, quasi deesseut nou- 
nulla de C:ecilio  deaubulationis comite adscito. 
l!aque etiam nullum ex viris doctis qui postea edi- 
derunt, sibi assentientem invenit, liaud dubie non 
quod. opinati fuerint omitti quasdam circunistantias 
veluti ex jure, quod historici nou refugiant, sed quod 
crediderint satis colligi ejus comitatum partini ex 
superioribus, ubi ostendil se acturum de sermone 
Octavii, quo Caecilium reformavit disputatione gravis- 
sima ad verain religionem ; partim ex. sequentibus , 
ubi describit Octavius Ciecilium domi forisque lateri 
Minucii inhzrentem. Dac enim duo loca sic ordina- 
vit apte auctor, ut ex eis nequeat lector aliter cogi« 
lare, quai eum simul exivisse, GRoxov. 


457 


OCTAYIUS. 


258 


diluculo ad mare, inambulando littore, pergeremus, & — pote Cecilii hospitem, quam in. eumdem | Cecilium 


ut et aura , ? aspirans leniter, membra vegetaret, et 
cum eximia voluptate molli vestigio cedens arena 
subsideret ; Cacilins , simulacro Serapidis denotato, 
ut vulgus superstitiosus solet, manum ori admovens 
osculum labiis impressit. 


CAPUT lif. 


ARGUMENTUM. — Superstiliosi hominis actum indigne 
ferens. Octavius, Minucio acriter exprobrat hujus 
impii facinoris in faniam non minorem in ipsum, «t- 


redundare. 

Tunc Octavius ait : Non boni viri est, Marce fra- 
ter, bominem domi forisque lsteri tuo inhzrentem , 
sic in hac imperitiz vulgaris c:eitate deserere, ut 
tam luculento die in lapides eum patiaris impingere, 
effigiatos sane, et unctos, et coronatos ; quum scias 
hujus erroris non minorem ad te quam ad ipsum in- 
famiam redundare. Cum hoc sermone ejus medium 
spatium civitatis emensi, jam liberum littus teneba- 
mus. lbi arenas extimas , velut sterneret ambulaero 


VARIORUM NOTE. 


]nambulando littore.Cellar. suscriptorem nactus cl. 
Heumannum, eidit [ittori. At vero incognita scrip- 
toribus antiquis forinula, inambulare littori, est ; nec 
usquam hoc verbum cum dandi casu conjunctum in- 
venio. Gerundii igitur, non participii, vim habet ἐμ - 
ambulando illud; littore autem pro in littore positum 
est eodem modo «quo apud Livium, lib. xxm, cap. 
91 : (Qui ceciderant pugna Cannensi; et Florum, lib. rt, 
cap. 16 : Occiso un comitiis Ánnio ; et Curtium, 
lib. vn, cap. 7 : Cecidere eo prelio peditum duo mil- 
lia; οἱ Ovidium, Epist. 1, Her. v. 91 : 

Denique quisquis erat castris jugulatus Achivis ; 
aliosque plures, adduetos ex parte a cl. Drakenbor- 
chio ad Livii lib. ix, cap. 52. ΜΈΝΟΚΕΝ. 

Ut et aura. Delet ut Heum. fortasse quia offende- 
batur quod hoc modo causa ambulandi esset, ut 
vestigio cedens arena subsideret, quod non proba- 
bat. LimpxER. 

Molli vestigio. Vestigium hoc in loco plantam pe- 
dis denotat. Gellius N. A., lib. ix , eap. 4 : Vestigia 
pedum habentes reiro porrecta , non , ut coerorum 
minum, prospectantia. Prudentius in Symmach., 
xi, przef. v. 55 : 

Sed vestigia flucLibus 
Summis Unguere caperat. 

Plura suppeditabit Gasp. Barthius Advers., lib. xri, 
cap. 25, ubi tamen perperam reponit membra vege- 
faret cum eximia volnplate, εἰ molli vesligio cedens 
arena. subiideret : quasi scilicet arena, pedibus ce- 
dens , nullam prorsus ambulanti voluptatem afferat. 
Davis. — Molli vestigio cedens areua. llic locus ab 
interpretibus varie est tentatus. Ouzelius e! cum eo 
Schelferus et Davisius vestigium accipiunt de planta 
pedis. Sed concoquere Schelf. non. potuit, qui μίαν» 
(Σ᾽ eorum in primis qui calceis non admodum f[re- 
quenter utantur, dici queant molles. Hac difficuliate 

rmotus, hoc molli plane ejecit. Grunerus, qui cum 
Wopkenio et Grouovio accipit de vestiyii pedisve im- 
pressione per metonym., rein ita expedit : Cedens 
arena erat molli vestigio, quod, cedendo, locum, qui 
pede calcabatur, molliorem faciebat, quo sensu est 
Casus sextu-, ut molle iter apud Quinctil. /nait. Orat. 
4, 2, p. m. 350, mollis trames. Ovid. Fast. $, 4b, 
vinea mollis et cedens. Neque vero Wowero mollis , 
quod in edit. Romana se inveuis-e perhibebat , re. 
ponenti assentiri debebant vel Davisius, vel Clericus 
in. Biblioth. select., tom. xxiv, pag. 124. Applaudo 
Heumanno, qui ait Minuc. dicere voluisse, arenant, 
etiam leviter ab euntibus impressam , cessiese. Eo 
dein mudo dici potest ; Cervical molli cervici cedens 
subsidit; Es liegt sich weich. LiNpNER. 

Vulgus superstitiosus solet. M«liu legere aupersti- 
tiose solet. Hguu —Forta-se quod masculinum genus 
additum voci vwígus uolit. Atqui habet vocem hauc 
eodem genere llorat. lib. 1, Serm. 5, v. 63: 

0. 5. . c  Huicego vulgun 

Errori similem cuuctum insanire docebo. 
Hzc Menckenius, qui etiam comparativum supersti- 
tiosius prielert. LiNDNER. EE 

Manum ori admovens..... pressit. Rom. edit. im- 
pressit. WenaLp. —- Plinius, hib. xxvin, cap. 14 ; £n 


B 


adorando dexteram αὐ osculum referimus. Hierony- 
mus, tom. vi, in Oseam, cap. xui, fol. 72: Qui adorant, 
solent deosculari manum suam, quod Job fecisse se ne- 
gat, dicens : Si osculatus sum manum meum apponens 
ori meo; et hoc mihi ad iniquitatem marzimam repone- 
tur. De adorantium gestu, habitu, motu flexnque 
corporis, vide Barnab. Brissonium , lib. 1, de For- 
wul., p. ὅδ; εἰ Petrum Pithouim, lib. 1. Adrersar., 
cap. 5. EruENnonsTIUS. — Qua niodo Elmenhorstius 
conferre suadet ac consulere , videsis doctissiine ct 
concinne collecta in nota dm Lugdunensi editioni 
ac versioni. Octavii J. G. H. Greppo subjunxit, pp. 
195-199. Eb». 

Car. III.— Non boni viri est, Marce frater. Octavius 
Marcum Minucium fratrem appellat, Christianus Chris- 
tianum. AL cap. v, C:ecilius, adliuc ethnicus, eumdem 
Minucium sic etiam compellabit, quamquam tibi, Marce 
frater. Hc igitur appellatio fuit affectus et religio- 
nis : utriusque certe in Octavio , affectus in Czcilio. 

RucaLriUs. 

Imperiie vulgaris caecitate. Pati , ut in religione 


lib. C paganorum permaneat. Vulgarem vero dicit, quia 


tme sensim, qui paulo emunctioris naris erant, 
gentilium religionis fraudes sentiebant, et Christum 
sequebantur, ita ut vulgus tantum in ethnicorum 
superstitione remaneret. LiNpNER. 

Effigiatos. De verbo effigare multa. Savaro ad Si- 
doni: Apollinaris lib. vi, Epist. 12, quibus hzc loca 
addere poteris. Papias : Effigiare, formare. Apuleius, 
Metamorph., lib. i. pag. 11 : Miris extrinsecus simu- 
lacris effigiata. Martianus Capella, de Nupt. Philol., 
lib. vi, pag. 150 : Quippe memoratur omnia posse ef- 
figiare. Pag. 228 : miris formis effigiata. Augustinus, 
de Hares., cap. 86 : Teriullianus animam dicit effigia- 
ium. corpus esse.... Deum corporeum esse, licet non 
e(figiatun. ELuENBORT. Aliter in ed. BB, t. vin, p. 25, 

]nctos ei coronatos. Utrumque murem satis illug- 
trarunt Joan. Clericus ad Genes. cap. xxviii, 18 ; et 
Car. Paschalius, de Coronis, lib. iv, 4. Davis. — Un- 
denam edit. Lugd. acceperit hanc. lectionem, unctos 
et coronatos, ab eruditissimorum hominum recta cor- 
rectione fluxisse, nec in cod. reg. aliud legi quam 
istud : unguines ordinalum , prorsus iucompertum. 
Nosmet oculis nostris vidisse testamur, unctos et co- 
ronalos. Evb. 

Medium spatium civitatis, non est distantia Ostize a 
Roma, quod placuit Wopkenio, cum intervallum inter 
Jtomam et littus, quippe xvi stadiorum, vel cursoribus 
fatigaudis sufficiat, nedum nt spatiando umbratici ho - 
mines tale absolvere vel potuerint vel voluerint; ne- 
que e&t medium spatium per civitatem Ostiensem, 
qua parte mare spectabat, liberam muris , quz? sen- 
teiutia se commendavit Barthio, Advers. xii, eap. 25, 
siquidem, hac spatio confecto, non fiberum littus, sed 
campus et agro» nacli. essent. Sed est spatium quod 
interjyacet. medium. inter Ostiam civitatem. et. locum 
2 deambulantibus petitum, id est mare. Quod bcue 
monuit vir quidam doctus in Observ. misc. Crit., 
vol. x, tom. 1, p. 15. O-tiam enim petebant Romani, 
ut nostri homines thermas , acidulas, vel etiam vi- 
ueas. dbi, per aliod tempus commurati , delecta- 


259 


MARCI MINUCIIH FELICIS 


240 


perfundens lenis unda tendebat : el, ut semper mare A tem, jactatione fluctuum lxvigatam, legere de littore ; 


etiam positis flatibus, inquietlum est, etsi non canis 
spumosisque fluctibus exibat ad terram , tamen crispis 
torosisque. Ibidem erroribus delectati perquam su- 
mus, quum in ipso xquoris limiue plantas tingere- 
mus, quod vicissim nunc appulsum nostris pedibus 
alluderet , fluctus nunc, relabens ac vestigia retrahens 
in sese resorberet. Sensim itaque tranquilleque pro- 
gressi, oram curvi molliter littoris, iter fabulis fallen- 
tibus, legebamus. Ila: fabul: erant Octavii, dissereutis 
de navigatione, narratio. Sed ubi eundi spatium satis 
justum cum sermone consumpsimus, camdenm eimensi 
viam rursus, versis vestigiis, terebamus. Et quum ad 
id loci ventum est ubi subducte navicula, substratis 
roboribus, a terrena labe suspensx quiesccbant ; 
pueros videmus, certatim gestientes , lestarum in 
mare jaculationibus * ludere. Is lusus est: testam tere- 


eam iestam plano situ digitis comprehensam, inclinem 
ipsum atque humilem, quantum potest, super undas 
irrotare, ut illud jaculum, vel dorsum maris rade- 
ret, enatarct, dum leni impetu labitur; vel summis 
fluctibus tonsis emicaret, emergeret, dum 23ssiduo 
saltu sublevatur. Is se in pueris victorem ferebat, 
cujus testa οἱ procurreret longius, et frequentius 


exsiliret. 
CAPUT 1V. 


ARGUMENTUM. — Subtristis Cacilius de hujusmodi ob- 
jurgatione qua sui causa. Octavius. Minucium. per- 
strinxit, pelit. ut sibi cum Octavio de suc religionis 
veritate disputare liceat. Annuil cum socio suo Octavius, 
ac medius inter Ceecilium et Octavium sedet. Minucius. 


Igitur, quum omnes hac spectoeuli voluptate cape- 
remur, Cxcilius nihil intendere, neque de conten- 


VARIORUM NOTAE. . 


lantur quotidie, inambulando littore ad mare per- 
gentes, quod mare ab Ostia civitate tria stadia abest, 
et commode intra spatium horze poterat absolvi. His 
vero observatis, nec Davisio assentiendum, qui vo- 
cem civitatis delet; nec Heumanno, qui itineris repo- 
nit; nec Menuckenio, qui vie et itineris rescribit. 
LINDNER. 

Tendebat. Sic ms. Rom. edit. tundebat Wower. 
Tendere hic est extendere, ex mente omnium intec- 
pretum. lleumanno vero non est. activum, sed neu- 
trum, et aqua exundans dicitur tendere in terra quam 
occupavit, velut exercitus in campo. Accusativus are- 
nas vero regitur a participio perfundens. LiNDNER. 

Et, ut semper. mare, etc. Hzc ego sic intelligo ac 
suppleo : Ut semper mare, eliam positis flatibus, in- 
quietum. est. (sic eliam tum erat, et), el δὲ non canis 
spumosisque ffuctibus exibat ad. terram, tamen crispis 
torosisque (sc. exibat ad terram p zeugma). De 
zeugmate est res nota ex Sallust. Jug. cap. 5, n. 2; 
de altero, quod in comparatione post propositionem, 
redditionem supplevi, non item. lia tamen Cicero, 
lib. vir, Epist. 28, 6 : Respublica erat mihi carior; quam 
nunc, Supple. Sidonius, 11, Epist. 8 : Perpeluis sedi- 
bus dormienti similior illata. est; supple, quam mor- 
ἐμῷ. Adeoque non erat cur cl. Heumaunus sic emen- 
dare! : et, ut semper mare, etiam positis flatibus, inquie- 
tum est, et, si non canis spumosisque [luctibus eesluat, 
terram lamen crispis torluosisque lambit ; delectati per- 
quam sumus, cum, etc. LiNDNER.— 

Crispis torosisque. lta scriptum in ms. reg., non tor- 
tuosis, quod. notam B. Hieronymus ad lleliodorum : 
Licet in modum stagni (usum cquor. arrideat, licet vix 
summa jacentis elementi spiritu terga crispentur. Et in 


Barthius Advers. lib. xvii, cap. 95, appulsin, et se in 
sese mulat. LINDNER. 

He (abule. Plena locutio, cujus exempla plura ha- 
bet Cortius ad lib. ;x, Epist. 95, Cic. 15, n. 9, et 
plura adhuc colligi ex Caesare possent. LiNpNER. 

De navigatioue, sc. sua. Sermonibus familiaribus oc- 
casiouem subninistrant tempus, locus, personz, nego- 
üa el denique res quievis oculis object:e.. LINDNER. 

Emensi viam. Heuroaunus tollit emensi, repetitum e 
cap. 2, quod prieter necessitatem facit. LINDNER. 

Α terreua labe suspeuse. Labem dicit uliginem cq- 
nosam , qua putrescerentariuze diutino situ. RucALT. 

Videmus. Iu narrationibus loco imperfecti pre- 
sens non sine vi adhiberi probat ex Longino Ber. 
gerus, de Natural. Pulchr. Ürat., p»g. 205. LixpNER. 

Eam testam. Plena locutio, v, n. LINDNER. 

Vel enataret. 1n hisce Minucii verbis, uisi fallor, 
menduin latet, quod uon animadverterunt viri per- 
spicaces. Legeidum credo nec enataret. Nonnumquam 
testa sine saltu maris superficiem lambebat : interim 
vero crebris saltibus iu aerem erat evecta. Hinc auc- 
tor : Ut illud. jaculum. vel dorsum maris. raderet, nec 
enatarel, vel. summis fluctibus tonsis, emicaret, emerge- 
ret. Nisi recipiatur h;i»vc emendauo, Felix ταυτολόγος 
erit censendus. Priorem modum describit Eustathius 
ad lliad. Σ, pag. 1219; posteriorem Pollux Onom. 
lib. 1x, 119. Davis. — Raderet, vel enataret, Vel pror- 
sus alienum est ab hoc loco, adeoque delendum. Sunt 
enim locutioies syuonymicz raderet, enataret, eque 
ac verba sequentia emicaret, emergeret. lila pertiuent 
ad testarum cursum, hiec ad. saltum. Wopken scribit 


innataret, approbante Heum. Davisius emendat raderet 
mec enataret, LINDNER. 


Epitaphio Paula : Huc usque prosperis navigavimus ]) | Emicaret, emergeret. Amat Minucius pres voces 


ventis, et crispantia maris cquora labens carina. sulca- 
vit. lignALD.-—Parum attentis oculis regium exemplar 
iuspexerat qui primus ex eo renuntiavit. scriptum, 
tortuosis. Nam in eo libro scriptum prius fuerat, srispis 
tororisisque,el qui correxit, legi voluit, crispis torosis- 
que. Venarum toros medici dixere, et jubarum toros 
poet;e. RucaLT. 

Quod vicissim nunc resorberel. l.ocum | iuterpungo 
in liunc modum, przeunte cl. Grunero : Mare fluctus 
resorbere dicitur apud Ovidium, Heroid. xn, 125 : 


Quxque vomit fluctus totidem, totidemque resorbet. 


Ubi Burm. Sabzi editio, illideret, Wowerus in ms, 
vult legi allideret, in quo tamen fallitur vir doctissi- 
mus, quippe qui ms. ipse non inspexit, sed alii id tes- 
tauti, teinere credidit, cum Heraldus et Rigaltius pro 
recepta lectione pugnent. Gronovius mavult : alluderet 
f'ucta, Davisius allideret fluctus, μὲ σύνταξιν expediat. 


ejusdem significationis copulare; unde σφάλματα 
irrepserunt, qua: observabimus postea. Non andemus 
igitur damuare emergeret, quod faciebat politissimi 
ingenii vir Joan. Wowerius. Pro resiliret, quod 
sequilur postea, edidimus ezsiliret, ms. Reg. et γάϊι. 
Rom. secuti. Ilg&ALpUs. — Emicaret, emergeret. Pos- 
terius verbum ejectum fuit a Wowero, sed meliori 
Jure retinetur ab lleraldo,qui simul Minucii editoribus 
hanc regulam injungit : Amat Minuc. plures. voces 
ejusdem signiflcationis (idque ἀσυνδέτωρ) copulare. 
" ΓΙΝΌΝΈΝ. 

Esxsiliret, Sic est in ms. et in ed. Romn.; pro quo 
now oportebat a nonnullis edi resiliret. Etsi enim hoc 
verbum non est buic loco inconveniens (nam et Ovid. 
Metam. xn, 480, dixit : JHesilit tecti a culmine grando) , 
tamen nihil est. eausz cur. exsiliret rejici«mus, 
euam precedenti emicaret similius est. Hum. 

Car. IV.— Nihil intendere. Mos inlinitivos, sive per 


enallagen modorum interpreteris, sive per ellipsin 


91 


OCTAVIUS. 


212 


tione ridere; sed (acens, anxius, segregatus, do- A protegerent; nec hoc obsequii fuit, aut ordinis aut 


lere nescio quid vultu fatebatur. Cui ego : Quid hoc 
est rei? cur non agnosco, Cxcili, alacritatem tuam 
illam ? et illam oculorum etiam in seriis hilaritatem 
requiro? Tum ille : Jamdudum me Octavii nostri 
acriter angit et remordet oratio, qua, in te invectus, 
objurgavit negligentize, ut me dissimulantergravius ar- 
gueret inscientix».Itaque progrediar ulterius : de toto et 
integro mihi cum Octaviores est. Si placet ut ipsius sec- 
1 homo cum eodisputem, jam profecto intelliget faci- 
lius esse in contubernalibus disputare, quam conserere 
sapientium modo; modo in istis ad tutelam balnea- 
rum jactis, et in alium procurrentibus petrarum ob. 
icibus residamus, ut et requiescere de ilinere possi. 
mus et intentius disputare. Et cum dicto ejus assedi- 


* honoris, quippe eum amicitia pares semper aut acci- 
piat aut faciat, sed ut arbiter, et utrique proximus, 
aures darem, et disceptantes duos medius segregarem., 
Tum sic Caecilius exorsus est : 


CAPUT V. 


ARCUMENTUM., —- Disputationem. suam. aggreditur. Cee- 
cilius : et primum quidem omnia in. rebus humanis 
dubia et incerta ; adeoque dolendum quod Christiani, 
rudes plerumque et illitterati, de summa rerum ac di- 
eina majestate aliquid certi decernere audeant; hinc 
nulla providentia mundum regi arguit, concluditque sa- 
lius esse traditis religionibus adherere, 


mus ita ut me ex tribus medium lateris ambitione B Quamquam tibi, Marce frater, de quo maxime quze- 
VARIORUM NOTAE. 


verbi cepit, ubique fere aliquid dissoluti habent οἱ 
positos invenies in tristitia, confusione, trepidatione. 
Crsar de Bell. Gall. 1, 529 : Nihil Sequani respondere , 
sed in eadem tristitia taciti permanere. Id. c. 16 : Diem 
ex die ducere dui, conferri, comportari , adesse, 
dicere. Eadem ratio est Asyadetor. LixpxEn. 

Tacens , anxius, segregatus. Describit. hominem 
vexatum moeroribus et curis ingentibus qualis erat 
Homeri Bellerophon (Iliad. Z, 201). Riucatr. 

Sergregatns, dolere nescio quid vultu fatebatwr. Yncom- 
mo:le omnino ms. reg. et editt. exhibent segregatus 
dolore, nescio quid vultm fatebatur, affectuum. enim 
index est vultus, quem. propterea Cicero in Pisonem 
vocavit sermonem quemdam  tacitwn mentis. Vide et 
Offic., lib. 1, cap. 29. Davis. — Dolere. In ms. est 


in istis ad tutelam. balnearum, etc. Omnes hactenus 
editiones prava interpunctione sensum cverterant. Et 
falsi sunt interpretes qui asserunt in manuscripto 
legi aliter quam hic retulimus. Ait Czecilius factu. 
rum se ut Octavius intelligat facilius esse disputare 
el rixari inter contubernales vulgaribus dicteriis et 
conviciis, quam eo modo conserere quo solent sa- 
pientes, Deinde incipit aliam clausulam : [n istis ad 
tutelam baluearum, etc, RicALTIUS.—Conserere sapien- 
tium modo, h. ὁ. accurate disputare, prout philosophos, 
quales nos esse profitemur, decet. Conserere, sc. ar- 
gumenta, est disputare, Modo autem positum est pro 
more. lta Lactant. 7, 7, 9 : Erravit ergo Democritus, 
qui vermiculorum modo putavit homines e[fusos esse de 
lerra. Etiam de I ra, cap. 20,10. Nonnulla edit. haben : 


dolore, unde lleum. facit doloris. Eleganter sane; sed C Pecudum modo humi repere. Iu ms., teste llerald. et 


eleganti:e non minus est in lectione recepta. Dolere 
nescio quid est dolere ob aliquid. LiNpxER. 

Alacritatem tuam illam. Ne quem offendat junctura 
verborum tuam illam? et illam, hoc ex usu auctoris 
fieri ostendam. Sic Noster 21, 5 : Sacra ipsa et ipsa 
siysteria; $5, & : Parentem omnium et. omnium domi- 
num; 9,8 : sexus omnis homines el omnis etatis; 10,9: 
templa nulla, nulla noia simulacra; 10, 5 : in. omnium 
mores, actus omnium inquirere; 10, 6 : adstat — factis 
omnibus, locis omnibus interereat; 1, ἃ : rata testis est, 
tesiis el; 5,5 : beati satis, satisque prudentes; 98, 8: 
boum capita et capita vervecum; 52,8 : tenebris. inte- 
rest, interest cogitationibus; 25, 8 : tormentis quibus. et 
quibus machinis ; 94, & : ridenda quam multa, mulla 
etiam miseranda sunt. Hoc expedito, superest ut lec- 
tor moneatur interrogat. cur ante verhum requiro 
esse repetendam, per zeugma. Si quis adeo in tex- 
tuin velit recipere, per me licet. [loc certe liguet, 
supervacaaimn esse emendationem lleum. quam affert : 
Cur non agnosco, Cecili, alacritatem tuam illam, et il- 
[am ocnlorum, etiam in seriis hilaritatem? ncc. Cellar., 
qui illam? et in cur mutat, esse audiendum. LINDNER. 

Objurgavit. Sc. te, quod pronomen etiam omittitur 
2pud Cic. lih. vii, Epist. 28, 5 : Intellexi enim ex tuo 
sermone, dicere te ex: meis libris animum meum (te) de- 
siderare. LixpxER. 

Ipsius sect homo. Opponitur adversario ficto et 
quasi umbratico, qui exercitii tantum gratia, adversa- 
rii partes in se suscipit, quod fit cum disputatur. in 
contnbernalibus. Quo jure igitur Heum. rescribat : Ut de 
1pstus secta hodie cum eo disputem, alii videant. Wop- 
ken. etiam sinistre intellexit, qui de eadem cum Octav. 
secta cogitat. M-lius utique Cellar. qui sectam pagano- 
rum intelligit, cui adhnc deditus erat C:ecilius. LiNDxER. 

Quam conserere sapientium modo. Sic facile restitui- 
mus ipsissimau scriptaram. | Minucii depravatam in 
exemplari perversa litterula : Facilius esse in. contu- 

bus disputare, quam conserere. sapientiam modo 


Rigaliio, est : quam conserere sapientiam modo. in 
istis, etc. Inde Rigal!, primus fecit : conserere sapien - 
tium modo. In istis, eic. In. hac emendatione untuin 
illud desidero, quod clausula sequens nimis abrupte 
ita incipit. Hliuc suspicor priorem clausulam desiisse 
in modo, et posteriorem a modo iucepisse, cujus qui- 
dem rationis exempla dedi ad capitis liujus num. 5. 
Omissionis autem ratio in alterutra clausula in promptu 
est. Nemo, credo, fleum. assentietur rescribenti : 
Si placel w cum eo disputem, in istis ad tutelam in- 
tentius disputare. Jam profecto intelliget facilius esse, 
in contubernalibus disserere (ita scribo pro conserere), 
quam disputare sapientium modo. Herald. quam con- 
serere sapienti manum. LiNDNER. 

Aut ordinis. Fallitur Wow. abesse a ms. codice 
hzc verba ratus. Contrarium testatur. αὐτόπτης lle- 
raldus, qui et cap. 9, 5, docet, sepius Wow. afferre 
aliquam scripturam, quasi illius vetusti codicis sit, 
cum tamen ibi non reperitur. Fefellerat videlicet cum 
amicus, qui a se inspectum esse istum codicem menu- 
titus fuerat. Hguu. — Nec hoc obsequii fuit, aut ordi- 
nis, aut honoris. Ms. reg. nihil mutat. Nam quod aiunt 
verba ista aut ordinis in eo nusquam apparere, fal- 
luntur; nec aliorum observationibus fidem arbitrari 
tam facile debuerant. Sane, si qui honoratiores, aut 
amplioris ordinis erant, locus honoratior fis dabatur, 
et idcirco medius. Appianus de Bellis civilibus, lib. 1x. 
Kei συννδρενον ol τρεῖς, Καίσαρος d» μέσω διὰ τὴν ἀρχὺν 
προχαθίσοντος. HgRALDUS. ΝΕ 

Disceptantes. Editio Oxoniensis habet discrepantes, 

UZEL. 

Cap. V.—Quamquam tibi, Marce (rater. Caecilius eth- 
nicus Minucium Christianum fratrem vocat, quocum 
erat amicitiz familiaritate conjunctissimus, ut indicant 
illa Octavii ad Minucium de Cecilio, cap. 5: Hominem 
domi forisque lateri tuo inharentem. RucaLTIUs. —De 

wo. Minuc. id, de quo scripserit, tecesse est. Tai 
dura enim ellipsis non convenit scriptori tam latiae 


945 


MARCI MINUCII FELICIS 


94 


rimus, non sit ambiguum, utpote quum, diligenter A rus partis utriusque, considas, nullum negotium est 


in utroque vivendi genere versatus, repudians alte- 
rum, [alterum] comprobans; in presenliarum ta- 
men ita tibi informandus est animus, ut libram teneas 
zquissimi judicis, nec in alieram partem propensus 
incumbas, ne non lam ex nostris disputationibus 
nata sententia, quam ex tuis sensibus prolata videa- 
tur. Proinde, si mibi, quasi novus aliqui el quasi igna- 


patefacere omnia in rebus humanis dubia, incerta, 
suspensa, magisque omnia verisimilia quam vera. 
Quo magis mirum est nonnullos t:edio investigandze 
penitus veritatis cuilibet opinioni temere suecumbere, 
quam in explorando pertinaci diligentia perseverare. 
ltaque. indignandum omnibus, indolescendum est, 
audere quosdam, et hoc studiorum rude [rudes], 


YARIORUM NOTAE. 


docto, tamque venustatis studioso. Hec. —Atqui con- 
venit ea Ciceroni lib. ut, Epist. 6, 1: UI tuum factum 
qui, quo animo inter nos simus, ignorant, alieni homi- 
nis... esse videatur, ubi plura Cortins. Convenit Lac- 
tantio 6, 12. 59 : Sed que in supervacua (ueras impen. 
surus, ad meliora convertas. Caesari de Bello Gull. 1,1: 


Quosst. lib. iv, cap. 7: Deus aliqui requirat. ldem Of- 
fic. lib. 1v, cap. 7.: Nisi aliqui casus vel occupatio con- 
silium ejus. peremisset. Tertullianus Apol., cap. 19: 
Aliqui Manethon | E gyptius.. A. Gellius, Noct. Attic. 
lib. 1, cap. 15: Etiam repentinus aliqui (-ic ms.) casus 
rem commodius agi posse polliceretur. Idem lib. xi, 


Tertiam qui ipsorum lingua Celte appellantur. LiNDNER. p cap. 15: Dicatque. mihi, queso, aliqui vestrum ; ac 


Repudians ulterum comprobans. Sic mss. Δ. men- 
dose, ut videtur, ac proinde merito bis inducendum 
esse τὸ alterum inter duo verba, repudians, compro- 
bans, censet Gronovius, quem impressi fere omnes 
secuti sunt. Epp, 

In praesentiarum. Gronovius non obscure damnare 
videtur vocem ὧν praesentiarum, non apud Minucium 
modo, sed apud Tacitum etiam et Cornelium Nepo- 
tem, quasi corrupiam 4 librariis. Sed ea frustra 
disputari puto. Vox inpresentiorum omuino latina, et 
ad snalogiam lingum latins formata, orta ex ín 
prasentia. rerum; αἱ illicet ex. ire licet, etc. GRUNER. 
]. c. pag. 212. 

AE quissimi judicis. Miratur Heum. non. jam dudum 
rescriptum fuisse judicii. Ego virum doctissimum in 
hoc magis miror, qui in loco tàm 5.0 mutare quic- 
quam ausus fuerit. Alludit aperte ad. habitum | judi- 
cum, qui libram manu tleneutes depingebautur.. Li- 
bram justi judicis laudat Arnobius in. Psalm. cxxvix. 

LiNbDNER. 

Propensus. Pari facilitate rescribit lleum.  pro- 
pensius. Sed cadem facilitate lectio. recepta. defen- 
ditur. Certe formula. propensus in alteram. partem 
jpsi usurpata formula Ciceroni est lib. vni, ad. Attic. 
Ep. 5. Multitudo et infimus quisque propeusus in al- 
teram partem. Quod. vero voces duas, propensus οἱ 
incumbas, conjungit Minuc., ad quarum utramque 
referri illud in utramque partem potest, id ei demum 
mirum et insolitum videri potest qui Minuc. nou 
legit integrum, hoc dicendi genere spissime uten- 
tem. lta enim supra c. 5, perfundens /enis unda tende- 
bat, et 5: Eamdem. emensi eiam rursus versis vestigiis 
terebamus, lb. Qua supra nos calo suspeusa sublata 
sunt. Similes maerologias notavit Cortius. ad Cic., 
lib. v, Epist. 7, n. 2, it. lib. xvr. Ep. 26, n. 1. 

Ne uon lam. Imitatur, ui alias quondam monuimus, 
Cicer. Parad. 4, 9 : Vereor, ne cui vestrum ex Stoico- 
rum hominum disputationibus, non. ex meo sensu de- 
prompta hec videatur oratio. Work. 

Si mihi.... considus. Ex editione quadam Oxon. 
Jae. Ouzelius reponit: Si mihi... confidas, quod 
equidein iniror, quum, hac lectione recepta, nullus 
sensus, nisi ineptus adinodum et incommodus, ex- 
surgat. Sed bonus ille vir in syntaxi expedienda la- 
boravit, cum in aninium non revocaret, istius modi 
pronomina apud optimos auctores, nonraro παρέλκειν, 
ut muliis ostenderunt viri doctissimi, Dionys. Lanibi- 
nus ad Lucretii lib. m, p. 2999, et Pet. Burinanus ad 
Ph:edri lib. 1, Fab. 22, $. Hoc. idem etiam in Grazcis 
scriptoribusanimad vertit Athenag. Legat. pro Christ., 
cap.9: Καὶ μή μοι γελοῖόν τις νομίση τὸν υἱὸν εἶναι τῶ θεῷ, 
Sic et Tatianus in Orat. ad Grxec. aliique Davis. VE- 
CHNERUS in Hellenolexie sue lib. 1. eap. 6, δὶ ὁ. 
Addo uec flebreos carere hoc pleonasmi geucre, 
e. gr. Geues. xu, 1, xxu, 5; iuimo nec nos Germanos. 

ΠΕΌΝΑΝΝ. 

Novus aliaui. In vulgotis 6}1|., contra ws. fidem, 

legitur aliquis, aUsque causa sontica. Cicero Acad, 


mox : Ne vos facile perstringeret modulatus aliqui cur- 
rentis facuudie sonitus. Vide et G. J. Vossium Annal. 
lib. 1v, cap. 8. Davis.—R«c. edit. Lugd. jam laudatus 
paulo supra, iu cod. ms. legisse declarat : Novus 
aliqui eo loci in. nota inquiens : Sic ms. edente He- 
raldo, non, quemadmodum Wouw. Gronov. Davis vo- 
lunt, aliqui. At editoris Lugdunensis pace, asseveran- 
dum est hanc lectionem uec ims. regii nec Heraldi 
esse, Epp. 

Dubia incerla. Eadem jungit qua Cic. lib. 1 de 
Ürat., cap. 20. Grow. 

Magisque omnia verisinmilia. Sic est in ms. ; editi 
omittunt omnia. LiNDNER. 

Quo magis. Yn ms. est. quo magis. Sed prze:iat. ed. 
Rom. quie, teste Wow. habet minus. LiNDNEB. 

Investigandg  penilus.... succumbere. Sic omnino 
ms. lloc tamen non. impedit quominus. Fulv. Ursi- 
DUS reposuerit : invesiigande potius. veritatis. Jac. 
autem Ouzel. et Chr. Cellar. ediderunt : investigande: 


C penitus veritatis cuilibet opinioni temere potius succi. 


bere. Male prorsus, cum vox illa potius crebro subau- 
diatur. Corn. Nepos Datam. cap. 8, 4 : Statuit con- 
gredi, quam cwn tantis copiis re[ugere. Livius 25, 45, 

9: lpsorum quam Anmbalis iuteresse.. A. Gellius. 
Noct. Att. lib. n, cap. 7 : Declinanda sensim el reli- 
quenda esse dicunt, iuam reypuenda.. Sed spud Gra- 
cos particula μᾶλλον intelligitur, Porphyr. Absun. lib. 
It, Sect. 15 : Kal μαρτυρεῖ yc ἡ, xttipx, ὅτι χαίριυσι τοῦ ῳ 
ol θεοὶ ἣ τῷ πολυζαπάνω. latianus in Urat. ad Gra., 
cap. 01 : Χρὴ τῷ πρεσθεύυντι xata viv ἡλικίαν πιστεῦτιν, 
ἧπερ ἀπὸ τὸςς πυγὶς ἀρυσαμένεις ἔλησιν. Euseh. (aucun 
Prap. Evang. x , 2, ibi legit : μᾶλλον £r:p. Vide ct 
Justin Mart. Apol. 1, c. 18. Davis.—4Adde «qnos citat 
ὅδ. I1. Maius fil. Observ. Sacr. lb. 1, p. 30. Grabius 
ad Irenaeuui lib. iv, c. 25, f. 509, n. $., it. [. 925, n. 
s. Gronov. ad lib. v. 21. Sanct. el Peiizou. ad 
Minerv. iv, 7, pag. 692. LiNpNER. 

]udignandum | ominibus. iudolescendumque est. Solli- 
citari non. debuit hic scriptura veteris exemplaris. 
Etenim proba est, et Octavii. disceptatione firmatur, 
Caecilii verba repetentis cap. xvi: Ef quoniam frater 
meus eruyit egre se ferre, stomachari, indignari, dol.re, 
etc. RucaLT. 

Indolescendum | est,  indolescendumque est, habenl 
impressi omnes, perperam codicis ms. fidem sibi vin- 
dicantes. lta et. paulo infra iu. codem codice legitur 
audere, quod accepit Hcraldus et muli post eum ; at 
editor Lugd. iterum mendose codici tribuit audire, iu- 
cousultoque codice h:ec in nota. subjungit. ad vocem 
Audere:«lta recte edidit lleraldus, pro ms. audire. » Epp. 

Audere quosdam, εἰ hoc studiorum rudes. lta edidi- 
mus, «ns. reg. auctoritatem secuti, Antea. legebatur, 
audire quosdam. In eodem ms. rude male, pro rudes. 
Cliristianos autem studiorum rudes habitos observa- 
bamus ad eum Arnobii locum lib. m: Hoccine est 
illud fastidium vestrum, sapientia huc arrogans, qua 
despwitis nosul rudes, etc. HERALD. 

t hoc. Nou intelligo quemadmodum potuerint id 


945 


OCTAVIUS. 


246 


literarum profanos, expertes. ariiusm etiam. sordi- A dulgentes insano atque inepto labori, ultra humilita- 


darum, certuuj) aliquid de summa rerum ac ma- 
jestate. decernere, de qua tot omnibus seculis 
sectarum plurimarum usque adhuc ipsa. philo-ophia 
deliberat. Nec immerito : quum tantum absit ab explo- 
ratione divina humana mediocritas, ut. neque, qua 
supra nos ccelo suspensa, sublata sunt, neque qu:e 
infra terrain profunda, demersa sunt, aut scire δ sit 
datum, aut scrutari permissum, aut stuprari religio- 
sum : et beati satis, satisque prudentes jure videa- 
mur si, secundum illud vetus Sapientis oraculum, 


lis noslr.e terininos. evagamur, et iun terrain projecti, 
collum ipsum et ipsa sidera audaci cupiditate tran- 
scendiuus, vel hunc errorem saltem, non vauis et 
formidolosis opinionibus implicemus. Sint priucipio 
omnium semina, natura in se coeunte, deisata : quis 
hic auctor. deus ? sint. fortuitis concursionibus totius 
mundi membra coalita, digesta, formata : quis deus 
machinator ? Sidera licet ignis accenderit, et celum 
licet su2 materia suspeuderit ; licet terram fundaverit 


nosmetipsos familiarius noverimus. Sed quatenus in- B poudere, et mare licet influxerit e liquore ; unde liac 


VARIORUM NOTA. 


docti viri mutare, Sabzus in. horum, alius hos. Est 
enim ipsum ad Hebraeos xi, 12, Δφ᾽ ἑνὸς ἐγεννήθησαν, 
KAI ἙΑΥΤᾺ νενεχρωμένου, ubi recte quidem : sed dubie 
Vetus interpres, ei hoc emoriuo ; sed corrupte Beza, 
eoque jam moriwo. Neque enim id est in Grzcis. 
Achilles Tat. vi, p. 497 : Καὶ τολμήσεις οὕτως ἐπὶ τοῖς 
αἰσχίστυις ἀποθανεῖν, νομιζόμενος φονεὺς, καὶ ταῦτα Avun(g- 
πης. GRONOV. 


Expertes artium etiam. sordidarum.  Distinctionum 
mutatione locus hic emendandus. Εἰ sane ita scriptum 
fuerat, litterarum profanos, expertes artium etiam sor- 
didarum. Dicit igitur Christianos esse litterarum pro- 
[anos, expertes ; quo de convicio plura observabsmus 
ad Arnobium. Addidit artium. etiam — sordidarum. 
Christiani igitur non solum litterarum profani et ex- 
pertes, ut illi volebant, sed etiam sordidis artibus 
mancipati ; atque etiam ipsi Ecclesiz doctores lanarii, 
sutores, fullones, ἐριουργοὶ, σκυτοτόμοι καὶ αναφεῖς ab 


iisdem habiti, ut observat Origenes lib. ri, contra C 


Celsum. Sic autem apud Minucium plura reperiuntur 
vocabula rem unam eamdemque significantia, uisi 
quod posteriora clariora sunt et. quasi. interpretatio- 
nis vice funguntur : ut non immerito suspicari possit 
aliquis glossemata esse, nisi in toto hoc scripto id 
e:set pene perpe:uum.. Sic antea ad cap. ὅ observa- 
banus emicaret, emergeret. WERALD. 


De summa rerum ac majestate. Heum. summa rerum 
majestate, i. e. Deo. Sed magis mibi ne quid dissimu- 
lem, prebatur jdectio vulgata. Fortiorem enim οἱ 
nervosiorem in vulgatis, quam in illis Deum. inesse 
sententiam patem. Eleg»nter à. Minuc. summa rerum 
jpsa natura dicitur ; quo modo eiiam Tullius lib. n, 
de Orat., cap. 31. Majestas autem. est ipsum | illud 
Numen quo. sapientissime reguntur otnia, et a quo 
summa rerum adiuinistratur. Vide loca a me collecta 
in Miscellaneorum Lips. vol. 1, p. 11, pag. 532, 
it. Grevium ad Cic. Orat. pro Milone, cap. 30. 

MENCEENIUS. 


Tot omnibus seculis. Terentius, Andr. i1, 1, 
28: Quod plerique omnes. fucinnt. adolesceutuli. VM. 
KEnnnch. 1,2, 5: Jam culesces plus. satis. Eodem 
aodo Grieci, πλείονες δὲ πάντες,  nápro»:e. Sic. dni- 
ter^os omnes aliquando dixisse Latinos ohservant Pa- 
reus in lexico Plautino, τς Pricirus ad. Apul, pag. 
“Δ. Placet etiam interpunetio Wopkenii: De qua tot , 
omuibus seculis, seciarum plurimarum, hi. e. tot secta- 
rem plurimarum, Et placet. priv. illa emendatioue 
quim  ontea protulit, totis, ommbus seculis, per asyu- 
det. Heun:anni conjectura est liberior, post tot omnis 
sa'culi seclarum. inquisitionem , adeoque repudianda. 

LixpNER. 
] psa philosophia, hoc est ipsi philosophi. Absir. pro 
coucr. Vid. Cortium ad Cic, lih. vii, Ep. 4,5. LixpsER. 

Ezyloratione dicinu, hic est Dei. Heum. scribere nou 
dubitut : Ab. exploratione rerum. divinarum. LinpNn. 

(ue supra n0s colo suspensa subiata sunt. 'Tows lic 
locus ad fidem exeinplaris editus est. Et frustra suut 


D levissima materia. 


qui pro sublata scribi jubent sublimata. Sustolluntur 
ea quie sus sive sursum, id est in altum, tolluntur. 
Itaque sublata suit τὰ ὑψωθέντα. Sublatla dixere dcli- 
catiores pro suslatis. Et heic sublata opponuntur de- 
mersis, ut suspensa profundis. Recte igitur Minucius 
ait nou esse permissuui scrutari qu£. Supra nos coelo 
Su-pensa suut, neque esse religiosum ea qua sub 
terram profunda sunt stuprare; quasi stuprutu. iufe- 
rant terrze, qui iu viscera ejus penetrare audent. Ele. 
antissima sunt in. hanc sententiam ἃ Plinio notata 
ib n, cap. 63, et pr.efatione lib. xxxn. RIGALTIUS. 
—Sublata sunt, Sustollere usurpatur. de machinis, 
quibus aliquid in. sublime tollitur. Lucret. 904, iv : 
Loi sustollit machina nisu ; uti de sideribus Avien. in 
Aruto, v. 621 : Qua semet sidera porro sustollunt. Con- 
trarium ejus est demergere. LiNDNER. 

Aut scire sit da'um. Hxc verba in ms. regio ita le. 
guntur : Utscrutare permissum aul struprari religiosum. 
Uude Herald : Aut scrutari permissum,aut struprari (vi- 
tio, credo, operarum pro stuprari) religiosum. Jos. Sca - 
liger legi posse existimabat ruspare, vel ruspari, quod 
ad ms. proxime accedere videlur. Cellar. sciscitari 
rel., lleum. scitari permissum, aut scrutari religiosum. 
Posse stuprare explicari per corrumpere, sive errorem 
vanis et formidolosis opinionibus implicare, ut loqui- 
tur Noster, nullus equidem dubito. Cicero ipse ad Aut... 
4, 18, stupratum judicium, i. e. corruptum. LixpxEn. 

Sint principio omnium, semina natura in se coeunte 
densata, )a edidimus, ms. reg. auctoritatein secuti. 
Et sane Epicurea disciplina , unde hausta ista sunt, 
lectionem hanc flagitabat, non principia, qux erat 
vulgaia lectio. HgRALDUS. 

Quis hic auctor deus. Pro hic legendum his, suspi- 
catur lleum. Sed frequens ista enallage, vel Ciceroni 
lib. n, Ep. 5: Hec negotia quomodo se hubeaut, i. e. 
quomodo se negotia hic habeant. LINDNER. 

Sua materia. lia ms. reg. teste Her. Fallitur Wow. 
qui ibi esse ait pura maleria, et legendum esse censet : 
LiNDNER. 

Licel terram fundaverit pondere. lta exhibuimus, san- 
cte secuti lectionem unici codicis, exemplo doctissimi 
Heraldi, qui, quum, revocaus prim;:evam Sabzi lectio- 
nem, optime id elegisset, statim mutare non dubita- 
vit Rigaltius, rescribens licet terram fundaverint. pon- 
dera : wfcliciter omnino. Ggoxov.—bBarthio ita visum 
est rescribere : se fundaverit pondere. Cellario cum 
aliis : fundaverii pondus. Heuim., licet terram suum (un- 
dareril pondus. LiNDNER.— 

Et mare licet. influxerit e liquore. lc sane latina 
non sunt; et ab. exemplari nimium recedere videtur 
Rigaltii conjectura restituentis, ef mare licet influzerit 
liquor seu eliquor. Reponendum puto, mare licet con- 
fluzerit eliquore. Novatiauus de Trin. cap. 5: Credamus 
n Deum Patrem... qui celum alta sublim.tate snspende- 
rit, terram dejecta wole sol.daverit, maria soluto l.quoie 
diffudcrit. Qui locus huic Minuciano gemiuus est , 
Davis. — Lectionem tamen codicis ms. retiuet eum 
lleraido Gronovius. GaLLAND. — Beusus est : Licet 


941 


MARCI MINUCII FELICIS 


248 


religio, unde formido, qux superstitio est ? lomo, et À biscollidentibus, tonitrua mugire, rutilare fulgura, ful- 


animal omne quod nascitur, inspiratur. et alitur, elc- 
mentorum ut voluntaria concretio est, in quie rursum 
homo, et animal omne dividitur, solvitur, dissipatur, 
jta in fontem refluunt, et in semet. omnia revolvun- 
tur, nullo artifice, nec judice, nec auctore. Sic, con- 
gregatis ignium seminibus, soles alios atque alios 
semper splendere ; sic exhalatis terre vaporibus, ne- 
bulas semper adolescere : quibus densatis coactis. 
que, nubes altius surgere : iisdem labentibus, pluvias 
fluere, (are ventos, grandines increpare : vel nim- 


mina? prx micarc. Adeo passim cadunt, montes irruunt, 
arboribus incurrunt : sine delectu tangunt loca sacra 
ct profana ; homines noxios feriunt, 56 06 et religiosos. 
(m) Quid tempestates loquar varias ac incertas? qui- 
bus, nullo ordine vel examine, rerum omnium inmpe- 
tus volutatur ; in. naufragiis, bonorum malorumque 
fata mixta, merita confusa ; in incendiis, interitum 
convenire insontium nocentiumque ; et, cum tabe 
pestifera celi tractus  inficitur, sine discrimine 
omnes deperire; et, cum belli ardore scvitur, 


VARIORUM NOTAE. 


(sua materia) e liquore fluzerit in mare. Unde Rigalt. 
hanc lectionem infert : e! mare licet influxerit eliquor, 
quod postremum vocahulum accipit pro nom. subst. 
Alii : influxerit liquor. Weum. confluxerit e liquore, el 
lianc emendationem probat loco Tibulli, lib. :»v, 20: 


Qualis et in curvum pontus confluxerit orbem. 


Menck. qui lectionem ms. defendit, docet, mari cres- 
centi, et tamquam in altum surgenti, propriam csse 
vocem influere, idemque notare quod Germanis an- 
flüssen anwachsen. LINDNER. 

Que superstitio est ? Hcum. legit : atque superstitio est. 

Et alitur. Rom. edit. e! alitur Wow. In ms. est 
attollitur. Cuperi neque correctio neque interpreta- 
tio, quarum illam Clericus in Biblioth. select. tom. 
xxiv, p. 128, lianc in tom, xxvi, p. 459, profert, as- 
sensum meretur. [1guM.—Post tot summorum viroruin 
conjecturas, proferam et meam qualemcumque, quie 
eum ms. optime conciliari poterit : Ilomo et animal 
omne quod nascitur, inspiratur et tollitur, elementorum 
it, ete.; qui inspiratur, viiam capit ; tolliturautem, cui 
vita eripitur. Homo et animal onme est suhject.; inspi- 
ratur ct tollitur est predic. Gronov. per modurn inter- 
rogationis ita : Elementorum ut voluntaria concretio est? 
LiNps. — Nec mirum sane cominentatorum sibi ultro 
ambages subnectentium. exemplum! Plenissima luce 
in codice legitur el alitur, minime vero attollitur. 
Hinc susque deque ruit hzec prurientium eruditorum 
farrago.in quam iterum impegit editor Lugdun. qui cum 
scripsisset et alitur, etc., liec addit, et referre piget : 
Jta edit. Rom. sed ms. attollitur. Fortasse legendum : 
et tollitur, ἢ. e. vitam capit et amiltit. p. 18. Epp. 

Elementorum ut vol.... ita in fontem refluunt. Hunc 
locum a viris eruditis varie sollicitatum, ejusmodi sola 
interpunctione sux integritati restituit cl. Grunerus 
]. c., pag. 219. Quod quidein, inquit, unice verum est: 
elenim τὸ tt pro «li vel quemadmodum positum est, 
eui respondet sequens vocula ita. 

Voluntaria concretio. Heum. Vera, ínquit, scri- 
ptura [00 est : fortuita concretio. Sed. nescio annon 
pari jure lectio vulgata retineri queat, praesertim cum 
casus voluntarius (Cic. de Fin. 05) sit. idem qui et 
fortuitus. LiNDNER. 

Solvitur. Ilaud dubie legendum resolvitur. HEvy. 
— Solent tamen sx»pe simplicia pro compositis adlii- 
beri. TANDSER. 

Omnia revolvuntur. Heum. transponi verba jubet, 
revolvuntur omnia. 

Nec judice. Meum. quia vim vocis non assequeba- 
tur, legit : nec auspice. Etiam Mencken., quid sibi vc- 
lit illud, judice, se ignorare fatetur. Hoc loco quid sit 
judez, demonstrabit illud Ovidii Metam. 1, 19 : 

MHanc Deus et melior litem natura diremit. LixpxER. 

Quibus densatis. Non erat. cur Heum. rescriberet : 
atque his densatis. LiNDNER. 

Labentibus. Sic est in ms. de edit. Roniana, testatur 
idem lleum. Sab. vero et Bald., labantibus. LiNpw. 

Pre micare. Ut promicare poiius cum doct. IHleusin- 
gero legam , nihil me movet. Habet enim hoc ipsum 
prenmicare sensum valde coinmodum et accommoda- 
tum ad mentem Minuc., qui summum et mirificum 


fulminum splendorem verbo hoc significare voluit. 
Nimirum prienicare est valde micare, ut ferc plerum- 


B que pr:epositio pre in compositione augere significa- 


C 


tum simplicis solet. Apuleianum verbum cst, cujus 
scriptoris hiec sunt, Metam. lib. v: Lucernamque 
concinuam , completam. oleo , claro lumine premican 
tem. Et lih. x : Nam et galeam nitore premicantem. 
Lib. xi: Video prawicantis lune candore nimio comple - 
In orbem. Et eodem libro : Quorum primus [ucernam 
pramicdntem, claro porrigebat lumine. MENck. 

Adeo passim. Non debebat cl. Heum. adeo mutare 
in atque (vel ac) ea. Est enim nota hzec Latinis di- 
cendi forma, qua adeo ponitur initio propositionis, 
et «t£, quod sequi debehat, construenduni cum co 
quod pr:cesserat , omittitur. Plene esset ita: Adco 
passim cadunt, .... ut facile inde appareat auctorem ha- 
rum rerum deum non esse. En similem Lactantii lo- 
cum, ni, 9, 19: δὲ te quispiam vocasset ad camnam, in 
eaque optime acceplus esses ; num sanus viderere, si plu- 
ris faceres ipsam voluptatem, quam voluptatis auctorem? 
adeo philosophi ad corpus omnia referunt , nihil pror - 
aus ad. mentem, supple : μὲ facile inde appareat. eos 
luris facere voluptatem, quam voluptatis auctorem. 
onfer eumdem auctorem ut, 4, 12; n, 6, 6; v, 4, 47. 

LiNpxEn. 
Montes irruunt. Rom. diruunt Wow. Denc irruit , 
quod est in ms.; nam irruerecst ruere in quem. Clau- 
dian. Cons. Mall. T^eod. v. 195, in optimis libris 
mss. et ed. : 


Irruet intrepidus flammas. 
Prudent. Apotheos v. 414. 
' Ecce Gerasenos legio irruit effera porcos. 


Ammian. xvii, 98 : JJas terras Parthiscus. irruens, 
obliquatis meatibus, Istro miscetur. Avien. Descript. 
Orbis, v. 594, de Achelao : 


Irruit Hadriacum tergum maris. 


Quie loca a Cellario congesta , monstrante Gronovio 
Sumpta sunt ex notis Nic. Heinsii ad locum Claudiani 
de Cons. Mallii v, 194. LiNDNER. 

llomines noxios feriunt, sepe et (h. e. sepe etian) 
C:esar de Bello Civ. 1, 9 : Hec quo facilius, certisque 
conditionibus fiant, et jurejurando sanciantur, Jact. 4, 
18, 15. Nam et Herculi eadem ipsa porta patuit. Quo 
jure Heum. scripsisse Minuc. credat : homines. non 
modo noxios feriunt, sed sepe religiosos, videant alii. 
lloc addo, in ms. essc et sepe. Lixpxgn.—Ne nimis ita 
affirmanti eredas, in ms. enim legitur : sepe et. Epp. 

Vel examine, h. c. judicio. Supersedere Heum. la- 
bore suo poterat, quo rescribit : discrimine, LiNbx. 

Rerum. omnium | impetus, ἢ. e. periphrastice res 
omnes; hoc enim verbo veteres in periphrasi esse 
1,808, docet cl. Ernesti in Clave Ciceron. Wopk. sumit 
pro mole. LiNpNER. 

Conveuire. Meum., quia verbum deesse putat, ἃ quo 
excipiantur accusativi inflnitivis juncti, scribit constat 
evenire. AL vero commodius a verbo loquar. eosdem 
pendere aliquis dixerit, si modo interpungautur verba 
eo modo quo Gronov. nobis prxivit. LixDNER. 

Sevitur. lleum. non est dubium hauc esse veram 


* 


919 


meliores potius oceunibere, 
tantu: :equatur nequitia melioribus , sed et colitur : 
ut in pluribus nescias utrum sit. corum delestanda 
pravitas, an optanda felicitas. (ιν) Quod si mundus 
divina providentia et alicujus numinis auctoritate 
regeretur, numquam mereretur Phalaris et Dionysius 
regnum , numquam Rutilius et Camillus exsilinm , 
nimquam Socrates venenum. (v) Ecce arbusta frugi- 
fera, ecce jam seges cana, jam temulenta vindemia 
imbri corrumpitur, grandine ccditur : adeo aut. in- 
ceria nobis veritas occultatur et premitur ; aut, quod 
magis credenduin est, variis et lubricis casibus, so- 
luta legibus fortuna dominatur. 


[n pace ctiam, non A 


OCTAYIUS. 250 


CAPUT VI. 


ARGUMENTUM. — (Quaelibet natio, ac Romani postmo- 
dum numina sua ita coluere, ut. eorum. cultum. st- 
premum totius orbis terre imperium fuerint assecuti. 


Cum igitur aut fortuna certa, aut. incerta natura 
sil, quanto venerabilius ac melius, antistites verita - 
tis majorum excipere disciplinam, religiones traditas 
colere; deos quos a parentibus ante imbutus es 
tinere, quam nosse familiarius, adorare; nec de 
numinibus ferre. sententiam , sed * prioribus eredere 
qui, adhuc rudi s:culo, ipsius mundi natalibus , 
meruerunt deos vel faciles habere, vel regcs'! 


VARIORUM NOTAE. 


auctoris nostri scripturam : cum belli ardor sevit. B. — Adhucrudi seculo. Hec verba desunt in ed. Gronov., 


Qui tamen vir doctissimus hoc impersonali, ex neu- 
tro activo formato, magis offendatur, quam verbis 
itur, statir, equidem non. video, maxime cum pra- 
ter. scitum cst occurrat apud Velleium , lib. v, cap. 
74 : In Perusinos magis ira militum , quam voluntate 
savitum ducis. Curtius lib. vin. cap. 19, 6 : Etiam in 
tecta. seevitiun est, 

Sed et colitur. Hxc est exemplaris lectio. Al., sed 
altollitur. Davisius, sed praeponitur. Wopkensius de- 
let. sed. Milii plane nihil mutandum videtur. Neque 
perspexisse videntur vocis colitur efficaciam, qui mu- 
tandam censuerunt. Non. enim, si eqguatur melioribus 
nequitia , statim et colitur. Illa enim eo ipso jam 
equntur melioribus, si impune licet e-se nequam. Sed 
colitur ctiam, si homines improbi ea in fortuna po- 
nuntur, ul alii venerari eos quasi mereantur, et in 
magno honore habere cogantur. lloc enim vult vox 
colere. Cicero aliquoties colere et observare conjuugit, 
ut ad divers. xii, 78, Meque prater ceteros colit etob- 
servat, Et de Offic. 1, 41 : Eos quorum vila perspecta in 
rebus honestis atque magnis eit,... sicuti aliquo honore 
et imperio affectos observare el colere debemus. GRUNEB. 
J. c. — Elli,si, duriore sane, subaudiendum foret, pre 
ilis, scil. melioribus. Quamobrem non rejiciendum 
quod coujicit Davis., sed pra'ponitur : nisi forte, leviore 
mutatione, malimus : iu pace eliam in. tantum equatur 
nequitia melioribus et colitur, ut in pluribus vel pos: 
]n pace etiam non tantum cquatur nequ.tia melioribus, 
sed ita colitur, ut in pluribus, etc. i.e. ut plures mali, 
quam boni felices sint. Worek.—Sed et habet Plin. vin, 
90 : Sed et nostram gloriam percenseamus. LiNDNER. 

Phularis et Dionysius. Hahet ex Cicerone, qui lizec 
latius diduxit de Nat. Deor. lib. 11, eapp. 39, 33. 

Davis. 

Jum temulenta vindemia. Proxima temeto ; de qua 

mox temetum fiat : unde ct temulenti. RuGALTIUS. 


Jam seges cana, Wescribit lHeum. jam cana. seges, 
Sed perperam. l'romiscueeniim Noster adjectiva modo 
pr.eponit, modo postponit. Quum ant fortuna. certa 
Gul incerta natura sit. 1, dant cautelam periculis , mor- 
bis medelam, δῖ, non ut. affirmalor. testimonium fecit, 
sed convicium ul orator adspersit. Wow. notat in is. 
esse /lavra , sed mnonest; lestantur llerm. ct Rig. 

LiNDNER. 


Adeo aut. Dc lectio non est ex emendatione 
Meursii pro vulgata adeo wt, sed cst lectio ipsa 
ms. LiNDNER. 


Car, VI. — Quanto. venerabilius. In. vulgatis erat 
quaudo. Sed laurea ex hac emendatione dehetur non 
Meursio, sed Her. qui sic ex edidit. LixpsER. 

Antistites veritatis. W:ec est genuina cod. regii 
Irctio. Imp. antistitem. Epp. 

Ante imbutus cs timere. lectissima est hzec libri ve- 
teris scriptura. Et impersonaliter quidem accipienda 
videtur. RicALT.—Vulgati male : tmbulus existimare, 
quam cognosse. LIiNDNER. 


typorum, ut opinor, vitio. LINDNER. 

In ipsius mundi natalibus Non opinor impleri emplia- 
sin ab pronomine, quam in eo voluit sitam esse Minuc. 
si edatur in ipsius mundi nat., prout vult ms. Implebit 
autem, si scripseris in ipsis mundi nat. , ut infra, ab ipsis 
imperii nascentis incunabulis. Certe etiam sic ediderant 
olim Wow. et Elinenh., etsi queat placere enallage 
casuum. Quod autem ex persona Cscilii nunc profert 
auctor, plane totum h:bes ut acceptum et probatum 
olim Germanis, apud Tacit. in Germ.,cap. 14: Ποῖα. 
rentius visum est de actis deorum credere, quam scire. 

GnoNov. 

Meruerunt dcos vel faciles habere, vel reges. Faciles 
dicit heneficos, hene meritos. Plinius lib. n.: Jic est 
vetustissimus referendi bene nu rentibus gratiam mos, ut 
tales. numinibus. adscribantur RicALT, — Miror unde 
factum ut vir doctissimus Jac. Perizonius hoc in lo. 
co reposuerit vel patres habuere vel. reges, cum nec 
omnes ij qui statim recensentur, vel paires fuere vel 
reges. Faciles sut placidi et propitii, ac proinde be- 
nefici. Virgilius Eclog. ni, 9 : 


Faciles nympha risere 


Ubi Servius hoc modo : 4deo , inquit, indulsere nym- 
pho, quia mites sunt et. exorabiles ; sic in Georgicis : 
Et faciles venerare Napeas. Prudentius contra Sym- 
machum lib. i, 804 : 


Sic probus, atque reus canitalis criminis isdem 
Sideribus, facilisque boli bonitate fruuntur. 


Hinc apud Arnobium lib.i. pag. 5: Sequitur ut obun- 
dantie tempore (iii) irati difficilesque non sint. In ethni- 
cis autem multos ob munera artiumque. inventionem 
deos esse habitos, nemini latet. Vide Clementem 
Alexandrinum in Protrept. pag. 13, A, ed. Lugdur. 


D 1616, et Nostrum, cp. xx. Davis. — Scheff. socios 
jit 


vel familiares rescribit, voce  familes contracte 
scripta eum lineola in capite. Heum. cives, ob ca 
qui sequuntur cap. 20. Sed hw cerrectiones 
sunt ejusmodi , ut vel ex dissensione partium , 
malam causam possis subodorari. Quid est. quod in 
lectione recepta offendat ? At illa optime cnm c:ete- 
ris Minucii verbis coh:eret. Cap. 21 dicit Noster cb 
merita virtulis ( en reges) aut muneris (en faciles 
deos habitos. Verum quidem est quod. capite priece- 
dente mentio fiat civium, sed non civium absolute , 
sed ut civium boiue memorie, h. e. Valium. qui alicujus 
muneris vel artis inventione faciles se civibus suis 
prichuerunt, eoque ipso bonam mernoriau sunt con- 
secuti. Verum ctiam, quod Scheff. ta*at, parum jus- 
tam sibioppositionem videri,quanm postulet coujunctio 
vel. Sed nullam oppositionem. hie locum habere, sed 
tel utrobique valere et bene monet Wopk. et adducit 
Severum Hist. Sacr., 1, 59, et sacra ornamenta. vel 
publica, vel privata. 


951 


videmus singulos sacrorum ritus gentiles habere, 
et deos colere municipes, ut Eleusinios Cererem , 
Plrygas Matrem, Epidaurios /Esculapium, Chald;vos 
B*lum , Astarten Syros, Dianim Tauros, Gallos Mer- 
curium, | univer-a. Romanos. Sic. eorum potestas 
el aucloritlas totius orbis ambitus occupavit: sic 
imperium suum ultra solis vias et ipsius Oceani 
lunites — propagavit ,— dum exercent in armis 
viriutem. religiosam , dum urbem muniunt $a- 
crorum religionibus , castis virginibus, — mul- 
tis honoribus, ac nominibus sacerdotum : dum 


MARCI MINUCII FELICIS 
Inde adeo per. universa imperia. provincias, oppida, A obsessi , οἱ 


953 
citra solum — Capitolium capti , 
colunt deos, quos alius jam sprevisset, iratos; 
ei per Gallorum acies, mirantium superstitionis 
audaciam, pergunt telis inermes , sed cultu religionis 
arma : dum capti, in hostilibus nicenibus adhuc 
ferociente. victoria , numina vieta venerautur : dum 
undique hospites deos auvrunt, et suos faciunt: 
dum aras exstruunt, dumetiam ignotis nuininibus et 
manibus. Sic, dum universarum gentium sacra sus- 
ciplunt, etiam regua [meruerunt]. Hine perpetuus me- 
rent venerationis tenor mansit, qui longa τίμα non 
iufringitur, sed augetur: quippe antiquitas czeremoniis 


VARIORUM NOTJE. 


Deos colere municipes. Municipes deos appellat Mi- B tent. Hinc aversos a Carthagine deos vocabat Florus 


nucius Felix, qui peculiari cultu in singulis civitati- 
bus vel provinciis consecrati Sunt. Horum catalogos 
texuut. etiam Tertoll., Apolog. c. 24, Lactautius lih. 
t, Prudentius in Symmach. n... Sidonius (Apollinaris) 
qu» excellit brevitate, binos singulis versibus conclu- 
sit (Carm. 1x, vv. 165 sqq.) : vetus epigramma sin- 
gulus singulis, in hune modum : 


Dodone tibi, Juppiter, sacrata est, elc. 


Cf. D. Mart. Religion des Gaulois, n, 9340; Burmann. 
Anthol. lat. pp. 147 sqq. Epp. 

Eleusinios Cererem. Eleusinii, dum colunt Cererem, 
nequeunt ita celebrari. quasi deam colant municijem, 
utut habeant gentiles ritus sacrorum; quippe quam 
veteres deducant. fabul:e ex S:cilia, aut, δὲ ita fabu- 
lose genti. indulgere libet, ex Creta. Aceedit quod 
aut gentes magnas aut urbes meinorabiles ad hoc 
producat in. proxime sequentibus, quibus anteponi 
Eleusinios (etsi Celeo regnatam urbem, ut jactabant), 
qu» ratio esi? Possis vereri apices litterarum in ca 
voce confusos et Minuc. dedis-e ul [fenngos Cererem, 
Forsan id scriptum fuit JHeuneios, sicut cap. 51, in 
ms.fuit Henneis, pro quo restituerunt ΟΕ ας. GnoNov. 

Phrygas Matrem. Nou opus. est ut, cum. Sigisim. 
Gelenio, Laurentio Barreusi, Fulv.. Ursino, eosque 
secuto Chr. Cellario, reponamus. Phrggas. magnam 
Matrem ; renititur enim unicus ms., Cybeleque. κατ᾽ 
ἐξοχὴν interdum mater dicitur. Virgilius Georg. iv, 64: 

Tinnitusque cie , εἰ Matris quate cymbala circum. 
Ac /Eneid. 1Il, 5 : 

Hinc Mater cultrix Cybeli Corybantiaque zra. 
Sic enim cum Servio legendum arbitror, non Cybele, 
ut habeut editt. recentiores. lta et Arnobius lib. v, 
p. 167. Davis, 

Universa Homanos.. Mox dicet, Universarum gen- 
tium sacra euscepisse, Ei paulo post : /nitiasse ritus 
omnium religionum, WiGALT. 

lropagavit Scribendum omnino propagarunt. lev. 
ΝΙΝ opuscst. cum singularis respici«t ad eorum po- 
estas οἱ auctoritas. LINDNER. 

Dum exercent. sc. Iltomani; debehat esse exercet, ut 
priccedens propagavit. Sed ita optimi auctores loqui 
consueverunt, Gusar. de Bello Gall. vi, 24 : Que ueus 
ad hoc tempus iis sedibus »e continet, summanque habet 
justitie et. bellicc lundis. opinionem, nuncque in. ea- 
dem inopia, eqestute, palientia, qua Germani, perma- 
nent. | ANDNER. 

Dum wibem. lta ms. reg. Alii orbem. LiNDNER. 

Quos alius jum sprevisset iratos. Sic ms., ut videtur; 
el ex eo Sibirns Gelenius, Heraldus, Rigalius.: alii- 
que. Αι Wouwerius et Elmenhorstiys, quos alins jum 
sprevisset iratus: quod mili et Gronovio vehementer 
placet : nim. siepe factum est. quod ait Livius lib. 1, 
cap. 51, ut homines fortuna? obirati, cultum relique- 
rint deum. Davis. — Male ἃ quibusdam editum. est 
iratus. ἰλθοῖς enim prima illa editio iratos habet. At 
etiam ii peecarunt qui, irutos. edentes, non pr.cfixe- 
runt huic verbo comma.  ]rasci scilicet. dicebautur 
dii, cum urbs aliqua hostium veniebat in potesta- 


i, 6, 90. Tum vero deos suos ethuici solehant sper- 
uere, imo etiam seva in sanctosverbera ferre deos, ut 
Ovidii verhis utar ex. Amorum : 7, 6; de quo ritu 
Pitiscus ad Sueton. tom. i1, p. 767; et B.elius in suo 
de Cometis libro, cap. 133. Illu. 

Dum capti, in hostilibus manibus. Romaui, dum 
suut in Capitolio, quantum erat. ut non. essent capti 
el in ditione hio-tium? et sie tamen iu inguibus jam 
hostilibus, hoc est, ab hoste inse-sis uumina. victa 
venerabantur. (uod optimum intellectu, Nunc. illud 
capti magis promovet , quam snpra. dicebat citra so- 
Ium Capitolium capti, ut pateat. isto. dis rimine vo- 
luisse eum. imitari Virgiliana ex vit ZEueid. : Num 
capti potuere cupi ? GRoN. — Vox penultima vel osci- 
taniize librarii debetur, vel seiibendum : dum. oras 
exiruunt demum etiam ignotis numinibus. Davis. — 
Davis in mutavit iu vir feliciter ; sed etiam hostilibus 
mutandum. erat. in. /iostili. Sic cap. vi, metu ho- 
stili. lle cu. — Lindner -ecutus estlectionem Davisii. 
Sensus e-1, inquit : Romani urbibus ho-tiun vi captis, 
etiain inter ferocitatem victori;e, uldalias pietas omnis 
exsulat , tainen. numina. victa. venerati sunt. | ERIC. 

Dum aras exstiuunt, dum etiam, Legeudum fortasse 
interdum eliam ignotis num. Cielevum, quorsum addat 
et manibus, fatcor me oon satis intelligere. De diis 
ignotis proculcata res est. Manes etiam deos habitos 
pueris notum : sed quorsum hie eortm mentio ? 
Quare nesciebam an legendum esset * ignotis numi- 
tibus el inanibus. llgnatp.— Lectionem deltendit Groa. 
et vull diui esse. etiamdium , vel ctiam. legendum : 
dudum etium ignotis. LixpxEg. 

Numinibus et manibus. Bene Cecilius componit deos 
Manes:eum ignotis nininibus. πὸ, inquau, ex Epi 
curi sensu, qui uemgabat esse aliquos Mases et subter- 
ranea regua. τοι ju Manes corum. dicuntur qui jin 
esse desierunt, ae. proinde nulli suut. Et C:ecilius 
ignotos. Deos spernit , quia sunt ignoti : et Manes sive 
defunctos, quia defuncti et jam nulli, BacALT. 

Meruerunt. Sc, siicipere. Quod zeugma uec Cice- 
roni ignotum, lib. xi, Ep. 18: Sin aliquid virium forte 
collegerit , sentiet, nec. seuaiui. consilium nec populo 
Hom. virtutem. deesse, nec reip. [6 vieo imperatorem, 
80. deesse. Nel potius syllep-is, ut idem lib. xit, Ep. 
40 : Cura. igitur , δὶ me (auti. facis, quanti. et Vario 
existimat, sc. Ve me facere, Ht. lib. ix , Ep 8: Nunc 
autem. quid est, sine his cur viccre velimus? Mihi vcro 
cum ipsis, viz his autem detractis, ne. vix. quidem, 
$c, vivere libet. S.c saneesse in ims, colligitur es silen- 
tio Heraldi et Rigalt. Meursius vero indicat et merito 
legi merunt , unde corrigit inierunt , vel etiain regna - 
veount, Gronov. iveruut, nempe in. illorum. manum 
velut. comitantia. deos. Heum. vult eis etiam regnare 
meruerunt, Davis. merent. Lectionem ἃ nobis rece- 
pam (sc. meruerunt) ed. Romanam. exhibere docet 
leum../— LiNDNER. 


Manserit. Lindner. legit mansit, cui omuibus fere 
impr. Ed. Rom. maneat. 
Autiquitas,.... adstruxerit/ vetustatis. juvenustius 


855 


OCTAVIUS. 


254 


aique fanis lantum sanctitatis tribuere consuevit , À ut remuneraretur divina indulgentia, vel ut averte- 


quantum adstruxerit vetustatis. 
CAPUT VH. 


ARGUMENTUM. — Auspíciu el auguria Romana peni- 
tenter omissa , observata | feliciter. 


Nec tamen temere (ausim enun interün * et ise 
concedere, e! sic melius errare) , majores nostri, aut 
observandis auguriis, aut extis consulendis , aut in- 
slituendis sacris, au! delubris dedicandis, operam 
navaverunt. Specia de libris memorinm : jam eos 
deprehendes iuitiasse ritus omnium religionum , vel 


retur imminens ira, aut ut, jam tumens et 8.» 
vieus, placaretur. Testis mater Idaa, qux adventu 
Suo et probavit matroug castitatem , el urbem me- 
lu. ho«tili liberavit : testes equestrium fratrum 
in lacu , sicut ostenderant , s$tatU:x* consecra- 
Ge , qui anhelis, spumautibus equis atque fumau- 
tibus, de Perse victoriam eadem die qua fecerant, 
nunliaverunt : testis. ludorum, offensio Jovis, de 
Somno plebeii hominis iteratio : et. Decuriorum 
devotio rata testis est : Lestis et Curtius, qui , equitis 
sui vel mole vel honore hiatum profunda voraginis 


VARIORUM NOTAE. 


antiquitas dicitur cwremoniis adstruere vetustatem. 
Sed tamen elegantissimo cuique 1alia — aliquando 
excidunt. Cic. de Divin. n, 55 : Errabat enim in multis 
antiquitas, quam vel. usu jan, vel. doctrina, vel vetu- 
state. immulatam videmus. Tali forma etiam Vellei. 
Pat. 1, 4, subsequenti tempore magna vis. Grace juven- 
tutis abundantia virium sedes querilans in Asium se 
effudit. Ubi alia, ut et Lection. Tull. n, 5. Wopk.— 
Inde Heum. rescribit : Fanis tantum sanctificatis tri- 
buere consuevit, quantum (sanctitatis iis) adatruxerat 
vetustas. Etiam jam antea Fulv. Ursinus rescribcbat : 
adstruxerat. LINDNER. 

Cap. VII. — Melius errare. Ait C:ecilius sese melius 
errare quain Ociavium, si lomauanorum supersiitio- 
nes probare videatur iam utiles et prosperas culturi- 
bus suis lucaLT. — Hom. esse melius. Wow. 

Memoria. Lindner legit specta de libris memoriam, b. 
e. specta memoriam de libris haurieudani. In ims. est 
memoria : e quo inepte facit memoriai Lac. Gronov. 
Risus putat, aut hanc esse veram scripturam : 
Sypecia de libris memoriarum; »ut istam : Specta de libris 
memorias. Wopk. pru de libris conjicit de his rebus , vel 
hoc, de libris, errore librarii natum potius existimat, 
ex voce delubris, qux in precedente. versn. ex-Lat, 
Davisius : specta de libris; memoria jum eos. lleu- 
mannus, quia spectare ylerumque ad externa. refera- 
Δ : inspice acia el libros memoriarum; el acta accipit 
pro mouumentia publicis res gestus exlibentibus. LiNp. 

Mater 1daa. [1:86 est verissima lectio, cujus vesii- 
gia agnovimus iu ms. reg. ubi scriptum sane fueiat 
4dara ; sed quia liteia E. parma cola rebat , ac priece- 
denti voce fuerat adjecta , idcirco eam pene deleve- 
rant ; ut litterule. istius nop nisi simnlaerum 2liquod 
remanserit, Alii igitur ediderani, Maier Deun ; Filv. 
Ursinus Mater. dea, sed. idjecia. notula, qua Mater 
]dea volebat legi, Cicerone auctore libro de Aruspi- 
cum Hesp.: Atque illa mater lda a. llenavp. 

T estes equestrium fratrum. v.eum. emendatio : eque- 
slres (ratrum , sicut se ostenderant , statua; bona illa 
«uidem, sed icctioni ms. noa prx fereida, Τὸ in lacu 
Barth. Advers.. lib. Lxim, cap. 25. exterminat, 

LiNDNER. 

Sicul. ostenderant. Sic et edili vetustiores. Fulv. 
tamen ÜUrsigu:, deesse aliquid existimans, edidit : 
sicul ξ6 ostenderaut , et Ca-p. Harthius. Advers., lib. 
ΧΕΙ, Cap. 25, non dubitandum ait vere conjecisse 
doctissimos. viros qui reducunt sicul ostenderant se ; 
quasi scilicet prou.. recipr. sulaudiri non. possit. 
Corn. Severus in /Etna v5. 917: 

Penhitusque coacti 
Exagitant venti. 


Sedulius , Carm., 1 1v, 80 : 
Propriique lavans in gurgite fletus. 
Auctor. Paueg. v, cap. 12, 8 : Posuere venti, fugere 
nube», eic. Mu'tà. hujusmodi, suppeditab:t G. 1. Vos- 
sius, Annal. hb. wi, cap. 3, et de Cousiv. cap. 58. 
Davis, — Non male Sclieff.. se ut osiend. rait. Lips. 
Qui anheli» , h. e. cursu anheluntibus. Nou euim 


equiles equis insidentes anhelabant , sed equi 
equitibus onusli , et vie. longinquitote  defatigali. 
Sic est, uL edidimus, ms. et in. utrsque ed. Romana : 
el Ursin. demum in margine addidit aulteli, quem 
postea c:eteri sunt secuti. LiNbNER. 

Qua fecerant, 56. victoriam omanis , sive presti- 


B terant. llic «ensus eum fidei historieze convenit, tum 


quoque latinitati satis consentaneus est; secus quum 
vidit Meursius, qui neultnem umquam — Latinorum 
victoria. (, cere dixisse putabat, ideoque qua vicerant, 
rescribebat. Vegetius M. R. i1, 20, α quibis sepe, (ac- 
tum ease conetit. victoriom. lucertus. Paneg. Maxim. 
el Constantino, 6. 15 : Si pro divo Augusto Actiacam 
victoriam tantummodo gener Ágriypa confecit, cxtera., 
Work. — Utruuique. verbum, ianmquam glossema, 
delet lleum LiNpSER. 

Offensi Jovis. Scriptum fuerat in aliquo exemplari 
prinario, offens Jovis. Descriptumn iude fuit in. cod. 
reg. offensio Jovis. Legendum offensi Jovis. Et recte, 
ludorum Jovis. Erant euim. dicati. Jovi circenses , 
]udi maxüni votivi, bello L:t/no tum primum facti. 
Avnobius vu : Est, uu agn: scere debeumus ὅι οἱ indi- 
gnanti , non. adhibitam curam  sollicitiorem ludis Cir- 
ceusibus proprii . Propriis scilicet , Ji ipsi dicaüs, 
Rig:lt. corrigu, offenso Jovis. Meurs. offenso Jove. 
CELLAR. LipxER. 

De somno. Sic est in. wis., quamquam Wow. tes- 
telur esse sonmuio, quod et Meursius. rescribit. Sie 
Cic. de Divin. i, 49: Visa «st. in. sonmuis Hecuba; 
id. n, 27, per somman.Virgil. An. vu, 970. LinpxEn. 

lteratio. lustauratio. "Totam. lianc. historiam. pro- 
lixius certe, sed et. scrupulo-ius, persequitur, Aruo- 
bius lib. vn, pag. 941. RucaLT. 

Decuriorum. Sic aperte legitur iti ins, reg., puta 
ex antiquarii sphahinate, pro Deciorum , quod habent 
impress. Epp. 

Testis. est ; testis et. Gronov. Hanc. repetitionem 
&calrosam vocabat et ingratum, sed mutat. tamen 
mentem in Addendis pag. 494. Vide. quie notains 


D Cap. τιν. ΠΙΝΌΝΕΒ. — Equitis a.i. kquiiis pro equi. 


Rara quidem, boni tamen. commatis locutio. Nonius 
cap. 2, equitem pro equo. Virgilius Georg. in, 11 : 


Atque equiteni docuere sub armis 
Iusultare solo, et gressus glomerare superbos. 


Orosius lib. 1n, eap. 7 : Quum unum regiorum equi- 
lum candore formaque. excellentem, ete. Davis. 

Vel mole vel houore. Espressimus lectionem ins. 
Historia ad quam Noster respicit, exstat apud Li- 
vium vi, 6. Erat scilicel, seu motu terr.e, seu qua 
vi alia, forum medium ferme spe: u vasto collapsum. 
Quo facto id illi loco dicandum vates canebant, quo 
plurimum pop. Rom. posset, si remp. perpetuaiu 
esse velleut. Dubitantes M. Curtium  castigasse fe- 
runt , an ullum magis RHowanum bonum, quam ar- 
ma viriusque ess t. Tum equo, quam poterat maxitie 
exornato , insidentem , armatum se in specum | immi 
sisse, donaque ac fruges super eum a muliitding 
congeslas, Nunc ad explicationem verborum singu- 


255 


deorum ypraxsentiam contempta auspicia contestata 
Bust. Sic Allia nomen infaustum, sic Claudii et 
Junii , non prz:ium in Poenos, sed ferale naufra- 
gium est. Et, ut Trasimenus Romanorum sanguine 
et major esset et decolor, sprevit auguria Flami- 
nius: et, ut Parthos signa reposcamus, Dirarum 
jmprecationes Crassus οἱ meruit et irrisit. Omitto 
vetera, qua multa sunt, et de deorum natalibus, 
donis , muneribus, negligo carmina poetarum ; prz- 
dicta etiam de oraculis fata transilio, ne vobisantiqui- 
tas nimium fabulosa videatur. Intende templis ac de- 
lubris deorum quibus Romaua civitas et protegitur ᾽ et 
armatur : magis sunt augusta numinibus incolis przesen- 
libus, iuquilinis, quam cultus insiznibus et muneribus 


MARCI MINUCII FELICIS 
comquavit. Frequentius etiam quam volebamus, A calamitatibus, laboribus levamentum : 


256 


etiam per 

quietem deos videmus , audimus , agnoscimus , quas 

impie per diem negamus, nolumus, pejeramus. 
CAPUT VIII. 

ARGUMENTUM. — Mimine ferenda Theodori, Diagore 
ac Protagore impia temeritas, qui deorum religionem 
vcl. penitus tollere , vel saltem infirmare coluere ; at 
multo minus. ferri debet latebrosa εἰ lucifugax 
Christianorum natio, qui deos despuunt, et «um 
tori post mortem timent , interim mori non timent. 
liaque, cum omnium geutium de diis immortalibus, 

quamvis incerta sit vel ratio vel origo, maneat tamen 

firma consensio; neminem fero tanta audacia, tam- 
que irreligiosa nescio qua prudentia tumescentem, 
qui hanc religionem tam vetustam, tam utilem , tam 


opulenta. Inde adeo pleni et mixti Deo vates futura B salubrem dissolvere aut infirmore nitatur. Sit liect 


precerpunt, dant cautelam periculis, morbis me- 
delam, spem afflictis, opem miseris, solatium 


ile Theodorus Cyreneus, vel, qui prior, Dia- 
goras Melius, cui Atheon cognomen apposuit 


VARIORUM NOTAE. 


lorum accingamur. Equitis sui est appositio pro mole 
sua qui eques erat. Moles dicitur de pompa, maje- 
&late, vi ac potentia. Vid. Gronov. in Observ. 1, 20. 
En arma , in quibus vis omnis consistebat. Honor est 
pramium virtutis, judicio studioque civium delatum 
ad aliquem, Cic. , de Clar. Orat. 280, c. 81. Eu Vir- 
[uten ,. qux? duo requirebantur, ex oraculo, si remp. 
Salva esse vellent. Errat ergo. Cellar. qui Curtium 
intelligit de lacu, et equitem de equo. Heum. veram 
scripturam hanc fuisse putat : Curtiws, qui eques. sui 
olim devotione hiatum, etc. et equitis ortum ex eques sui; 
pro devotione scripsisse olevelone, unde natum ole vel 
honore ; olim deuique ex vel m. natum. Credat. qui 
volet. LiNpxER. — Vel honore. Rescribebat Heraldus 
vel onere. Minus recte , ut videtur. Quis enim exis- 
timet scripsisse Minucium vel mole, vel onere ? Vul- 
g»tam lectionem confirmat Rigaltius ex Valerio Max. 
lib. v, cap. 6, ita in hanc sententiam scribente : Super 
quem universi cives honoris gratie certatim fruges inje- 
cerunt. Vide quoque Livium lib. vn, eap. 6. GALLAND. 

Ferale naufragium: 681. Leges grauimaticie postu- 
lant ut. deleatur vox ultima. Minucius enim non de 
tempore tunc prz:sente, sed diu przterito loquitur. 

Davis. 

Ut Parthos. signa. repetamus, Reposcamus rescri- 
bere nullus. dubitivit, ob oculos enim habuit Virgi- 
lium suum, Z£ueid. vit, 6006 : 

Parthos:jue reposcere signa. 
Quem locum si in prompti hahuisset, vel [Ieum. vel, 
quem inventorem emendationis laudat, Heusing., uon 
utique rescripsissent a Parthis. LiNDNER. 


δι, de deorum natalibus ctc. Locus a vitiosa inter- 
punctione laborat: sic autem distinguendus est : el, 
de deorum natalibus , donis , muneribus, negligo car- 
mina poetarum ; nemo. enim nescit quam frequentes 
sint in his canendis poet:e.. DAvis.— Heumaius ita : 
Üwillo. vetera, que multa sunt , de deorum natalibus , 
donis , muneribus, carmina poetarum. At non dicitur : 
mullum esse de re, sed, in re. LiNDNER. 

Antiquitas nimium fabulosa, Nam certe. sciverunt 
eaim omsem fabulosam esse, et forsan hoc ipso 
Minucii tempore eam talem scripsit Justinus xi, 6 : 
Ut omnis antiquitas fabulosa est. GnoNov. 

Quam cultus. insignibus. Sic- olim habuit codex 
reg. Hodie pr:fert : cultu. insignibus. Uude critici 
occasionem arripuerc corrigendi : culIu insignia.Sed 
apporent vestigia derasz htter;js 5. quam nos hac 
editione reducimus in lucem, ut Γ΄ σαι Minucii 
seusus iste genuinus : templa ac delubra Romana 
magis esse divin:e beneficeutize titulis augusta, quam 
cultus insignibus et muneribus opulenta. Beneficentiee 


tituli sunt augustee illa inscriptiones : 
NYMINIBVS. INCOLIS. 
NVMINIBYS. PRAESENTIBVS. 
NYMINIBVS. INQVILINIS. 


At opulenta cultus insignia sunt. aurec statue , thense , 
acerre, lectisternia, solisternia, ceurrus,et alia hujusmodi 
pretiosa. Ric. — lta distingsendum | existimat. ller. 
quam cultu, insignibus, et muneribus opulexta. Lixpxen. 

] nde adeo. Ne, qu:eso, dubita mecum legere :.co 


C pleni, inquit Heum. , sed nescio an omnibus sit per- 


Suasurus. LiNDNER. 

Negamus , nolumus, pejeramus. H:ec. est lectio ms. 
reg. Editio Romana , volumus ; Gelenius , violamus , 
( conf. cap. xxix ) : qu: lectio non. displiceret si li- 
brorum niteretur auctoritate. Ilgnarp —Mihi dubium 
non videtur. quin vir summus ἢ. F. Gronovius, Ob- 
serv. Eccl. cap. vi, recte correxerit wegamus nos 
videre, nolumus audire, ejeramus, quod idem valet 
ac non agnoscimus. DAvis—MWetinendum omnino quod in 
ms. itemque in editione Romaua est, pejeramus : 
scilicet pejerare deos eodem jure Minuc. dixit, quo 
dici solet jurare deos. Notissimum est illud : Jovem 
lapidem jurare, id est per Jovem : 

Cujus jurare timent et fallere numen. (Fírgil. v1, 534.) 

Maria aspera juro. (Ibid. v. 551.) 

Stygias Juravimus undas. (Ovid., Metam., n, 101.) 

Diisjuraudo palus. (V. 40.) 
Dicitur vero et perjurare, sive. pejerare, deos, hoc 
est mendaciter jurare per deos. En Ovidii locum 
Amorum in, 10, 22 : 
Et perjuratos in mea dammna deos. Hrcuax. 
Car. V n .—Tau retustam, tem utilem.In aliquo exem- 
plari scriptum fuerat autiquaiio inore , (am vetus tam 
utilem, quod e:t, tam vetustam, tam utilem. Syllabas 
proxinie repetitas seinel. scribebant, ut videinus in 
editione Pandectarum juris ad exemplar Florentinum. 
Et lc scriptura compluries iu Minuciano exemplari 
reperitur. RiucarT. 

Sic licet. Scribo, Sit licel. MEuRs. — Et sic est in 
ms. reg. LixpNER. - 

Diagoras Melius. In ms. est Diagoras Milesius ; 
ac ita sane eum vocarunt non modo Eusebius οἱ 
Theodorcius, ut notavit vir doctissimus ltic. Ben- 
Uetus ad Fragm. Callimachi 86, sed et Chrysostomus 
Hom. iv, in 1 Epist. ad Corinth., cap. 1, ut animi 
sim dubius, auctorine an sibariis hanc lectionem 
debesmus. Utcumque sit, atheus ἰδία in Melo irsula 
fuit natus. Vide JElianum, Var. [list. n, 25, et 
Suidam. Davis. 

Atheon cognomen. Heum. ad hunc locum ct in 


231 

antiquitas, qui uterque , 
rando, timorein omnem, quo humanitas regitur, ve- 
nerationemque penitus sustulerunt : numqu:un tamen 
in hac impietatis disciplina sinulat: philosopliize 
nomine atque auctoritate pollebunt, quum Abderiten 
Pithagoram [Protagoram] Athenienses viri, consulte 
po!ius quam profane de divinitate disputantem, et 
expuleriut suis finibus, et in concione ejus scripta 


OCTAVIUS. 


nullos dcos  asseve- A deusserint ; quid homines (sustinebitis enim me im- 


258 


petum suscepte actionis liberius exserenteimm ) liomi- 
nes, inquam, deplorat, illicite ac desperat:z ἴδο- 
tionis grassari in cos, non ingemiscendum est? qui 
de ultima f:ece collectis imperitioribus, et mulieribus 
credulis, sexus sui 11: facilitate labentibus, plebempro- 
fonx coujuralionis instituunt ; qui noclurnis con- 
gregationibus, et jejuniis solemnibus et iuhumanis 


VARIORUM NOTAE. 


Actis Philosophorum , tom. 1, pag. 43, judicavit 
grzcum ἀθέου rescribendum esse. Sed habet coguo- 
men liujus philosophi perversi Cicero non grzcum 
pm»odo, sed et latinum, e. g. de Nat. Deor. 1, 25: 
Quid Diagoras , atheos qui dictus est : Item 1, 7 : 
Αι Diagoras, aiheos ille qui dicitur. Sic, cogno- 
men lleracliti, quod Ciceroni, lib. H. de Fin. cap. 5, 
graecum est σκοτεινὸν. Livius, in alia licet persona, 
latine vertit, xxix, $9 : Heraclitus, cui Scotino (06 - 
nomen erat. LixpxgR. — Non debet luec lectio 
mendi esse suspecta. A. Gellius Noct. Attic. lib. 
xv, 99 : «Due iste in. loquendo gere mole satis 
usitateque sunt : Mihi nomen est Julius, et mihi 
nomen est julio. Tertiam figuram novam, hercle, 
reperi apud Pisonem in. secundo. Annali. Verba 
Pisonis hec sunt : L. Tarquinium collegam suum ; 
quia Tarquiniuai nomen esset, metuere; eumque 
orat uti sua voluntate Romam contendat. Quia 
Tarquinium, inquit, nomeu esset : hoc proinde est 
Iamquam si ego dicam : mihi nomen est Julium.» Et 
ita quidem plus vice simplici locntus est Livius. Plu- 
rimi saue mss. corrupte exhibent quia Tarquinio no- 
men esse ; verum hiec scriptura menti Gellianz 
prorsus adversatur, licet incertus li:creat Jac. Gro- 
novius, recipienda sit necne. Davis. 

(Quo humanitas regitur. Humanitas hoc in loco ge- 
nus humanum denotat. Noster, cap. xxvi : /dem etiam 
demonas prodidit terrenos, vagos, hwnanitatis inimi- 
cos. Arnobius lib. 1s, pag. 79 : Quorum. cruciatibus 
pasceretur nescio quavis latens, et humanitati: adversa 
credulitas. Davis. 

Pollebunt. Davis legebat pollebit, et exponit : Sit 
licet ille qui hanc. religionem dissolvere nitatur, Theo- 
dorus vel Diagoras, numquam tamen id valebit prestare. 
Sed nibil ego in vulgata lectione moverim. Seusus 
est : Fecerit hoc (conatus hoc. fuerit) Theodorus ac 
prius etium Diagoras, numquam tamen apud posteros 
nomine auctoritateque simulate philosophie multum 
valcbunt. Sic ad duo singularia recte refertur verbum 
plurale pollebunt. Vel hic accipiendum pro et, ut su- 
pra c. 1, s pari sinecum. voluntate. concineret, eadem 
tellet vel nollet. Vide qu notavi ad cap. v. WoPk. 

Arhcnienses. viri. Ultimam vocem temere prorsus 
expunxit Fulv. Ursinus; eodem enim modo boni 
auctores passim loquuntur. Cesar lib. 1, B. G., cap. 


cilius consultam vocet. Protagorz ἐποχὴν, qui cap. v,, 
Acadeniicum egit, et cap. xit, Carneadis et Academi- 
corum. plurimorum. in summis quasstionibus tutam du- 
bitationem impeuse laudavit. Da vis. 


Deusserint. Verissima lectio, quam edit. Rom. ct 
ms. regius nobis suppeditarunt. Ediderat Gelenius 


B deriserint, inepta sententia. HERALD.— ln Romana 


editione est deriseriut, Sed veram restituerunt. scri- 
pturam Leopardus Emend. lib. xi, cap. 11, et Lud. 
Carrio, lib. it, Emend. cap. 18. Dicit videlicet idem 
noster Minucius quod Diagoras Laertius, ix, 52 : 
Ἐξεδλνθη πρὸς Λθηνσίων, καὶ τὰ βιδλία αὑτοῦ χατέκαυσαν 
ἐν τὴ ἀγορᾷ. MgCu. — Cicero de Nat. Deor. lib. i, cap. 
45 : Librique ejus in concione combusti. R«GALT. 

llomines, inquam. Epaualepsis est, Ciceroni usita- 
tissima; lib. 1, ep. 9, n. 67: Scripsi etiam, nam etiam 
ab orationibus me refero ad mansuetiores musas, | scri- 
psi igitur Arístoteleo more tres libros. Cortius ad Cicer. 
lib. xv, ep. 10. n. 1. LixpxER. 

lilicite, deplorate, inlicite ac. desperate. factionis. 
Aiunt in ms. legi, inquinat& (οι. nempe, testis 
suspectus, ut alias spe, ita et nunc aperte fallax. 
Epp.). Sed codicem antiquum alium a regio exemplari 
nemo hactenus protulit. In. regio discrtissime scri- 
bitur, inlicite. Et merito quidem exploditur quod 
Ferrarius et Priscianeusis edideraut, inclite. lllud 
vero, inlicite, etsi defendatur antiquitate exemplaris, 
nihilominus friget inter illa duo, deplorate ac despe- 
rate. Itaque, 8] conjectura locus est, legam, incite, 
quod est incitata, furiosz, rabidz. Catullus iu Gal- 
liambo : Alios age incitatos, alios age rabidos. Incitus, 
queinadinodum percitus. ln. Prudentii Vincentio, ubi 
de spiritibus immunuis : 

Qui vos latenter iucitos, in omne compellunt nefas. 


RicaLT. — Wopk. incesto. Mihi quidem non est du- 
bium scribi oportere deploratg ἱππεῖ.  Inferius 
etiam, cap. xu, ab ethnico Ciecilio Christiani vocan- 
tur indocti, impo liti, rudes, agrestes; ct supra cap. v, 
studiorum rudes, litterarum pro[uni, expertes artium. 
Etiam apud Livium vu, 2, est inscitia pro ignorantia, 
inscientia. Mguu. — Gronov. ex incilite, quod , teste 
Rigaltio, est in ms., facit inculie, tamquam Δρυχαρ- 
γεῖς. Alii inclinat. LiNDNER. 

Que nocturnis. Heuimn. ob anaphoram legit qui noc- 
lurnis. LINDNER. 


51 : llarudum millia hominum xxiv ad. eum venissent, yy — Jejuniis. solemnibus. Correctionem Jac. Gronovii, 


Prudent. in Symmacho 1, 550 : 
Ad sincera virum penetralia Nazareorum. 
Et lib u, 541: 
JEueadumque ultro victricia signa virorum. 


Rul(inus iu vers. Recogn. Clementis, lib. 1, cap. 65 : 
Quiescite. paulisper, 10 viri Israelite. Vide ct cap. 20. 
Davis. — Eodem modo etiam Grzeci loqui. consucve- 
Funt, ἄνδρες Nuivim^: (Matth. vit, 921); ἄνδρες Te2X- 
λαῖοι ( Act, 1, 11). Xenophon Cyrop. 2, p. 55 : ἄνδρες 
πέρσαι; et Demosthenes s&rpius, ἄνδρες A0 vaio i. LINDNER. 

Consulte potius. Inconsulte ex einendatione Meursii, 
Heumanno approbante, a Cellario iu textum est re- 
ceptum, et retinui, quia omnino Protagoras incon- 
sultius se gesserat ; non quod ita sensisset, sed quod 
publice disputasset. Multa in cathedra privatim cou- 
sulte proferuntur, qu alius publice pro suggestu 
inconsulte disserit. Lixp.— Jo. Meurs., cui placet in- 
£onsulte pro consalie, eo modo se gessit, quem in- 
Caute secutus est Chr. Cellar. Quid enim miri si Cze- 


olentibus reponentis, merito putidam appellavit Davis. 
in secunda sua Minucii nostri editione. Πευμ. — Je- 
junia solemnia eo tempore quo Minucius scripsi!, 
Christianos jam observasse nemo dubitabit. Tertull, 
ad Uzor. lib. n, p. 128. opp. t. u, ed. Paris, 1566-8: 
Si jejunia observanda sunt, maritus eodem die conwiviun 
exerceat. Sed ad recte intelligendum liunc. Miuucii 
nostri locum hiec observari insuper debeut. Iomani 
Cliristianorum sacra pro mysteriis habebant scelera - 
tissimis, qualia olim bacchanalia experti fuerant, do 
quibus lib. xxxix, 10. Ea mysteria nocturnis couventi- 
bus suis celebrare Christianos calumniaba:itur. Con- 
venire igitur cos stalo die et bumanarum carnium 
esu, promiscuoque post epulas concubitu ad omne 
scelus conjurare inter se ac federari. Carnes illas 
humanas Gircilius vocat. inhumanos cibos. Foederari 
Christianos dicit, voce e mysteriorum ratione petita : 
sed confederari non ad sacro, ut. initiati in myste- 
riis Roman:e religionis, sed piaculis, carnium nimi- 


959 


cibis, non sacro quodam sed piaculo foederantur. A 


Latcbrosa et lucifugax natio, in publicum muta, in an- 
gulis garrula : templa , ut busta , de:piciunt ; deos 
despuunt, rident sacra, miserentur miseri, si fas 
est, sacerdotum | honores. et purpuras. despiciunt 
ipsi seminudi. Pro mira stultitia. αἱ incredibili 
audacia, spernunt tormenta. pro'sentia, dum iucerta 
metuunt et fatura ; et dum mori post mortem timent, 
interim mori non timent. Ita illis pavorem fallax spes 
solatio redivivo blanditur. 


MARCI MINUCII. FELICIS 250 


CAPUT ΙΧ. 

ARGUMENTUM. — Christianorum religio stulta, hominem 
siquidem crucifixum , — ipsumque hujus supplicii 
instrumentum venerantur. Asini capul colere, ipsam- 
que parentis sui naturam adorare dicuntur. De cede 
infantis et sanguine initianttr, ac per ónpudentes te- 
nebras inceria sorte omnes permiscentur. 

Ac jam, τι feecundius nequiora proveniunt , ser- 
pentibus in dies perditis moribus, per universum 
orbem sacraria ista teterrima impix coitionis adole- 


VARIORUM NOTE. 


rum humanarum esu et promiscuo concubitu. Pluri- 
hus de improba ac Romanorum adversus Christianos 
calumnia disputamus in Exerci. histor. de odio hu. 
mani generis Christianis olim a louis objecto per- 
secution. Christ. nominis causa, cap. 2, sect. 7. Gno- 
NER. 

Inhumanis cibis. Lego humanis. Florus, it, 5, 10, 
de L. Sylla: Primumque Athenas, urbem (quis crederet) 
[rugum parentem , obsidione ac (ame ad humanos cibos 
compulit, LINDNER. . 

Lucifugax natio. Ita est in ms. ct edit. om. prima, 
teste Rigaltio, non lucifuga. Emcndandus igitur Ges- 
neri Thesaurus. Lat. Lingue, 10m. in, pag. 154, ubi 
falso tesiatur iu ms. el veleribus libris esse lucifuga, et 
jn vulgatis [ucifugax. LixNpxER. — Voce nationis sec- 
tam sive genus indicat Minucius. Sic apud Ph:edrum 
lib. un, Fab. v, 4 : Est Ardelionum quedam Home 
natio. Ita. et. nationem pro Epicureorum secta. dixit 
Cicero. N. D. lib. u, cap. 29. Davis. 

In publicum muta. Sic ms. Recte quidam in publico 
rescripserunt : idque. jam habet ed. Sab;ei lhomana. 
Ac obvia est mendi causa. Hgux. —Sic cap. 19, in 
publicum dicere ; cap. 28 : Hos uec audiendos in to- 


quies; οἱ cap. 4, libro iv, quater positum, LiNDNER. 
Miserentur. miseri. Ita. disiinguit Heraldus. Vulgo 
sic : miserantur miseri, δἰ fas est, sacerdotum. In- 


p terpunctio IHleraldi unice vera. Notum est honorem 


pro uagistratu dici, vid. Rittersh. ad Plin. ep. xi, 11, 
2; purpura vero magistratuum insigne. Vid. Andr. 
Steyeri Dissert. de Purpura sacre Dignitatis Insigni. 
GnüxER. — Lusum in verbis captat, ut mori post mor- 
lem, 9, 8; sacra sacrilegis omnibus tetriora, 91, 3; 
falluntur et fallunt, 10, 9; aui puniendum est, aut pu- 
dendum. LiNbNER. 

Pro mira. stultitia et. incredibili audacia spernunt. 
Nihil eod. reg. interjicit nec distinguit, dum impress. 
habeut : Proh ! mira. stultitia ei. incredibili audacia ! 
speruunt. Epp. 

Presentia.. Adeoque. certa supplendum ex altero 
membro. Eodem modo supp'endus Johannes Ep. 1, 
18. LiNDpNER. 

[ta illis pavorem... blanditur. In ms. est solatia re- 
diviva. Blandiri hoc loco est. mollire, levare, mitigare, 
ut apud Columellam, vn, 16 : Dlandiur [ac caprinum 
igneam sevitiam sacri. ignis. Ex quo loco simul patet 
constructio verbi blandiri cum casu quarto. Pavor est 


tum putabamus. Quinct. Declum. 45: In publicum vi- C metus. mortis et tormentorum. presentium. — Solatium 


vitur, et omnes opes congeruntur in medium. Nescio 
cur ller. retinuerit in publico. Gronov. Geilius, 6, 44, 
in medium relinquere. Plautus Bacch. 4, 2, δῦ: 


In mentem nunc mihi fuit. LrxpxgR. 


Ut busta. despiciunt, Tertull. lib. de Spectat. cap. 
45 : Nec minus. templa quam monumenta despuimnus. 
Nempe cum plerisque gentilium templis defuuctorum 
cadavera sita essent ac tuntulata, quod Clem. Alex., 
Arnob., Eusebius et alii pluribus comprobant, Chri- 
Stiani ab eo usu ea ut siepius et deuom:nabant οἱ 
*stiinabant, Hinc etiam Amm. Marcell. lib. xxii, de 
Gregorio Alexandrize episcopo : lleversus ex couitutu 
principis, quum transiret per speciosum Genii templum, 
multitudiue stipatus ex more, flexis ad wdem ipsam lu- 
minibus ; « Quamdiu, inquit, sepulchrum hoc stabit?) 
Apposite autem ad hoc argumentum . Tiberius apud 
Tacit. Annal. lib. 1v : Hec mihi in animis vestris teu - 
pla, ha pulcherrime effigies et nansure, Nam que saxo 
strunntur, si judicium posterorum. in odium vertit, pro 
sepulchris spernuntur. WERALD. — Quia statim iterum 
occurrit despiciunt, jure suspicatus est Rigalt. errasse 
librarium. Quem affert. Tertulliani locum de Spect. 
cap. 15, is viam aperit emendationi. Norant. scilicet 
Christi.ni iis. locis exstrueta fuisse templa ubi ii se- 
pulti fuerant qui pro diis colebantur. Jam, cum ob 
oculos Tertullianum fuisse Minucio nostro inter do- 
ctos constet, facile apparet ita eum scripsisse : Tem- 
pla τι busta des$punnt. Tolle igitur despiciunt et deos 
ità junge sequentibus : Deos rident. οἱ sacra. l'erge 
nunc ; miserentur miseri. Ac miserentur, non miseran- 
tur, est in edit. Romana (et in cud. reg.). luterjec- 
tum fas est inde natum videtur, quod. librarius bis 
SCFipserat sacer, demde prius delere noluit. liguu.— 
Hie mutationes ortum habuerunt inde quod ferre viri 
doctissimi noluerunt. dispicient— bis positum. Sed 
ferendum 681 partem apud Cesarem, de 1} C. 1, xu, 
sexies positum, et locum, cap. 49, ejusdeu libri quin- 

4ε 


redivivum est, quale a redivivis speratar iu altera vita. 
Dlandiri solatio redivivo dixit, ut Ovid. Metam. x, 555: 


Umbra blauditur populus. 


Sensus ergo est : Mitigat timurem mortis et tormen- 
torum. presentium. spes. illa [nllaz, fore ut aliquando 
reviviscant. Certe Lactant. vii, 22,8 :. Redivivas justo- 
rum animas dicit pro redivivis justis, vel animis justo- 
rem reditivorum; siqnidem Latinl srpe adjectivum 
nomini alieno aptant, ut Virgil. n. n, 713 : 

Templumque vetustum 
Desertze Vencris. 
Hoc est templum vetustum et. desertum. —  Post- 
quam de hoe loco. quid ipse seutirem exposui, con- 
jecturas. et. emendationes — virorum | ductissimorum 
ordiue subjungam, unde sibi quisque quid velit eligat. 
Heraldus edufit : 1ὲᾳ illis. pavor et fallax spes solatio 
redivivo blauditur. Gronovius lectioneu ins. ita iuter- 
pretatur seusu verbi preguante : Fallax spes blandiens 
vel blandiendo pavorem illis ponit solatia rediviva. Da- 
visius : Vita illis pavorem, fallax spes solatia rediviva 
blanditur. Wopkeuius : Ita illis prava et [ullax spes so- 
lutia ridicula. blanditur, i. e. omiuatur, pollicetur, ut 
cap. xi, inepta solatia. lleumannus : [ta illis inter pa- 
vorem fallax. spes solatii reciditi blanditur. lecidivum 
enm dicitur. quod, (ostquam. evanuit et. interit, 
restituitur et quasi renascitur. Grunerus : Jta illius pa- 
vorem | fallit [allux. spes, solatia rediviva blanditur. Et 
Ovidius Trist. v, 7, 5): 
Detineo studiis animum falloque dolores, — Lixpxga. 


Cap. 1IX.—Sacraria.. . adolescunt. Saerarium est tem- 
plum parvum, vel etiam locus ulii sacra reponuntur. Sic 
vocatur domus iu qua Christiani oratum conveniebant. 
Adolescunt loca quum frequetantur. et magnus homi- 
num numerus eo congregatur. Sie Velleius, n, 50, 6: 
Numerus in. tantum adolevit. Tacitus. Histor. n οὔδει 
Cremona numero colonorum, opportunitate. fluminum, 
ubertute agri, annexu counubiisque gentium adolevit. Eq 


261 


OCT 4 VIUS. 969 


scunt. Eruenda prorsus hzc, et exsecrand.. consensio. A apposita suspicio : el qui hominem, summo supplicio 


Occultis se notis et insignibus noscunt , et amant mu- 
t0 pene antequam noverint : passim etiam inter eos 
velut quxdam libidinum religio miscetur ; ac se pro- 
misce appellant fratres et sorores, ut eliam non inso- 
lens stuprum, intercessione sacri nominis, fiat ince- 


stum : ita eorum vana et demeus superstitio sceleri- - 


bus gloriatur. Nec de ipsis, nisi subsistceret veritas , 
maxima et varia maxime nefaria et honore pr:efanda, 
sagax fama loqueretur. Audio cos turpissima pecudis 
caput asini consecratum , inepta. nescio qua persua- 
sione, venerari : digna et nata religio talibus moribus. 
Alii eos ferunt ipsius antistitis ae. sacerdotis colere 
genitilia, et quasi parentis sui adorare mataram. 


Nescio an falsa'*, certe occultis ac nocturnis sacris B 


pro facinore punitum, et crucis ligua feralia , eorum 
caerunonias fabulantur, congruentia perditis scel«ratis - 
que tribuit a!taria, ut id colant quod merentur.(vi) Jam 
de initiandis tiruneulis fabula tam detestanda quam 
nota est : infans farre contectus, ut decipiat incautos , 
apponitur ei qui sacris imbuatur. Is infans a tirun- 
culo, farris superficie , quasi ad innoxios ictus pro- 
vocato, ccecis occultisque vulneribus occiditur : hujus, 
proh nefas ! sitienter sanguinem lambunt , hujus cer- 
tatim membra dispertiunt : hac feederantur hostia ; 
hae conscientia sceleris ad silentium mutuum pigne- 
rantur : h:ec sacra sacrilegiis omnibus tetriora. (vit) Et 
de convivio notum est, passim omnes loquuntur, id 
eliam Cirtensis nostri lestatur oratio : ad epulas 50 - 


VARIORUM NOTE. 


Christi Ecclesiam , etiam ante principum Christiano- 
rum tempora, rer orbem disseminatam! — LiNpNER. 

Ernenda prorsus. Venim. serium fuisse suspicatur 
ejicienda, «& Minucium ob oculos habui-se Cicer. de 

fic. 1, M : Cynicorum vero natio tola est. ejicienda. 
Sed quid.i eruere. consensionem pari jure dici potest , 
ac dicimus : eruere herbas , arborem, oculos, civita- 
tem ? LINDNER. 

Orccultis se notis et insignibus noscunt. In hunc locum 
Dodwellus Dissert. Cyprian. n, $ u, pag. 19. 

Ac se pronisce. Ita edidi , jubente ms. In impressis 
omnibus est promiscue, quasi altera vox non esset la- 
tina. Gellius, in przf.. Noct. Attic, : Indistincte atque 
promisce annotabam : hinc promiscam cogitationem di- 
xit idem scriptor lib. xi, cap. 10, et promiscas qua'- 
stiones, lib. xin, c. 9. Davis. — Promisce, ms. quod 
auctoritate Gellii probat Davisius. Verum aliter Gel- 
lium loqui monet Heum., aliter. Minucium ; illius 
notam es:e cacozeliam antiquariam, hunc verofugien- 
tem omnis affectionis. LipxER. 

Mazime nefaria. Sic recte rescripsit Fulv. Ursinus, 
cum in ms. sit mazima et varia, hoc est multa et mul- 
torum generum. LixpxER. — Qui errorscribie cum sit 
Juculentus, miror banc scripturam relentam esse a 
Davisio. Burmanni vero correctionein, maxima el va- 
lida, ^. e. certo vera , scribi jabentis in not. ad Sue- 
ton., merito rejicit. Wojk., simul. Ursinianam emen- 
dationem comprobans. IlEox. 

Caput. asini. Ordinem verborum suadere putabat 
doctissimus Davisius, ut, cuim Cupero, deleatur (ad 
Cesaris lib. m, B. G. c. 1), tamquam glossa, vox asi- 
ni. Delet etiam cl. Heumarnus, tanquam. margini 
aliquis hoc verbum adscripserit e cip, 28 , 8. Inme- 
rito, ut vidimus lection,— Tullian. it, 6, Prodig. cap. 


honore et officiis prosequittr, ἃ quo vapulat et con- 
temptui habetur; usde proverbium. Rabbinorum : 
"ITD2O "pO xxm. Vide Buxiortit/ Lexicon 
Chald. Talinud. p. 783. Notatu dignum, quodab Hebr. 
"IO, asinus, descendat ΝΣ turpe. LiNDNER, 

Naturam. lieronymus epit. Lx1 : Pars corporis 
nostri secretior a nobis natura, φύτις, dicitur. Wowg- 
RIUS. 

Qui hominem. En naturam calumni:e et mendacii ! 
quasdam necessaria onittunt ; alia ex ingenio addunt : 
hominem. dicunt, omittunt Deum, sive θεάντροσπον. De 
summo supplicio loquuntar, tamquam infami οἱ ser- 
vili, non ut ἃ vatibus praedicto. et. necessario, Pro 
facinore aiunt punitum, omittunt cujus , ut intelligan- 
tur facinora propria, cum debebant aliena. LiNDNER. 

Eorum carimonias fabulantur. Sic quidem est in 
ms. regio; sed legendum cerimonias [«bulatur, ut 
edidere Sig. Gelenius, Des. Heraldus aliique ; nam 
sine numero singulari non constat. σύνταξις. Frustra 
autem est ὃ. Menrsius, qui reponit : cerimonia fabw- 
lantur. Cerimonize enim apud. Laiiuos dicuntur sacra 
omnia, ut ait. Isidorus Origin. vi, 19, et ante eum 
Servius ad Virgil. 5 π. 1v, 302. Christianis igitur vi- 
tio vertit C;ecilius quod et Cliristum et crucem colant, 
Davis. — Sane aliquem ποι δεῖ designari videtur 
significare Octavius ipse infra capp. 28, 50. HgnaLD. 

Imbuatur. Sic ex ms. reg. Herald. A mbuitur alii, in- 
ter quos Linduerius, lleraldi lectione allegata, « Ne- 
scio, inquit, utrum ex ms. an errore typothetarum.» 
Porro geminam codicis lectionem exhibemus. Epp. 

]s in[ans. De hac epanalepsi conf. cap. vm. LiNb- 
NER. 

Notum est , passim omnes loquuntur, id etiam... ora- 
tio. Nou audiendus est cl. Heum. qui legendum arbitra- 


198, ante Pontificis M. domum Lepidi. Sic pullice D) tur : nonne, quod passim omnes loquuntur , id etiam... 


utroque laudanda videtur ista mss. lectio. Valer. max. 
ju, 9, 5, fusisque. hostibus, opima Deo spolia Jovi Fe- 
retrio τοῖα ; abi vulgo, de eo. Nec rejicienda ista 
Flori 1v, 1 : Tum consul, habito senutu, in praesentem... 
Cicero peroravit : Übi τὸ Cicero Graevio videbatur ex 
glossa irrepsisse, aut saltem alieno lico poni. Confe- 
ratur lib. n, 9. Alter Consulum intercepts Asina Cor- 
nelins. Work. — Sc N.ster cap. 46, Tiresias cecus; 
49, 2, pareus omnium Deus; 28, 9, Apim bovem; 51, 
9, Unius Dei parentis ; 54, 3, ipsi artifici. Deo soli , 55, 
5, ignes Eine et Vesuvii montis. LiNDNERB. 

ignu et nata. religio. tulis moribus. Hleum. Minu- 
cinm scripsisse putat : Digna saue alis religio talibus 
animalibus, Scd cave quic quam mutes in loco sanissi- 
mo. Christianos tamquam libidinosos seortatores et in- 
ce»tos sagillaverat C:eeilins. His it:que moribus optime 
ait envenire cultum | asini, animalis salacissimi. 
Ph:iedrus, lib. 1, Fab. 29. Deinde alludit ad patien- 
titm Christianorum  asininam. Quippe asinus cum 


oralio? interrupta enit) ora ione affectus indignatio- 
nis apprime exprimitur. Sie cap. xi : Afulta ad hec 
suppetunt, ne. festinet oratio. Injustos ipsos magis nec 
laboro, jam docui. LiNDNER. 

Cirtensis nostri. Nemini dubium quin hic Noster 
indigitaverit M. Cornelium Frontonem , Cirte in Nu- 
midia natum , oratorem inter Latinos istius evi haud 
despicabilem, hostem Christianis infensissimum , de 
quo iterum auctor eap. xxxi meminit; binc et sliun- 
de constat eum adversus Christianorum sectam. ora- 
tione scripsisse. Jam ne eum temere. velim habeas 
esse alterum Froutonem quem laudant Juven. Satyr. 
1, 12; Plin. Jun. Epist. xi, 2; Martial. Epig. Ipse 
vero Cirtensis, teste Eutropio vin, 6, Marci Antonini 
imp. et Lucii Veri latinis litteris prxceptor fuit ; quem 
Eumenius magnis excipit laudibus ac velut. FHomane 
eloquentite won secundum , sed alterum decus. praedicat. 
Si qua Joanni Salisberiens. fides, Polycrat. vin, 19, 
ab eximio Cheronensi Plutarcho ex gente inaterna 


265 


lemni die coeunt, cum oiunibus liberis, sororibus, nia- A 


tribus, sexus omnis hominis et omuis xtatis : illic, post 
multas epulas, ubi convivium caruit [caluit], et incestze 
libidinis ebrietatis fervor exarsit, carnis [canis] qui 
candelabro nexus est, jactu offul:e ultra spatium lined 
qua viuclus est , ad impetum et. saltum provocatur : 
sic everso et exstincto conscio lumine , impudenti- 
bus tenebris nexus infaud:ze cupiditatis involvunt per 
incertum sorlis ; et, si non omnes opera, conscientia 
tainen pariter incesti, quoniam voto universorum 
appetitur quicquid accidere potest in actu singu- 


lorum. 
CAPUT X. 


AncUMENTUM. — (Quidquid colunt, magnopere occultare 
. mituntur : nullas aras. habent , templa nulla , uulla 


MARCI MINUCIH. FELICIS 264 


nola simulacra. Deus illorum , sicut et Judaeorum, 

unicus esse fertur : quem cum nec videre nec osten- 

dere queant , illum nihilominus molestum , inquietum 
el pra postere curiosum arbitrantur. 

Multa pr:ittereo consulto ; nam et hzec nimis multa 
sunt “πὸ aut. oinnia aut pleraque omnium vera de- 
clarat ipsius pravze religionis obscuritas. Cur etenim 
oceultare 15 et abscondere quidquid illud coluut ma- 
gnopere nitantur, quum honesta semper publico gau- 
deant , scelera secreta sint? cur nullas aras habent, 
templa nulla, nulla nota simulacra? numquam palam 
loqui, nuniquiin libere congregari [sustinentl, nisi 
illud quod colunt et interprimunt, aut puniendum cst 
aut pudendum? Uude autem , vel quis ille, aut ubi 
Deus unicus, solitarius , destitutus; quem non gens 


VAIUORUM NOTAE. 
oricbatur. Excidisse videbantur illius opera pene B ebrietatis fervor exarsit. Gelenius :Jnceste. libidials 


universa, paucis exceptis grammatice rei (ragmentis : 
cum illustriss. S. Δ. E. presbyter cardinalis Aug. 
Maius, in bibliotheca Ambrosiana, e vetustissimi co- 
dicis παλιμψυστου visceribus feliciter ad lucem revoca- 
vit pleraque Frontonis opera,ac ea evulgavit sub hoc 
epigrammate : M. Cornelii Frontonis opera inedita, cum 
epistolis item ineditis Antonini pii, M. Aurelii , L. Veri 
el Appiani, necnon aliorum veterum fragmentis. M eiol. 
1815, in-8". Deest. adversus Christianos declamitio, 
' DD. 

Cum omnibus liberis. Notari debet hic locus , qui ex 
meutione luminis indicat fuisse coenam ; ct, quum 
omnes liberos ct omnis ztatis homines adfuisse testa- 
tur, àn credimus illos omnes liberos uon fuisse ba- 
ptizatos ? Certe. wiihi contra videtur narratio innuere 
maniíeste etiam in ztate prima Baptismum fuisse da- 


tum. Gnoyov. — Pia est hic. meditatio, dubito an (ἃ 


etiam solida. Ex presentia. hominum in cana culli- 
git vir doctissimus eos omnes fuisse baptizatos. 
Multi, inter quos etiam Constantinus ille Magnus, 
Baptisinum ad inortem usque reservabant, quos ta- 
men vix verosimile est toto illo tempore agapis 
Christianorum abstinuisse. Deinde ipsa vox misse 
de populi dimissione nos cogitare jubet. Sed fac 
jta hi:ec esse, ut vult v. d. et Justinus, Apol. 1, c. 85 
teslatur : Ot καλούμενοι παρ᾽ ἡμῖν διάκονοι, διδόασιν ἑκάττῳ 
τῶν παρόντων μεταλαθεὶν ἀτὸ τοῦ εὐχαριστηθέντος ἄρτου χαὶ 
οἴνου καὶ ὕδατος, xxl] τοὶς οὐ παροῦτιν ἀπορέρουσι dd. 
cap. 86: τῆς εὐχαριστίας οὐδενὶ ἄλλῳ μετασχεῖν ἐξόν ἐστι», 
ἢ τῷ πιστεύγντι χαὶ λουταμένῳ τὸ ὑπ’ρ ἀρίστως ἁμαρτιῶν 
χαὶ εἰς ἀνχηέννησιν λουτρὸν. lnfirmun tunen erit testi - 
monium ex orc inimici, qui, qux testatur, non ad- 
spexerit ipse, sed fama tantum, eaque incerta et dubia, 
cognoverit. Si enim ex hoc loco probari posset libe- 
TOS in sacra caua adininistranda fuisse presentes, 
non video quidni eodem jure probari possel cauem 
candelabro vere fuisse nexum. Liberis enim praxsen- 
tibus, mysteria, credo, Christianorum non diu occulta 
mansissent, Neque ex accensione luceru: colligi 
Usus ccn: recte potest, siquidem persecutionum 
teinpore conventus plerumque nocturnos celebrabant. 
LiNDNER. 
Convivium caluit. Formula eadem utitur quoque 
Sulp. Severus, Hist. Sacr. n , 135 : lgitur, quum jam 
posi epulas mullis poculis convivium calere cayisset. 
WoPpk. — Non dubito rescribendum esse incaluit. 
Curtius, v, 7, 5; vin, 1,92: Cum rex multo incaluis- 
set nero. Nec movet me quem Wopk. profert Sulpi- 
cit locum : nam et lic calere scripsisse libraria pro 
incalere , antecedens wm mihi persuasit facile. IHIEuy. 
— (uid vero faciet loco Horatii. Carm. wm, 21, 12: 


Narratur et prisci Catonis saepe mero caluisse virtus. 
LiNDNER. 
]ncesie libidinis exarsit. Yn. ms. est incese libidiuis 


ebrietate fervor exarsit Meursius reponit, ebriatis. ltigal- 
tius :: Et incesto libidini ebrietatis fervor exarsit. Gro- 
novius : Et in cecas libidines ebrietatis fervor exarsit. 
Valer. Maximus, lib. ut, 4, 5 : Proximus a Libero patre 
intemperantie gradus ad. iuconcessam | venerem | esse 
consuevit. Winc vinum Libero propter excitandam libidi - 
nem attributum esse testatur [:idorus Orig. vti, 8. 

Canis provocatur. Carnis, indubium antiquarii vete - 
ris mendum, pro canis. Epp. — Unde Gentes calum - 
niam hanc habuerint, conjectu est difficile. Credidc- 
rim tamen fianc rei fuisse originem : Canes dicebantur 
q" ad investigandas et odorandas res adhibebantur, 

ocente Venu. Ernesti in. Clave Ciceron., quod verbi 
etiam Plautus pro vigili adhibuit. Quunique nascentis 
Ecclesie temporibus plures essent qui Christianis in - 
sidiarentur, aluerunt etiam quosdam qui in conveu - 
tibus dispicerent au. adesset. speculator, qui sermo- 
num et niysteriorum aucupiunmi faceret. llunc dice- 
baut canem. Fortasse illi fuit negotium candelarutu 
extinguendarum, si quaudo. insidias vererentur, vcl 
certe feueswrarum obstruendarum , quibus inconsulti 
illi spectatores excluderentur. LINDNER. 

Opera. Lectio sana , quain non debebat cl. Heum. 
sollicitire, et rescribere opere. Cicero de Offic. 1, 55 : 
Liberis dare operam re honestum est, nomine obsce- 
num. Plaut., Merc. 4, 5, 10: Pot haud ceusebam ista- 
rum operarum esse patrem. LINDNER. 

CaP. X.— Pleraque omnium. Wopk.: pleraque omnia, 
ut plerique omnes apud "Terentium et Nepotem. [leu- 
mannus : pleraque omuino. Ego, vel vulgatum retinen - 
dam, vel omnium delendum puto. LiNDNER. 

Quidquid illud colunt. Heuwm. rescribit : quidquid 
illud est quod coluut. Mihi illud pleonastice videtur 
esse positum. LINDXER. 

Cur nullas aras habent, Adeoque de sacrificio Miss 
iis temporibus altum silentium ! LiNDNE&. 

Nulla nota simulacra. Vota pro nota scribendum 
videtur Nic. Heinsio. Advers. lib. 1, cap. 18, pag. 185. 
At nil mutandum. Innuit ctliuicus Chrisiianos simu- 
lacruim aliquod quod colant , sed vulgo incognitum : 
paulo enim ante dixit cos id quod colunt occultare et 
abscondere. Heus. 

Sustinent, Hoc verbum, quod in ms. non est, inse- 
ruit Cellar. et quia in ms. non est, uncinulis clausit. 
Ac certe, vel hoc vel simile verbum excidit. Ium. 

Unde autem, vel quis ille, aut ubi. Sic quieti de igno- 
tis solet. Florus , 1, 18, 5 : Qui enim aut unde Bo- 
mani? Seneca de Morte Cl. Cesaris, p. m. 811, ex 
Homeri Odyss. À : Τίς, πόγεν εἷς &vipav, πόθι roc troie... 

LiNDNER. 

Gens libera Romana superstitio noverunt, Magna 
fiducia rescribo : gentes libere ; sequitur eniin regna, 
sequitur noverunt. Quare et Ποιιαν superstitiones 
rescribo nen timide. ileua. — Ego vero liuuc locum 
per syllepsin consuetam ita. interpretor : gens libera 


265 


OCTAVIUS. 


200 


libera, non regna, non saltem Romana. superstitio A districlus, nec universis sufficere, in singulis occu- 


noverunt? Judxoruin sola et. misera gentilitas unum 
ct ipsi Deum , sed palam, sed templis, aris, victimis 
cxrimoniisque coluerunt : eujus adco nulla vis nec 
potestas es!, ut sit Romanis numinibus cum sua sihi 
natione captivus. At. etiam Christiani quanta mon- 
stra, 4:5 portenta confingunt? Deum illum «uum, 
qucm nec ostendere possunt. nec videre, in omnium 
mores, actus omnium, verba denique ct occultas eo- 
gitationes dil;genter inquirere, discurrentem scilicet, 
atque ubique presentem ; molestum illum volunt, 
inquietum , impudenter etiain  curiosum ,  siqui- 
dem adstat faciis omnibus, locis omnibus intererrat : 
cum nec singulis inservire possit, per universa 


patus, (vii) Quid? quod toto orbi, et ipsi inundo cum 
sideribus suis minantur incendium, ruinam moliun- 
tur? quasi aut naturz divinis legibus constitutus zter- 
nus ordo turbetur, aut. rupto clementorum omnium 
federe, et ceelesti comnage divisa, moles !* ista qua 
continetur et cingitur subruatur. 


CAPUT XI. 
ÁncuMENTUM. — Fulurum quoque asserunt — totius 
mundi incendium ; ac post corporum mostrorum 


resurrectionem, justis beatissima vite, injustis ma- 
zimarum penarum cternitatem promittunt. 


Nec hac furiosa opinione content, aniles fabulas 


VARIORUM NOTJE. 
novit, won regna noverunt, non saltem ft'omana super- B quanam monstra, Ouzclius : At Christiani , quas mon- 


sitio novit. Tia singularia et pluralia permutantur : 
Divitiee, decus, gloria in oculis sita sunt. Quid cnim 
mirum si verbum quod ad. plura przcedentia refer- 
tur, numero plurali ponitur? LixpxER. 

Judeorum..... gentilttas. Geniilitas hoc in loco gen- 
tem denotat. Tertullianus de Auima , cap. 80 : ÁAbo- 
rig nes nunc in suis sedibus permanent, et alibi amplius 
gentilitatem  feweraverunt.. Ecdem sensu Vasconum 
gentilitatem dixit Prudentius περὶ στερ. Hymn. 1, 94. 

Davis. 

Romanis numinibus. In. ms. est nominibus, quod 
emendant iu. numinibus Wow., Wig., llenm., Cell. 
aliique complures. Sic pro nominis rescripsit numinis 
Heum. ad Lactant. i, 29, 44. At io ed. Romana est 
homimbus, quod retinet et defendit Wopk., quia czx- 
teroquin languida nimis oratio videretur, teque ex 
mente Czcilii imbecilitatem Dei Jud:vornm adeo evin- 
ceret, 8i Romanis numinibus, quam si Romanis homi- 
nibus esset c»ptivus : couf. cap. 55, 6. Huic senten- 
tix patrocinatur etiam Livius it, 17, 5 : At vos vere- 
remini Deos patrios ab hostibus captos. LiNbNER. — 
Ego cuim illis facio qui Romanis liominibus verum pu- 
tant. Id poscunt. omnino verba quie proecednnt, cujus 
adeo nulla vis nec potestas est. Deinde nullibi invenies 
deos gentis alicujus victze cum gente sua Romanis nu- 
minibus captivos dici. Populus vero victor cepisse ac 
detriumybasse vieti populi deos, sepe dictum. Ter- 
tullianus, Apolog. 25 : Tot de diis, quot de gentibus 
triumphi; tot manubic , quot manent simulacra capti- 
vorum deorum. Eodem sensu Minucius ipse inferius, 
cap. 25. ἀκυπεδῦβ. !. c. pag. 222 sqq. 

At etiam enim Uncinulas huic verbo circumdedit 
Cellarius , ut indicaret , melius id abesse. Cum vero 
et in ms. sit, et in editione Romana, rescribo enim. 
ligo. —Conjungunt has particulas in affeciu indigna- 
tionis Terentius Eunuch. v, 7, 40. At etiam primo 
callidum εἰ disertum credidi hominem. Cicero. Phi- 
lipp. n, p. m. 458. C7: At eliam liueras recitavit, Wt. 
pag. 442. A : At etiam quodam loco facetus esse voluisti. 
It. pag. 441: At etiam ausus es dicere. Idem de Nat. 
Deor. 1, 4 : At etiam de sanctitate, de pietate adversus 
deos, libros scripsit Epicurus. LINDNER. 

Quanta moustra. Vetns exemplar, quam ta nra. Ἐ - 
GALT. — Hic Rig. obseurz? ms. codicis scripturae. ni- 
mium intentus , edidit qua in tam nostra, et quod vix 
credibile , defendit etiam acriter μι explicat : Chri- 
stiani, qua sunt in urbes ltalim, in P. R. provincias, in 
tam nostra diffusi). Adeo cxco tenetur illius codicis 
amore. Scheflerus agnoscit peccaium librarii, sed 
minus felix est corrector, ita hunc locum censens re- 
stituendum : At jam Christiani , qu& , mirum , monstra 
(quod mirum tamen ante ista monstra ac portenta wi- 
rilice languet et sordet. W.). Ego Davisio subscribo, 
cui legendum videlur: quanta monstra. Proxime enim 
hoc accedit ad scripturam vetusti illius codicis. Hgux. 
Teste Rigaltio, Ferranus οἱ Priscianensis legunt : 


PATROL. lil. 


C 


stra. Gronovius : Christiani quam inania, qua portenta 
confingunt ? et provocat ad. Prud. in Cassiano: Non 
est inanis aut anilis fabula Grunerus : Que contra na- 
(γα, que porteuta confiugunt , et probat ex Cice- 
rone de Nat. Deor. n, 5. Tertium (sc. deorum notio- 
nem posuit Cleanthes eam, qtu terret animos), 
preter naturam — hominum , pecudumque — portentis, 
LiNpNER. 

In omnium mores. Miratur Gronovius , qui Crcilius 
Ethnicus dicere hzc potuerit, quibus siquidem Δίκης 
lpüa)uóc τὰ n«»?' ἐρῶν, per ouinia scripta celebraba- 
tur. At ego optime scio, qnomodo dicere potuerit. 
Dixit scilicet, ut epicureus, nou ut. etinicus. Icodem 
modo providentiam exagitavit, quo Velleius apud 
Cicer. de N. D. 1, 20. ΠΙΝΌΝΕΝ. 

Toto orbi. Alize editt. toti orbi, sed lectio, quam rc- 
Cipimus, est in ms. Reg., ut testatur Nic. Rigaltius, 
nec mutari sane debuit, quum eadein forma usi sint 
Apuleius aliique. Propertius, lib. m, Εἰ. 1x, 57. 


Septem urbs alta jugis tofo qux praesidet orbi. 
Lactantius de Phenice, v, 159 : 
JEquatur (oto capiti radiata corona. 


Hyginus Fab. v. Ob id Juno toto, generi ejus fuit i1i- 
[esta. In aliis hujusce forma vocibus similia multa 
collegit G. J. Vossius in Anal. lib. iv, cap. 6. Vide 
et Janum Gulielmum ad Ciceronem pro Quintio cap. 
1. Davis. 

Compage divisa. Burmannum, qui ad Valerii Flacci 
lib..1, pag. 139, αἱυμίξα scribi juhebat, jure refellit 
Wopkenius adductis locis. llegesippi, m, 9, extr. 
a quo dirutis divisisque porticibus, templum separastis. 
Cypriani de Unit. Eccl. p. 110, qui scindit et dividit 
Exclesiam Dei. Firmici de Errore Pro. Rel. p. 19, 
quis laceravit ? quis divisit? quis membris ejus epulatus 
est? Sic Prudent. Peristeph. hymn. x, 494, et xi, 
95, et alii passim; atque ita dispertire pro diswahere, 
dilacerare, discerpere, supra cap. ix. LINDNER. 

Qua continetur. el cingitur. Wepete ex. antecedenti- 
bus totus orbis et ipse mundus. lta Cicero de Nat. 
Deor. i1, 57 : Que (natura) primum oculos membranis 
tenuissimis vesiivit et sepsit : quas. primum perlucidas 
fecit ; ut per eas cerni posset ; firmas autem, ut. conti- 
nerentur (repete :) oculi membranis illis. Conf. Wop- 
ken. Lection. Tull. v, 17. Fieri non posse, ut totus 
orbis rueret, Cecilius exinde colligit, quod non ex 
omui latere apertus, ruinzeque expositus sit, scd po- 
tius, instar castelli firmissimi, tanta mole undique 
contineatur et cingatur. LixDNER. — Qua continetur 
εἰ cingitur. Meursius emendat, qua continemur οἱ 
cingimur. Et sic edidit Cellarius. Nobis autem 
minore mutatione legendum placet, que contine- 
(ur el cingitur. Cicero de Nat. Deor. lib. n, cap. 36: 
Terra sita in media parte mundi, circum(usa undique 
est hac animabili syirabilique matura, cui nomen est aer; 


9, 


401 


MARCI MINUCII FELICIS 


208 


adstruunt et annectunt ; renasci se ferunt, post À maria consumant, an humus contegat, an flamma 


mortem et cineres et !avillas : et nescio qua fiducia 
mendaciis suis invicem credunt; putes eos jam re- 
vixisse. Anceps malum, et gemina dementia ! Coelo et 
astris, quie sicrelinquimus ut invenimus, interitum 
denuntiare : sibi mortuis, exstinclis, qui sicut nasci- 
mur et interimus, steruitateim reprowittere. Inde 
videlicet et exsecrantur rogos, et. damnant ignium 
sepulturas; quasi non omne corpus, etsi flammis 
subtrahatar, annis tamen et :zetatibus in terram re- 
solvatur : nec intersit utrum fere diripiant, an 


subducat , cum cadaveribus omnis sepultura, si 
sentiunt, pana sit; si non sentiunt, ipsa conliciendi 
celeritate medicina. Hoc errore decepti beatam sibi, 
ut bonis et perpelem vitam mortuis, pollicentur : 
cadteris, ut. injustis, poenam sempiternam. Multa ad 
hac suppetunt, ni festinel oratio, injustos ipsos, 
magis nec laboro, jam docui : quamquam etsi justos 
darem, culpam tamen, vel innocentiam- fato. tribui 
sententiis plurimorum et hac vestra consensio 
est. Nam quidquid agimus, ut alii fato, ita vos 


VARIORUM NOTAE. 


οἱ cap. 40: Omnia cingens et coercens dicitur coli 
complexus. Lucretius lib. v, pag. 614 : 


Denique jam tuere hoc circum superaque; quod omnem 
Continet ainplexu terram. Davis. 


Cap. XL — E! cineres et favillas, hoc est : licet post 
mortem cinis el favilla sint per appasitionem. Multi 
eniin in illa tyrannorum persecutione vel vivi combure- 
bantur, vel, post violentam necem, illati in ignem, 
in cineres et favillas redigebautur. Hoc adeo mirum 
videbatur ethnicis, quod Christiani, etiam in. cine- 
rci redacii, se resuscitatum iri crederent. Heu- 
mannus non dubitat scribere : e cinere el favilla, 
quod pr:iter necessitatem facit. Ideoque etiain 
comma post ferunt posui. LINDNER. 

Putes eos jam revizisse. lic interpres Gallus ita 
verlit: Vous diriez qu'ils sont déjà ressnacités. Ap- 
pelius autem in versione Germanica, Gallum c:eco 
quodam impetu secutus, ἃ : Woltel ihr sagen, es 
waren bereits. etliche Wieder - auserwecket. Quo ipso 
nec Gallice nec Latine se intelligere prolitetur. 
J.ixDNER. 

Sibi mortuis, extinctis. Non opus est ut cum Fulv. 
Ursino et Clir.Cellario reponamus, sibimortuis et extinc- 
lis : pari enim ratione dicit Noster cap. 3,7 : Fluctibus 
tlonsis emicuret, emergeret, ubi frustra est J. Wowe- 
rus, qui ultimam vocern glossematis suspectam habet, 
Arnobius lib. 1, pag. 8: Congelare, conatringere san- 
guinis sui fervorem solet, Et paulo post : Perferre, 
sustinere flagrantissimos. soles non potes. Ac pag.11. 
Propulsare, defendere suas valeant. contumelias. ia 
passim scriptor ille συνώνυμα coacervat. Davis. — Ita 
scripsisse Heumanuo videtur Miuuc. : Morte extinctis, 
ut apud. Curt. in, 5, 10 : /gnobili morte extingui. 
LiNDNER. 

Annis. et etatibus. loc est, cum annis et :wtatibus, 
mit der Zeit und mit den Jahren. Nic. lleinsius 
Advers. lib. n, cap. *9, pag. 366, pro eatibus. scri- 
bebat catis vi. LINDNER. 

In terram resolvatur. Gronovius videndum, ait. an- 
non ediderit auctor : In auram resolvatur, quia non 
agatur in hac disputatione de imateria, in quam 
resolvatur cadaver, sed de reductioue in nihilum, 
ut de eo sperari aliquid nequeat. Sed (uis non videt 
nimis longe petita hiec esse. LiNpNER. — Non est 
cur quidquam mutemus : nam corpora mortuo- 
rum terram fleri statuere. Gentilium. plurimi. Ita 
Sophocles, Electra v. 216. Epicharmus apud Plu- 
tarchbum, Cons. ad Apollon. pag. 110, ait, γᾷν pil» εἰς 
γὰν &ns)2civ. Euripides ly eipyla : ' 

Δὑτός τε θνήσχει καὶ τά δ᾽ ἀχθονται βροτοί, 
Εἰς γὴν φέροντες γῆν. 
Eos versus Latine reddidit Cicero Tuscul. lih. iu, 
cap. 25. Vide Lactautium Div, Zngiit. lib. vni, cap. 49. 
lavis. 

Nec intersit. Davisio prorsus legendum videbatur : 
el intersit, ob pr:ecedens. quasi. non. Neque. mirum. 
Aliter tameu sensis:et, si ob-ervasset ἀμάρτημα Mi- 
mnuCi nori μνὴ μυνικὸν, qualia. observari debere ἃ 
Criticis in Arte mea Critica dudum monui $ 40, 41, 42 


et 45. Putabat seilicet Minucius, antea sc scripsisse, 


B cun omne corpus.... resolvaiur. Merito igitur uou 


subscripsit Davisio Wopkenius. HEux.— Est h:ec ob- 
servatio V. D. pererudita illa quidem, sed hoc tamen 
loco minus necessaria. Etenim | quasi non eflicit. in 
interrogatione proposilionein eam affirmantem, quam 
sihi in animo habuisse Minucium concepit Heuman- 
nus. LINDNER. 

Omuis. sepultura, Putabam olim legendum esse 
ignis sepultura, ob conlticiendi celeritatem, siquidem 
corpus nulla, quam ignis sepultura, cilius confici- 
tur. Ob-tabat. quidem, quod jam $ ὅ, przcesserat 
ignium sepulturus. Übstabat, quod post pana sup- 
plendum erat quidem, οἱ aute si adversativa sed. 
Ob:tabat. etiam, quod. videbam, sub omni sepultura 
comprehendi sepulturam jn visceribus ferarum, 
maris, humi, flammarum. Sed hiec leviora craut, 
quam quie tam belle emeudationis memoriam 
supprimerent. Jam vero video omuem sepulturam 
hic oppoui conduure cadaverum per aromata et un- 
gueuta ex more. ZEgyptiorum, unde fiebat, ut cada- 
vera sero admodum coulicerentur, licet ut. Noster 
supra loquebatur, annis el :elatibus in terram resol- 
verentur. LINDNER. 

Beatum sibi ut bonis. Ita ediderat Geleniug, nec 
aliter scriptum in ins. Reg. Ibidem postea mor!ui pro 
nioriuis. lIERALD. 

Perpetem vitam. Perpetuam, ut habent. nonnull:m 
edit, ex glossemate. Festus : Perpetem — pro per- 

fuo dixetunt poelie.. Et ita sane non raro loquitur 

lautus; nec Poet2 solum sed elium solutz ora- 
Uonis scriptores. Cl. Mamertinus Pan. 1, cap. 3, 4 : 
Noctes omnes diesque perpeti. sollicitudine pro om- 
nium salute. transigere. EU Pan. n, cap. 2,4 : Per- 
peli cura quamvis compositum qubernal bnperium. 
Vide et Tertullianum, Apol. cap. 18. Dayig. 

Injustos ipsos magis nec laboro. M:ec verbg dupli- 
cem sensum pariunt, prout. magis vel ad anteceden- 
Ua, vel accon«equeniia refertur . injustus mugis es in- 
Justior , quie lequeudi ratio vel ex lezicis satj est 
uota. Hine sensus est : /njustiores ethnicis essq Chrige 
tianos, mon amplius. denionstrabo , qui jam. docui. Et 


hzc explicatio optime convenit cum respogsiona 
Octavii cap. ὅδ : Tamen si vobiscum istiani 


comparemur..,.. multo vobis meliores deprehgndemur, 
Deinde magis nec laboro est mon amplius laboro, 
sSCil., docere injustos ipsos, esse. Meumanpo bc 
videlur vera esse aucloris seriptura : [justos egse 
ipsos, minimeque bonos, jai docui. LINpNER. ᾿ 
Culpam tamen. vel. iunoceutiam (ato τι βμὴ &enteniiia 
plurimorum, οἱ hec vestra. consensio eg. Mage est 
lectio Reg. Gelenius ediderat, etiam vestro consensio 
esi. Editio oin. Kt Ac. vestram. Hec. igitur ait, 
mec bene nec mie facta cuiquam. imputari debere, 
cum ea fato tribuantur, qua de ro plura observaba- 
bawius ad. Tertulliani. Apolog. cap. 2. llgRALD. Heu- 
manuus legit : Tribuit sententia plurimorum. Et liac 
pesira etiam consensio esi. LANDNER. 
. lta. vos. Dea. dicitis. Cellarius post alios edidit, 
Ha vos Deo addicuis. Minore mutatione reponi possit, 
i4 vos. Deo dicatis, id est, atuibuitis. Teriullianug 


Q69 

Dvo addicitis : 
cupere , sed electos. Igitur iniquum judicem fingitis , 
qui sortem in hominibus puniat , non voluntatem. 
V clMein tamen scisceitari , utrumue cum corporibus ? 
ct corporibus quibus? ipsisne an iuuovatis, resur- 
gatur . sine corpore? Sine corpere. loc, '* quod sciam , 
neque mens , neque anima , nec vita est. Ipso cor- 


OCTAVIUS. 
sic secte vestro non spontaneo Α pore? sed jam ante dilapsum est. Alio corpore ? 


210 


ergo homo novus nascitur, non prior ille re- 
paratur Et tamen tanta. :zxtas abiit, s»cula innu- 
mera fluxerunt , quis unus ullus ab inferis, vel Pro- 
tesilai sorte , remeavit, liorarum saltem permisso 
commeatu , vel ut exemplo crederemus ? Qinnia ista 
figmenta malesans opinionis , et inepia solatia, a 


VARIORUM NOTE. 


Apol. cap. 15. Imperatoribus defunctis | honorem 
divinilatis dicatis. lerum cap. 91 : Nec tantum tamen 
honoris fatis Romani dicaverunt. Vide &is ejusdem 
libri cap. 98 et Seadlium, Carm. wi, 88. Ve- 
rum non esl cur ἃ ms. lectione recedamus, nt. ea 
osiei. dent quà de verbo. dicendi monuerunt. Hein- 
sius ad Ovidii Fast. vi, 594, et Gravius ad. Cicero- 


Origen. lib. m, Quaest. 5, Sect. 5 sqq., et Quasi. 6, 
Sect. A9. Davis. 

Et tamen tan!a cas abiit.... fluxerunt. Rescribit sine 
dubitatione * AL cum tanta. etas... abierit. fIuxerint , 
Heum. Sed ninil opus. Sic. cap. 56 : Et tamen facul- 
tates , si utiles putaremus . a. Deo posceremus ; 31, Et 
imperator tamen, quud non hcbet , non dat; 36. Et ta- 


nem pro Flagco, cap. 5$. l'avis. — Ne moveatur ali- B men, qui potest pauper. esse. Et heec tamen nobis nata 


qua m estia optimo Minucio, dum maluit simplice 
uti, sed iu significatione compositi ; quum perinde 
id ausvisse Cyprianum. orobent. Observationes. pa- 
terne cap. 3, ad ecclesiasticos. Et jam. edi.lerat 
Cicero pro Flacco : Doti, inquit Valeria, omnem 
pecuni im dixerat, Et Plau:u-, Aulul. 9, 4, 14 : Nempe 
huic dimidium, dicit. GRoNov. — Non video quomodo 
Davisius defendere potueri! dicatis adductis locis 
Teruiltiani Apolog. 15. 25. 27. nec Heumannus cum 
Cellario aliisque addicitis ex ejusdem Tertu!l cap. 44. 
LinpxER. 


Sic sect? vestre non spontaneos cupere. Àit Rigal- 
tius H«llenismmn. esse, quam in. rem hec verba 
tamquam Suid e. adducit Ἐπιθυμῶν γενικὴ προαιρετικῶς 
ἔχων. At, prererquam quod. vox antepenultima. in 
isto scriptore non compareat, phra-is est Latinissima, 
nec casum genitivum, sed dativum regit. C;esar 
lib. 4 B. (ὦ. c»p. 18: Farere et cupere Helvetiis. 


Tullius Tiro aptid Gellium Noct. A. lib. vit, ep. 3: Q 


Accusabantur quod adversus P. R. regi magis cupierint 
[averinique. Sic etiam Terentius Andr. act. v. 8c. ww. 
2. Da iis. 


Sed electos. Paulus ad Rom. ix , 16 : Οὐ τοῦ θέλον- 
τος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ξλεοῦντος θεοῦ. Iu GALT.— 
Totum huuc Locum ita refingit : δὲς seclq vestros. non 
spontaneos cupere, sed electos , fiugeutes , iniquum ju- 

icen figgitis, eic. Sel nibil opus est , modo ex 
prazcedeutibus post efectos subaudias dicitis , quam- 
quam alia notione. Ita, Cic. lib. rx , p. 17, 6: Nos illi 
( Cesari ἡ sereimus ,. ipse temporibus, sc. servit. Ubi 
alia est verbi notio , cum Cesari servire dicas ; alia, 
cuin temporibus servire. LiNDNER. 


Uirurmne sine corpore , an. Hleraldus ex ms. legio 
edidit : Ütrumne cum corporibus, et corporibus quibus ; 
ipsisne , an. innovutis resurgatur ?. sine corpore? sine 
corpore hoc , etc. Hic bis positum sine corpore indicat, 

ius illud , duco non Suo, esse posituimn..— Un.le 


sunt. L'XDNER. 

Quis unus ullus. ab inferis. Hoc habet a Minucio 
Lactntius lib. vit. D. ]. c. 23, omissa dictione, ullus. 
Sed legitur in. exemplari, etsi contrarium | affirment 
qui excerpia. sua. venditant. nimium credulis, Ri- 
GALTIUS. — Si verum esset , (nód testitur Wow. sci- 
licet :»n$ | non agnoscere «à ullus, omnia essent plana 
et cun Lactantii loco ex amussj convenirent. Sed , 
tantum abest , ut llerald. et Rigalt. sibi habeat con- 
senuüentes, ut h c potius Laciautium defectus postulet, 
et dictiouem ullus in. Lact. omissam . dicat legi in 
exemplari Regio Parisie si. Sed cum Bouemannus , 
diligentissimus libb. et codd. pervestigitor, nihil tale 
se depreheudisse testetur, est, de quo dubitemus. Sic 
Livi» e Ciceroni frequens est quis unus. ( Wouw. pro 
more suo fallitur ; ullus in cod. adesse recte testan- 
tur Her. ei Rigal. Epp. ) De hioc paganorum contra 
resurrectionis fidem argumento vide pr:eter Lactant. 
vi, 22, 10 ; etiam Theophili lib. 1, ad Autelycnm cap. 
48 : φὴς γὰρ δοϊξὸν μοι κᾷν ἕνα ἐμρόίντα ἐκ νιχρῶν, iva 
ἰδὼν πιστεόσω. Conf Luce xvi, 27. segq. Limpn&n. 

Horarum saltem. Broukhusins ad Pioyertii lib. 1, 
Eleg. xix, 10. aliquid excidisse ratus, emendat : Ho- 
rarum salto paucarum permisso commeatu. Davisius 
vero horarum sallem 11, quad. refert llycinus Fab. 
cur ; idque fleri facile potuisse probat, ex similitu- 
dine note nomer.lis cuim littera przcedente, Rece 
tun tamen lectioueim probe defendit Gronovius. En 
ipsissima ejus verba : « Quum de suavissima transla 
tione vocis commeatus norit jam unu-quisque , ex 
respectu sive castrorum, sive auke Caesarei , ium 
iste genitivus horarum ita solus declarat perfeciionein 
masimam.. Harum numerus in computando tempore 
apud Bomanos non processit ultra duodecim ; ande 
sd] exiguam temporis partem odo signandan , et 
quie non ultra avum diem processerit , imo nec 
uuuin impleverit, recte arcessit auctor horas , uon 
dies aut hebdomadas aut menses. Hanc inentem veiu- 


ulvius Ursinus bzec duo verba inserens inter utrumne [) statis manifeste pr vbet Lucianus in Cataplo, ubi dicit 


el cum , loco mota. restiuiit , non ex co: jectura sua 
supplevit. Lixpxgn. —  Utrumne ἐμῆς corporibus ὃ 
BJtecentiores babent ,. utrumne sine re , an cuim 
corporibus ? Et ita quidem plenjor ac retuudior fit 
oratio. Sed quum »0la Fuvii Ursini conjectura 
nitatur illa lectio, nos ms. fidem sequeudam duxi- 
mus. Davis. 

lloc , quod sciam, eic. Sic loquitur , quia nihil 
animo po:uit eoncipere, quod non erat corporatum. 
Eodem modo Velleius apud Cic. de N. D. lib. 1. cav. 13: 
Quod vero sine corpore ullo Deum vult esse , ut Graci 
HicunI , ἀσώματον. id quale esse. possit , intelligi non 
potest ; cureut. enim sensu. wecesse est. careat. etian 
prudentia , careut solnpiate, ἘΔ Cap. 18 : Cum auiem 
sine corpore idem vult esse Deum, omni illum seusu prt 
tat , etiam prudentia, Sed ei saniores Philosophi , in- 
feriores uaturas ratione utentes , corporibus instruc- 
128 esse censuerunt ; qua in sententia fuerunt. Uri- 
genes alique e Putribu , ut docuit I. D. Huctius, 


Megapentlies : οὗ πολὺν 4piv2v, ὦ Moip», αἰτῶ, et oppor- 
tune explicat. Sch: la-1e«. Acadeimic:e nostre Biblio- 
theca εἰς Πρωτεσίλαον ἀποσχώπτει, ul ita , quod Grxci 
vulgo di ereut non πεν εἰ temporis commeatum .. is ab 
Minucio describatur horarum ; integerrime prorsus, 
prasertim: quuin etiam commeatus isti inilitare$ pro 
loci intervallo potuerint horis fuisse descripti , non 
modo diebus aut hebdomadibus. It: e! :llag ipsas voces, 
ut plenissimas notavit quoque Cl. Priczeus ad illus- 
trationem A puleii lib. n Miles. p. 144. Scilicet quum 
sic dicit. Aorarum , ex venere. Latini sermonis , non 
subintelligiiur vox omnium, -ed aliquot..... Nou, quod 
bon interdum placuerit eis inlegrum id efferre , ( sic 
enim Cicero, in Orat. 18 : Locutus. esse dicitur homo 
copiosus aliquot horas. Suetonius, Aug. 56: Sedit in 
subselliis per aliquot horas , οἱ patet causa diversitatis 
satis liquile ) aut quod non deflnire eas liceat certo 
apposito numero, quo contiueantur ; sed id nialuc- 
runi facere in piouieat.s spatiorum , qu:c exacie nosci 


271 MARCI MINUCII FELICIS 919 


poetis fallacibus in dulcedine carminis lusa , a vobis , A Non tum agnoscis fragilitatem ? Invitus, miser, infir- 
nimirum credulis , in Deum vestrum turpiter refor- — mitatis argueris, uec fateris? Sed omitto communia ; 
mata sunt. ecce vobis mina, supplicia, tormenta, et jam non 
CAPUT Xil. adorandz , sed subeund cruces : ignes etiam , quos 

et przdicitis, ét timetis : ubi Deus ille, qui subvenire 

AncvuENTOM, — Quid autem. ipsismet Christianis p08'— voviviscentibus potest, viventibus non potes! ? Nonne 
mortem eventurum sit , inde augurari possimus, quod Romani siue vestro Deo imperant , regnant , fruuntur 
nunc omni ope destituti , summis calamitatibus et t- — Qebe toig , vestrique dominantur? Vos vero suspensi 
seriis premuntur. interim atque solliciti, !* honestis voluptatibus abstine- 


Nec saltem de presentibus capitis experimentum, — tis. Non spectacula visitis, non pompis iuterestis : 
quam vos irri pollicitationis cassa vota decipiant: convivia publica absque vobis; sacra certamina, 
quid post morlem impendeat, miseri, dum adhuc —pracerptos cibos, et delibatos altaribus potus abhor- 
vivitis, estimate. Ecce pars vestrum et major [et] retis. Sic reformidatis deos, quos negatis. Non flo- 
melior, ut dicitis, egetis, algetis, operc, fame, la- — ribus caput nectitis ; non corpus odoribus honestatis : 
boratis: et Deus patitur, dissimulat ; non vult, aut — Teservatis unguenta funeribus : coronas etiam sepul- 
non potest opitulari suis. Ita aut invalidus, aut ini- B chris denegatis,, pallidi, trepidi , misericordia digni , 
quus est. Tu qui immortalitatem postumam somnias, — sed nostrorum deorum. Ita nec resurgitis miseri , uec 
cum periculo quateris, cum febribus ureris, cum — interim vivitis. (ix) Proinde si quid sapientie vobis , 
dolore laceraris, non tum conditionem tuam sentis? — aut verecundix est, desinite cceli plagas, οἱ mundi fata 


VARIORUM NOTAE. 


refert, ut idem Suetonius in Nerone c. 55, de hzedo, — periculo quati, presertim hoc loco, et in tali nexu 
osiquam is quinque horas protrazit. 1d quod ad hanc verborum. CELLAR.—Consulatur de hoc morbo: Keu- 

abulam conferri nequit, in qua, ut passim, narrandi — chernius ad Samonicum , pag. 269, qui tamen, cum 

est varietas. Displicuit etiam exacta determinatio uerqueram dici vult, non querquerum , patrocinatur 

temporis Nostro infra cap. 48 : Omilto Persas. ud. Carrioni Emend. lib. 1. cap. 18, in Minucio no- 

Αἱ quis non gestivit et exultavit celebrareillos septem — stro rescribenti querquera. lu. 

Persas... Locum Justini lib. n, cap. 14, tam brevi ho- Et jam non. Male in edd. quibusdam est, etiam non 

rarum momento de victoria nuntiatum sit, citat DAvis..— adorande. Jam sic sepius intendit vim negativi non. 
1n dulcedine. Praestaret in dulcedinem : nec credo. Infra cap. 24 : Hac jam non sunt. sacra ; tormenta 

tam szpe Latinos, presertim elegantiores, ablativo — sunt. Lactant. de Morte Persec. 19 : Jain non pe- 

pro accusativo usos, quam casus hos permixtos a ( orm, sed militum pastor. Salvianus de Gub. Dei 1, 

Scribis. Sic certe Justinus lib. iv, 1: Hoc ab antiquis ^ pag. 17, edit. Brem.: In A gypto quippe tunc, jam non 

in dulcedinem fabula compositum. Work. simplex lantum, sed multiplex, etc. Sic ibi legerim cum 
A vobis nimirum credulis. lta ms. et editt. Rom. Ri- — vulgo, tunc enim non, etc. Paulinus Epist. ad Aprum: 

galt. Gronov. Davis. Sed Gelenius et Cellarius, nimium ——— Nec jam scholastico magis, quam divino sermone. Justi - 

credulis, quod sententiam postulare Heraldus arbi- — nus in Praefat. : Quod ad te, non jam cognoscendi ma- 

tratus est. Distingue : a vobis , nimirum credulis , in. gis, quam emendandi causa transmisi. Work. 

Deum vestrum turpiter reformata sunt. lta nihil super- Coronas etiam sepulchris denegatis. Primi Christiani 

est, quod offendere possit. GnuNER. abstinuerunt hoc ritu, ne quid commune cum natio- 
Cap. XIl.— Estimate. Male Cellar. edidit estimatis. — nibus haberent. Pagani enim sepulchra sertis orna- 

Recte Ouz. et Dav. et Gron., estimate, quod et habet — bant. Propertius lib. im. Eleg. 10: 

Romana editio. How. — Addo, et ms. JINDNER. Afferet huc unguenta mibi, serloque sepulchrum 

;getis, algetis, ete. In ms. est quidem opere uno ver- . , 

bo, oed divise proferendum , ut plerique ediderunt. Ornabit, custos ad mea busta sedens. 

Cxterum locus est sanissimus et planissimus Egere — Et vetus poeta in Copa : 

et algere conjungit etiam Jacobus n, 15, 16. Ope la- "3 ainari " 

borare est inopem esse , sive, ut loquitur Cic. egere Quid Cine grat) Servas Pene. olentia serta ? 

ope. Re laborare est re familiari carere. Fame labo- ne coronato vis 'apice isa tegi 

rare babet. Columella 1 przf. Exaggerat Christiano- — Hincest quod inter crimina Christianis objecta, Justi- 

Tum paupertatem per exergasiam Czecilius etlinicus. — nusMartyr Apolog. n, pag. 68, refert. μὴ τοῖς ἀποθανοῦσι 

Miror, hunc locum a viris doct. fuisse tentatum : a T) χοὰς καὶ xvirac, καὶ ἐν ταφαίς (ut. Meursius emendat ) 

Davisio qui rescribit , egretis , algetis , pauperie, (anie οτιράνους x«i θυσίας φέρειν. Posteriores autem recesse- 

laboratis; Wopk. qui legit, egetis , algetis, opereinani — runt ab hac simplicitate. Prudentius Cathemer. liymno 

laboratis. Heum qui locum sic restituit : corpore et x, Exsequiarum extremo : 

animo laboratis. Id Deus dum patitur et dissimulat , aut 


son vult, aut non potest opitulari suis. LINDNER. Nos tecta fovebimus ossa 
Non vult aut non potest. Pro aut non vult. Vide, robe Een 


qua notamus supra cap. 1, jt. cap. 54. LiNDNER. 
Quim periculo. Herald. Rig. ex ms. Baluz. Ursin. 
Wov. Lindner legunt , cum querquero quateris; i, e. Misericordia digni, sed nostrorum deorum. Pro sed 
algore et tremore. Pompeius Festus, aut interpola- — rescripsit et Jos. Fr. Gronovius Observat. in Script. 
tor Paulus: QUERQUERAM. frigidam cum tremore, a — Eccl. cap. 7, pag. 75, et Davisius vel nostrorum. Sed 
Graco κάρκηρα certum est dici. Addit ex Lucilio, Quer- — sana est lectio ms. Si quem ordo verborum offendit , 
quera consequitur febris, capitisque dolores. Gellius — legat: Misericordia digni deorum , sed nostrorum. Sic 
lib. xx , cap. 4 : Agrotationem gravem cum febri ra- — infra cap. 96 : Angelos, id est, ministros et mun- 
pida et quercera. Est et aymd Apuleium. Apolog. quer- — tios Dei , sed veri , quod posset etiam essc: sunlios , 
querum. Legunt autem querquero apud Minucium Fr. — sed Dei veri. Florus 1, 4, 6: Prior ille sex vultures ; 
Balduinus, Fulv., Ursinus et Jo. Wowerus: contra, — hic postea, sed duodecim videt. Plinius 99, 9: Anto- 
periculo, Heraldus et Rigaltius ex libris antiquis: — nius apud nos in contumeliam nature. vilitate auro 
qos &equerer, δὶ comniodum videretur ad dicendum, —— fecit proscriptione dignum , sed Spariaci. LINBNEA. ἢ 


Liquido spargemus odore. σι: 


215 


OCTA VIUS. 


274 


et secreia rimari : satis est. pro pedibus aspicere, A tueril, imitetur; ejus viri, quoties de ecelestibus rogaba- 


maxime indoctis, impolitis, rudibus, agrestibus: 
quibus non est datum intelligere civilia, multo magis 
deucgatum esl disserere divina. 
CAPUT ΧΗ. 
ARGUMENTUM. — Concludit tandem Ceecilius repudian- 
dam religionem novam ; nec de rebus dubiis temere 
pronuntiandum. 


Quamquam , si philosophandi libido est , Socratem 
sapienti: principem, quisque vestrum tantus est, si po- 


tur, uota responsio est : QUOD SUPRA NOS, NIHIL AD NOS. 
Merito ergo de oraculo testimonium meruit pruden- 
ti singularis, quod oraculum , idem ipse przxesensit, 
idcirco universis esse przpositum ; non quod omuia 
comperisset, sed quod nihil se scire didicisset : ila 
coufessce imperiti:e summa prudentia est. Hoc fonte 
defluxit Arcesil:», et multo post Carneadis, et Acc- 
demicorum plurimorum ín summis quzationibus tuta 
dubitatio; quo genere philosophari et caute indocii 
possunt, et docti gloriose. (x) Quid ? Simonidis Melesii 


VARIORUM NOT.£. 


Pro pedibus. loc est, que pro pedibus sunt. Cicero 
de Divinat. n, 45: Quod est aute pedes, nemo spectat: 
cceli scrutantur plagas. LINDNER. 

Disserere divina. Disserere de divinis. Ita Cicero de 
Nat. Deor. lib. i, cap. 40. Ea que disputavi , disse- 
rere malui, quam judicare : Sulpicius Severus, Hist. 
sacr. lib. n, cap. 28: Reliqua vero ejus incertum pi- 
gent an prdeat magis disserere. llieronymus in Jovin. 
ib. 1. col. 147, edit. DB: Preceptor meus Gregorius 
Nanzianzenus, virginitatem el nuptias disserens, Grecis 
versibus explicavit. Idem Epist xxxi ad Pammachium: 
Alam Apostoli περιοχὴν aliter disserere compelleris. Sic 
οἱ Tacitus aliique scriptores celeberrimi. Davis. 

Ca». XIII. — Quisque vestrum. iantus est. Sic ms. 
Haud tamen defuere qui emendarunt, quisquis vestrum 
tantus est : ac ita sane edidit Chr. Cellarius; sed 
nibil opus est ut ab exemplaris lectionc rccedamus. 
Prudentius Peristeph. Hymn. x, 214: 

Junonis iram sentiet, guisque ut Deum 

Signo aut facello consecrarit Herculem. 


Juvencus Hist. Evang. lib. 1, pag. 35, ed. Lugd. 1553: 

Quisque meis monitis, auresque et facta dicabit. 

Et lib. n, pag. 45: 
quisque rigitur justa repetit primordia vitse, 
unc s milen, etc. 
Symmachus lib. 1, Epist. 52: Quisque bone [rugis est, 
in publicum commodum vendicatur. Ubi vide Fr. Ju- 
retum, ut et ad Ambrosii cont. Symmachum, lib. 1, 
pag. 518. ἴνεν. 

Si potueril, Si poterit video primum in Rigaltiana , 
eujus auctor, si id fecit ex fide codicis ms., recte est. 
Sed antea omnes, ab ipsa Sab;ieana, si potuerit. Sane 
quamvis cap. 15, Si potest refutari; at cap. 27, in- 
[estare , si possis. Ac licet digitum vix moveris , tamen 
ita aluit Tullius lib. i1 Orat. 20, dicere, si potuero; 
nit, 22; si non potueris. GRoNov. 

Quod supra nos, nihil ad vos. lloc Socratis dictum 
memorant Lactantius lib. 11, cap. 19, et Hieronymus 
in Apolog. adv. Rufin., can. 8. Vide Xenophontem 
lib. 1 Memorab. fol. 710 ; Theodoretum contr. Grec. 


Orat. iv, de Mat. ei Mundo. fol. 60, et Gellium lib. xiv, D 


cap. 5$. EtuEgxsonsT. — Merito, eic. Hoc est: Merito 
Socrates dixit: Quod supra nos, nihil ad nos. PucaLT. 
—- Hoc fuit Apollinis de Socrate responsum: 

Ανδρῶν ἀπάντου Σωχράτης σοφώτατος. 
ld memorant veterum plurimi, quorum testimonia 
collegit /"Egid. Menagius ad Diogenis Laertii lib. n, 
ᾷ 57. Davis. 

Quod oracplum , idem ipse, presensit, idcirco wuni- 
versis esse prepositum. Ia exhibuimus verba ipsissima 
ms. Regii, et illa hoc modo intelligimus: Oraculum 
scilicet idem ipse Socrates , preesensit, idcirco, eic. Non 
adeo absurdum esi virum sapientem oraculitm appel- 
lari, cum ipse Cicero de Orat. lib. 1, cap. 45, domum 
Jurisconsulti totius oraculum civilatis nuuncupaverit. 
Ante infinitirum esse, supplendum est se, quod etiam 
fit ex more linguz latine. Jam videamus conjecturas 
Interpretum super hoc loco. Rigaltius: Quod supra 
n03 , nihil ad nos. Merito. Ergo de oraculo testimonium 


meruil prudentie singularis ( quod oraculum idem ipse 
preesensit), idcirco universis esse praepositum, non quod, 


B etc. ὁ. F. Gronovius in Obs. ad Script. Eccl. cap. 6, 


pag. 76 : Quod oraculumipse prasensit : idcirco univer- 
sis est. prepositus, etc, Gronovius fllius: Quid or«cue 
lum? idem ipse prasensit , idcirco, eic. Ouzelius: ()uo 
oraculo ipse prasensit idcirco universis se esse pre po- 
situm , non quod , etc. Wopk. : Idcirco wniversis sese 
positum, et ilà explicat : Cujus. oraculi mentem 
idem ipse recle percepit; sese wimirum per illud ideo 
wmversis esse. prepositum . non quod, etc. Davis. : Quo 
oraculo idem ipse persensit, idcirco universis sese pre- 
positum, etc. Grunerus: Quod oraculum, idem ipse 
prasensit , idcirco, etc., et addit, Velle Minucium om- 
nem a Socrate dissimulationem removere , quod et Ju- 
stinus fecerit , in verbis ab Heraldo allatis. Mewwnannus 
verba, Quod oraculum.... prepositum tamquam glos- 
sema delet , et ita vult legi: Merilo.... singularis: non 
quod..... didicisset, elc. LINDNER. 
Jta confess. Confessio alii. Ita. et infra cap. 38, 
|, con[essio timoris. Ac res ipsa loquitur, pecceusse 
librarium. Hgux. 


C — Academicorum plurimorum, hoc est numerosorum 


el variorum. Plinius 9, 12; Aquatilium tegmenta plura 
sunt. Et omnino secta Academicorum numerosa erat. 
Numeratur enim Academia vetus, medis, nova, quarta 
et quinta. Et Ὁ classes ac veluti capita plures itidem 
personas complectebantur. Davisius conjecit : Acade- 
ticorum, Pyrrhoniorum in summis, eic., cum tamcn 
Pyrrhonii, ut bene monet Wopk. facile intelágantur in 
Academicis. Heumauno rescribere placet : Acadeni- 
corum juniorum. Àn vero per appusitionem? Sed Ar- 
cesilas erat caput Academie media. An vero Acaidc- 
micorum juniorum fit mentio pr:eter hos duumviros a 
C:ecilio nominatos? Sed erat Carneades assecla Acade- 
mig πονῶ. Et annon Academie veteri :eque placuit de 
sinqulis dubilare ac nowe sive juniori? LINDNER. 
Simonidis Melesii. Undenam nemine contradi- 
cente editores omnes usque ad novissimum legerint ; 
Simonidis Melici, latet. Nec sanius ipsemet Lindnerus 
Scripsit, etsi h:ec ie. Notis habeat. lta scriptum in 
ms. Reg. Εἰ sane voces istas repetere amat Minucius, 
hoc modo infra cap. 19 : Sit Milesius Thales om- 
nium primus, qui de celestibus disputavit. Idem Mile- 
sius Thales rerum initium aquam dixit. Sic Apuleius 
Miles. 4; Thessaliam, nam et illic originis materne nostras 
fundamenta a Plutarcho illo inclyto, ac moz Sexto hilc- 
sopho, mepote ejus, prodita, gloriam nobis faciunt : eam 
Thessaliam ex negotio pelebam. Sed cjusmodi repoti- 
tiones apud ipsum Ciesarem memini.me &epius oliser- 
vare. llgnaaLp. — Sic cap. 23: Saturnum enim prin- 
cipem hujus generis el examinis omnes scriptores vetus- 
latis, Grecci Romanique hominem prodiderunt. — Is ita- 
que Sáturnus, Crea profugus, εις. cap. 26 : Syiri- 
[us sunt insinceri, vagi, a coelesti vigore terrenis labibus 
et cupiditatibus degravali. 1sti igitur Spiritus, postea- 
quam, etc., οἱ cap. 27 : Isti igitur impuri spiritus 
Cap. ui, 7, testam teretem jactatione fluctuum levigam le- 
gere de lillore, eam testam plano situ digitis etc., C. Ne- 
pos, Eumene 1u, 5: Eumenes quum neque magnas co- 
pias, neque firmas haberet. — Eumenes igitut. ite - 


915 


MARCI MINUCII FELICIS 


910 


nonne admiranda omnibus et seetanda cmnetatio? qui A — Sic Circilius, et renidens (nam índignationis ejus 


Simonides, cum de eo, quid et quales 17 arbitraretur 

deos, ab Hierone tyranno quxreretur, primo deli- 

berationi diem petiit, postridie biduum prorogavit, 
mox alterum tantum, admonitus, adjunxit : po«tremo, 
cum causas tant;e mor:e tyrannus inquireret, respon- 
dit ille, quod sibi, quanto inquisitio tardior pergeret, 
tanto. veritas fieret obscurior. Mea quoque opinione, 
quie sunt dubia, ut sunt, relinquenda sunt : nec, tot 
ac tautis viris deliberantibus. temere et audaciter in 
alteram partem ferenda sententia est, ne aut auilis 
inducatur superstitio, aut omnis religio destruatur. 

CAPUT XIV. 

ARGUMENTUM. — Von sine animi elati fastidio provocat 
Üctavium. Cecilius, ut argumentis. wis. respondeat. 
Cui Minucius modeste respondet, de sua haud medio- 
cri eloquentia, deque concinna orationis vurietate 
non esse ipsi exultandum. 


tumorem effus:e orationis impetus relaxaverat) : Ec- 
quid ad hie, ait, audet Ociavius, humo Plautinze 
prosapi:, ut pistorum przceípuus, [18 prostremus 
philosophorum? Parce, inquam, in eum ylaudere ; 
neque enim prius exullare te dignum est conciuni- 
tate sermonis, quam utrimque plenius fuerit perora- 
ium; maxime quum non Jaudis. et veritati discepta- 
tio vestra nitatur. Et quamquam magnum in modumn 
moe, subtili varietaie, tua delectave:it oratio, tainen 
altis moveor, tion de priesenti actione, sed de toto 
genere disputandi : quod plerumque pro dissereutium 
viribus, et eluquentiz potestate, etiam perspicua ve- 
ritatis conditio mutetur. Id accidere pernotum est au- 
ditoruni facilitate, qui, dum verborum lenocinio ἃ rc- 
rum intentionibus avocantur, sine delectu adseutiun- 
tur dictis omuibus : nec a rectis falsa 15 secernuut, ne- 
sclentes inesse et incredibill verum, et in verisimili 


VARIORUM NOTAE. 


gebat; ad quem locum videatur Boeclerus. LiwpwEn. 
Quid ei quales. Sic supra. cap. 17, Hominem nosse 
ae et circumspicere debere, quid sit, quure sit. LixbNER. 
]n alteram partem. Non est cur aí(tergiram velis pro 
alteram ( ut fecit Davisius ) * quod posterius s;epis- 
sime pro priore aditibetur a Latinis. *upra,cap. 5, Ut 
libram teneas, &quissimi judicis, nec in alteram partem 
propensus incunbus., Cicero Acad. u, 45 ; Non potest 
igitur uterque esse supiens,.... sed alter. Plura depromi 
exeinpla ex Fabri Thes. Tursellino de Part. Freins- 
hemii Indice i Floram , ei aliunde pessunt. Wok. 
Homo Pliuutium  prosapic. Et. tamen. adhuc liv- 


yet illius animo dicacitas Octavii, Cacilium iam C 


juculeuto die impegisse in lapides, eo quod in 
Osicensi littore Japidem — unctum — et. efflgiatum 
Ethnicorut adorasset. Itaque Octavium suum alio 
sale deíricat ; οἱ Hominem esse dicit Pluatine prosa- 
pic : quod prima quidem fronte ad Piautinos tantum 
jocos referri videatur. At subinde illum ipsum homi- 
nem Piautiuum in pistrinam: trudit, ubi tres fabulas 
scripsisse M. Aeccium Plautum Varro ct plerique alii 
tradiderunt. Hoc vero pistrinenss. militie probrum 
torquet in Octavium Caccilius ob religionis christianz 
simplicitatem, eujus sequaces iusgna pars erant idio- 
Ute et opiflces, ut pistores, sutores et id genus alii. 
Ait igiiur Octavium esse quidem inter pistores Chris- 
tianos. precipuumr, at iuter philosophos postremum. 
JucatT. — llane olim tritam fuisse. proverbii. for- 
mulam testantur hzc sat frequentia. apud D,. Hieron. 
Inventa sunt Plautine (familie, Epist. xxvi..... Plouti- 
ne fumilie columen. Epist. xvi. Epp. 

Parce in ewm plaudere. Cvwcilium Minucius jam re- 
percutit Plautina prosapia. Parce, inquit, in eum plau- 
dere. Quasi diceret : Noti in Octavium nostrum: latrare 
cum illa tua Pl..utita, sive latrante prosayia. Et est [o- 
cus duplez. N»sni peracta comoedia solent actores plau- 
sum petere. flic Circilius sibi plaudit in odium ct imfa- 
miam Octavii. Píuusius autem datur complausis sive 
complosis manibus ; et plantiores conche dicuntur quae 
sunt ad plousum aptiores; et plui. canes quorum 
aures dependul, flaccid:e et lattures apylaudunt ca- 
piti. RicaLT. 

CaP. XIV. -— Plenius. Gronovius legi vult penitus, 
Sed frustra. Latini plenum dicunt, cui niliil deest, de 

ua signiticatione vocis plura dànus ad Aur. Victor. 

rig. Gent. Hom. xn, 12. lude plene diciiur pro om- 
fttiNo. CXC. ad (uw. Frutr. 1, 1, 15 5. lioc pleue vitare 
non po:es. Ju-Un. xi, 11,9. Hincapud Minucium, quam 
sirinque plemus ei omnino (uerit perorutum. Ad com- 
par.tvum quod attinet, porest exponi per positivum. 
Sed accurauores volunt, semper debere unam, vel 


plures voces subintelligi. Vide Sanctium et Perizo. 
nium in Minerva n, 10. p. wm. 219. !n Minucii verbis 
poteris quam adhuc subaudire. G&UNER. 


Non laudis et veritati, ms. R. Unde Werald. laudi, 
sed veritati. Alii laude. sed veritate. Epp. Heumannus 
legit plausu, quia paulo aute. dixerat : Parce in eum 
plaudere. Sed signum laudis est plausus. Liwpxen. 


Subtili varietate tua delectarit oratio. Subiilem C:wci- 
lii varietatem dicit Minucius, quam mox Octavius dicet 
subtilem variationem et vacillationem, qux proxime a«- 
cedat ad cavil'ationem et versutiam. RucALT. 


Pro disserentium viribus. Scribo disserendi viribus, 
quia seqnitur eloquentig potestute. Weuu. Pro disse- 
rentium viribus nonnumquam bona causa wale; οἱ 
maia eausa bene delendiir. Et ea. vis. oinnis. posita 
est in pondere argmnentorum οἱ sententiarum. Atta- 
ien argumenta neque 801} neque. ubique vim suam 
exeunt, nisi elegantis verborum simul contiveantur. Si 
quidem eloquentie ea e«t potestas, ut anditoris anis uin 
afliciat , eumque przeclaro dicendi genere commodum, 
elatum, perculsum, in admirationem. et. assensum 
abripiat. LINDNER. 

Sine delectu. 1a ms. Beg. et Editio lom. Alii di- 
leciu. LixDNER. 

Δ rectis. Bene se habere vocem rectis existimo, se- 
cus quam judicabat Jac. Gronovius, dum corrigit ce:- 
tis. lecta enim dieta sunt. vera sincera, nihil ficti ha- 
bentia, adeoque falsis contraria, Sic iufra cap. xvi, 5: 
Seruo,... non fucatur pompa [acundia, sed, ut est vecti 
regula sustinetur. Plautus. cap... 5 : Recta. et vera [o- 
qucre. Wopk. Cicero de Amic. cap. 10, Ab amicis, quod 
rectum uon est, postulare. ἘΠ c. A1, si recium stutue- 
rimus, conceuere amicis quicquid. velint. Mem lib. ui 
de Ujfic. cap. 11. Rectum est (h. e. rerum esi) id non 
licere. Ovi lius, Metain. vu , 72, rectum. pielasque. pu- 
dorque. Apparet hinc, tecti dicl et id quod. hones- 
tuin. est, ec id. quod verum, Quid? ipse noster Minu- 
cius in clausula hujus capitis ait, eg qua recta suni, 
eligere et probare vos oportere. lHiEuy. 

In. incredibili. In. exemplari legitur, δὲ incredibili. 
Sed mens auctoris poscit ut. duas syllabas intelliga- 
imus in unam fuisse contractis antiquario more, quem 
Supra uotavimus. Ut inesse in verisimili mendacium 
dixit Miuucius, ita sane dixerit inesse in incredibili swe- 
ruin. Incredibileest, Deum hominem faetuin esse e: cru. 
cilivum. Incredibile est, (ore ut corpora mortuorum, 
8Bive cremati, sive sepulta, etiain post niulia secula, 
reviviscant, Et tamen isthiec, quainvis incredibilia, vera 
suut. Vursus: Verisimile est, non esse deum, aut non 
agere curam rerum liumanaruin, aut si ageret, lore ut 


271 


OCTAVIUS. 


278 


mendacium. ltaque quo s:epius asseverationibus cre- A fidem confesss» probationis imitetur : diligenter quan- 


dunt, eo frequentius ἃ peritioribus arguuntur : sic 
assidue temeritate decepti. Culpam judicis transfe- 
ruut ad incerti. querelam , ut. damuatis omuibus 
malint universa suspendere, quam de fallacibus ju- 
dicare. lgitur nobis providendum est, ne odio identi- 
dem sermonum omniun laboremus, ita, ut in execra- 
tionem et odium liominum plerique simpliciores effe- 
rantur. Nam incaute creduli circumveniuntur ab his, 
quos bonos putaverunt : mox, errore consimili jam 
suspectis omnibus, ut improbos metuunt etiam, quos 
optimos sentire potuerunt. Nos proinde solliciti, quod 
utrinque in omui negotio disseratur, οἱ ex altera 
parte plerumque obscura sit veritas, ex altero latere 


tum potest, singula ponderemus, ut argutias quidem 
laudare, ea vero qus recta sunt, eligere, probare, 
suscipere possimus. 


CAPUT XV. 


AncuuENTUM. — FHegerit Minucio Cecilius non sine ali- 
qua [ἀεὶ animi significatione, ipsum religiosi judicis 
officio recedere, dum sue disputationis vires infirmat. 
Integrum, Octavio esse ea omnia, qua in. medium 
protulerat, confutare. 

Decedis, inquit Cxcilius, offi-io judicis religiosi ; nam 
perinjurium est, viresteactionis me:e, intergressu gra- 
vissima disputa'!ionis, infringere eum Octavius integra 


mira subtilitas, que nonnumquam ubertate dicendi, D ct illibata liabeat singula. Si potest reputare ; id quod 
VARIORUM NOTE. 


pollaeretur tam tristi atque multiplici ministerio. Item 
verisimile est morie omuia humana finiri. Et tamen 
hac, etsi verisimilia sint, faIsissima sunt. RiGALT. 

Culpam judicis trans[erunt ad incerti querelum. Sana 
non est h:ec lectio : nam de multis judicibus agit Mi- 
nucius Ideo Wowetius reponit c&lpam judicii. Meur- 
sius et Cellarius emendant, culpam judices transfe- 
runt ad incerti querelam. Mili languere videtur sen- 
teutia, nisi forsan addito pronomine legatur : SuAM 
culpam JupicEs transferunt ad. incerti querelam. Λα - 
sonius in Cupid. crucif. v. θέ : 


Transferunt ut proprias aliena in crimina culpas. 


Sallustius διὰ. cip. 4 : SuaM. quippe culpam auctores 
ad negotia trans[erunt, δὶς meium a scelere suo. ad 
ignaviam vestram transferre dixit idem c. 94. DAvis.— 


lt: Heum. explicat : Cum suam judicandi temeritatem ac- C 


cusare deberent, ex co, quod falluntur sepius, conclu- 
cludunt, nihil esse reci, sed esse perpetuo dubitan- 
dum de onmibus. Sed in ms. est judiois, quod bene 
se habet, exponente .Gronovio ad ἢ. 1. Culpa enim 
judicis est quam judex admitiit remissa inientiane 
in auditu, vel, dum in audiendo animo est omisso, 
aut omissior ab aciione dicetis, ut Terentius loqui- 
tur notánte patre lib. m Observat. cap. 7, et idcirco 
in judite vitari debet vitium, quod in sola judicis 
persona committitur, transferunt ad. rem et male- 
riam, quam queruntur plenam. fuisse caliginis et ob- 
curititis δὲ incerti, quam penes ipsum judicem sit 
causa diffleultatis vel caiginis. Estque prorsus eadein 
pronuntiatio, qua utitur Sallustius 106. cit. LINDNER. 

Ut damnatis omnibus. Lego, ut ampliatis. MEURS, 
Sed ampliatis idet est, quod. suspensis, quum debuis- 
set alia quxdam vis esse in isto párticipio el diversa 
3b verlii smapendere significatione; immo cur voluit 
tam fatue abundare, ut. diceret, ampliatis. omnibus 
malmt wniversn. suspendere, quam. ampliare. univerea 
molint, vel skspendere universa malint? Damnatis au- 
tem est rejectis, alienatis, sepositis propter. diíficul- 
t:tetil penetrandi non. ad aliquod tempus, sed in per- 
petuum. GaoNov. — Si quid tamen. mutandum est, 
malim ego : damnatis opinionibus. Opiniones enim 
subt Bntcerioe, sunt fallaces, et recte opponuntur certi- 
tudini. ΠΙΝΌΝΕΒ. 

Labores ; íta ut, ete. Lege et. distinguo : labore- 
mns τὰ ul, ἐπ execrationem, etc. Α Gellius N. A. 
lib. 1v, cap. 8 : [d autem, quod supra scripsi Fabri- 
cium de Corn. Rufino, ita ut in pleraque historia scrip- 
tim est, dixisse. δὰ lib. ix, cap. 14 : Libris plusculis 
itu, tt Cesellius nit, scriptum inveni. Sic et Noster in- 
fra locutus est. Davis. 

Efferantar. Davisius mutat in efferuntur. Male. Est 
chiiri verbum efferare, non efferre. n geminum Li- 
vii loctn Υ 97 : Effer.ti odio iraque. lloc si animad- 
vertisset Wopk. non verborum tantum frustra con- 


sumpsisset, refutando Davisium et ostendendo, haud 
raro ita per subjunetivum at infinitum obliquari ora- 
tionem, qux proprie recta esse deberet. ἤευμν. 

Nam incaute. creduli. Heuin, non dubitat, ita scrip- 
sisse Minucium : Nam dum incaute etc, Et hiec emen- 
datio mitius est necessaria, ad summum particula dum 
potest intelligi, LiNpNER. 

Solliciti. Hoc verbum cum loc loco sit alienum, 
scribo soliti : eumque nunc desideretur verbum ἰη[- 
nitivum, sic lego : Nos proinde audire soliti, Sensus : 
Nos, qui in foro causas agimus, audire cunsnevimus, 
quod utrimque, etc. llkux.. Bene 86 habet lectio re- 
cepta ins. ; sollicitus enim est dubius, attentus. Cicero pro 
domo 96: Suspensa atque sollicita tota civitate. ldem dd 
Aimnic. 52 : Suspecia. ac sollicita semper omnia in vita 
tyrannorum, Livius, v, 47 : Canes, sollicitum animal, 
ad nocturnos strepitus. LiNDNER. 

Ex altero latere. Wa m$. Wom. E. lateat. Supple sit. 
Ez altero latere. mira (sin) subiilitas. lleumanuus, 
quamquam dubitanter , scribit tamen luceat, Emenda- 
tio Fulvii Ursini, qu:« est in Ed. Romana, mihi, 
fateor, perplacet. LiNDNER. 

Suspicere. Fortasse suscipere. Sic cap. 6, 7: Dum 
universarum gentium sacra suscipiunt. Sed et sic gra- 
datio satis bene procedit, Est eniu suspicere plus, quam 
probare, Sed jam video, iia Heraldum ex ms. Regio 
edidisse, utadeo nesciam, uude Cellarius verbum 
suspicere hauserit, prorsus tollendum. LiNDNER. 

CAP. XV. — Si potest, etc. eg. ms. reputare. Locus 
non videlur sauus ; ei fortasse scriptum fuerit : Cum 
Octavius integra el illibatahabeut singula, si potest refu- 
tare. ld quod, etc. HERALD.—luterpunxerim.... λαδοαξ 
singula, si porest, re(utare, id est, liabeat refutanda., 
Nisi potius fiabere pro debere dixerit, aut, quod malim 
debeat legendum sit. Work. —luspectio hujus loci accu- 
ΓΆΠ me perduxit ad hanc emendationem : Si potest, 
refutabit crimina, que in commune, nisi fallor, compen- 
dium protuli.Significat Caecilius illa erimina qua adhuc 
in Cliristianos contulerat. liec, inquit. in comune 
compendium protuli, h. e. breviter et compendiese reci- 
tavi, putans, id tibi pariter et mihi fore commodum. 
lieux. — Hunc. locum equidem sic intelligo : Si Octa- 
vius, potest refutare id, quod tu, Cwcili, criminarts, i. 
e. crimini das Christiani-, £n commune, tribus nobis 
compendium protuli (profui.) Neque tamen lectio adeo 
perplexa esi, ut. sensus prorsus nullus exsculpi 
queat. Mihi certo ita exponi posse videtur : δὲ 
Üciavius, qui jusliorem irascendi mili haberet cau- 
sam polest repulare ea, quamvis diversa sint, qua tibi 
dicta sunt cap. 16; eiiam post longiorem interpella- 
tionem meam, qua intercedente, alii forta«se objec- 
liones, ad quas respondere debebat, excidissent ; id, 
quod criminaris, vitio mili vcrlis, affirmando perin- 
jurium esse vires actionis tu:e intergressu gravis;inia: 
disputationis infringere in commune compendium pro- 


419 


pendium protuli, ut examine scrupuloso uostrium 
sententiam non eloquentiie tumore, sed rerum ipsa- 
rum soliditate liberemus : nec avacanda, quod que- 
reris, diutius !? intentio, cum toto silentio liceat 
responsionem Januarii nostri, jam gestientis, au- 
dire. 


CAPUT X'YI. 


ARGUMENTUM. — Suam itaque orditur responsionem 
Octavius : seque. veracium verborum flumine amaris- 
simam conviciorum labem diluturum confidit. Dehinc 
ad infirmanda singula Caecilii argumenta digreditur. 


Li 


MARCI MINUCII FELICIS 


criminaris, inquam, in commune, nisi fallor, com- A 


980 


Primum itaque statuit, nemini egre ferendum quod 
Cristiani quantumvis. docti, de celestibus rcbus 
disputent : non enim disputantis auctoritas, sed dis- 
putationis ipsius veritas est spectanda. 


Et Octavius : Dicam equidem, ut potero, pro viribus; 
et aduitendum tibi mecum est, ut conviciorum ainaris 
simam labem verborum veracium in flumine diluamus. 
Nec dissimulabo principio ita Natalis mei errantem , 
vogam , lubricam nutasse sententiam, ut sit nobis 
ombigendum, utrum 1ua eruditio turbata sit, an 
vacillaverit per errorem. Nam interim deos credere , 
interim se deliberare variavit, ut, propositionis in- 


VAMORUM NOTE. 


tuli; τὸ, inquam, certe declarat, orationem, qux incipit B 7 : Orationis flumine reprehensionis vitia diluuntur. 


ἃ si potest, esse M. Minucii Felicis. Planior tamen 
esset oralio, si inquam positum esset post repulare, 
LinpxER. 

Toto silentio, Rescribo tuto. Sic supra cap. xii, 3, 
tula dubitatio. Ylguw. Est. vero tuta dubitatio, oh po- 
riculum errandi. Unde vero illi periculum, qui verbo 
Silentia rumpit? Totus hoc loco est omnis. Sic infra 
cap. xxin, 6 : Plures totis hominibus deos haberemus; 
xxviii, 8 ; Totos asinos in stabulis, cum vestra Epona 
consecratis. Vell. Paterc. 1n, 109, 2 : Totumque, ex 
male. dissimulato, agebat cmulum.. LiNDNER. 

Jam gestientis. Eloqui, scilicet. R'GALT. — Corpo- 
reo motu demonstrantis, se. verba facturum : nam 
gestire proprie est sensum. corporis gestu indicare, 
prout nionet. Donatus ad. Terentii Eunwch.. nct. wi, 
scen. v, 7. Ilinc oratorie Cicero pro Marcello cap. 
5: Parietes medius fidius, ut mihi videtur, hujus curie, 
tibi gratias agere gestiunt. Davis. 

Cap. XVI.—Ut potero pro viribus. Duas priores voces 
glo-seinatis suspectas hahet Jos. Wowerus et duas po- 
steriores [Ieumannus, L. lmmcrito quidem, ut opinor, 
cum scriptores Africi phrases ejusdem significatus non 
raro geminent. conjongantque. Arnobius lib. in, pag. 
49 : Passim, sine ullius. persone discriminibus, ubi 

ostremls verbis primum explicatur, ut observavit 

es. Heraldus. Sicet lib. vii, pag. 225 : Esseque in 
wsibus vestris, alimoniarum in parte jusserunt. Sane 
que Romano charactere signantur, pari jure pos- 
sent ejici. Davis, Sic Florus un, 9, 5 : Statimque ac si- 
ne mora : conf. n, 5, 1. It. u, 8, 12: Statim et e ves- 
tigio. Cicero lib. viu Ep. 4, 4 : Quod eum non medio- 
criter Casar... valde contempsit. LixpxER. 

Adnitendum tibi mecum est. Ambhigua oratio, Miuu- 
cio sit adnitendum, an Cxcilin. Sed vultu gestuque 
dicentis tolli potuit omnis ambiguitas; si conversus 
ad C:ecilium haec dixerit Octavius. Quod sane facium 


Conviciorum a:arissima lahes, lioc est, conviciorum 
amarissimorum labes. LibNER. 

1ta Natalis mei..... sententiam. Obliqua oratione 
affatur Circilium Natalem. RicarT. — Dubitat. Va- 
lerius, an hic Cxcilius Natalis qui disputatione Octa- 
vii ad Christi fidem conversus est, idem sit cum 
Natali, de quo Cajus Romanus apud Eusebium Hist. 
Eccl. lih. v, cap. 28. Nomen certe convenit, inquit, 
et tempus atque professio. 

Nuiasse. Percommodo verbo usus est Cicero N. D. 
1, 45 : Nulare videtur in natura deorum. Marc. Capel- 
la lib. », pag. 9 : 


Anxia cum trepidis nutat sententia rebos. 


Sic et nulantem fidei gressum dixit Juvencus Hist. 
Evang. lib. iu, p. 80; vide et p. 95. Franc. tamen 
Juretus ad lib. n Ambrosii contra Symmachum p»g.- 
$30, ex edit. Romana reponit. maasse h. 6. muta- 
tam esse. sententiam, nec. negari quidem potest, i'a 
locutos esse veteres, ut ostendit etiam. Jac. Palme- 
rius, Spicil. in Sallustium, pag. 300. Sed, cum recepta 
lectio multo sit. elegantior, alteram illam mendo ty. 
pographico irrepsisse putaverim, pr:cipue, quod hanc 
varietatem minime notent ii, qui unicum ms. diligea- 
ter tractarunt.. Davis. 

Utrum tua. eruditio. 1a ex ms. Regio ediderunt 
Herald. et Rigalt. Estque Enallage personarum, qua 
oratio ex obliqua inutatur in. directam, ut Actor. 1, 
4, quod tum fieri in primis consuevit, ubi ista teriia 

rsona, adest, in Minucio. ΟΒΟΝΟΝ. Ita Czsar de D. 

.A, 39. Dimisso concilio. curio, concionem advocat 
militum, commemorat, quo sit eorum eiudio usus, ad 
Corfinium, Casar. Et post nonnulla: Vos enim ves- 
trumque factum, inquit, omnia deinceps municipia sunt 
secuta. Vid. Bergerus de Naturali Pulchr. Orat. pag. 
908. Cellarius aliique legunt sua, sed et sic est con- 


videtur. RicaLT. — Ex parte contraria, nihil mihi y) tra reciprocorum legem, cum debebat esse ejus, sci- 


certius videtur, quam Minucium intelligi ; przeter- 
quam enim, quod is ultimus verla fecit, ac proinde 
sermo eum respiciat necesse est, cui nisi Cliristiano 
convenit, conviciorum, qu: profuderat C:ecilius, anma- 
rissimam labem, verborum veracium flumine diluere? 
Omnes, nisi fallor, mecum sentient, et lapsum Ri- 
galtium fatebuntur. Davis. 

Verborum veracium in lumine scriptum in ms. Reg. 
el editione Rom. Gelenius ediderat /vmine. Suspi- 
cantur alii flumine. HgnALp.— F lumine F ulv. Ursinus, 
idque recte. Nam 1* labes non in lumine, sed flumine 
sive aqua, sive quo alio fluido diluitur. Seneca Hippol. 
890: Labem hanc pudoris eluet noster cruor. 9" Flu- 
men orationis et verborum notum est apud scriptores 
optimos. Contra /tmíina orationis diversum quid si- 

nificant. 3* Natura verbi diluamus hoc postulat. 
am quod colores et odores diluuntur ; hoc longe (it 
alia notioue. 4* Non est dubium quin in mente ha. 
buerit Ciceronis locum lib. n de Natur. Deor. cap. 


licet C:iecilii. LiNDNER. 

Eruditio turbata sit.Nellege, fucata sit. Cap. xvi, 9: 
non fucatur pompa facundie et gratie. Eruditio enim 
fucata versutia, subtilitate, dolo, opponitur vacillauti 

er errorem. Hanc inuocentem, non veteratoriam il- 
am, in Natale suo, agnoscit Octavius. Fraudis enim 
est, variare, ul propositionis incerto, incectior respon- 
sionis intentio [undetur. Sed vacillat per errorem, qui 
in triviis haeret anzius, nec singulas audet eligere, uec 
wniversas probare. Vel quod magis placet , supple 
studio et consilio, ut justa sit oppositio inter erudiüo- 
nem turbatam studio , et, vacillantem per errorem. 

LiNDNER. 

An vacillaverit per errorem. Ethsicum scilicet. Quam 
pene transpositis litteris scripsit, an cavillaverit. Ut 
cavillare seu cavillari dicuntur sontes, cum sui copiam 
non faciunt, cum frusirantar et subterfuginnt. In 
veteri glossario Vacillator dicilur συκοφάντης. Ria. 

Variavit. Lib. xxvn, cap. 27 : Si, quc de Marce. 


981 


OCTAVIUS. 


282 


certo, [in]|certio[r] responsionis nostrz intentio fun- A prout. infida suspicio spargitur, ita ejus dubio opi- 


daretur. Sed in. Natale meo versutiain. nolo, non 
credo : procul est ab ejus simplicitate subtilis ur- 
banitas. Quid igitur? Ut qui rectam viam nescit, ubi, 
ut fit, in plures una diffunditur, quia viam nescit , 
hzret anxius, nec singulas audet eligere, nec uni- 
versas probare ; sic cui non esl veri stabile judicium, 


nio dissipatur. Nullum itaque miraculum est, si 
C:ecilius identidem in contrariis ac repugnautibus 
jactetur δία et fluctuetur : quod ne fiat. ulterius, 
convincam, οἱ redarguam, quamvis diversa sint, 
qu:e dicta sunt; una veritate confirmata probataque, 
nec dubitandum ci de czxtero est , nec vogandum. Et 


VARIORUM NOT.E. 


morte *ariant auctores,omnia exsequi vellem.Dhidem: Πα 
fama variat, ut tamen plerique tradant, etc.1dem lib.i, 
cap. 57 : Tiaon atque ira invicem sententias. variabaut 
Ovidius. Metam. xv, 618, Dissidel οἱ variat sententia. 
Apparet hinc, pro variatit injuste rescribere declaravit 
Wopk. in Obs. misc. crit. toin. x, lib. 1, p. 29. Πευμ. 

Incertior responsionis nostra intentio. In ms. legitur 
certio,pro certior,quum non solerent repetere eamdem 
litteram, ut sepius patet ex Pandectis.GRoNov.—Addo 


vocis repetitio fecit, ut nonnulla omitterentur, quod 
cum animadverteret descriptor, ea sane inseruit, re- 
liqua tamen non expunxit, ne libri pulchritudinem 
macularet. Davis. —Notandus etiam Jac. Gronovius , 
pro subtilitate rescribens sinceritate. Huy. 
Diffiuditur. Ita recte rescriptum pro diffunditur. Ob 
oculos Felici nostro haud dubie fuit illud Virgilii An. 
v, 940. : Partes ubi se via findil in ambas. Nec displi- 
plicet Heraldo diffinditur. Caecum vero ducem sequun- 


in ese omissum, quia antea in incerto propositionis g tur Rigaltius ac. Davisius, itemque Jac. Gronovius , 


jam adfuerat, et subscribo Rigaltio, qui restituit nega- 
tivara, 4:0 exciderat, et est, ad Octavii mentem ne- 
cessaria. lleumannus legit nec certius,quod tamen vix 
verosimile. Lip. —Restitui compositionem negativam 
qu: exciderat, et est. ad Octavii mentem necessaria. 
Ait enim, C:ecilium subtili vacillatione per ethnicum 
erroreu interdum deos credere, iuterdum addubitare 
an ulli sint : ut per hac variationem et per incertum 
διὰ propositionis, sive per incerlam propositionem 
suam, incertum reddat Üctavian: responsionis fun- 
damentum. Hoc versutiain mox. dicet Octavius. lü- 
GALTIUS, —lVigaltio nou assentior ; nec tamen ex omni 
parte sata videtur ms. lectio : nam, nisi fallor, pror- 
sus repugnat : UT propositionis incerto, certior respon- 
sionis intentio fundaretur. Si aliter se res haberet, 
propesitionum variatio non versutig, sed stultitie 
suspicionem deberet inferre. Haec incommoda. vita- 
buntur, si modo legamus: NE propositionis incerto, 
certior responsionis nostre intentio fundaretur. Ist: vo- 
cule crebro sunt a librariis confu«r.. Lactantius Div. 
Inst. lib. n, cap. 4 : Ur id, cui dominari debet, imite- 
Iur. In aliis cod. est : NE íd..... dominetur, eic. Davis, 
In Natale meo, Scribo, Natali meo. MEgons.— Serihe 
Natale. Sic, a Juvenalis οἱ Martialis ablativus est Ju- 
renale, Martiale. Vid. Vossius. lib. n de Analogia, 
cap. 11, pag. 295. De quodam Romano Cousule C. 
Bellico Nat4le vid. Gorius in. Annot. ad. [nscriptiones 
Florentinas P. 1, pag. 259. Nostrum Ceecilium  Nata- 
lem invenisse sibi videbatur Valesius in Eu-ebii Hist, 
Eccl. lib. v, cap. 98. Sed jure id reliquit in medio. 
Hun. 
Nolo, non credo. Posterius ut glossema, delet 
lleum, quia nolo idem csset, quod ion credo, non sta- 
iuo. Sed sunt tamen diversa. Versutiam nolo, quate- 
nus omuia bona de aliquo spero; et, si vel maxime 
al:quis contrarium testetur, tamen non credo. 
LiNDNER. 
Sinplicitate. De hac simplicitatis notione videndus 
est Jo. Clericas ad Pedonis Albinovaui Eleg. n, 29. 
Ac itasaneediderunt Sigisim.Gelenius,Laur.B wrreusis, 
alii(pro eo, quod est in ins. subtilitate, simplicitate); mi- 
nimeque arrident ea. quie in liunc locum conatus est 
Nc. Rigaltius (scribens subtilitate simplici). Oscitaus 
Librarius inanem vocem scripsit, delendam autem 
nos existimavit, ne codicem litturis dehonesiaret ; 
atque liec multis. mendis origo, qui etiamnum Bbze- 
rent, ut ostendi ad Cesarislib.u. B. G., cap. 19. Nunc 
exemplum insigne ex Theoph. Antiochen, subjiciam. 
ls igitur lib. n ad Autolyc., pag. 104 B. sic loquitur : 
K^ ἔσιντσαι οἱ δύο εἰς σαρχὰ μίαν ὁ δὴ xal αὐτὸ δείχνυται 
τελ'ιοὐμενον ἐν fnr» αὑτοῖς. Τίς γὰρ οὐχὶ ὁ νομίμως yt ua? 
CU xxr&ppey-i μητρὺς. χαὶ πατρὸς χαὶ συγγινείας πάσης x«i 
πάντων, (Uwe verba eo quidem in lueo sensum turbant 
Cl paulo po-Lrepetuntur, ac proinde omnino sunt dc- 
leuda. Lege ig/tur, ἅμα δ᾽ ἑποίεσεν ὁ Θιὸς τὸν γυνχῖκα 
σντοῦ καὶ iv& πλείων ἦ ἡ εὔνοια πρὸς αὐτούς, Θ((. Ejusdem 


cum diffunditur defendunt auctoritate. veteris illius 
librarii. 1n eodem ms. Codice post diffunditur adjecta 
sunt. tria hac verba : quia viam nescil. Rectissime 
vero ejeceruut hoc glossema Critici, nec audiendus 
Wopkenius, reponcre gestiens, quia ver«m nescit. 
Heux.—Quia in apodosi dicit spargitur, etiam in pro- 
tasi convenientius est diffunditur. l'omponius Mela ut, 
δ: Mare vugum alque diffusum (acie amnium spargitur. 
GnoNov.— Cicero de Jnveut 1, 52 : Enumeratio est, per 
quam res disperse et diffuse dicte, unum in locum co- 
jrntur. Plinius xu, 58 :Vastis ramis diffunditur ficus in 
udia LiNDNER. — Etsi quia viam nescirem. glossema 
redoleat, ac (luxisse videaturex eo quod prseesserat, 
qui rectam viam nescit, in nostro tamen auctore ferri 
talis pleonasmus potest, quo causa cur hareat indi- 
catur. Epp. 
ZEstuet, fluctuetur. In ms. teste Herald.et Rigalt. est, 
jacietur estu, et fluctuetur. Wecte ita Meursius rescri- 
sit : Jactelur, a'stuet, fluctuetur, /Estuare dubitatione 
ixit Cicero lib. ἢν in Verrem, c. 50. llguu.—Ad descri- 
bendum  Cxcilium | incerto animi h:wrenteni, idque 
aperientem in indignatione infausta, utitur gradu satis 
placenti ul primo dicat jacierit, quod satis notum, scd 
et diversitatem admittiL magnau, et sic non satis ex- 
primeus id quod volebat: unde addit secundum dstuare 
uod ordinarium est in Oceano, sed gravius priore. 
ertium igitur accedit fluciuari, quod et ipsum, quum 
Sil satis notum, tum certe complectitur gravissimas 
procellarum agitationes, nequaquam perpetuas. 
GnoNov. 
Quamvis diversa sint qua dicta sunt. Turbata est 
libri veteris scriptura, Quamvis diversa que dicta sunt, 
una verilate confirmata probataque sint. lhcavT. — Ex 
hac turbata libri veteris scriptura, milii videtur veram 
lectionem collegisse. Nimirum ita reponendum cen- 
seo : Convincam et. redargnam, quamvis diversa, que 


p dicta sunt, una veritate confirmata probataque. Sic nec 


dubitandum ei de cetero est,nec vagandum. H.c emen- 
datione recepta, bene coli»rent senteulize : sed, si 
vulgatam lectionem retineamus, mera fit arena sine 
calce. Davis. — Deleo cum Davisio sint, quod uec in 
ms. est,nec in Ed. Romana. Huy. — Sed. est. tamen 
jn post probataque, quamquam mon suo loco, ut 
optime vidit Rigalrius , uude a criticis jure insertum 
est post diversa. LINDNER. 

Una veritate. confirmata. proba!:aque. Supple tamen. 
Una tamen veritate, etc. Idque. jubet. antecedeus 
particula quamvis. Ovidins, Trist. 1, 4,95 : 


Neu cave defendas, quamvis mordebere dictis. 


lloc est: Tamen cave ne defendas. Horatius lib ni, Od. 
10, 15: 


O quamvis neque te munera, nec preces 
Nec tinctus viola pallor amantium 


Parcas , 


985 


chari, indignari, dolere, illiteratos, pauperes, im- 
peritos, de rebus celestibus disputare ; sciat omnes 
homines sine delectu :tatis, sexus, diguitatis, ratio- 
nis et sensus capaces et. liabiles procreatos : nec 
fortuna nactos, sed. natura insitos esse sapientiam : 
quin ipsos etiani philosophos, vel si qui alii artium re- 
pertores *? in memorias exierunt, priusquam solertia 
mentis parerent nominis claritatem, habitos esse ple- 
belos, indoctos , seminudos; adeo divites facultotibus 
suis illigatos, magis auruin suspicere consuesse, quam 
colum : mostrates pauperes, et eommentos esse 
prientiim, et tradidisse ceteris. disciplinam. Unde 


MARCI MINUCII FELICIS 
quoniam meus [rater erupit gre se fere, stoma- À 


appáret ingenium noh dari facultatibus, hec studio ᾿ 


parari, sed cum ipsa mehtis formatione generari. 
Nihil itaque indiguaudutmi, vel. dolendutn, si quicum- 
que de divinis qu:irat, sentiat, proferat; quum non 
disputantis auctoritas, sed disputationis ipsius veritas 
requiratur : atque etlam quo. imperitior sermo, hoc 
illustrior Fatio est : quóniam non fucátiür pompá [4- 
cundke οἱ gratic, sed, ut est, recti regula susti- 
netur. 


B 


234 


CAPUT XVII. 

ARGUMENTUM. — Fatetur. quidem hominem debere se 
ipsum nosse : sed. plane negat hanc. cognitionem ab 
eo posse comparari, quin antea rerum universitatem 
el Deum. ipsum agnoscat. Ex. ipsius autem. mundi 
constitutione alque ornutu, quisque ratione preditus, 
compertum habet eum. a Deo conditwun fuisse. atque 
ab eo regi et administrari 
Nec reeinso, quod Caecilius adserere inter przecipua 

connisus 64}, hominem nosse se el circumspicere 

debere, quid sit, unde sit, quare sit; utrum elemen- 

ti8 concretus, au concinnatus atomis, an potius a 

Deo factus, formatus, animatus? Quod ipsum explo- 

rare et. eruere, sine universitatis inquisitione non 

possumus, quum :ta colierentia, connexa, eóucatenata 
sint, ut, nisi divinitatis rationem diligeuter excussce- 
ris ne-cías linmatnitatis : nec possis pulchre gerere 
rem civilem, nisi cognoveris hanc communem om- 
nium muadi civitatem : precipue quum a feris bel- 
luis hoe differaun:, quod illa prona, in terramque 
vergeutia, nihil ndla sint praspicete, nisi pabulum 
nos, quibus vultus erectus, quibus suspectus in coe- 


VARÍORUM NOTE. 


Hoc est tanien parcas. Lucretius, iv, 157: 


Kt quamvis subito ... quamque 
Rem contra speculum ponas, apparet. (lamen) imago. 


Quod cum non animadverterent, vel Davisius, vel 
lleumannus, male coli:erere. vulgatam lectionem sen- 
tenti: questi sunt, ideoque. rescripserunt, ille: Síc 
nec dubitandum, etc. hic, Ne dubitandumsit. LixpxgR. 


Sciat umues.. Sic recte ediderat Gelenius, atque ita C 


scriptu n in ms. Reg. At edit, Roni, sciet. HERALD. 
Sine delectu. lta ms. Reg, et ed. Romana non dilectu. 
ΓΙΝΌΝΕΗΒ. 

Παδί[ε5 procrearos, Nihil opus, ut legamus eum 
Meursio, Rabiles procreatos esse, quoniam inflnitivus 
esse Sie s:epe suliiudirt sdet, Jta Noster stipra cap. v : 
Onmnía in. rebus hwmanis dubia, incerlà, suspensa, 
nigisque verisimifia, quam vera, scilicet esse. viti, Nuf- 
los deos (esse! assererdndo. ix, Eorum cerrimonias (esse) 
[abulatur. €, Verá (esse) declarat. xi. Qnamquam etsi 
j"5tos [6588} darem. xvii, Non divina ratione perfecti 
(esse) volünt. δ. 15, Forme nostre pilchritudo Deum 
[utetur (e$se) artificem. xvitt, (ui Jovem principem 
voluni(esse). xix, Democritus intelligentiam denm (esse) 
loquitur. lbid., Rationem Dewn (9.50) disseruit. Dbid., 
Interpretando J nonem (ese) tra. Wid.; Deum (esse) 
notimus, el sexcenta alia plura, LixpxsER. 

Sed naturainsitos esse sapientium. Puto legendum esse: 
insitam hab-re. Cicero, de Fin.iv. 9: llabere ctiam Insl- 
tam quamdam, vel porin& innatam. cupiditatem. Idem 
pro Font. 351 : Inimicitias insitas habere, Vel quw Cl. 
Grimeri est sententia insitam esse Schefferus. putabat 
ante verbum sapientiam excidisse verla dliquot, ex con- 
Jecturisnon facile snppleuda, Vopkeniusindutosrescribi 
vult proénsitos. leumanno liec videtur tera esse emen- 
datio : Neca fortuna dari sed natnra insitam esse,sapien- 
tiam. Alii indeptos esse volunt; alitinditam esse. ln liac 
opinionum farragine eligas licet emendationem , 41:8 
bonum sensum fundat, nee tamen à. ductu. litteraruni 
multum abest, vel lingu:e regulis adversetnr. LixpNER. 

Susmcere.Sic e«t in ms. fomaua edit, babet suspicere. 
Uf. cap. xiv. L'NDNER. 

Nostrates. Rescribo contra, inquit. Heum., in auo 
tamen. me non. habet. sibi assentientem. INostratium 
enim vocabulum partes notat, quarum quisque stu- 
divsus e-t, et sectas. Moc loco complectitur et Judzeos 
et Cristianos veteres, qui commenti sunt. sapiens 
Un, quia inde Gentium et philosophi el. poete. sua 


D 


hauserunt, quod prohat. Kortholt ad Ju-tini Apol. i, 
pag. 92; et ad Atlienag. Apol. sect. 91, p. 94, n. I. 
LiNDNER. 

Facultatibus. I1. e. pro facultatibus. Plautus Pers. 
ιν, 4. 15 : Datur hec sexaginta. minis. ld. Asin. 1, 3, 
90 : Pro pecunia si data. l1jNDNER. 

Si quicumque. Rom. eit. quacumque: Male.HERALD. 

Quaerat, sentiat, proferat. Wescribit Dav:sius censeat. 
Male vero, Nam sentire et proferre hic inter. se oppo- 
nuntur. Nec omnia, qua sentimus, dicere lihet aut 
licet proferre. Rara temporum felicitas. inquit Tacitus. 
Hist. κι, cap. 4, Ubi, que senti«e, dicere licent. Heom.— 
Ducit me hic locus ad emendationem, si forte minus 
necessariaw, non coactam tamen illam. Locum sic 
lego : Si quicumque divints querat, qug sentiat, pro- 
ferat. Potnit, gue excidisse ob. antecedens. querat, 
quod a que incipit, Nec aliter Ablaucourtius : S'enqué- 
rir des closes divines, et en vouloir dire ce qui leur en 
semble. loc enim in primis in Christianis taxaverat 
C:ecilius, quod certum aliquid de summa rerum οἱ 
majestate decernerent, cap. v, adeoque, qu: senti- 
rent , proferrent , cum philosophi, qui se toli ei stu- 
dio dedissent, nou nisi dubitunter pronuntiarent, et, 
deliberare se velle dicerent. Nisi forte malls per 
$vllepsin ita supplere : Si quicunque de divinis qua- 
rat (vin ") sentiat (divina) proferat. LINDNER. 

Hoc illustrior est. Nuspiim id. jure dici potest. 
Attamen sic. auper. Quzeliana, secuta. Rigaltianam. 
At Romana Sabi, Weweriana, Elemenhorstiaua, 
utraque Blersldi, Ioc illustrior ratio est. Gnoxov. 

Cap. XVII. — Connisus est. Sic leraldus ex ms. 
lteg. CELLAR. connixus est. LINDNEB. 

Quod illa prona. lnitatur notissimos versus Ovidii 
Metam. 1, 84 : 

Pronaque cum spectent animalia ciPLera Lerram, 

Os houini sublime dedit : ceelu nque teri 

Jussit, et erectos ad sidera tollere vultus. 


Nata sint. Legendum esse nata snnt, ego. quidem 
non dubito. Hguw. — ! ro recepta δι εἴ, quod explicari 
potest, nihil nata esse videri possint. Non cnim sequitur, 
quia animalia iu terram. vergunt, ergo nihil nata 
sunt prospicere, nisi pabuli, sed hoc. tantimmodo 
exinde, non sine veritatis specie, colligitur. LixpxgR. 
Ceterum notandüs est Minucius, qui sic scribit, ac 
$i non dixis-et. taurum. feris. bellis, 8cd 2pposuisset 
eliam pecoribus vel «animalibns ut cap. xix, Pecadum- 
que genus, et quidquid aliud animalium, hinc univer. 


385 


scimus, seniimus, imitamur, ignorare nec fas nec licet 
ingerentem sese oculis et sensihus *! nosiris ceelestem 
claritatem. Sacrilegii enim vel maximi "instar. est, 
humi quirere, quod in sublimi deheas, iuvenire. 
(x1) Quo magis mihi videntur, qui humc mundi totius 
ornatum non divina ratione. perfectum. volunt , 
sed frustis quibusdam temere colh:erentibus. con- 
globatum, rhentem, Sensum, oculos denique ipsos 
non habere. Quid enim polest esse tam apertum, 
12m confessum, tamque perspicuum, quuni oculos 
in caelum sustuleris, et qu:e sunt infra cireaque lus- 
traveris, quam esse aliquod numen. prestantissimz 
mentis, quo omnis natura fnspiretur, moveatur, ala- 
tur, gubernetur? Coelum ipsum vide. Quam late ten- 
ditur! quam. rapide vo!vitur! vel, quod in noctem 
astris distinguitur, vel, quod in diem «sole lustratur : 
jm scies, quam sit in eo. summi moderatoris mir& 
el divina libratio. Vide et annum ut solis anibitus fa- 
cial : et mensem vide ut luna aactu, senio, labore 
circumagat. Quid tenebrarum et. luminis dicam re- 
cursantes vices, ut sit uobis operis et quietis alterna 
reparatio ? Reliquenda vero astrologis prolixior 
de sideribus oratio vel quod regant cursum mavi- 


OCTAVIUS. 
lum datus est, sermo et ratio, per 4 Deum agno- A gandi, vel 


986 


quod — arandi  metendique — tempus 
inducant; 4005 singula, non modo, ut crearentur, 
flerent, disponerentur, summi opifleis et perfecte 
rationis eguerunt, verum etiam sentiri, perspici, 
intelligi, sine summa solertia et ratione uon possunt, 
Quid quum ordo temporum ac frugum stabili varic- 
late distinguitur, nonue auctorem suum pareutem- 
que testatur. ver aque cum suis floribus, et destas 
cum suis messibus, et autumni inaturitas grata, *?* et 
liberna olivitas necessaria ? Qui ordo facile turbare- 
tur, nisi maxima rationc consisteret. J im providen- 
tie. quantae, ne liems sola. glacie ureret, ant. sola 
vstas ardore torreret, autuinni οἱ veris inserere 
medium temperamentum, ut per vestigia. sua anni 
reverlentis occulti et iunoxii transitus laberentur. 


B Mari intende : lege littoris stringitur. Quidquid arbo- 


rum est vide, quam e terrx visceribus animatur. Às- 
pice Oceanum : refluit reciprocis zstibus. Vide fon- 
tes : manant venis perennibus ; fluvios intuere : eunt 
semper exercitis lapsibus. Quid loquar apte disposita 
recta montium collium flexa, porrecta. camporum ? 
quidve animantinm loquar agversus sese tutelam 
multiformem? alias armatas cornibus, aiiis dentibus 
septas, et fundatas uugulis, et spicatas aculeis : aut 


VARIORUM NOT.F. 


sum hoe. in neutro plurali edens ; aut solummodo 
quod sie iun lingua promptus et ab juventa. assue- 
factus exstaret locus, vel Sallustii vel Ovidii, ut con- 
suetudo ista auferret alios sensus. Nam as-idua fuisse 


in posteriorum linguis illa ipsa verba, probat consen- (C 


sus quoque istorum duorum, quos. profert. Barthius, 
lib. xix Advers., cap. 7. Cui generis imutationi simile 
pr:bet. Livius xxvi, 27, (in. et Parieus in Lexici Critici 
mantíssa, pag. 61 οἱ 62, colegit aliaexeimpla.Gnosov. 

Sermo et ratio. Ferie, datus, el. serio et. ratio, ete, 
Asvndetis tamen delectatur quoque Minucius W..pk.— 
Urationis nervos incidit Hleu n. duin verha ; S.rino et 
ratio, per que Deum agnoscimus, s. timus, iuitumur, 
lamquam e margine in. lextum. irrepsissent, de!et, 
Tria enim sunt, quibus a. feris belluis di-tinguitnur, 
εἴω!μ8 ererius, quo . Deum. «gnoscinius,  ocilos in 
caelum tolle :tes ; sermo, quo. Deum sentimus, omnis 
enun de divinitate notio el seusus, opc Sermonis, ab 
infantia nobis instillatir; ratio, in «quo similitudo 
nostra cum Deo consistit, quemque eo ipso imiramur, 
Siquidem est Ens. ratione non modo. uteus, »ed. ra- 
tionis ipsius auctor. LiNDSNER. 

P.r quee. Bene, consueta Syllepst. Cieero, lib. vi 

Ep. 20, 4, Domum, agros, eaque amemio loco. LiXDNER. 
^ Que sunt infra cireiqee. ΔΜ legunt stpra circaque, 
sed contra fidem ms. LiNDNER. 

Quo. Haud dubie rescribo a quo. Hlguu — Ni-i pr:e- 
po-itio pari jure omissa, quo apud Horat. edite (n) rc- 
gibus, et omnes alios; LiNbNER. 

Vel quod. lta ws. lomana editio vel qug, subaudi 
sidera. ldgun. 

Inducaut. Nonnullis. placet. tempus. indicant ; sed 
nulla. necessitate. ducti, lectionem a m», retentum 
deserierunt, Vide Virgilium Georg. 1, 94. Davis. 
— Üvidins Fastor. lib. v, 165 : 

Aut simul inducunt obscura crepuscula noctem. 

LixpNen. 

Ac frugum. [τὰ est in. ms. Codice, non item in. edi- 
ti^ne Romana. [HL.ec euim habet hac. frugum, idque 
perperam, quod et Heraldus. agnoscit. ÀÁc omnino, 
ut estin ms. ita seripsis-e Minucium, f[requentia do- 
cent verba, quibus et temporum οἱ frugum. varietas 
exponitur. ἤευν. 


Hiberna olivitas. Scopum non tetigit hic. Rigaltius, 
At recte vidit J. Fr. Gronovius Observ. eccl., cap 7, 
o'ivitatem. hib :rnam pro ip-a lieme a Minucio accipi, 
quemadmodum messis apud Poetas pro state poni- 
tur. ΟΠ νι enim decembri mense. maturescunt, ut 
testatur Columella lib. xn, 50. Davis. 

lnserere. L. go itterserere lguu.— Plinius, lib. ri, 
Ep. 19 : Predia agris meis vicina, atque etiam inserta, 
venalia sunt. Qu:ed :m exem laoria legunt. inter. serta, 
sed fru-tra. ΠΙΝΌΝΕΒ. 

Occult et innoxti transitus. Ita loquitur, quoniam 
existimahnt Phil :sophi, omnia corpora ex Empc- 
docleis elementis constare, snitatique. fruendi ne- 
cessum esse ut στοιχεῖα debitis copils ad-int, apteque 
iuter κα commisceantur, quod in subita nimiaque 
cai mutatione. fieri nequit, Vide. Ap uleium — PAj/J. 
Platon. lib. 1, p. 8, et Max. Tyrium Dissert. xxin, 254. 
Davis. — 58: verbia lic essent Ciecilii. locum habere 
observatio posset. Jam vero cum Octavius Christianus 
loquatur, vix est verisimile, cogitasse eun deelemen- 
tis Einpedocleis, cum ratio bujus rei. peti conimmodius 
ex impedita transpiratione possit. LixpNER. 

Quam. Deleri quam. oportere, decebit. quemvis in- 
$peciio eorum, qua antecedunt, quique. subsequun. 


D twr. ΠΠευν. 


Apte disposita. Hoc est, quam apte deposita sint. 
LiNpsER. 

Recta montium. 1l. e. errecta. Lactant , lib. 11. cap. 
1. 14, Nobis «autem status. rectus—dadeo datus es. Did. 

16, Nisi forte id ipsum, quod recle suus, sine cnusa 

omini attributum putant. Adeoque non erat,cur Meur- 
sius rescriberet arrecta; Perizonius erecta; Wopkenius 
erdua. Lispx. 

Et [undutus ungulis, et spicatas. Minime dubito quia 
loeus hie librariorum  negbgentia in. mendo. cubet, 
Minacius. euim non vult easdem animantes et. fun- 
datas ungulis, et -spicatas aculeis (uisse : sed lias 11} - 

ulis, illas vero aeuleis in sui tutelam gaudere. 
Bare procnl dubio legendu:n, AUT. fuandutus ungulis, 
AUT spicatas aculeis Σ quod sequentia. verb: pror- 
$us confirmant, Davis, — Spicatas, Gloss;e : ὥριο, 
ἄγη, abrado. Vide Servium. ἢ illa.— Virgilu i 
Georgicon. : — Ferroque faces inspicat aceto. WowtR. 
— Dalecampius rescribit : munitas. wngalis, Wecto 


981 


MARCI MINUCII FELICIS 


288 


pedum celeritate liberas, aut. elatione pinnarum ? A sole deficitur, sed circumfluentis maris tepore recrea- 


Ipsa przecipue form:e. nostre pulchritudo Deum fate- 
tur artificem, status rigidus, vultus erectus, oculi in 
sumio, velut in specula, constituti, et omues czeteri 
sensus velut in arce compositi. 


CAPUT X Vill. 


* Longum est ire per singula : nihil in homine mem- 
brorum est, quod non ct necessitatis causa sit , et 
decoris : et quod magis mirum est, eadem figura 
omnibus, sed qu:sdam unicuique lineamenta deflexa. 
Sic et similes universi videmur, et iuter se singulis 
dissimiles invenimur. Quid nascendi ratio ? Quid cu- 
pido generandi ? Nonne a Deo data est ? et ut ubera 
partu maturescente lactescant, et ut tener fuetus 
ubertate lactei roris adolescat ? Nec universitati s0- 


tur : ZEgypti siccitatem temperat Nilus amnis : colit 
Euphrates Mesopotamiam : pro. imbribus pensat In- 
dus, et serere Orientem dicitur οἱ rigare. Quod si 
ingressus aliquam domum, omnia exculta, disposita, 
orn:(a vidisses, utique prxesse ei crederes domi- 
num, et illis bonis rebus multo esse meliorem : ita 
in hac mundi domo, cum ccelum terramque perspi- 
cias, providentiam, ordinem, legem, crede esse 
universitatis dominum parentemque ipsis sideribus 
et totius mundi partibus pulchriorem. Ni fvrte, 
quoniam de providentia nulla dubitatio est, iuqui- 
rendum putas, utrum unius imperio, an arbitrio 
plurimorum  cceleste. regnum  gubernetur : quod 
ipsum non est multi laboris aperire cogitanti impe- 


p ria terrena, qnibus exempla utique de ccelo : quando 


lummodo Deus, sed et partibus consulit. Britanoja . 
VARIORUM NOTE. 


vero fundatas scribitur. Nam. et Lucretius v, 929, 
dixit : Genus liumanum solidis ossibus intus. (undatum 
esse. Pro fundatus. ungulis. Lact. de Opific. Dei, cap. 
2, dicit su/fultus ungulis. gu. 

Compositi. Heum. legit dispositi. Sed non agitur de 
diversitate locorum et ordine, quo disponuntur, sed 
de uno loco, quo componuntur. Disponuntur. milites 
ubi plures sunt. aditus, ab utroque latere dextra le- 
vaque ; sed componuntur in. arce. Possent esse sen- 
5118 dispositi per totum corpus ; sed maluit Deus in eos 
in capite componere. Lixpx. 

Cap. XVII. — Et inter se invenimur. [nter se, pro 
inter nos, more Gr:corum, qui sic passim ἐν ἑαυτοῖς 
dicunt. Sie supra, cap. 11, celo el astris... interitum 
denuntiare ; sibimortuls, extinctis, qui sicut nascimur et 
interimus, &ternitatem repromittere. Rarius hoc apud 
Latinos. WePkEN. — Evocationem. Latini dicunt, cum 
persona verbi a nomine ve] pronomine discrepat, Vir- 
gilius vi, 547. Quisque suos patimur manes. 

Nonne a Deo data est, llisce | et ut ubera, etc. prz- 
cedentia non satis recte adaptari posse putabat. Da- 
visius, nisi legatur in neutro plurali a Deo data sunt. 
Sed recte per ellipseos genus usitatissimum liec. ita 
accipias, ut si plenius audiremus.... data est ? εἰ illud 
dahin itidem πὶ ubera, etc. Sie, ut jam. in. Lection. 
Tull. monuimus. Tacitus. Annal. 3, 15 * Sed. decreta 
pecunia ex. eerario, utque per circum triumphali veste 
uteretur. Uli consulendus J. F. Gronovius. Cicero, 
Famil. Y, ep. 5 : Commeudo tibi ejus omnia negotia... 
imnprimisque, ut.... eum ita tructes, etc. sc. rogo. Sal- 
lustius, Jug. cap. 99 : Ac pauca..... locutus de in. 
vidia facti, atque in deditionem uti. acciperetur..... in 
deditionem. accipitur. Ubi hortatus, aut tale quid sub- 
audiendum. Aurel. Vicior de Vir. Hlustr., cap. 5, qui- 
bus regnum annuis. vicibus habendum reliquit, et ut 
alternis Imperarent, Scil. voluit, Novatianus de Cibis 
Jud. cap. 2: Alitum quoque discrimeninduxit, quidque 
aut reprobum judicarelur aut mundum, scil. distinzit, 
significavit. Wop&. 

Cousulit. Quia etiam in loco Ciceronis de Divin. lib. 
1, pag. 975, unde noster est expressus, exstat pr;esens, 
non est, cur cum Cl. lleumano legas, consuluit. Lix- 
DNER, 

Deficitur. Defici hic non notat languescere, ut in- 
tellexit. Appelius, qui in versione Germauica ita ver- 
tit : Brittannien, so durch die Sonuen. Hitze ganz ent- 
kr[tet und abgemattet wird, quod eonirarium plane est 
ab eo, quod Minucius voluit. intelligi ; sed notat ἦε. 
stitui, carere, Melius utique si Ablancourtium, antesi- 
guanum, esset secutus, qui vertit : // échauffe par les 
vapeurs tiédes de la mer l'Angleterre, qui ne le pouvait 
étre par le. soleil. LiNpw. 

*gypli siccitatem , etc. Hxc verba ms. ita exhibet : 


C 


umquam regni Societas aut cum fide coepit, aut sinc 


.... Temperat Nilus amnis : colit Euphrates Mesopota- 
miam. pro imbribus pensat : Indus flumen et serere, ctc. 
Cicero wt, de Nat. Deor. : Auyptum Nilus irrigat. Me- 
sopotamiam fertilem efficit Euphrates. Indus vero non 
aqua sola agros letificat, etimitigat. sed etiam conserit, 
magnam enim vim. seminum dicitur secum deportare. 
IHi:ec expressit. Minucius ; ideo facile mihi persuaderi 
patior, verba Minucii glossematis inquiuata. Nam illa, 
pro imbribus pensat, interpretantur verbum colit. Ego 
vero malim cum (Ieum. interpretationem esse verbo- 
rum siccitatem temperat. L. Deinde uon Indus flumen, 
sed Indum flumen, ut Horat. flumen Rhenum, Metau- 
rum, Cresar flumen Rhodanum. WowkR.—At mutata di- 
Stinctione, ni fallor, reete legetur : AEgyptii siccitate 
lemperat Nilus amnis, colit Euphrates Mesopotamiam : 
pro imbribus pensat. /ndus flumen et serere Orientem 
dicitur et rigare. Davis. — Egyptum. temperat. Nilus 
amnis ? Euphrates. Mesopotamiam pro imbribus pensat 
ludus : flumen et. serere Orientem dicitur et rigare. 
Verbo colere. adjecit mentionem imbrium, ut patet 
ratio colendi, quam Euphrates adhibet, quum alio- 
quin eolere :quivocum sit τῷ arare. Quod si liceret 
Iransponere voculam, libenter vellem pensat et 1ndus: 
flumen serere or. d. et rig. Pro imbribus, mavult. Pli- 
nius explicare vicem imbrium. GnoNov. 

Quod si ingressus. De hoc argumento videatur Ci- 
cero de Nat. Deor., lib. n, 5, 6, 31. 


Coelum terramque. Glossema, adscriptum a quo- 
piam margini, qui explicare voluerat Aanc muudi 
domum. (Quod si observassct non utique scripsisse 

utaret Minucium : Perspiciens providentiam ordinem , 
egem vides. Liwp. 


Ni forte. Crediderit facile quispiam, misi forte 


D scriptum a Minucio, cum alierum illud non sit. usi- 


tatum. HEUM. 


Quibus exempla utique de celo. Subaudi sunt. Heu- 
mannus delet quibus, et ita intelligit, Imperia terreua 
esse exempla de colo, hoc est, formata ad swilitudi- 
nem celestis imperii. Sed obstat usus Latinas lingu:w. 
Exemplum;enim non dicitur id, quod ad similitudinem 
alius cujusdam rci formatum est, sed exemplum est 
rei, de quacumque nobis sermo sit, formula, qu;e 
semper et ubique sili constet, et cujus apographa 
dari plura possint. Hinc exempla in plurali dicere 
malui, quia plura imperia terrena ad exempluiu 
imperii ccelestis formata sunt. Singularem exemplar 
rescribentem probe refellit. LiNp. 


Aut sine cruore desiil. Aptiore longe oppositione 
legas desiit, quam discessit. (quod habet Rom. Ed. 
et lleraldus) : atque i:a emendandum esse, fideta 
facit, quod etiam de /dol. Van. cap. 5, in his Minu- 
cii verbis exprimendis verbo desiit usus est. Wopk. 


489 OCTA VIUS. 290 


cruore discessit ? Omitto Persas, de equorum hin- A et scindi veri illius ac divini imperii totam potesta- 
mitu augurantes principatum; et Thebanorum per- — tem? cum palam sit parentem omnium Deum nec 
mortuam fabulam, transeo: ob pastorum et case — principium habere, nec terminum ; qui nativitatem 
regnum de geminis memoria notissima est; geueri 5 omnibus przstet, sibi perpetuitatem, qui ante mun- 
et soceri bella toto orbe diffusa sunt : et tam magni — dum fuerit sibi ipse pro mundo; qui universa, 
imperii duos fortuna non cepit. Vide cxlera: rex — qux»cumque sunt, verbo jubet, ratione dispensat , 
unus àpibus, dux unus gregibus, in armentis reetor — viriute consummat. Hic nec videri potest, visu 
unus : tu in ccelo summam potestatem dividi credas, — clarior est; nec comprehendi, tactu purior est; nec 


VARIORUM NOTE. 


Omitto Persas. Jubet respicere lib. ;, eap. 10, — vulgatum illud : Socer generque perdidistis omnia. 
ubi tantummodo dicitur : Persas inter se pactos esse , RicALT. 
ut, die slatuta, omnes equos. ante regiam primo manc Duos fortuna non cepit. Mirari subit unde factum, 
producerent. et, cujus equus inter so(is ortum prins — ut Jo. Meursius reposuerit sors una non cepit ; aperte 


hiunitum | edidisset, ia rex. esset. Quasi vero hic locus — enim Minucius Lucanum respexit lib. 1, 109 sqq: 
faciat ad Minucium intelligendum, ac non porius 


mon:trari. debebat lib. x, cap. 4, uhi refert, ex B Populique potentis 
Trego, Justinus, Quod Artaxerxes vivus, Darium Non cepit fortuua duos. 

filium, per indulgentiam, regem fecit , nihil sibi abla- 
lum existimans, quod in filium contulisset, sinceriusque 
gaudium ex procreatione capturus. si insignia majesia- 
lis, vivus, in filio conspexisset. Sed Darius interfi- 
ciendi patris consilium cepit. Eu! societatem regni , 
qux non sine cruore desiit, quam tamen nihii at- 
tinct referre, quia non ratio, sed equorum hinnitus 
in electione judicavit. LiNXbNER. 

Et Thebanorum par, mortuam fabulam | transeo. 
]ta distinximus hunc loeum,ms. Regio auctore, et sei- 
tentia flagitante. Haud dubie scripserat Minucius, 
1 hebanorum par, neque aliter legebat Cyprianus, cum 
dixit Thebanorum fratrum germanitatem. Statius, par 
infandum et geminis sceptrum exitiale tyrannis, et. con- 
sanguineum scelus, et unius ingens bellum uteri. Sed 
cur mortuam fabulam dicit Minucius, paulo ante sua 
tempora tota Statii Thebaide decantatam? Fortean 
scripserat. mutuam fabulam. Etenim pacti erant fra- C 
ires (Eteocles et Polynices ) ut. mutuis annis re- 
gharent, et mutua pernicies utrisque ; unde et nutua 
[:ὑμία. Sed exspectanda auctoritas alterius exem- 
Maris. RicaLT. — E:0 quidem sic debui edere cum 
ugaltio, utpote quod proxime accedit ad lectionem 
codicis antiqui; quod miror eumdem virum doctis- 
simum, non satis intelligentem, mox deserere. No- 
ster ad exemplum citat modo, sed nequaquam ut 
ejus fidem przstet. Hinc et fabulam vocal, οἱ mortuam, 


Davis. — Verisimilius tamen ut respexerit ad hunc 
locum Flori iv, 2, 14 : Sic de principatu laborabant 
tamquam duos tanti. imperii fortuna non. ceperit. Ubi 
Florus, ut alibi, imitatur Lucanum, cum Florum 
exprimat Minucius, quod et infra, cap. 37, videbi- 
mus. Woprx.—Heumannus Minucium scripsisse putat 
fort «na duos. Sed sunt. ejusmodi transpositiones fre- 
quentes apud Nostrum : cap. 34 : Propter hanc fabu- 
lam Galli eam; c. 1, Jam e9sdeprehendes initiasse; c.9, 
Turpissime pecudis caput asini pro asini caput ; c. 12, 
Misericordia digni, sed nostrorum deorum, pro deorum 
sed nosirorum . LINDNER. 

In gregibus. Heum. delet in, quia prvcedit rex 
unus apibus. Nihil opus : eodem modo Cyprianus de 
Idol. Vanit. c. v : Rex wnus est apibus, et dux unus 
in gregibus. Varro de ἢ. R. 1,2 : Quod ludis circen- 
sibus novissimi curriculi finem facit quadrigis; quod 
in cereali pompa solet esse primum. LyNDNER. 

Tu in celo summam potestatem, tolam potestatem ἢ 
Non ita scripsit. Minucius ; hoc enim modo potestatem 
repetere balbutientis est infanti;e. Mibi proinde vi- 
detur potestalem priore loco positam, a mala manu 
fluxisse. Quapropter, ista voce deleta, lego : Tu in 
calo summam dividi credas, et scindi veri illius. ac 
divini imperii totam potestatem? Summa nominatur 
id quod in eo genere rerum de quibus sermo ha- 


r . ' 1 betur, primum sit atque prxcipuuim. Velleius Pater- 
hoc est jam exoleiam, sine efficacia et vi, ut de- — culug lib. 1, cap. 76 : Natus obscurissimis initiis 


monstrando valide vero nequeat opitulari. Prorsus — purum habebat. Summam accepisse. Ovidius Fast. 
ut Plato in. Phed. ἐνδυμίωνα 3550». Nec aliter in Culice — ji, v, 74 ; P 
Virgilius : ' 
. . Romulus hoc vidit, selectaque pectora Patres 
Hic et fama vetus numquam moritura per :evum "wit. Phi 
Curtius, e mediis quem quondam sedibus urbis Dixit : ad hos urbis Summa relata novze, 


Devotam bellis consumpsit gurges inundans. Gronoviu$ rescribit majestatem — vel auctoritatem; 


Ubi Scaliger, pag. 55. Gaoxov. — Lego et dispungo — Heumannus, wnitatem. Neutrum necessarium. Cf. 
totum. locum : Thebanorum par mortuum, fabulam — cap. vint, ix, et quie disputat de grata vocum itera- 
transeo. ob pastorum. et cag regnum, memoria. wotis- y, tione. Bergerus de Natur. Pulchr. Orat. pag. 239. 
sima est, MEuRs.— T hebanorum pra morttam fabulam, LINDNER. 
ELurxB. — Thebanorum germanorum fabulam, ano- Verbo jubet consummat. Nisi leges grammaticas 
nymus criticus in Obs. misc.crit. novis, t. , pag. 1358, — perruperit Minucius , legendum : Qui universa. qua- 
par [ratrum fubulosum. Scilicet, non credit Minucius — cumque sunt, verbo jubeat, ratione dispenset, virtute 
veram esse illam narrationem. Quare ei statim op- — consummet; ut antea, qui nativitatem omnibus 
nit historiam de Romulo et Remo. Eodem modo  przstet,... qui ante mundum (uerit. Davis. 
loratius. lib. 1, Oda 92, Hydaspen appellavit fabu- Potest ;... tactu purior. est. Primam vocem ἃ Jac. 
losum. ξυμ — Paucis hzc commentatio absolvenda — Ouzelio et Chr. Cellario pratermissam, ex antiquitus 
est, immo uno tantum verbo quod in cod. reg. di- — editis revocavi; reliquas ἃ ms. exsulantes ex. Cy- 
sertissime legitur : permortuam, id est omnino ina- — priano restituere Joan. Meursius et Fulv. Ursinus : 
nem et evanidam [bulum Ep». ac recte quidem; Carthaginensis enim cpiscopus 
llisioria. In editione Romana cst. memoria, item — de ldol. Van. cap. 5, 8 ὅ. No-trum describit, ut 
in ms. reg. quod exhibet Heraldus. — Ob pastorum — woster sua ex Tertulliani Apolog. cap. 17, adum- 
el cast regnum, de geminis historia notissima est. — bravit. Davis. — Taciu. purior. est. Loco horuni ver- 
Hieronymus, tract. 1x , part. i, Epist. 29, ad Rusti- — borunt in ms. Reg. est potest. Hzc. tamen verba 
cum monachum de Coutemptu saculi : floma ut con-— ejus luco jure inseri. probat, 1“ quia causa deesset 
dita est, duos fiatres simul reges habere non potuit, — cur comprehendi Deus non posset; 2" Cyprianus , 
Vide et Lucanum lib. 1, 92 sqq. EruENsonsTIUS. epitomator Minucii , liec verba habet cap. 5; δ᾽ te- 
Generi εἰ soceri bella. Pompeii ct Caesaris, unde — statur Theodorus Canterus ex antiquo many exarato 


291 


MARCI MINUCII FELICIS 


292 


ms imari, sensibus major est, infinitus , immensus , À confitentis oratio? et qui Jovem principem volunt, 


ct soli sibi, tantus quantus est, notus; nobis vero 
ad intellectum pectus angustum est ; et ideo sic eum 
digne zstimamus dum in:alimabilem dicimus.  Elo- 
quar quemadmodum senuo; magnitudinem — Dei 
qui se potat nosse, minuit; qui non vult minuere, 
non novit. Nec nomen Deo quaras, Deus noinen est. 
Illic vocabulis opus est cum per singulos propriis 
appellationum | insignibus multitudo dirimenda est : 
Deo, qui solus est, Dei vocabulum totum est. Quem 
si patrem dixero, terrenum opineris; si regem, car- 
nalem suspiceris; si dominum, intelliges. utique 
mortalem. Aufer additamen:a nominum, et per- 
spicies ejus claritatem. Qui? quod omnium de isto 
habeo consensum : audio vulgus, quum ad colum 
manus tendunt, nibil aliud quam pEUM dicunt; et, 
DEUS MAGNUS EST; el, DEUS VERUS EST , el, $1 DEUS 
DEDERIT. Vulyi iste naturalis sernio est, an Christiani 


falluntur in nomine, sed de una potestate cousentiunt. 

Audio poetas quoque « unum patrem divum atque lio- 

minum. praedicantes, οἱ «talem. esse mortalium 

mentem qualem parens omnium diem duxerit. » 
CAPUT XiX. 

ARGUMENTUM. — Praterea. poete illum. divum  honi- 
unumque Parentem, omnium rerum creatorem, men- 
tem et spiritum appellarunt. Quin el ipsimel prestan- 
tiores philosophi eadem fere ac Christiani de Deo uno 
sensere. 

Quid Mantuanus Maro? nonne apertius, proximius, 
verius? «Principio, ait, ccelum et terras, » et c:tera 
mundi membra «spiriius. intus alit, et infusa mens 
agitat. Inde hominum pecuduique ** genus» et quid- 


B quid «liud animalium. Idem alio loco, tentem istam 


et spiritum, Deum nominal; hzc enim vera [impr. 
verba] sunt : 


VARIORUM NOTE. 


codice se illas voces proferre in libro 1, Variar. 
lection. cap. 7, qux edite. fuernnt upLxxiv ; 4“ po- 
test hoc loco est in«uavius , inde fortasse oru quod 
librarius, omisso factu , scripserat purior est. Quod 
cum, relegens locum non intelligeret, inde mutavit 
jn potes, quod anle adfuerat post verbum videri. 
LiNDNER. 

Qui non. vult minuere. Permirum , inquit. [leum., 
hoc non tam diu tenuisse huuc locum. Tunc scilicet 
verba hunc habent sensum : Deum. ignorari. ab eo 
qui velit Deum winuere; cujus -iquidem majes:atem 
Si compertam haberel, umquam de. Deo ninuendo 
cogitaret. Jani vero ex lectione recepta sensus est : 
Qi uon. vult miiwere magnitudinem Dei, nimisque 
humiliter abjecteque de ea se.tire, non novit, id 
est, is profitetur se uon nose lianc. magnitudinem. 
Uter sensus sit prPferendus, facile patet. LiNDNER. 
— Immo obvius est et preclarus vulgaris lectionis 
sensus, uempe Deum minui ab eo qui se eum 
comprehendere et nosse pr:iesumit ; quod non audet, 
qui, non vul ad exiguam mentis sue. comprehen- 
sionem Deum deprimere. Nosse Deum est. minuere; 
non novit, qui uon nnnuit. Epp. 

Deo quwras. Meurrio aliique non assentior, qui 
ex Cypriani de Idol. Vau. cap. 5, reponunt nomen 
Dei; nam ms. Veron. etiam Cypriano dativum casum 
vindicat, et σύνταξιν defeudit Justinus martyr, Apol. 
), Cap. 80 : ὄνομα γὰρ rà ἀῤῥέντῳ Θεφ οὐδεὶς ἔχει εἰπεῖν, 
ac in eamdem meniem passim Coristni. vett. ΜΠ θιη 
Apoi. t. €ap. 6, vag. 12 : ovous δὲ τῷ πάντων πατρὶ 
θετὸν, ἀγεννντω ὄντι. οὖχ ἔστιν. ᾧ γὰρ ἂν x^i óvouast 
πρισκγορ ὗνται, πρισθύτερον ἔχοι τὸν ϑέμενυν τὸ ὄνομα. 


bi oniniuo legendum ὅ γὰρ ἄν 0vu7ci, ut ΔΘ οι ἢ 


fiet mauifestum. Vide etiam Cohort. ad Grecos , cap. 
20 ; Lactant, 1, 6, de /ra. Dei, cap. 2: unde patet 
Platonicos Christianis pr:ivisse. Max.Tyrius. Dissert. 
r, pag. 12: Τυύτου (Θεοῦ) ὄνομα μὲν οὗ λέγει (Πλάτων) 
οὗ γὰρ οἶδεν, idemque paulo post numen. dicil. ἄῤῥητον 
φωνῇ, οἱ Disserl XXXVII, ἀνώνυμον νομοθέτην. Davis. — 
Genitivus Dei, regiiur 2 substant. »0men ; sed. dati- 
vum Deo, a verbo quaeras, $ensu eodem. LINDNER. 

Quem si patrem. Epiheta terrenum et carnalem ap- 
tius baud dubie sic trauspo-ueris : quem si. patrem 
dixero, carnalem opineris ; si regem, terrenum  suspi- 
ceris. WoPk. 

Vulgus dicunt. Constructionem verborum sensuum 
cum indicativi. loco infinitivi exemplis sat niultis pro- 
bat Cortius ad Cicer. lib. m, ep, 1, 5. Un.le. per. se 
corruunt emendationes Heumanni, qui rescribendum 
jubet : Audio, vulgo dici; Wopkenii, Bude vulgus ni- 
hil aliud ; vel : Audio tendentes, nihil dicunt : vel : 
Adeo vulgus, cum tendunt, nihil..... dicunt. LINDNER. 


Sed de. Quis latine supra vulzus doctus non vide- 
bit, sed ejici oportere? Tali quippe in tractu verbo- 
rum subaudiunt quidem sed. latini scriptores, aL non 
exprimunt, llgux. 

Cap. XIX.— Poetas praedicantes. Heumannus res- 
cribit poetam pra dicautem. Sed nequaquam, quod vult 
vir doctissimus, de solo lloiero sermo e-t, qui xe" 
ἰξοχὴν poeta appellari solet, sed etiam de Eunio, cujus 
verpa sunt: win patrem. divum atque hominwn.. Ci- 
cero de Nat. Deor. lib. n, cap. 2. Et ut idein Ennius, 


o. o. Pavem, divumque hominumque. 


Ibidem, cap. 25 : /pse Jupiter. a poetis pater divum- 
que hominumque dicitur. LiNDNER. 

Qualem diem duxerit. Ms. Reg. diem direzi!; atque 
hine ex:stimaimus veraui. lectiouew elici posse. Scri- 
plum igitur putamus, qualem parens omuium in diem 
induxerit. llomerus O/ys. xviu, 150: 


Οἷον ἐπ’ ἦμαρ ἄγῃσι κατὴρ ἀυδρῶντι ϑεῶντι. 


Πεκαιν. — lu. exemplari legitur, Qualem parens om- 
nium diem duxerit. nisi qued. scriptura paulum exer- 
rante apparet duzerit. ltaque legendum, nt edidimus, 
qualem parens omnium diem duzeril,oto» ἐπάγησι ἥμαρ. 
Talis est menus. qualis dies, quo die mens edita est. 
lloc sibi vult Homerus ct versio Ciceronis, quie. re- 
feriur ab Augustino, lib. v, de C. D. cap. 8. lvcaLr. 
] n diem eduxerit mavult lHguuaN. — Mallem induzerit 
cum Davisio. GALLAND 

Proximius. Frustra est δ. Wowerus, qui reponit 
prozimius veris ; proxinius enim bic dieitur quod prie- 
seulioris esi fidei, quemadmodum vidit J. É Grono- 
vius Observ. lib. 1, cap. 21, vag. 494. DAvis. — Est 
etiam fHeumnnus qui repouit. distinctius. Non. enim 
quieribir quam disuvcete omnia. creata sint, sed quig 
omnino creaverit, an pater deorum, an. vero, quod 
proximius accedit ad veriiateni eliristianam, asperius. 

LiNDNER. |] 

. Verius. Non assentior lleumanuo | rescribenti ube- 
rius. Sic infra cap. Sti, dispulaturi alias. ei verius e£ 
plenius. Laciant, ww, 50, posteu plenius εἰ verius pug- 
mabimus; ubi τὸ verius. defendunt Guelferb. Goth. 
Witteb. duo Lips. Angl. Rein. et edd. ante Gali»um 
onmes. Longe pauciores agnoscunt τὸ wberius. Idem. 
de Opif. xx, 1: Tunc ego te et planius et verius cokor- 
tabor. llyginus poet. Astron. pr ef. : Quo fuerant ab 
Árato obscurius. dicta, persecuti. plunius ostendimus 
effeci ut neque. brevius neque verius diceret quispiam. 
Gouferaiur oimninio lunemanuus ad. Laciant., vi, ὅθ, 

LixpNER. 
Principio. 4ueid. νι, 124 sgq. 
Hec enim verba sunt, Sc. ipsissima Virguii. Ia 


295 


Deumnamque ire per omnes 
Terrasque tractusque maris coelumque profundum. 
Uude homines, et pecudes, unde imber et iguis. 


Quid aliud et ἃ nobis Deus, quam meus et ratio et 
Spiritus praedicatur? Recenseamus, si placet, disci- 
plinas philosophorum, deprehendes eos, elsi sermo- 
nibus variis, ipsis tamen rebus-in hanc unam coire et 
conspirare sententiam. (xi) Omitto illos rudes et ve- 
teres qui de suis dictis sapientes esse merueruut. Sit 
Thales Milesius omnium primus, qui primus omnium 
de celestibus disputavit. Is Milesius Thales rerum 
initium aquam dixit; Deum autem eam mentem {0:8 
ex aqua cuncta formaverit. Eho ! altior et sublimior 
aqu:e el spiritus ratio, quam ab homiae potuerit in- 
veniri; a Deo traditum. Vides Philosophi principalis 


OCTAYIUS. 991 


A uobiscum penitus opinionem consonare, Anaximenes 


deinceps, et po-t Apolloniates Diegenes , acia Deum 
statuunt, infinitum etimmensum.Horum quoque similis 
de divinitate consensio est. Anaxagor:e vero descriptio 
et inotus infinite mentis Deus dicitur. Et Pythagorz 
Deus est. animus, per universam rerum naturam 
commeans et intenlus : ex quo etiam animalium om- 
nium vita capiatur. Xenoplianem notum est omne 
infinitum cum meute Deum tradere; et Anüisthenem, 
populares deos multos, sed naturalem unum przeci- 
puum ; Zeuxippum [tmp. Speusippum], vim natura- 
lem, animalem, qua omnia regantur, Deum nosse. 
Quid Democritus? quamvia atomorum primus in- 
ventor, ** nonne plerumque naturam, quz imagines 


VARIORUM NOT.E. 
ms. Reg. est vera. Sunt enim vera quz affert Virgi- B blioth. anc. et mod. t. xvi, p. 222, verba Minucii de- 


lius, Deum esse mentem et spiritum. LiNDxER. — 
Hec cnim ejus verba. sunt. Sic post Fulv. Ürsinum 
edidere recentiores. Davis. 

Deum namque. Prior versus cum hemistichio exstat 
Georg. y, 221 ; posterior autem ex. Eneid. 1, 747 est 
desumptus, nisi quod in Virgilio ob metruim legatur : 
Unde hominum genus εἰ pecudes. Mic autew poeta 
Deum ex. mente Pytbagoreurum depingit. Cicero de 
N. D., lib. 1, cap. 2: Pyrhagoras censuit. animum esse 
per παίμγαι rerum. omnem intenium ei commeantem, 
ex quo nosiri animi carperentur; et hinc sua de 
Pythagora senteutia liausere Minucius et Lactantius 
Div. Inst. 1, 5. Davis. 

Ümnium primus, qui primus omnium. Satis concinna 
iteratio et conversio ; el miruui nisi repetierit ex Ovi- 
dio Melam. iv, 171 : 


Primus adulterium Vegeris cum Marte putatur 
Hic vidisse deus. Videt hic deus ouinia primus. 
Gnoxov. 


Eho ! altior et sublimior. Qui Minucium antehac edi- 
dere, non videntur cep:sse Minucii meutem : nec «ane 
perviderant quid vetus exemplar suggereret, editioni 
TWipang nimium creduli.. Etenim secundum eam sic 
ediderant : Et altior et sublimior aque et spiritus ratio, 
quam ut ab homine potuerit. inveniri, a Deo tradita. 
Scriptum est in exemplari : Eo altior et a Deo tradi- 
tum. Reddita aspiratione ac dispuuctione, rediit sen- 
sus elau-ule, alias male coh;rrenti. Postquam. appo- 
Suit Ceecilio sententiam Thaletis prope conscentaneam 
Mosi de Deo ct mundo condito, subsistit hac infer- 
jectione, Eho! ac subinde, consideraia sublimitate 
sententie, altiorem esse ait quam ut ab homine. po- 
tuerit inveniri aut cogitari; et continuo pronuntiat 
absolute, a Deo traditum, per Mosen scilicet, a quo 
Thales accc parat. RicavT. — J. F. Gronov. Observ. 
eccl., cap. 4, p. 80, putat haec verba e margine in 
(exitum irrepsisse, aut transio-ita esse ac lc ordine 
legeuda : Vides philosophi principalis nobiscum penitus 
opinionem consenare. Sed altior et sublimior, etc. Vi- 
rum illum summum per omnia, incaut* nimis, sequi- 
tur Cellarius: est. enim ἐχφώνημα παρενθεχικὸν, Suum- 
que locum debet obtinere. llomines dociissumos in 
fraudem induxit ab.urda ista sententia, qua statue- 
Γαΐ «“λιγγεν"σίαν cliristianam sive Baptismum aqua et 
spiritu denolari, cum respexerit Miuucius ad Gen. 1, 
2, 9; uhi videJ Clerici annotata. Aliquid porro vi- 
tiosi latere putat Jac. Gronovius, quod altior ei subli- 
mior counuectantur, quuin a se nou differant, sed idem 
plane denotent. Jta tamen Novatianus de Trinit. cap. 2: 
Qui (Deus) est sublimitute omni. sublimior, et aliitudine 
omni altior. Cyprianus ad Donatum, pag. 9 : Solo al- 
tior, et lac omui terrena potestate sublimior. Igitur garia 
fecta maneat vulgata lectio. Davis. 

Anaxagore vero. Buhierius, apud Clericum in Bi- 


pravaia esse censet, 1» quia. non motus mentis ἐν - 
nite est Deus, sed mens infinita ii sa, qua motum et 
descriptionem rebus dat, 2? quia confuudit. ariili- 
cem cum operere Octavius : ideoque in hunc modum 
restituit: Anaxagore rerum descriptio et. modus infini- 
(e mentis opus dicitur. Fieri enim potuit ut vocabulum 
Deus fuerit explicatio. infinite mentis, margini ad- 
scripta, qux postea. in textum irrepsit. Locus Cice- 
ronis quem expressit Noster, exstat fib. 1, de Nat. 
Deor. cap. n : Anaxagoras. omnium rerum descriptio- 
nem el. molum (alii modum ) mentis infinite vi ac τα. 
tione designari et confici voluit. Pro notus legit modus 
et intelligit ordinem. et ornatum, qui locum dedit. va- 
rietati que in. hoc. universo cernitur. Accedit quod 
Augustinus, Ep. cvi, 94, in Cicerone videtur legisse 
modum. Qui pro contraria. sententia digladiatur. 


C Davisius provocat ad seriem orationis et testimonia 
' Aristotelis, Eusebii et llermie, qui oimnesin referenda 


Anaxagzor: sententia dispositionem et motum conjun- 
gunt. Cum Buhierio facit Heumannus. LiNDNER. 

Capiatur. Iu ms. depravite,  capitatur. Hinc. re- 
cribere gestit. Meursius captatur. En verba Lac- 
tanti, 1, 5 : Pythagoras ita. definivit. quid. esset 
Deus : Animus qui per universas mundi partes 
omnemqw^ naturam commeans. atque. diffusus, ex 
quo oma que nascuntur, animalia vitam capiunt. 

Heux. 

Vim naturalem, animalem. Dele naturali , quod 
nec est in loco Ciceronis quem ob oculos habuit, Mi- 
nucius. Scilicet librarius id naturalem, quud paulo 
ante priecessit , erraute oculo repetierat posteaque 
delere noluit , ne vitium inferret 8uo codici : de quo 
librariorum more. pulchre supra. disseruit. Davisius 
ad cap. 16. Ac hic ipse Dav. iu Annot. a4d Ciceronis 
lib. 1 de N. D. cap. 15, putat eliminandum e Mi- 
wucii hoc loco esse naturalem. Hkuw. — Le-eudum 
forie, vim naturamve animalen, conjicit. Wopk. ; 
quod non exacie, perque omnia verba, exprimere 

iceronein noster volueril. LINDNER. 

Deum nosse, Pro nosse legit esse Fulv. Ursinus ct 
Heumannus. Si Limen moase aliquem !:eun eo. scnsu 
accipias quo dicimus noscere excusationem , salva est 
lectio recepta. LiNDNEB. 

Quid Democritus. Doct. Arntzenius ad Plinii 
Paneg. c. w, 7, distinguit : Quid? Democritus 
quamvis , etc. Sed nulla distinctionis mutatione opus 
est, nisi. nalis ; Quid. Democritus, quamvis ... in- 
ventor? noune , etc. Sic supra huc cap. : Quid Man- 
tuanus Maro? cap. 7 : Quid. nascendi ratio ? Vid et 
cap. 21, 26, bis. Wopx. 

Primus inventor. lu. loco Lactant. m, 47, inventio 
doctrine atomorum Lucippo adscribitur. De aníi- 
quibate illins philosophi; aliquid videre licet in Bur- 
neli Archeologia, 1l. 1, c. 7. Burn. it in eorum senten- 
uam qui putant hanc. hypoihesin oriuin debere Leu 


295 


MARCI MINUCII FELICIS 


296 


fundat, ct intelligentiam, Deum loquitur? Straton A fere Chrysippus, vim divinam , rationalem naluram, 


quoque et ipse naturam : etjam Epicurus ille qui 
deos aut otiosos fingit aut nullos, naturam tamen su- 
perponit. Aristoteles variat, et adsiguat tamen 
uui potestatem. Nam interim mentem, mundum in- 
terim Deum dicit, interim mundo Deum przeficit. 
Aristoteles Ponticus variat, alias mundo, alias menti 
divinz: tribuens principotum. [Herarvlides Ponticus 
quoque Deo divinam mentem, quamvis vari2, ad- 
scribit. Theophrastus, et Zenon, et Chrysippus, et 
Cleanthes, sunt et ipsi multiformes ; sed ad unitatem 
provident: omnes revolvuntur. Cleanthes — enim 
mentem, modo animum, modo zthera, plerumque 
rationem Deum disseruit. Zenon, ejusdem mngister, 
naturalem legem atque divinam, et :ethera. interim, 


et mundum iuterim, et fatalem necessitatem Deum 
credit, Zenonemque interpretatione physiologiz in 
Hesiodi, llomeri Orpheique carminibus imilatur. 
(xii) Babylonio etiam Diogeni disciplina est exponendi 
et disserendi Jovis partum et ortum Minerva , et hoc 
genus c»terarum rerum vocabula esse, non deorum. 
(xiv) Nam Socraticus Xenophon formam Dei veri negat 
videri 37 posse, etideo quari non oportere. Aristo 
Stoicus [impr. Chius],comprehendi omnino non posse. 
Uterque majestatem Dei , intelligendi desperatione ; 
senserunt. Platoni apertior de Deo et rebus ipsis et 
nominibus oratio est; et qui tota esset coelestis, 
nisi persuasionis civilis nonnumquam admixtione 
sordescerct. Platoni itaque in Tunzo Deus est ipso 


interdumque ratiouem,vultomnium esse principium. B suo nomine mundi parens, artifex animis, ccelestium 


ltem interpretando Junonem aera, Jovein coelum, 
Nep'unum mare, ignem esse Vulcanum, eti c:eteros 


similiter vulgi deos elementa esse monstrando, pu- 


blicum arguit graviter etrevincit errorem. Eadem 


terrenorumque fabricator ; quem et invenire difft- 
cile, prie nimia et incredibili potestate; et, cum 
inveneris , in publicum dicere impossibile przfatur. 


VARIORUM NOT.E£. 


cippo aut Democrito. Cudwortlius demonstravit, ut 
puto ei majorem antiquitatem attribuendam. Dicit in 
System. Intell. 1. 7, c. 1, Pythagoram , Empedoclem , 
Anazagoram, Parmenidem, Ecphantum, Arcesilaun aut 
Archelaun, ut Sid. Apollinaris de eo testatur, huic 
opinioni favere. ut et maximam parteui veterum phy- 
sicorum aute Democritum : Democritum autem et Leu- 
cippum fuisse primos atheos atomicos ; atomorun au- 
tei. fautores aute Democritum fuisse incorporealistas 
οἱ uieistas. Miscell. Obs. Crit., vol. 1v, t. 11, pag. 59. 
LiNDNER. 

Que imagines fundat. Simulacra, εἴδω)σ, quibus in- 
cidentibus visu peragi Democritus exisiimavit. Vid. 
Diogenem Laert. lib. ix, $44; etCicer. de Divin. lib. 
n, pag. 4905 ei lib. 1de Nat. Deor. cap. 12. Davis. 

it ipse naturam, Sc. Deum esse loquitur. LiwpNER. 

Deos aut oiiosos fingit , aut nullos. Sic loquitur Mi- 
nucius, quia qui Provideutiam tollit, Dei existentiam 
negare censendus est; nam, ut eleganter S lvianus 
de Gubern. Dei lib. ww, pag. 116 : Qui nihil aspici a 
Deo affirmant , prope est wt. cui. aspectum. adimunt , 
etiam substantiam tollant ; οἱ hine. F.cium, ut non- 
nullis videretur Epicurum, ne iu offensionem — Athe- 
niensium caderet , verbis reliquisse deos , resustulisse, 
teste Cicerone de N. D. lib. 1, c. 50 : ideoque illum 
ἀθεότητος insimularunt. ZElianus V. H. lib. m, cap. 24, 
et Theophilus ad Autolyc. lib. m, pag. 1291. Davis. 

Aristoteles Ponticus variat, alias mundo, alias 
menti divine tribuens principatum. Hxc verba sunt 
purun putuui glossema. Meuns. 

Mentem , modo animum. Houm, legit, mentci modo 
εἰ animum, sed wihil opus. Debebat esse, modo 
mentem, modo animum. Scd. sipius noster vocabu- 
lum, quod ter erat ponendum, semel omittit: 
cap. 8, tam vetustam , utilem , tam salubrem. Vel, si 
quid mutandum est, mallem, mentem modo, modo 
animum. Nec audiendus Davi-ius, qui ad Cicer. de 
IN. D. 1, 14, legendum ceusebat , C. enim mundum, 
moro animum. LINDNER. 

Disseruit. Lege disserit ; nam verba presentis tem- 
poris antecedunt et subsequuntur. Davis. 

Vim divinum. M. e. vim, scilicet divinam, Deum 
. esse, credit. LINDNER. 

Disciplina exponendi. Peregrina hzc verba latinis 
auribus censet Heum. : ideoque rescribit , licet dubi- 
tauter : Babylonio enim Diogeno, discipulo ejus placet 
id disserenii , etc., sed habemus disciplinam dicendi , 
Cicero Orat. pro Archia 1, 2, Disciplinam capessenda: 
feipublice. Id. pro Sextio cap. 6 : [utelligendi disci- 


plinam, Idem in Orat. 71 : Est mihi disciplina , idem 
est ac. doceo, proliteor. Ut disciplina dicendi est 
rethorica , ita dicere possum , est mihi disciplina di- 
cendi , h. e. dico vel proliteor rhetorie:sm ; est mihi 
disciplina capessend:e reip. h. e. capesso remp. vel 
profiteor politicam ; est mihi disciplina intelligendi, 
h. e. intelligo s. intellectum prieceptis acuo, vel lo- 
gicaim profiteor; sic est mihi disciplina exponcndi 
et disserendi, h. e. expono et dissero, vel profiteor 
doctrinam qu;e disserit. de ratione dcorum ad phy- 
siologiam traducenda. LiNDNER. 


Celerarum rerum, ms. : unde Meursius reponit 
certarum rerum. Nee. minus errant Fulv. Ursinus et 
Chr. Cellarius, quibus placuit lioc genus. reru. esse, 
etc. : nulla euim necessitate coacti vocem commodam 
omisere. Davis. ex codicis cetera (um, facit cetera 
tantum. Ghowov. 


Aristo Chius. Romana in editione est Aristo Stoicus. 
Quaedam edit. habent Aristo Chius Stoicus. Sed 
omitti debuisse verhum postremum, ex vero judicat 
Lud. Carrio, Emend. lib. i, cap. 18. Πευμ. — Quod 
Minucius Aristo Chio, id Cicero tribuit Aristoni , in - 
quit Elmenh., qui incogitantia lapsusest ; Aristoenim 
non est, vel dat. vel abl., sed est nominativus. Conf. 
Baelii Diction. sub voce Anisro.. LiNDNER. 


Et rebus ipsis. ἢ. e. quod ad res ipsas attinet, 
quos ablativos, cum ἃ pr:epositione de derivaret 
Meursius, non dubitavit emendare ; et rebus ipsis et 
hominibus , pro nominibus ΠΙΝΌΝΕΆ. — Et rebus ipsis 
et nominibus, Vult Minucius Platonem non. vero tan- 
tum nomine, sed et rectis attributis summum Numen 
insigniisse, quum Deum factorem parentemque om- 
nium praedicat. Videsis iuter alios Clementem, He- 
cognit. lib. vin, cap. 20. Davis. 


Ipso suo nomine. Oratio ccelestis est Christiana. En. 
Lucp. —QuiaCiceroDeum nominari omnino negat posse, 
et Apuleius l|. 1 de Dogmat. Plat. Deum carere no- 
mine ai, Exinde DBulierius luce clarius apparero 
credit legendum esse in Nostro : ipse sine nomine. 
Contra quam emendationem, lectionem receptam 
defendens Clericus in Biblioth. anc. et mod. 1. xv1, 

ag. 225, ait Minucium uihil asserere quod placitis 
"jus philosophi principalis adversetur. Qui Deum, 
ipso suo nomine mundi parentem profitetur, Deum 
nomen habere negat. Parens enim mundi non est 
nomen , siquidem Plato in Timeo ipse Deum πατέρα 
τοῦδε τοῦ παντὸς VOCat, salva propositione illa qua Deo 
noinen esse negat. L'NDNER. : 


397 


OCTA VIUS. 


298 


(xv) Eadem fereet ista quze nostra sun! nam et Deum A designasse nominibus ; ut quivis arbitretur, aut nunc 


novimus et parentem omnium dicimus , et numquam 
publice, nisi interrogati, pridicamus. 


CAPUT XX. 


. AncuuENTUM. —()tod εἰ Providentia mundus regitur et 
unius Dei nuiu gubernetur, non nos. debet antiquitas 
imperita rapere ad mutui. consensus errorem; qug 
nimirum fabellis suis delectata, ridiculas traditiones 
invexit. Nec minus evidenter ostenditur. insulsum 
impiumque semper (uisse deorum cultum , dum mor- 
talium antiquissimi suos reges, duces inclytos artium- 
que inventores , ob preclara illorum facinora, non 
secus ac deos venerati sunt. 


Expo-ui opiniones omnium ferme philosophorum, 


Christianos philosophos esse , aut philosophos fuisse 
jam tunc Christianos, Quod si Providentia mundus 
regitur et unius Dei nutu gubernatur, non nos debet 
antiquitas imperitorum, fabellis suia delectata vcl 
capia, ad errorem mutui rapere consensus; quum 
philosophorum suorwm sententiis refellatur, qui. 
bus et rationis et vetustatis adsistit auctoritas. 
Majoribus enim nostris tam facilis in mendaciis 
fides fuit, ut temere crediderint etiam alia mons- 
truosa mira miracula : Scyllam mnltiplicem, Chi- 
meram multiformew, et Hydram felicibus vulneribus 
renascentem, et Centauros, equos snis hominibus 
implexos ; et quidquid fam: licet fingere, illis ** erat 
libenter audire. Quid? illas aniles fabulas, de homi- 


quibus illustrior gloria est Deum unum multis licet B nibus aves et feras, homines et de hominibus arbo- 
VARIORUM NOTE. 


Eadem fere εἰ ista. Sic et habet Romana editio. 
Fulv. Ursinus non habebat cur ita refiugeret : Eadem 
fere ista , quee et nostra sunt. Meu. 

CAP. XX. — Deum unum... nominibus. Hxc verba 
glossematis suspecta habet Cel. Heumannus ; sed bene 
eoh:erent, si interpreteris, eos scilicet Deum unum, 
licet. multis nominibus, designasse Eodem modo 
explicabaimus verba. hujus capitis : Eadem fere Chry- 
sippus, vim scilicet divinam, etc. Lactant, 1, 5 : Sive 
enim nalura, sive ther, sive ralio, sive mens, sive fata- 
lis necessitas , sive divina lex, sive quid aliud dixeris , 
idem est quod a nobis dicitur Deus. Nec obstat appel- 
lationum diversitas, quum ipsa significatione ad unum 
omnia revolvantur. |l:NDNER 

Antiquitas imperitorwn. Interpretes, quod sciam, 
tautum sou omnes, hiec ita vertunt, ut. vox impe- 
ritorum absit, adsit, parum referat. Sic Gallicus : 
Nous ne devous point. nous. laisser emporter aux (ables 
de l'antiquité. Ai vero neutiquam ea vox erat negli- 

enda Disunguit enim Octavius inter. antiquitotein 
imperitorum οἱ peritorum, sive philosophorum, id 
agens ut deceat, ab iis qui, pra'judicata quadam 
opinione, autiquitatem temere sectentur,. philoso- 
phos potius quam imperitos esse audiendos, quoniam 
utrique parti vetustatis ex cquo assistat. auctoritas , 
illi insuper rationis. LiNDNER. 


Deleciauta. vel. capta. Gaudere et capi ita. conjungit 
Tullius Fam. vi, ep. 1: Tu, pro tua prudentia, quibus 
rebus gaudeit qu bus capiatur Cesar, tenes. Multum 
autem Noster in jungendis synonymis , qualia subli- 
mior et altior, figmenta. οἱ mendacia, defendere et 
(ueri , errare εἰ (ulli. capp. 19, 22. 28, 22, et alibi. 
Sapius porro syuonyma ejusmodi copulantur con- 
juuctione vel pro et. Sulp. Severus, Hist. Sacr. n, 15: 


Satis se Domino ob peccata vel crimina dedisse. pgna- D 


rum, ubi plura cumulamus. Conf. qux supra ad 
cap. virt. Jam vero nihil erat cur Davisius i«ta delec- 
tata vel proscriberet, taniumque legeret, fabellis suis 
capta. lumerito enim causatur quod de fabularun 
delectatione vel suavitate hic non sit agendi locus. 
Delectari enim fabulis qualibuscumque, sensu hic 
percowmodo dicimur, si faciles lis aures pr:ebea- 
mus, magnique illas faciamus. Similiter multitudo 
deorum delectare dicitur apud. Lactant. 1, 7, atque 
infra , eap. 22, dulcia figmenta ac mendacia. dicuntur, 

uibus capi se facile patiantur homines. Conf. Cicer. 
de Divin, 1, 5b Work. 

Monstruosa scripsisse 5806 librarios pro monstrosa, 
secutos enuntiatonem vulgi, docet. Heuinanus ad 
Lactant. i, 20. et iw, 15. Sed jan. annotavit Büue- 
mannus, Sclieffero, Heiusio, Guesio, Burimanuo. rec. 
tius in prosa monsiruosis, quam monstrosus, quod 
poetis magis (amiiliare. Mira. miracula dici posse ex 


ParnRorL. Ill. 


fragmento Varronis, quod citat Nonius, probat Gro- 
novius : Eodem conjecisse mira miracula: nescio qua. 
Ad emendationes quod. attinet, Meursius vult mon- 
siruosa miracula; Her»ldus monstruosa, mira, miracula; 
Davisius dira miracula; Cellarius οἱ Heun., mon- 
sirosa miracula; Grunerus, alia monstruosa, mira 
miracula. LiwpNER. — Mira miracula. Nihil mutan- 
dum. Est lusus in verbis, ut supra  miserentur 
miseri, et mori post mortem. GRUNER., ]. c., pag. 
226.— Sic et Davisius in secunda edit., ubi quoque 
similibus locutionibus usos esse veteres observat. 
Apuleius Metam., lib. 1, p. 15, et lib. u, pag. 185, 
gratas gratius dixit. Ausonius Epigr. 20 : Poture im- 
mixium sueta merumque merum ; etc. Vide superius ad 
linem cap. 8 annotata. GaLLAND. 

Equos suis. hominibus. Frustra est vir eruditus J. 
Woverus, qui reponendum conjecit equos semiliomini- 
bus implexzos; nam retinenda. est. vulgata lectio. Ar- 
nobius, lib. 1, juxia tinem : /psius mortis. extinctor 
hominem suum permiserit interfici. De hujusce pro- 
uomünis vi et potestate adeundus est J. F. Grono- 
vius, Observ. lib. 1, cap. 11. Davis. 

Licet. Haud dubie rescribendum libet. ξυμ. 

lllis erat libenter audire. Ita Germ. : ΕΒ warihncn 
Ποὺ D hoeren, bh. e. libenter audiebant. Propertius Ι, 

Ne tibi sit duro montes et frigida saxa, 
Galle, nec expertes semper adire lacus. 


Ubi ne tibi sit adire est ne adeas, ne velis adire, wbi 
videatur Passeratius, in notis, Adeoque non eratcur 
Heum. rescriberet : Alis erat libentibus audire. LiNpNER. 

De hominibus aves. Pro ex hominibus, Tertulliani 
est lic stylus: id quod observavi ad Lactantii v, 9. 
Sanissima igitur est. haec scriptura, contra quam 
sentit. anonymus quidam in Obs. crit. Brit. et Bat., 
vol. 1, p. 29. Hguu.— De hominibus aves, et feras ho- 
mines. Editio Woweri, de hominibus: aves. et de feris 
homines. Paulo quidem melius ; aliquid tamen deesse 
ceuseo : hoc enim inodo homioum in feras metamor- 
pliosin non memorat Minucius. ltaque rescribeudum 
puto : De hominibus aves εἰ feras, de feris homines, 
et de hominibus arbores atque flores? Clemens feco- 
gnit. lib. x, cap. 26 : Ez hominibus aiunt stellas 
fieri, et arbores, et animalia, et aves, fontesque ac flu- 
vios. l'Avis. 

Aves et feras. In ms. est et. feras homines. Ecquis 
vero, vel a me non monitus, non videt τὸ homines 
turpissimum esse glos-eia. Binas enim classes consti- 
tuit Muiucius earum rerum in quas homines forma- 
tos esse fabulze ferant, alteram animataruim, scilicet 
avium atque ferarum, inanimatarum alteram, scilicet 
arborum atque florum. Wowerus aliis aperte, Gro- 
novio dubie asseutiente, ediderat, de hominibus aves, 


10 


299 


MARCI MINUCII FELICIS 


res atque flores : αι Ὁ si essent. facta, fierent; quia A 


fieri non possuut, ideo nec facta sunt. Similiter. vero, 
ac erga deos : uoque majores nostri improvidi, creduli, 
rudi simplicitate crediderunt : dum reges suos colunt 
religiose, dum defunctos eos desiderant in imaginibus 
videre, dum gestiunt eorum memorias in s!atui* deti- 
nere, sacra facta sunt 16 fuerant ad-umpta. solatia. 
Denique, et antequam commerciis orbis pateret, et 
antequam gentes ritus 5105 moresque iniscerent, una- 
qu:eque natio conditorem suum, aut ducem inclytum, 
aut reginam pudicam sexu suo fortiorem, aut 
alicujus muneris vel arlis repertorem venerabatur , 
ut civem bonz memori;e. Sic et defunctis premium 
et futuris dabatur exemplum. 
CAPUT XXI. 


300 


confirmat. Octavius Evhemeri, Prodici, Perses et 
Alexandri Mugni testimonio, a quibus deorum patria, 
natales , | sepulchra. recensentur. Exponit preterea 
deorum tristes exitus, fata et funera. Δα hec ineptas 
pulidusque nugas videt, quas de suorum deorum 
[orma et figura ethnici venditant. 


Lege Stoicorum scripta vel scripta sapientium, ea- 
dem mecum recognosces. Ob merita virtutis aut mu- 
neris deos habitos. Erueret [ impr. Evhemerus] exse- 
quitur, et eorum natales, patrias, sepulchra dinume- 
rat et per provincias moustrat : dieta [impr. Dictei] 
Jovis οἱ Apollinis Delphicie [ impr. Delphici ], 
et l'arie [impr. Pharix] lsidis, et Cereris Eleu- 
siniw. Prodigiis [wnpr. Prodicus] assumptos in 


ARGUMENTUM. — Moriales in deos (fuisse assumptos B deos loquitur, qui errando inventis novis utili- 


VARIORUM NOTE. 


el de [eris homines. Male.Schefferus, de hominibus aves 
et feras omnes esse de hominibus. Pessime vero, mea 
quidem sententia. LivpsEn. 2l 

Quia fieri non possunt, Recte sic in. ms. codicc. 
Plures ita ediderant. pessime: Que si essent. facta, 
fierent, qua fieri non. possunt : ideo nec. facta. sunt. 
fllud addo, breviter dictum esse fierent, pro nuuc 
eliam fierent, et quia [ieri non possunt pro quia nostro 
tempore [ieri non possunt. Caeterum, quid sentiendum 
sit de hae Minucii. argumentatione, dixi in Pociles, 
tom. i, pag. 282. HE. 

Similiter ac vero erga deosquoque. Gerade so, wie sic 
auchiin Ausehung der Goetter., etc. Di ms. voce- sunt 
trauspositze, similiter ac vero. Quod eum sit alienum ab 
usu lingue, Bugiltius interpunxit. Similiter ac. vero. 
Wow et Elnenh. ediderunt : similiter «ro erga deos, 
omissa particula ac ; Gronovius, inepte, simili vera- 
tro ; Schefferus, siniliter ac vere; Meunannus, siwili 
errore, Nulla ex his emendatioribus videtur. verum 
nobis sistere. Minucium. Similiter vero est similiter 
sane. Cicero ad Quint. frat. Y, 1: Tibi et fuit hoc sem- 
per facillimum, et vero esse debuit. Sequitur ac. post 
similiter apud Ciceronem de Nat. Deor. t|, 5 : Tu au 
tem qui id queris. similiter facis ac si me roges.LiNDNER. 

IH providi, creduli. Talia asyndeta notavimus supra 
aliquoties. Heum. legit iinprovide creduli, ut. supra 
cap. 14 : incaute. creduli. LixpxER. 

Rudi simplicitate credideruut.. Meumannus mavult 
rudi simplicitati, h. e. veveribus, magua simplicitate et 
imperitia couspicuis. Sed quinam sunt veteres illi sin- 
plices respectu majorum, uiSi majores ipsi? et lii non 
rudi simplicitati erediderunt, quia majoribus ità veteres 
essent pr:eponendi, sed ex rudi sinplicitate. LiNbNER. 

Memorias in statuis. Primo. ità. pro edito. instan- 
tius rescripsit Lud. Carrio Emend. lib. n, cap. 18. 
Legi vero etia: in 115. in statuis, docet. Heraldus, 
Pro meinorias le:it memoriam. deum. LixpxER. 

Denique et. Sic edidi, secutus lHeraldum ci Rigal- 
tium ; unde opinor ita in ms. exstare, quum cietere 
editiones delest secundam — voculam sine — caus, 

GRoxov. 

Sexu suo fortiorem. Decipi enim facile possunt, ut 
ait Ovidius, fJeroid. n, 65 : 

Fallere credentem, nou est operosa, puellam, 

Gloria. 
Item : 
Sum decepta tuis et amans et femina verbis. 


Que se ergo decipi non patiebatur, sexu. suo erat 
[ortior. Vlemn. rescribit sexuve suo. LiNbNER. 

Cav. XXI. — Lege Stoicorum scripta. Lege est im- 
peraiivus. Quod me mouentem si quis forte miretur, 
sciat in Indice. Cellariano hiec verba legi sub titulo 
Lex Stoicorum scripta. LINDNER. 


C 


Vel scripta sapientium. las voces delendss censuit 
Cellarius. Alii reponunt : Lege historicorum scripta , 
vel scripta. sapienti m, Sed. nihil inutandum : nam 
apud optimos auctores speciei genusapponitur. Ovid. 
Metam. v, : 


Daulia Threicio, Plioc:eaque milite rura, 


quim. Daulis. oppidum sit Phocidos. Davis. — 
Ad Stoicorum — jaciantiam — pertinet. quod. titulum 
sapientium 5.8) vel in. primis vindicaverunt, quod 
vel leviter in. Senece -criptis. vers.tum nou. fa- 
git. Napientes igilur xac ἐξοχὴν sunt Stoici. Ecquur 
vero Stoicorum mentio pr.ccessit? an ut. speciei ap- 
ponatur genus? Non puto. Quid. izritur?  Historico- 
rim, non. Stoicorum legendum esse. Idque probatur, 
15. quod etiam in. Hieronymi quodam loco librarios 
Scripsisse Stoicorum , alios. fiistoricorum , obse: vavit 
Hemnanuns; Pociles t. n, pig. 544; 2» quod La- 
etantius similiter loquitur, v, 4 : Oportebat prius hu- 
mana testimoma afferri, id est pl.losophorum et hi- 
storicorum ; 9? quod Minucius ctiam revera. testimo- 
nia Stoicorum et historicorum attulit. Ad. sapientes 
refernntur Enhemeros, Prodicus, Pers;eus ; ad hii-to- 
"160. Alexauder M., Nepos, Cas-ius, Th4llas et Dio- 
dorus ; 4» quod glossa Sroicorum. vocem historicorum 
pellere faeile potuit, quia. descriptores uon. animad- 
vertebani: vel. positum esse. adversative, ut cap. r. 
Gronovius Minucium vel scita sapientium edidisse pu- 
tat. LiNpNER. 

Ob merita virtutis aut muneris deos habitos, Erue - 
ret, ct. Locus ab. interpunctioue laborat, et. sic 
distinzuendus est : recognosces. Οὐ merita deos habi- 
(05 l5uliemerus exscquitur,et , eic. Ive enim prie-iitit 
antiquus. ille seriptor.. Cicero de IN. D. lib. 1, cap. 


D 42: Qui aut. fortes aut claros aut potentes viros trudunt 


post ortem. ad deos pervenisse, nonne. erpertes sunt 
religionem omuium ? qug ratio maxime tractata ab Eu- 
hemero est. Adisis Lactant. de [ra Dei cap. 2. Vide 
et lib. 1. Div. [nst. cap. 11. Davis. 

l'rodigiis. Unde Des. ller.Idus reponit Posidippus ; 
sed optime restituit Nic. ligaliius ex Ciceronis N. D. 
lib.i, cap 42: Quid, inquit. ille, Prodicus Chius? 
qui ea que prodesseut liominum vit , deorum. in mu- 
mero habita esse dixit. Ubi leg.-ndum, quid Prodicus 
Ceus ? Suid.s Πρόδικος Keio; ἀτὸ Ke/o τοῦ ννσου. Pas- 
sim etiam apud Plone Reoc vocatur. Erasmus la- 
men in Adagiis et ἢ. Mb. Fabricius Bibl. Grec. lib. 
n, cap. 18, liue sophistam falso Caium appellant ; 
licet hic eju-dem. lib. xxiu. cap. 44, recte. Ceiin 
Sstituat. DAvis, — Neque adeo ext audiendus Sevinus, 
qui in. Commentariis Academic Inscriptionum regie 
t. vin, pag. 2, vult prodigiis mutari in prodit. is, 

Πευμ. 
Novis [[rugibus]. Dele frugibus, quod nec est in edie 


901 


OCTAVIUS. 


502 


tati hominum profuere. In eamdem sententiam et A tum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum : illi 


Perszus philosophatur, et annectit inventas fruges et 
frugum ipsarurm repertores iisdem nominibus , ut co- 
micus sermo est, Venerem 39 sine Libero et Cerere fri- 
gere. Alexander ille Magnus, Macedo, insigni volumine 
ad matrem suam scripsit, metu sux potestatis prodi- 


Vulcanum facit omnium principem, ct postea. Jovis 
gentem ct despicis Isidis ad hiruudinem, sistrum, 
Οἱ adspersis membris inanem (xvi) tui Serapidis sive 
Osiridis tumulum. Considera denique sacra ipsa et 
ipsa mysteria , invenies exitus tristes, fata οἱ funera, 


VARIORUM NOTAE. 


uone Romana, si Wowero credimus ; qui el per- 
commode producit illud Plinii : Singula quosdam 
inventa numero deorum «ddidere. Delevit vero et 
Fulv: Ursinus frugibus. MEM. 


Alexander ille Magnus, Macedo. Wowero ultimum 
liorum verborum videbatur abjectitium , mihi penul- 
timum. Non enim laudare Alexandrum illum volebat 
Noster, sed ab aliis Alexandris d'sceruere. Hguu. — 
Alexander ille Magnus, Macedo. Statuunt Nic. Rigal- 
tius, eumque secutus Chr. Cellarius, lap-un | esse 
Minucium, et Alexandrum non Magnum, sed Πολυίστορα 
intelligi dehere. Athenagoras tamen Legat. pro Christ. 
cap. 24: Ηρόδοτος μὲν οὖν, inquit, xai Αλέξανξρος ὁ τοὺ 
Φιλίππου. ἐν τῇ πρὸς τὴν μητέρα ἐπιστολὴ..,.. φασὶ παρ᾽ 
ἐχείνων ( ἱερέων) ἀν prov; αὐτοὺς γενέσθκι μαθεῖν. SiC οἱ 
Augustinus C, D. lih. vin, cap. ὅ et 27. Ac sane ina- 
nem esse prorsus hanc. d»ctorum virorum suspicio- 
nem multis rationihus ostendit optimus et eruditissi - 
mus pr:»ssl Joan. Fellus ad Cypriani de Idol Van. 
pag. 12 ed. Oxon. Davis. — Eam tamen Alexandri 
Magni epistolam suppositam esse omni ope contendit 
dociiss, vir Sablonsky, Pantheon Z£gypt.. Prolegom. 
15,16. Vide qu:e ad Tert. Apolog. annotavimus. Epp. 


lilic Vulcanum. Ms. reg. illi. En. et RicaLT. — 
Quid ergo? an Heraldus οἱ Rigaltius ita speriunt co- 
dicem ms., ut quod ipsi in eo viderunt repudient ὃ 
Indicarunt vero id propter Ursinum qui. edidit ille, 
ipsi in pejus elabentes : an vero ignor»runt yi: Plauto 
3€ Terentio tam studiose eam. particulam esse anno- 
tatam isto. sensu, ut. dum . illi sedeo? Non dubitavi 
ergo restituere Minucio quod ipsius est ; nam scio ita 
legi in unico libro. Gaovov. — [llic recte rescripsit 
Rigaltius pro ms. illi. Intra cap. 92: /llic obiit, 
illic lios habuit. MEuw.—Uranum. Ya re-cribere nul- 
lus dubitavi pro eo quod est in vulg itis (:1quie etiam 
in unico ms. reg. Epp.) Vulcanum. Eo Lactan'ium de 
eodem argumento diserentem, 1, 15 : Ennius quidem in 
Euhemero non primum dicit. reguasse Saturnum, sed 
Uranum patrem. Cui quamquam plures essent filii, ex 
iis tamen non nisi Croni f. Saturni mentionem facit, 
et, oinissis Saturni filiis, solam Jovis gentem com- 
memorat. Sic omuia facillima. Quam contorta vero 
emendatio Heumanni : illi Vulcanum facit. Lemnio- 
rum principem, Vesta et Jove genitum. LixbNER. 


Despicis. Ordinem dis, utationis paginarum aliquot 
in codice permutatione , sive alio. casu, esse inter- 
Tuptum equidem pro certo credo. lBestituendum, 
ni«i partium luxatartim dispositione, posse non puto. 
Mihi cofiwrere verba Minncii 1a videntur, cap. XXI, 
4 : lHllic Vulcanum facit omnium principem et postea 
Joris gentem. Saturnum. euim. principem liujus. gene- 
ris et examinis, eic. Cap 22 usque ad cap. 25: 
Unde  mani[estum est. homines illos fuisse quos et na- 
tos legimus et mortuos scimus. Dispice Isidis ad hirun- 
diuem sistrum , scilicet et reperies eos quos nalos legi- 
tius, moriuos eliam esse Cap. 21, usque ad esp. 25, 
el in tisdem opinionibus miseri consenescunt , quum ait 
veritas obviu, sed requirentibus. Quis ergo dubitat, etc. 
cap. 25. Conferatur etiam Dispositio quam hnic. operi 
priemisi. LixpxEn. — Non dispice, sed dispicis. in ms. 
apertissime legi testis est Dhigaltius, qui et. interpre- 
lari conatur: id quod et facit pro sua codicis ms. su- 
perstitiosa veneratione Jac. Gronovius. Verum recte 
durissimam et maxinie contortam vocat hanc .inter- 
pretationem Davisius, qui, duce Salmasio, ita censet 


B 


D 


rescribendum, Respicesis Isidis ad hirundinem sistrum. 
At nec hzc oratio est fluida et concinna. Deterior vero 
est illa correctio quam in secund «sua editione protu- 
lit : Hidet spicas 15idis ac hirundinem. Nec probare pos- 
sum W.weri conjecturam. iu annotatione ad Sidonii 
Apollinaris lib. n, Ep. 9, pay. 418, re-cribentis dis- 
picis, qui sit genitivus ἃ disper. Que. hariolatus est 
in Obs. misc. crit. t. 1. pag. 94. seqq; t. 1v, pag. 442, 
quidam Britannie criticus, ea quidem mili non pla- 
cere fiteor; immo dubito an ullisint placitura. Puta- 
bat. ille Minueii verba. et de spicis. [sidis posse cuin 
superioribus cohierere, ut supponatur antecedens ver- 
bum, facit, hie subintelligi pro agit. Lib, — Ignos- 
cet etiam, spero, Elsnerus, vir singulari iugenio doc- 
trinaque florens, fatenti mihi nec suarum conjectura 
rum unam mihi videri felicem. llic iu Schediasmate 
critico , au. 174& edito, cap. 11, p. 111, -qq., vel ita 
cum nounullis legi oportere censet : Despice Isidis ad 
hirundinem sistrum ; vel ita. Despice Jsidis hirundinum 
sistrum. luterpretatur etiam, pag. 114. hoc. despice 
per aspice obiter, aut cum. contemptu. Cum vero. ad 
hirundinem dici putat pro ad similitudinem hirundinis, 
werito, per genium latin:e lingue. ita. loqui licere, 
negat cibicus quidam in Novis. litierariis, Hamburgi 
an. 1714 editis, pag. 8 Optimus mi ii. μάντις esse 
videtur δ. Huberus, B sileeusis juris doctor. idemque 
vir eriticie. artis peritissimus. Ilic, cum aliquot aunos 


C in acedemia Goettingeusi versaretur, privato in ser- 


mone ita refingebat liec verba : Aspice Jsidis ac Auu- 
bidis sistrum. Anubidem constat lsidis. luisse filium. 
llEUM. — Ego vero retineo lectionem C-larianam, 
eamque explico: Dispice, h. e. considera lsidis sistrum 
ad (i... e. justa) hirundinem. Isis enim. depingebatur 
cum hirundineavicula et sistro. Erat vero, ut sistrum 
instrumeutum ita hirundo. animal querulum οἱ luc- 
tibus aptum. Unde facile ad funera et fata licet. col - 
ligere. Tertullianus Apog. cap., 45 : Dispice Lentu- 
lorum οἱ [losiliorum. venustaies, eic. LixpNER. — 
Alii, pro libitu suo hinc inde lacerum lorum dis- 
ttrbantes, in alias abiere sententias, unde tantum 
SiL. satis novissima indigitare tentamenta , editoris 
neuipe Lugdunensis, cui liec forsan arrideant : Dispi- 
ce Isidis ab hirundine sistrum... vel : Vide spicas Isidis 
horridule sistrum, vel si melius placet : Spicam Isidis 
hordeaceam et sistrum, vel demum (parce, lector) : De 
aspide Isidis 1. ad arisonum sistrum. 


Claudite jam rivos, pueri ! Epp. 


Et aspersis. Lego et dispersis. Apponam Lycopliro- 
nis scholiast:e verba, a quibus non parui lucis. huic 
10co : ὄτιρις ὁ χαὶ Διόνυσος,, βατι)εὺ; ὑπάρχω» Αἰγύπτου 
ὑπὸ Τυρῶνος τοῦ ἀδεγφοῦ «οἱ τῶν συνωμοτῶν μεληδὸν κατε- 
τιύθης καὶ ἐξετέθη σοι )οαχοῦ. Ἰσὼ δὲ ἡ καὶ Δημητρα. ἡυπὰ 
Διονύσου μετὰ Ὥρου τοῦ ὑτοὔ τὸν Τυρῶνα καὶ πάντας τοὺς σὺ» 
ἐχκείνον φονεῖς ἀνειρεῖ" τὰ δὲ τοῦ Διονύσου μίρη καὶ μόρια σὺν 
λέξασα, ἑκάστω ναὸν καὶ tpa ὠκοδομητον. Aliorum: auc- 
torum loca , qua abunde, adscribere supersedeo, 

MEcUns. 

Tui Serapidis. Hic rursus per derisum objicit Oc- 
tavius Cieeilio, quod simulacro Serapidis, obviain sibi 
notato, manum ori adinovisset, osculum labiis imprese 
Sissel, quod est, adorasset. liGALT. —— — 

Fata et funera. [ta est in ms. Jul. Firmicus de Er- 
vore prof. Rel., yag. 408 : Sed in his funeribus et [nc- 
tibus, que vere sunt (unera qua facta. sunt ; uhi lego 
facta. sunt, Heumannus legit et (eda funera. LiNUNER. 


905 


MARCI MINUCII FELICIS 


904 


ct luctus atque planctus miserorum deorum. Isis per- A Dyudima, pudet dicere, 40:5 adulterum suum  infeli- 


ditum filium cum Cynocephalo suo et calvis sa- 
cerdotibus luget , plangit, inquirit, et Isíiaci miseri 
c:dunt pectora, et dolorem  infelicissimae matris 
imitantur : mox, invento parvulo, gaudet Isis, exsul - 
tant sacerdotes, Cynocephalus inventor gloriatur : 
nec desinunt annis omnibus vel perdere quod inve- 
niunt, vel invenire quod perdunt. Nonne ridiculum 
est vel lugere quod colas, vel colere quod lugeas? 
Juec tamen Egyptia quondam, nunc et sacra Romana 
sunt. Ceres facibus accensis, et serpente cireumdata, 
errore subreptam et corruptam Liberam auxia et 
sollicita vestigat. {πὲ sunt £leusina. Et qux Jovis 
sacra sunt? Nuitrix capella est, ct avido patri subtra- 
hitur infans, ne voretur ; et Corybantum cymbalis , 


citer placitum , quoniam et ipsa deformis et vetula, ut 
multorum *? deorum mater, ad. stuprum inlicere non 
poterat, exsecuit, ut deum scilicet faceret eunuchum. 
Propter hanc fabulam Galli eam et semiviri sui corpo- 
ris supplicio colunt. lHzcjam non sunt sacra ; tormenta 
sunt. Quid form;e ipsze et habitus? Nonne arguunt 
ludibria et decora [impr. dedecora] deorum vestrorum? 
Vulcanus claudus deus et debilis; (xvi) Apollo tot 
selatibus levis; sculapius bene barbatus, etsi semper 
adolescentis Apolliuis fllius ; Neptunus glaucis oculis, 
Minerva czsiis, bubulis Juno, pedibus Mercurius alatis, 
Pan ungulatis, Saturnus. compeditis ; (xvii) Janus 
vero frontes duas gestat, quasi ut aversus incedat. 


ne pater audiat vagilus, tinnitus eliditur. Cybele B Diana iuterim est alte succincta venatrix; et. Ephe:ia 


VARIORUM NOTAE. 


Calvis sacerdotibus. Elegans lectio, quam ms. rc- 
gius repr:sentat. Ante in omnibus editionibus, et 
aliis sacerdotibus. I-idis sacerdotes. caput rasis*e. no- 
tum est, etnos plura obser abamus in juvenilihus 
nostris ad Martialem Epigr. 29 lib. xn, in hzc verba : 


Linigeri fugiunt calvi, sistrataque turba. 


Artemidorus 1, 93 : Ξυρᾶσθοι δὲ δοχεῖν τὴν χεραλὴν ὅλην, 
πλὴν Αἰγυπτίων ἱερεῦσι xai γελωτοποιοῖς, καὶ roig ἐξ ἔθους 
ἔχουσι ξυρᾶτθοαι, ἀγαθὸν, πᾶσι δὲ τοὶς ἄλλοις πονηρόν. 
Prudentius lib. contra Symmachum priore : 


Isidis amissum semyer plangentis Osirim 
Mitmica rideudaque suis solemnia cavis 


Cynocephalus. Qui et Anubis. Mercurius, ut Plutar- 
chus de lside. 15 cultus Zgyptiis canina facie. Apu- 
Jeius : Attollens. canis cervices. arduas Anubis, lava 
caduceum gerens. WowERUS. 

Haec tamen /gyptia quondam. luta Jac. Ouzelius 
nibil obstare quominus dicatur Minucium eo respi- 
ecre, quod, sicut /Egyptii lsidem, ita Romani iisdem 
ferre solemnibus et ceremoniis Cybelen coluerint : qua 
in re multum fallitar vir erudi us: moris enim fuit 
Romanis uullos deos , nisi publice adscitos, colere. 
Vide doct. virum J. Clericum ad Ped nis Albinovani 
Iileg. 1, 94. Hinc Pisone et Gabinio coss. [sidis sacra 
Roma sunt expulsa, que tamen popu'us superstitiosus 
postea recepit. Tertullianus iu Apolog. cap. 6 : Sera- 
pidem et 1sidem et Harpocratem cum suo Cynocephialo, 
Capitolio prohibitos, id esi curia deorum pulsos, Piso 
el. Gabinius coss. non utique Christiani, eversis etiam 
uris eorum. abdicaverunt. His vos restitutis summam 
majestatem. contulisiis. Vide et eumdem ad. Nationes 
lib. 1. c. 10. Arnobius lib. v, nag. 95 : Vos AEgyptia- 


HeRALD. 


ca numina, quibus Serapis atque | εἰς est nomen, non D 


rem, lib. iv, pag. 1281, ed. Lamb. : Haptam esse. [i- 
beram, quam eamdem Proserpinum vocant , ez Ennen- 
sium nemore. Ac de N. D. lib. n, cap. 294. : Quod. ex 
nobis nalos, liberos appellamus, idcirco Cerere naii, 
nominati sunt Liber et Libera, quod in Libera servant, 
in. Libero non item. Vide et Arnobium lib. v, pagg. 
171. 182. Davis. 

Et que. lta ws. et editio Romana. 

Tinnitus eliditur. lta esse in. ms. colligo ex silentio 
Heraldi, qui. si aliter legisset, locum intactum  haud- 
quaqu:m reliquisset. Interim Rigaltius ibi esse testa- 
tur initus eliditur : id quomodo conciliari queat, equi- 
dem non video ; video tameu ex initus facili negotio 
fieri posse tinnitus, quod probo. Ut. No«ter. dicit tín- 
nitum elidere , ità Celsus iv, &, dixit sibilum | elidere, 
et Plinius xi, 51, sonum elidere similem sternutamento. 
I5 vero tinnitus ideo Corybantum cymbalis elidebatur, 
ne pater audiret vagitus, i. 6. vagitum crebrum alque 
indesinen:em. Rigaltius mavult tntus eliditur; Wowe- 
rus tinnitus editur; Heumannus, vagitus tinnitu eliduur. 

LiNDNER 

Cybele. Dyndimena. H»c emendatio debetur. Cel. 
Heutnanno, czeris ἡ adhuc lucem. conspexerunt, 
longe pr:eferenda. Rigaltius Cybele Dyudima legi vo- 
lebat ; Davisius, Cybele Dyndimena ; Cellarius, Cybe- 
len Dyndimenam ; Meursio auctore, in. ms. est : Cy- 
brle Dyndima pudet dicere que, eic. LixpxER, — 
Cybele Dyndima. Τὰ Δίνδυμα. Nec fuit heic mutan- 
dum quidquam. Virgilius, ite per alta Dyndima. Ser- 
vius: Montes matris deum. Catullus dixit deam Didymi, 
sive Dindymi RicavT.. — Μ5. reprzsentat. Cybele 
Dindymena, uude «eit. editt. exhibent de Cybele Din - 
dymena. Joan. autem. Meursius reponendum censuit 
Cy belen Dindymenam, ac ita edidit. Chr. Cellarius. 

ihi vix dubium videtur quiu legi debeat Cybele Din- 


post Pisonem et Gabinium coss. in. numerum vestrorum. — dymena; ἃ mente euim quo agebantur, ita dicta sunt 


retulistis deorum. Huc respexisse Minucium luce me- 
ridiana cst clarius. Davis. 

Et serpente cireumdata. Codex. regius , affirmante 
Ileraldo, circumdata : sed prxstat circumlata. Ovidius 
Fastor. ιν, 491, de Cerere ; 


Frenatos curribus angues 
Junxit, et &quoreas sicca pererrat aquas 


Defendit ctiam hanc. scripturam Hieron. Alexan- 
der in  Explicatione antique  tabule — solis. effigie 
syinbolisque exsculpte, pag. 754 edititionis Grzviau:e, 
Quod Gronovius affert :nigma, nempe faces cireun- 
datas. serpente, non probat lectionem codicis ms. : 
nam, quia Ceres ineonumino non curru insidens re- 
praiesentatir, serpentes etiam juncta currui esse non 
possunt, sed. simpliciter faces circumdat: serpente 
efflct»» sunt. LINDNER. . 

,oLiteram. Sic vocabatur Proserpina. Cicero in Ver- 


Cybeles sacra. Davis. 
Et ipsa. Clare apparet, rescribendum ese ipsa et. 
EUM. 

Et semiviri. Qui, qu:eso, semiviri, prvter Gallos, 
Cybelewui sui corporis supplicio colebant? Nulli. Om- 
nino legendum : Galli eam semiviri, delecta con- 
juuctione, invexit librariorum stultitia. Davis. — 
Quid, si Minucius ἐμρατιχῶς conjunctiouem illam ad- 
diderit? 1n hanc "niunrum sententiam ; Galli usque 
adeo Cybelen colunt, ut etiam semiviri, sui corporis 
supplicio eam colant. 

Et dedecora. Vecte ita rescriptum pro ms. et decora. 
Ileum. Heraldus scriptumarbitratur ludibria dedecora, 

LixbNER. 

Quasi ut aversus. Ita est in cod.ms. etita eduerurt 
ea verba fleraldus, Rigaltius, Davisius, Gronovius , 
qui posterior tamen inesse iis vitii al-quid su-picatur, 
legendumque quasi wutracergua incedat, Sed eam cor- 


- 


505 


capitibus, et mult.s manibus horrifica. Quid ? ipse Ju- 
piter vester modo imberbis statuitur, modo barbatus 
locatur : et quum. Hammon dicitur, habet. cornua ; 
et quum Capitolinus, tuc. gerit fulmina; et quum 
Latiaris, cruore perfunditur ; et quum Feretrius, non 
aditur. (xix) Et, ne longius multos Joves oheam, tot 
sunt Jovis mons ra quot nomina. Erigone suspensa de 
laqueo est, nt Virgo inter astra, ignata. sit. Casto- 
res alternis moriuntur, ut vivant : ZEsculapius , ut 
in deum surgat, fulminatur :llercule$, ut hominem 
exuat, Henneis [υμίφ. OEteis] ignibus concrematur. 


OCTAVIUS. 
mammis multis et veribus exstructa ; et Trivia trinis À 


$06 
CAPUT XXII. 


ARGUMENTUM.— Has porro fabulas, ab imperitis homi- 
nibus primum traditas , alii deinceps celebrarunt, ac 
poeta polissimum, qui haud parum veritati sua aucto- 
ritate nocuerc; atque hujusmodi figmentis et mendaciis 
dulcioribus corrumpuntur | ingenia puerorum, qui 
proinde in iis miseri consenescunt, quum | alioquin sit 
obvia, sed requirentibus. 


(xx) tas fabulas et errores et ab imperitis parentibug 
discimus, et, quod est gravius, ipsis studiis et disci- 
plinis elaboramus, carminibus przecipue poetarum, qui 


VARIORUM NOTA:. 


rectionem probare non possum, utut eam. defendat B la tunc ; quie tamen neminem hoc loco magis offende- 


vir doctissimus in Ludibr. Malevola Clerici, pag. 47. 
Neque vero magis placet. Ursini, Woweri et "me: 
nhorsti conjectura, quasi et aversus. Cod. ms. lectio- 
nem. unice veram, tuetur Plauti locus Mercal. i, 4, 
90 : Serrum una mittit, qui olim a puero parvulo mihi 
padugogus fuerat, quasi ut mihi foret custos. Nam in 
li$ τὸ Νί παρέλκει πὶ τὸ quod non raro. Aversus autem 
idem est quod a tergo. Livius, xxxin, 8,940d cedeban- 
Iur aversi, Aur. Victor, Orig. gent. lfom, vi, 2, de Caco, 
Evandri servo : Recarani hospitis boves. surripuit, ac, 
ne quod esset indicium, aversos in speluncam attraxit. 
Duas frontes Jano dedisse veteres notum est. Ovid. 
Fast. 1, *9, "1 
Sitque quod a tergo, sitque quod ante videt. 
Causas cur bifrontem fluxerint veteres, allegant 
Vossius, de Orig. et progr. Idolol. 1,49; et Everli. Otto, 
de Tutela Viar. publ. part. à, c. 7, p. 126. GnuNER. 
— Addo Lactantiumn, in. 24 : Quid dicam de iis nescio 
qui, quum semel aberraverint, constanter. in. stultitia 
perseverant, nisi quod prudentes et scios mendacia de 
fendeuda suscipere, puto quasi ut ingenia sua. in malis 
rebus exerceant ; ubi conferatur Büncinanmnus. LiNDNER. 
Veribus. exstructa , alii leg. uberibus; nn est. hic 
sub-tantivum (quod ab omnibus est creditum ), «ed 
adjeciivum. Mammas uberes vocat Noster, que multo 
lacte plena sunt. : (quod. fortasse ex magnitud.ne ube- 
rum colhgere datur. licet alias ex. suammarum ma- 
gnitudine ad earum ubertatein minus recte colligitur, 
LixpoxgR. — Sic uber ager apud Livium xxix. 25, et 
X xiv, 62; uber solum apud Tacitum , [list. v, 6, et 
Curtium, vi, δ. Iu ms.codice Minucii est veribus, quod 
factum esse ex uveribus (ita enim sepe scribebant lie 
brarii, li.t:ras b e' u. perinutantes) acute conj ci Ri- 
galtius, ideoque uberibus rescribere non dubitat : id 
quod et Heraldo placuit. Ac eodem modo locum hunc 
ipsius emendavit ad. Taciti Annalium 11 , 61 Supra 
quoque cap. 19. codex ms. verius habet, pro wberius; 
el infra cap. 56, verius est. in ltomana ediLione pro 


C 


re delet, quam tum apud Ciceronem pro lege Manilia 
cap. 6 : Quum. venit calamitas, tum detrimentum acci- 
pitur ; et Plautum : Ego tunc. adero quum tui videndi 
mihi copia erit. Similis redundantia adfuit cap. 17, 
quam e terre, eic. LINDNER. 

Non aditur. Sc. a supplicaturis. Supplicaturi enim, 
inquit Broukhus. ad Tibull. 1, 595, p«g. 104, vel gra- 
lias acturi, propria locutione adire deos dicebuntur , et 
adire ad deos. Jupiter enim Feretrius non ideo erat 
ut a supplicaturis adiretur, qui houos potius capitoli- 
no est habitus, sed ut ei spolia opima, hostibus devi- 
Clis, ferrentur. Ita Wow. et Rigalt., pro eo quod in 
codice est : non auditur legunt, sed aliter explicant : 
Wowerus, cum dicit, intra annos paulo minus Dxxx, 
auctore Festo, tantum trina opima spolia Jovi Feretrio 
suspensa ; Rigaltiu-, cum scribit Jovem Feretrium ideo 
non adiri quiu. spolia opima non  Feretrio ferebantur, 
sed Murti, sed Quirino. Jac. Gronovius, nomen audi- 
(ur, non vero etian statua vel habitus cernitur. J. F. 
Grouoviu-, opimis induitur ; Schefferus, non cluuditur, 
putans templu u ejus, sicut Pacis, semper fuisse aper- 
turi, quia et. Feretrius pacem ferre credebatur. Wi- 
tholius in. Enceniis Criticis, an. 1744 editis, votis adi- 
tur ; sed hoc eommuue illi emn Haimone, Cayitolino 
et Latiari Perizonius. pompa aditur, lleumannus , 
cum pompa aditur. Sed et Capitolinum eui. pompa 
adibant. LixpNgRa. — Cum Feretrius, non auditur. La- 
cus est a variis teutatus. Eorum conjecturas recenset 
rejicitque Davi«ius , qui sic demum concludit : Multo 
quidem facilius est redarguere falsa quai vera repe- 
rire; forsan tamen haud incommodecurrexerim : cum 
Feretrius, non. audit. Romanos tecte ridet Miuucius 
quod a tanto tenipore opima spolia won tulerant. 

GALLAND. 

Et ne longius. Perplacet sententia Heutnann , qui 
irrep-isse multos Joves e margine ait, et. ne longins 
abeani legendum esse monet, ut Cicero, lib. n de Fin. 
cap. 30, ne longius abeam, quid dicat. Epicurus. Sed 


uberius. Apparet nuuc falsissimam esse correctiouem [) volui quidquam mutare in. re adhuc dubia, in prunis 


Luc: tol-tenii, qui, in. Epistola de verubus Diane 
Ephesie Moms primum an. 1588 edita, et in Actis 
Eruditorum recens ta, supplem. 1, pag. 550, postea- 
que in. tom. vir Anüquitatum Grecarum. Grouoviano 
recuso, rescribendum jndicabat verubus : quod. qui- 
dein etam in editione. Romana reperio. Hejicit. vero 
δι Davisius hancee correctionem, quie tamen se pro- 
barat Jac. Gronovio. HEuw. — Hujus explicationis 
auctor primus non est. Heumannus, sed J. Tristauus, 
teste Luca. HH idsrenio, cujus Epistolam de Verubus 
Diane calci hujus libri. subjeci. LixpN. — Vid. e:im- 
dem epist. iu hoc temo, paulo iufra, post D. Nic. Le 
Nourry di-sertationem, 60]. $65. Epp. 

Barbatus locatur Verbum [locatur tollendum. esse 
judicat lleum , sed. c»minodius retiuetur.. Est. enim 
pro eomposito collare, quod liabet Pliiedru- in. Epilo- 
qo lih. n : .Esopo iug^utem statuam posuere. Attici, 
servunmque collocarunt eeterua in busi. LINDXER. 

Tunc gerit fulmina, Offendebat Gronoviuin particu. 


cum Cicero de Nat. Deor. lib. m, cap. 16 : Joves plu- 
res cominemorat ; et obire terram, pro perlustrare no- 
tum sit, Sic Pallas, apud Virgilium 7£n. lib. x, v. 
446 : 

Corpusque per ingens 

Lumina volvit, obitque truct procul omnia visu. 

lgnita. Wa. pro wis. ignata. scribentes. Rigaltinm et 
Heraldum duces secuti. sunt editores omues, pr:eter 
Gronoviuim Jacobum, qui signata rescribendum duxit, 
invita profeeto minerva critica. Illud .amen probe vi- 
det, verbum ἰσπαία nou. cum astra, sed. cum "n? 
conjungi oportere. Clarius utique dicere poterat Mi- 
nucius : Ut inter astrasit virgo ignita. llkuw. 

ΟΕιαὶς ignibus. In wis. IH enneis. Dictatum fuerat, 
4Eiiis, prave pro QEteis. licaLT. 

Car. XXII. — Discimus. Sic wis. reg., melius quam 
vulzo, didicimus, lEnALD.Tueturetiaim lectionem ms. 
Lud. Carrio, Emendau:. lib. i, cap. 18. lieux. 

Elaboranus. Elaboraye est. eyornare, expolire, Ci- 


$07 MARCI MINUCII FELICIS $08 


plurimum quantum veritati ipsi sua auetoritate noeue- À veri fulminis nec Cyclops potuerit imitari, nec. ipse 
Τα." Et Plato ideo prxclare Homerum illum inclytum, — Jupiter non vereri. Quid loquar Martis et Veneris 
Jaudatum et coronatum, de civitate quam in sermone — adult.rium deprehensum? et in. Ganymedem Jovis 
instituebat, ejecit. flic enim przcipuus bello Troico — stuprum ccelo cousecratum? qua omnia in hoc pro- 
deos vestros, elsi ludos facit, tamen in hominum re- dita, ut vitiis hominum quzedam auctoritas parare - 
bus et actibus miscuit : lic eorum paria composuit, — tur. llis atqne hujusmodi figmeutis et mendaciis dul- 
sauciavit Venerem, Martem vinxit, vulueravit, fugavit. — cioribus corrumpuntur ingenia puerorum, et, hisdem 
Jovem narrat a Briareo liberatum, ne a diis cxteris — fabulis inh:erentibus, ad usque sum: ztatis robur 
ligaretur; et Sarpedonem filium, quoniam morti non. — adolescunt, et in iisdem opinionibus miseri conse- 
poterat eripere, cruentis imbribus flevisse; et thoro — nescuut, quum sit. veritas obvia, sed requirentibus. 
[impr.loro] Veneris illectum, flagrantius quam in dul. Saturnumenim ?* principem hujusgeneris, etexaminis 
teras soleat, cum Junone uxore coneuimbere. Alibiller- — omnes seriptores vetustatis, Graci Romanique, ho- 
cules stercora egerit, et Apollo Adimetto pecus pascit; — minem prodiderunt, Scit hoe Nepos οἱ Cassius in 
Laomedonti vero muros Neptunus instituit, nec mer- — historia, et Thallus ac Diodorus hoc loquuntur. Is 
cedem operis infelix struetor accipit : illic Jovis — itaque Saturnus, Creta profugus, Italiam, tnetu | filii 
fulmen cum Ene: armis in incude fabricatur, p sxvientis, accesserat, et, Jani susceptus ho-pitio, 
quum celum et fulmina et fulgura longe ante fue- — rudes illos homines et agrestes multa. docuit, ut 
rint quam Jupiter in Creta nasceretur, et flaminas— graculus et politus , litteras imprimere , nummos si- 


VARIORUM NOTAE. 


cero in Orat. 84 : Elaborata concinnitas. Heumannus — apertam affirmat. Retinui lectionem Ileraldi, quam 
legit corroboramus. liNDNER. ! lii edia etiam habet Sab:eus; scilicet, 

Plurimum quantum. Cel.arius et plures alii ediderunt niti au 
permirum quantum : quod. etiam est in. ediiione Ro- Quod decuit divos, cur mihi turpe putem? 
maua Sed in ms. est. plurimun quantum : quod recte.— inquit aliquis verbis Ovidii, Amor. wt, 8.—1lLI:ve a: tiqui 
defeudit Carrioin modo laudato eapite. Infra, cap. 40, — exemplaris seriptura probatur. Rigaltio. Etenim, in- 
iterum. occurrit plurimum. quantum : quod et. habet quit, depravato judicio, hominibus uale judicanti - 
Romara illa edi:io. HEva. hus, quie leguatur 9. diis vitia perpetrata, pro viriu- 

lysi sua. auctoritate. Cicero de Nat. Deor. 1, 16 : — tibus habentur. At Geleuius et Cellarius edidere , κί 
Nec enim. multo absurdiora sunt ea qud poetarum voci- — vitiis hominum. Paulo propius accedens ad iuis. vesti- 
bus fusa, ipsa suavitate nocuerunt.. Et Nuster, infra : — gia Davisius, legendum. putat. tuli vitits [iom. Satis 
His atque hujusmodi figmentis et mendaciis dulcioribus C bene. Minus cnim placet altera. viri eruditi conjec- 
corrumpuntur ingenia. puerorum. Vide anuon. legen- ^ tura, legeutis in secunda editione , ut flagitiis homi - 
dum sii : ipsa sua suavitate. LINDNER. num quedam auctoritas pararetur. GALLAND. 

Laudatum et coronatum. Minucius brevi compendio Corrumpuntur.. Systema. gentilismi perquam ac- 
retulit qu:e longiori hoe sermone. dixit Plato lib. 11, — coumodatum esse corrumpendis moribus, docet Bie- 
de Rep. : Si quis in urbe nostra voluerit poemata sua — lius Diction. sub voce JupirEn, lit. D. LixpxER. 
ostentare, venerabimur quidem ipsum ut sacrum, admi- llisdem. lu ms. est hisdem ; illad tamen valet, iis- 


raübilem οἱ jucundum ; dicemus autem non esse fas ὦ dem. Videatur. Bunem. ad Lactant. de Mort. Persec. 
ejusmodi homo sil. iu rep. nostra; emittenusque eun xxi. LixpxER., 


«liam in urbem, e[fuso in caput ipsius unguento, iimnposi- 1 ulerentibus, Sc. in animo. Neque male legeremus 
taque corona lanea. En laudati m prius poetam, deinde — inferentes. Supra cap. 4, quo Ce'cilium superstitiosis 
coronatum, um e civitate ejectum  ΠΕυΜ. vanitatibus etiam nunc inharentem. Lactantius, 1,1: 


Sermone. Eleganter sermonem pro libro, tractatu, — Multi euim superatitionbus vanis pertinaciter inharen- 
dialogo, seu historia dici probat R. Beutleius ad llo-— tes. LiNDNER. 


rat. m. Ode 8, v. 5, p. 110. Item Cicero lib. 1x. ep. Examinis. Examen, pro multitudine, grege, Paca- 
8 : Feci igitur sermonem , inter nos habuum 1} Cuma- tus, Piinius alii4ue dixerunt. Sic eiiam in loco huic 
n0, cum esset una. Pomponius. LINDNER. cougruo Tertullianis, Apolog. cap. 10 : Satis jum 


Loro Veneris. Sic est in ms. Minucii codice, non — de Saturno, licet paucis. Etiam Jovem ostendemus tam 
cesto Veneris : pro. quo in editione Romana. vitiose — fjoninem quam ex homine , et deiuceps totum generis 
scriptum est toro : quod el. edidit Gronovius. HEUM. — ipsius examen tam mortale quam seminis sui puter. Et 


—lu cod. reg uitide scriptum est; tÁoro. Epp. . p hunc locum Minucius ob oculos habuisse videtur. 
Jnstituit, leusingerus, teste Heum., legit instruH. LINDNER. 

Nihil multo, et Burmauni illud usurpo, qui, cuin Hi Et, Jant. IIec est verissima lectio e ims. reg. An- 

Quintil. Zustit. 1. 1, c. 4, p. 17, variari in his vocibus — (o3, etium susceptus hospitio. llERALD. 

videret; parum referre, inquit, arbitror, quum utraque Literas imprimere. Cf. Cyprian. 4. 1H dol. Vanitate, 


lectio facile probari possit. AMerum fortasse ideo prz-.— eap, 2, Kt hine ariolatus est Pomponius Let. natam 
ferendum, quia sequitur infeliz structor, non putlavé- — esse in ftilia :evo. Saturnio , typograpliicam artem , 
rinm. liNDNER. cui acriter oppugnavit Peutinger Serm. conv. de Geru. 

Jllic ( Vulcanus]. Dele posterius verhum, quippe in — mirand. Videsis interea Tullium liec lib. n , de Nat. 
ms. non repertuu, sed in editione demum. Romana. Deorum, 91, Ballo disputante, disserentem : .... Cur 
Owiserunt igitur jure id verbi suis in editionibus Ki- — ton idem putet, si innumerabiles unius et viginti forme 


galtius, Davisius, Gronovius. ἤευμ. literarum vel aure vel quales libet, aliquo conjician - 
Colum et fulinina. Adjecimus copulativam particu- — fwr, posse ez his in terrum excussis annales Enuii, ut 
lam ex ui-. reg. llERALD. deinceps legi possint effici : quud nescio amne in uo qui- 


In Ganymedem, Usitatius, in Ganymede, vel delea- dem ver»u possel t intum vulere fortuna. limo ante:evum 
tur iu, ut sensus sit : quid loquar Ganymedem, Jovis Saturuium , si lides doctiss. viro Grotesend, jam in 
stuprum, eic. LiNDNER. Oriente ,| Babylonicis tegulis testantibus , exstabat 

Ut vitiis hominium. Wa edidit Heraldus, nihil quid- — vera ars caracteres ex. typis zeneis umprimendi.. Cf. 
quam monens de diversa scriptura. Rigaliius vero, — Lambinet, Orig. de l'lmpr., Lom. 1, p. 959. Prosper 
s judiciis scripturam esse antiqui exemplaris satis — Marchaud , Hist. de l'Impr., pag. 5-5. Poribniann , 


909 


OCTAVIUS. 


210 


gnare, instrumenta conficere. Itaque latebram suam, A neris ístius explicare, quum in primis parentibus 


quod tuto latuisset, vocari maluit Latium, et urbem 
Saturniam dedit de suo nomine, et Janiculum Janus 
ad memoriam uterque posteritatis reliquerunt. Hoino 
igitur utique qui fugit, homo utique qui latuit, et rater 
horinis, et natus ex homine : terrx enim vel (impr. et] 
caeli filius, quod apud Italos esset ignotis parentibus, 
proditus; ut in hodiernum inopinato visos, caelo mis- 
S05; ignobiles et ignotos, terr: filios nominamus. Ejus 
filius Juviter Crete, excluso parente, regnivit , illic 
obiit , illie filios babuit ; adhuc antrum Jovis visitur, 
et sepulchrum ejus ostenditur, et ipsis sacris suis hu- 
manitatis arguitur. 


CAPUT XXIII. 


ARGUMENTUM. — (Quamvis erhnici reges suos mortales 
agnoscant, illos tamen deos fingunt, vel ipsis invitis; 
non ad fidem numinis, sed ad honorem emeritee pos- 
teritatis. Atqui verus Deus neque ortum habet neque 
occasum. Deorum deinde imagines ct simulacra Oc- 
lacius exagitat. 


Otiosum est ire per singulos et totam seriem gc- 


probata mortalitas in czeteros ipso ordine successio- 
nis influxerit : nisi forte post mortem deos fingitis, 
et, pejerante Proculo, deus Romulus, et Juba, Mau- 
ris volentibus, deus est, et divi ceteri reges, qui 
consecrantur, non ad fidem numinis, sed ad honorem 
emerit:e potestatis. Invitis *? liis denique huc nomen ad- 
serihitur : optant in homiue perseverare ; fieri se deos 
metuunt, etsi jam senes, nolunt. Ergo nec de mortuis 
dii suut, quoniam Deus mori non posset [impr. potesi] ; 
nec de natis, quopiam moritur omne quod nascitur, 
divinum autem idestquod nec ortum habet nec occa- 
sum. Cur enim, si nati sunt, non hodieque nascuntur? 
nisi forte jum Jupiter senuit et partus in. Junone 
defecit, et Minerva canuit antequam peperit. An ideo 


B cessavit ista generatio, quoniam nulla hujusmodi fa- 


bulis prxbetur adsensio? Caterumn, si dii creare 
possent, interire non possent ; plures Lotis [impr. natis] 
hominibus deos haberemus, ut jam eos nee ccelum 
conlineret , nec aer caperet, nec terra gestaret : 
unde manifestum est homines illos luisse quos et natos 
legimus et mortuos scimus. Quis ergo dubitat horum 


VABIORUM NOTE. 


Essai sur l'Impr., Cicer., ed. Leclerc. t. Xxv, p. 228. 
00. 

Et urbem Saturniam dedit de suo. Sic est in ms. 
Fulv. Ursinus primus edidit : urbem Saturnium de 
suo nomine, omissa voce dedit. Iu quibusdam. edi- 
tum est * urbem Saturniam dedit suo nomine , omisso 
de. Arutzenitis Ad. Aurel Victor., pro dedit, lezen- 
dum condidit putabat, Sed docuit. Bar hius ad. Stat. 
1, Theb. 46, dare pro condere accipi solere, ut adeo 
mutat oue opus non sit. Adsunt hic duo verba, dedit 
et reliquerunt , ex quibus unum absit neces-e est. Si 
posteriu- deleas , verba sic fluunt ; urbem Satursiam 
dedit de suo nomine, ut Janiculum Janus. Ad meno- 
riam uterque posteri:atis. Posterior timen ratio, qua 
dedit abest , plures subscripiores uacta e«t. LiNbNER. 

Q^od apnd. 1110s. Non iet apud. Cretenses. Esse 
ignotis parentibus, est, ignotos parentes habere. Meum. 
pon dubitat hanc e-se veram scripturam : quod apud 
Jiulos essent iquoti parentes ejus. LiNDNER. 

Inopinato visos. Bariliuus ad Statii Theb, x , 752, 
quia inopinato visi etiam terrse filii vel terra ediii di- 
cerentur, lacunam inesse his statuit. quorumdam , 
quibus expressis oppositio aptior esset inter inopinato 
visos et ignob- les igiotosque. Sed. ita distinxisse auc 
tor videtur, ut prioribus speciatim intellig .& homines 
aliqua iu. parte claros aut. praestantes, posterioribus 


C 


expressis verbis Mauritanie rex vocatur a Floro, iv, 
2; et Eutropio, vr, 18. Tacitus item. Annal. lib. iv, 
cap. ὃ : Jubam , inquit, Mauros ex douo P. R. ucce- 
pisse. ldem listor., lib. n, 58, famam ait. fnisse. Al- 
binum , spreto procuratoris vocabulo , insiqne regis et 
Jubie nomen, usurpasse. Erat. autein Albinus procu- 
rator Mauritanie, Quod vero Cellarius addit, vero 
non esse simile Jubam, ad. Thapsum a Cxsare vic- 
tuin et, desperatis rehus, sibi u.anus inlereutem, a 
suis facile consecratum fuisse, id vihil, quantum ego 
video, ditllicultatis habet, quia Mauri omnes suos siue 
di-crimine reges pro diis habebant, quocumque mor- 
Uis genere. perierunt. Et. fortas-e huuc. prie. e:eteris 
elegit, quo absurditas ejus consecrationis magis pà- 
teret... LiNDNER. 

Opiant in homine perseverare. Veumannus resceribit, 
optant homines perservari. Ego nihil muto. Not:e sunt 
locutiones Aomiuem induere ct exuere, i. e. humauam 
n:turam : de quibus vid. Bunem. ad L:ctant. 1v, 10. 
Et ipse Paulus, I Corintt., xv. 55 : Aci γὰρ τὸ οθαρτὸν 
τοῦτο ἐνούσασήαι ἀφ΄ αρσίαν. xxi τὸ θνητοι τοῦτο ἐνξύσασθαι 
ἀ΄ ανασίαν. Lactant. 1v, 25 : Ut appureret etiam in ho- 
mine illum esse colesiem. Ergo, optant in homine per- 
severare, est, optant diutius manere homines. ΠΙΝΌΝ. 

EL, si jam senes. J. Meursius correxit etsi jam se- 
nes. Non sunt ergo, eic, Sed niliil opus est ut quid- 


tales, qui, cum obscuro sunt. orta, tuni faet:s virtu- D quam muteunus , uisi quod , duabus voculis in u»am 


tiliusve se non adeo illustrant, Sie autem. cepisse 
etiam Lactantius videtur, 1, 11. Et terra? filiorum ap- 
petlaue plerunque. hominibus vilioribus à«comunio- 
datur. Work. 

Adlinc antrum. Lege illic adhirc antriun, ΠΕῸΝ. 

Cap. XXIII — Et pejeraute, Nou incommode rescribi 
volebat. Meursius u! pejerante,. .. Al, cum correctio 
liec non situecessiria, ei non subscribo. In editione 
Romana est et pejerante ; quod. forsan. scripttun pro 
εἰ perjurante, Vide. quod ad Lactantii de Jra, cap. 16, 
scripsi. Hgcu. — Cyprianus, 2, 5, liabet. peier«nte. 

LiNpNER. 

E! Juba. Numidi: an Mauritanie rex. fuerit, du- 
bitant. Cellarius Numidie regem fuisse probat ex 
Dione, qui simul test.tur. tempore civilis Pompeiani 
b }}ν divisum Mauritanie regnum fuisse, Boecho. in 
citeriore, Bogude in ulleriore reguante. Interim Lu- 
canus, iv, 672, ejus regnum ad Gaditanum mare ex- 
tendit. Sed detur hoc fuisse licenti: poelic:e; at vero 


compactis, legendum sit, etsi jam senes, nolunt; quo- 
modo locus fiet integer. Davis. — Lego : et, etsi jum 
senes. IlEcu. 

Et partus in Junone defecit. Quod eo imagis mirum 
videri poterat , eum. mysterium. habuit. renovandi 
quotancis virginitatem , lavando se in Canatlio , Po- 


-loyonesi flumine. Pausanias, Pelopones., lib. it, ex- 


tremo, atque etiam partim afflatu aur;e, partim taetu 
floris et lactuc.e esu concepit. LINDNER. 

Si aii creare possent. Sic recte ms., licet aliter vi- 
sum Jac. Ouzelio, eui placet creurt. Sed vir bonus in 
amuum non revocavit buic verbo grgaendi significa- 
tionem inesse ; tlieologi;ieque , ut opinor, quai Cri- 
lic:e. perilior, creationem. ex nihilo statim somniavit. 
Ovidius, Metum., lib. vii, 666 ; 


Simul et Pallante creati 
Conveniunt. 
Et lib. xiu, 92 : 


411 


MARCI ΜΙΝΌΟΙ FELICIS 


912 


imagines consecratas vulgus orare ct publice colere? A nec postea de vestra veneratione culturam : nisi forte 


dum opinio ct mens imperitorum artis conciunitate 
decipitur, auri fulgore pristringitur, argeuti nitore 
et candore eboris hebetatur. Quod si in animum 
quis inducat tormentis quibus et quibus machinis 
simulacrum omne formetur, erubescet timere se 
materiem ab artifice, ut deum faceret, illusain. 
Deus enim ligneus, rogi fortasse vel infelicis sti- 
pitis portio , suspenditur , cxditur, dolatur, run- 
cinatur; et deus aureus, vel argenteus, de im- 
mun.lo vasculo szepius, ut factum /Egyptio regi, con- 
flatur, tunditur malleis et iticudibus figuratur ; et la- 
pideus cxeditur, scalpitur et ab impurato ?* bomine 


nondum deus saxum est, vel lignum, vel argentum. 
Quando igitur lic nascitur? ecce fuuditur, fabricatur, 
sculpitur ; nondum deus est : ecce plumbatur, con- 
struitur, erigitur ; nec adhnc deus est : ecce ornatur, 
consecratur, oratur : tunc postremo deus est quum 
homo illum voluit et dedicavit. 


CAPUT XXIV. 


ARGUMENTUM. — Brevi insuper inductione demonstrat 
quantum in celebrandis quorumdam deorum mysteriis 
ridiculi, obsceni crudelesque ritus observarentur. 


Quanta vero de diis vestris animalia muta natura- 


lxvigatur; nec sentit sux nativitatis injuriam , ita ut B liter judicant? Mures, hirundines, milvi, non sentire 


VARIORUM NOTE. 


Nobilitate potens essem Talamone creatus. 
Lucretius, lih. 1, 734 : 
Ut vix humana videatur stirpe creatus. 


ἂς iterum, lib. v. 1019 : 
Prolemque ex se videre creatam. 


Lactant., Epist., cap. 5 : Libido..... creandis liberis 
servi 4. Plura exemyla facile possunt congeri. sed rei 
note non immo:abor. Davis. — Conferatur ctiam 
Burmannus ad. Pliedr. 1, τ΄ : δὲ crearit liberos ; et 
Torre:ius, cum aliis ad Valer. Max. vit, 7, quia non 
creandorum liberorum causa conjugium intercesserat. 
LiNDNER. 

Prastringitur. Dion. Lambinus, ad Lucretii lib. ni, 

pag. 411, scribit : auri fulgore prastinguitur ; e ad 


Horatii lib. n, Epist. 1, pag. 254. ait, ubicumque le. (C 


gitur pristringere, seu prasiruigere oculos, seu aciem 
oculorum, legendum prxestinguere. Sed lizc sententia 
nimis est dictatoria, Lactantius, lib. n, cap. 6 : Ho- 
rum pulchritudo ac nitor prastringit. oculos. N^nius 
Marce!lus, pag. 693, prastringere obtenebrare. Plautus 
Milite Glor. : 


Prastringat oculorum aciem in acie hostibus. 


Locus exs!at act. 1, 5661}. 1, 4 : ubi vir eruditus non 
modo eumdem errorem in notis repetiit, sed et per- 
peram edidit prastinguat. aciem, quod sane perquam 
est temerarium , cum Ciceronem , Livium alio-que 
non aliter locutos esse constet; preterquam quod il- 
lum versum ita etiam laudet Apuleius de Deo Socrat. 
p. 77, ed. Lugd. DaAvis.—Conferatur etiam Bunem. 
ad Lactant. 1, 6. LiNpNER. 

Tormentis quibus. Lege tornis quibus; nam vox tor- 
sewentum notat 4? machinam bellieam , 9* supplicium 
et cruciatum , 5" funem tensuni. Prior ille siguilica- 


ethnicis) esse avaritiam. Recte idem monet sepius 
hic esse corrigendum, cum non sxpius sed semel id 
fecerit rex ille Zgyptius. Itaque pro sepius, vel legi- 
mus, vel scimus, scripsisse putat Minucium. Mihi iu 
promptu est correctio facilior, ideoque veri-inilior : 
Scilicet, adhibita verborum trajectione sic scribo : 
de immundo vasculo su pius , ut (actum. /Egyptio regi. 
Video »unc etiam Jac. Gronovio ita rescribendum 
videri. Πευν. 

De immundo vasculo, ut sepius factum. ,Egyptio 
regi. Minticius ad. Amasidis facinus respicit, quod 
garrat llerodotus lib. n, cap. 179, et ex eo Athena- 

oras Legat. pro Chr., cip. 25. Aliter hune locum 

istinguit Cotelerius ad Clement. Hom. x, cap. 8; 
aliter legit Gatakerus Advers. miscell. .b. n, cap. 19, 
pag. 571, sed absque causa sontics, DA Is. 

Et incudibus, Scribo et iu incudibus. MEURS. 

[mpuraio. Wecte ins. ita, won imperito, qued editio 
Romana habet, et hinc plures alix. Loca Plau qui- 
bus idem verbum occurrit, exhibet Pareus iu. Lexico 
critico. Minuciano vero leco huie simillimum Justiui 
martyris produxit ad hunc lorum Elinenhorstius , 
alium Origenis Heraldus. Huy. 

Nondum deus saxum est. lu hisce verbis non modo 
nullum esse acumen, sed ne sensum quidem , ait Da- 
v'sius, nisi, divisa vocula, legas ; Nisi forte uon, dum 
deus , saxum est. Nou opu-. Sensus cest : Nisi forte 
saxum, vel lignum, vel argentum nondum deus est, sci- 
licet materia saxi, ligni vel argenti rudis atque ine- 
laborata, nondum est deus, quod as-umit Noster 
hypothetice. Inde pergit : Quundo igitur hic nas- 
citur? hoc est, quando igitur suxum , vel lignum, vel 
argentum fit deus? LiNDNER. 

Quum homo illum voluit. llanc lectionem rite do- 
ctissimi Rugaltius et. Heraldus ex ims. viudicaverunt, 
quas (rustra conjecturis. illuditur, jam. ab. prima edi- 


tas plane huc non quadiat; alter quidem pes-et quo- ]) tone. Nam. voluit est Minucii , ut contra dixit, quos 


dammodo applicari, si eo sensu accipias ut simula- 
cra crdendo, dolando, runeinando, dolorem pati 
existimentur ; sic etiam tertius ille, cun funibus si- 
mulaerum suspenditur, quod tamen uncis inunissis 
factum potius credo. Sed Jornus est instrumentum 
fabrile quod, auct«re Plinio. vn, 56, Theodorus Sa- 
mius invenit. LixpNER. — Lindnerus legere vult : tor- 
nis quibus; seus:ii autem loci et contextui tormentum 
illnd aptius videtur et commodius. luswes. 

Timere se materiem. Ita edidimus , ws. reg. aucto- 
ribem secuti. Legebatur. antea, Erubescet. temere 
se muteriei, wt deum faceret , illusum ; nullo sen-u. 
Qux autem hoc loco disseruntur ἃ Minucio, ea om- 
nia explicata suut ad Tertullisni Apolog. ligRALD. 

Aureus. Edit. Rom. male, Deus cereus vel argenteus. 
HgnaLp.— Reseribit aureus, sed haesitanter, Gatake- 
rus in Cinni sui lib. 1, cap. 19, pag 574. Confidentius 
ita emendasset si in Minucii , cap. 94, legisset, ín 
turo Οἱ argento (e quo dit sunt ficti) consecratam (ab 


per diem negamus, nolumus; sic in naluli meo versu- 
tiam nolo non credo. Noune habet ex Ciceronis placi- 
tissimo libro 11 de Orat. cap. 6, id praiebestis ex Lu- 
cilio, Laelium Decimum volo, quod ille iu suo argu- 
mento et aute et post inteliigit pro arbitratu. GRoNov. 
— Autea legebatur ille voluit, ut edidit Cellar. t'orri- 
git quum homo illum vovit, Meurs. ; cum homo illum, 
quem Deum esse voluit εἰ dedicavit , Meum. Lixpxga. 
— Cum homo illum voluit. Nempe esse Deum , ioquit 
Rigaltius, sanaw esse. us. lectionem contendens. 
Cellarius , cum homo ille voluit. Meursius vovit. Davi- 
sius autem coluit : 48" quidem vox, eo judice, huic 
loco bene conveuit, sive proletariam adoraudi , sive 
minus vulgurem ornandi significationem — recipias. 
GALLAND. 

Cap. XXIV. — Quanto verius. lu ws... est. quanta 
vero, pro quo quanto verius, primus. rescripsii ΕἼ, 
Ursinus. LixpNER. 

Nalwraliter. Non est glossema, sed significare va» 


515 


OCTAVIUS. 


314 


eos sciunt , norunt; inculcaut, insiden! ; ac, nisi abi- À norunt : sicin auro et argento avaritia consecrata est ; 


gatis, in ipso dei vestri ore nidifieant. Araiece vero 
faciem ejus intexunt, et de ipso capite sua fila sus- 
pendunt : vos tergitis, mundatis, eraditis, et. illos 
quos f;citis,| protezitis et titnetis. Dum unusquisque 
vestrum non cogitat. prius se debere Deum vosse 
quam colere; dum inconsulte gestiunt parentibus 
obedire; dum fieri malunt alieni erroris accessio, 
quam sibi credere; dum nihil ex lis qux timent 


Sic Slatuarum inanium consignata forma; sic uata 
Romana superstitio. (Quorum ritus δἱ percenseas , 
rideuda quam multa, [mult:] etiam. miseranda 
sunt. Nudi eruda θα discurrunt; alii incedunt 
pileati, scuta vetera circumferunt , pelles czedunt 
mendicantes, vicantes deos ducunt. Quedam fana 
semel auno adire permittunt ,. quidam. in. to- 
tum nefas visere; est quo viro non licet, nonnul- 


VARIORUM NOTAE. 


juit Noster hoc adverbio, animali» , natura duce, 
multo verius de diis judicare quam gentiles , rationis 
usu pollentes. LiNDNER. 

Sciunt, norunt. Sie recte ins. ac ita distingiendum ut 
fecimus; non est euitn opus ut Wowerum, Quzelium, 
Gellarium aliosque sequamur, quibus placet sciunt, 
rodunt. Viri eru !iti memores esse debuerunt συνώνυμα 
a scriptoribus Africis frequenter conjungi. Arnobius, 
lib. 11, pag. 100 : Honestius quam vos multo de sui 
nominis dignitate existimare, credere. EA (ag. 109 : 
Qantas , inquam , irarum flummus suffunderent , cxci- 
tarent.. Plura. congessimus ad. hujus hbri cap. 14. 
Davis. — Norunt recte. rescripsit Wowerus, eum- 
que secuti Ouzelius. et Cellarius. Ninirum. rodunt 
ad mures pertnet ; insultant. ( h.. e. crebro. in- 
eiliunst) ad hirundines τ insident ad milvos. Ceterum 
lotus bic lecus ita mihi videtur. interpungendus ac 
legeudus : Quanto verius de diis vestris animalia iuta 
judicant ! Mures, hirundines, milei (nam non sentire eos 
sciunt) rodunt, insultant, insidet, Hec. — Non pto 
liac parentliesi opus esse in dictione coucisa, qui sic 
est supplenda : quia non sentire eos sciunt , ideo ro- 
duit, eic. ΕΠ pariiculie subaudiuntur in tali verbo- 
run nexu, non ponuntur, Gronovius, τὸ noru«t defen- 
dens, ineptum esse ait illud rodunt, cum omnes iexi 
eograpti uno ore aflirinent. proprium murinm esse, 
qui aliqu d atterünt, et in illis quie funduntur plum- 
banturque, falsum. An. vero et falsum in. illis quie 
e l'gno . ὦ luntur, (abricantur, scalpuntur? LiNDNER. 

Iuculcaut.  Calcant, | conculcaut.. 'Yertuilianus. de 
Ponit. cap. 1 : Formidant videri inculcare , quod con- 
secuti sunt. Ilem ad. Nat. lib. 1, cap. 10 : Quos Lar«s 
et Penates domestica consecratioue perhibetis, dowestica 
licentia inculcatis. Nou igitur necessaria est Woweri 
et Cellarii conjectura, quibus arridet rnisultant. Davis. 

Prot^gitis et timetis. toc e-t, et tamen timetis, lufra, 
cap 26 : Regulus auguria servavit el. captus est ; 28 : 
Vos capita vervecum οἱ immolatis ei colitis; 35 : 
Vos «dulteria prohive.is οἱ fucitis. Lactant, iv, 2: 
Nusquam  sa-ientiqm. — comprehenderunt , οἱ alicubi 
esse illam necesse est, Adeoque non erat cur Wopke- 
nius legeret. et illos quos facitis el protegitis .. timetis. 
Est quidem seusus ita satis commodus, priori tamen, 
qui ex lectione recepta elficitur, non m^do nou a3ute- 
ferendus , sed ue. a'quiparandus quidem. Absurdum 
quidem est ea timere qua feceris, ut loquar cum L c- 
tantio, Epitome xxv, 5 : poterat tamen id. ahi uo 
modo lerri, modo desinerent , postquam facti suni, 
esse in tutela hominum. Jam vero, cuim dii continu i 
hominum pro!rectione egeant, eosdem timeri. ecquis 
ferat? Interim Geutes tain vane sunt, ut deos. quos 
fecerint, protegant, et nililominus time«nt. LiNDNER. 

Sic in auro... consecrata. est. Infra, cap. 25, dixit 
Noster sacrilegium consecrare , ut notavit Nic, Biyal- 
lius; at, ad mentein Fel.cis explicanda:u, apprime [8- 
ciunt verba Lactantii lib. à, cap. 6 : Amaginum pul- 
chritudo ac uitor prestringit oculos , nec ullum religio- 
nem pntant, ubicinque illa non fulserint.. Ju:que sub 
obieutu deorum avaritia et cupiditas colitur. Davis. 

Quorum ritus. Subaudi Homanorum, Videbatur sibi 
sciijvet Minucius non Homana superuitio, sed foma- 


B 


norum superstitio, seripsisse : quod acute observavit 
Jae, Gronovius. Equidem de hac prudentia criticorum, 
ut scilicel non corrigaut ea qui ipsimet 2uctores pec- 
carunt meinorie vitio , satis dixi in meo de Arte Cri- 
tica lihello, au. 1719. edito, 88 40-45. HEeuu. — Sic 
cap. 25, nimirum. ius qnis et nobis justitia. ltomana 
auspicula est. Noune iu ortu suo et scelere collecti (sc. 
Romani) illi justi. LiNpNER. 

Ridenda. quam. multa, [multa] etiam. Nihil opus ut 
cum ileumauno legamus quam multa etiam miseranda 
suit! Couf. qua notavimus supra cap. 4. 

LiNDNER. 

Discurrunt. Ego vero facile agnoscebam sic fuisse 
scriptum : discurrunt alii : alii incedunt. Heu. 

Pelles caedunt. 16 sede sua iota, et nte tres 
priores. voculas. collocanda — censent δ, Wow. ac 
Chr Ceilarius, ut de Lupercis intelligantur. At Cl. 
Cuperus reporit peltas ; Stepli. auteni Monachius not. 
ad Polycarpi epist., tom. n, var. Sacr., pag. 966, 
rescribit. peltes, sub qvo nomine cymbala. possint 
comprehendi, Verum, ut recte. vidit. Fr. Ad. Lam- 
pius in addeudis ad. opus de Cymbulis veu. lib. iu, 
cap. 14., repudianda non est vulgata. leetio, nam 


C. pelles sunt tympana e pellibus confeeta. DAvis.—Phiae - 


drus, lib. 1, 20, 7, de Galtis, Cybelles sacerdotibus : 
Detracta. pelle asuni , sibi [ecerunt tympana. loc prie- 
terea. observo, inter pelles et cedant. interjiciendum 
esse alii. Tria enim. sacerdotum genera exlibet Mi- 
nucius , Lupercos , Salios (qucrum ancilia vocat scuta 
velera) et Gallos. Jam isiiur, ita Minucio fluxerit 
oratio, necesse est: Ναὶ cruda hyeme. discurrunt 
alii ; ulii iucedunt pileati et scuta veteru circum[erunt : 
elles ulii. cedunt et wenudicantes vicatim deos ducunt. 
Nc illud nou monendum , mendicantes non esse no- 
minativuim , sed. accusativum, et ad deos pertinere. 
l'eisuadebit id, eredo, Tertullianus, qui in Apologe- 
lici sii eap. 42 ita [atur : (Non sufficimus ei homini- 
bus οἱ diis vestris mendicantibus opem ferre. Mguw. 

ÀM «ndicantes vicatim. οι ἢ hie I:tere credit Lac. 
Gronovius iu exitu. priefationis sue ad. Minucii Fe- 
licei an, 1709 edite, Verum omnino Sanissmius est 
h:c locus, mec vereor ne quisquam αἰ}. aliter. sit 


D existimaturus, ΠΕῸΜ. 


Vicantes, code seusu ac vicatim, qu:d vulgo ha- 
bent iiupressi. Epp. 

Quedam [ana semel anno adire. lu Cereris et Pro- 
serpinz fanum apud Arcades feminis. τὸν πάντα ἐστὶν 
ἔσοδος χρόνον. Omui tempore aditus palcbul ; oi δὲ &vipte 
οὖ πλέον ἣ ἅπαξ κατὰ ἔτος ἕκαστον ἐς αὐτὸ ἐσιᾶσι, 1716 
quotannis. dumtaxat. semel, Paus nias Acad, cap. 51. 
Thebis etiam Là. dymeniw, que mater deorum est, sa- 
Crariun μία ép! ἑκάστων ἔτων ἡμέρα τὸ ἱερὸν ἀνοΐγειν vo- 
Missuev, luxum. wno quotannis die aperire fus fuit. 
ldem Bao. cap. 25. CELL. . 

Án. (01m [annum] nefas. visere. Tale erat. Neptuni 
templum Mautiu.v, ἔσυδις δὲ ἀν ρύνποις οὔτε ποτὲ ἐς «αὐτὸ 
ἦν, οὔτε ἄχρι ἡμῶν aco. ῬΔΝΡΆΜΆ5 Acud. cip ὅ. 

CELLAR. — 

Quadam viro non licet, Sacra bonas Deie, Cereris et 
Veste.Lact. Eb. 1, cap. 20, sect. 4, ubi tres divas 
has conjungit, De bona Dea separatim Cicero. Arp, 


915 


MARCI MINUCII FELICIS 


916 


la absque ** feminis saera sunt; ctiam servo quibusdam A ἐδ rint [mjusmodi superstitionibus rite observatis. Atqui 


cierimonis interesse piaculare flagitium est : alia sacra 
coronat univira, alia mullivira, et magna religione 
conquiritur quie plura possit adulteria numerare, 
Quid? qui sanguine suo libat et vulneribus suis sup- 
plicat, non profanus melius esset, quam sic religiosus? 
aut cui exta sunt obscena demessa , quomodo Deum 
violat, qui lioe modo placat, quunr, si eunuchos 
Deus vellet, posset proereare, non. faeere ? Quis non 
intelligau male sanos, et vana: οἱ perdite mentis in 
ista de-ipere, et ipsam errantium turbam mutua sibi 
patrocinia przestare? lieic defensio communis furoris 
est furentium inultitudo. 


CAPUT XXV. 


Romani in ortu suo et scelere collecti et immanitatis 
lerrore creverunt. 1gitur Romani non ideo tanti quod 
religiosi, sed quod impune sacrilegi. 


At tamen ista. ipsa superstitio Romanis dedit, au- 
xit, fundavit imperium, quum non tam virtute, quam 
rclizione et pietate pollereut ; nimirum insignis et no- 
bilis jus:itia Romana ab ipsis imperii nascentis incu- 
na' ulis auspicata est. Nonne in. ortu suo et. scelere 
collecti, et munili immnanitatis sui terrore creverunt? 
nam asyl» prima. plebs congregata est : confluxerant 
perditi, facinorosi, incesti, sicarii, proditores : et. ut 
ipse Romulus, imperator et rector, populum suum fa- 
cinore pr:ecelleret, parricidium fecit. (xxi) H:ec prima 


ARGUMENTUM. — Dehinc ostendit. a Caecilio perperam p, sunt auspicia religiosze civitatis. Mox alienas virgines 


jacttari Romanos qui totius orbis imperio potiti fue- 


jam desponsatas, jam) destiuatas, et nonnullas de 


VARIORUM NOTAE. 


Resp. cap. 17. De Cerere Catanensi et Ennensi, Ver- 
rin. vi, cap. 45 et 49. CELLAR.—lta edidit Heraldus, 
nihil quicquam monens. de diversa scriptura exem- 
plaris. Higaltius vero testatur. scriplum — esse 
Est, quo viro non licet. Que lectio, si est vera, expli- 
canda utique ut. jubet Wopkenius, qui contra Davi- 
sium, qui conjiciebat : Est quo viro ire non licel, dis- 
pulans, τὸ visere ἀπὸ κοινοῦ subaudit, quia non tan- 
Lum visere locum , sed. etiam visere ad. lucum. dicunt 
Latii. Plautus in. Casina 11, 4 : Viso. huc, amator si 
a [oro rediit domum, in lud. v, 4, illum visam huc in 
Veneris fanum. Lucretius n, 500 ; et crebra reviaut ad 
stabulum. Plura Juretuis ad Syoiunach. iw, epist. 52,et 
lleiusius ad Ovidii Amor. 1,2. LINDNER. 

Absque feminis sacra. levculis scilicet, Gellius 1. xr, 
c. 6 : Multeres [lerculuncosacrificio «bstinent, Causam 
affert Maerobius Saturn. 1, cap. 19. CELLAR. 

Servo quibusdam caerimoniis interesse. Cierimoniis 
sacrorum [lerculis, cujus vei neglectionem in. Appio 
el Potiriis punitam tradunt Livius, 1x, cap. 29, et Val. 
Maximus, lib. 1, cap. 4, num. 17. 

Sacra coronat. utivira. Tertullianus de. Monogam. 
cap. 17 : Fortune muliebri coronam nou. inpouit, uisi 
unvira; sicut nec Mairi Matuta. CELL. 

Qui sanguine suo libat. Ex libero ingenio. citavit 
ἢ ec verba Dougteus Analect. Sacr. parte 1, exc. 102: 
Qui sanguiue suo lilat. et vulneribus supplicat, pro[anus 
forte melius esset quam sic rel;giosus. LINDNER. 

Non profanus. Non positum est. pro. nonue : cujus 
generis exempla multa collegit. Gronovius ad Sen. ii, 
de lra. cap. δῦ, ad epist. 58 ad (Quast. Nat, l. iv, 
Pre(at.. LiNDNER. 

Aut cui exta. sunt obscena demessa, Mec. est lectio 
lom. edit. et. ims. reg. Unde Gelenius. efficit testa. 
Ft sone. testa. Samia Gallos genitalia sibi. exsecuiss2 
quidam tradiderunt. (Loca. produxit. Ramirezius in 
Pentecontarchi sui eap. 4. llgcu.) Scrip isse raineu 
Minucium existimo, aut cui execta sunt. obscena, de- 
messa ; quod. Minucii stylum. magis sapit. Laetantius 
cnim uon testa solum, sed etiain ferro messem istam 
faciam. indicat. lib. v, cap. 9 : Qui. virilia sua [erro 
metant; et, quod est sceleratius, ut. sint religionis an.isti- 
les. MERALD. — Putant. quidam testa. corrig ndun 
pro eria. Verum non videtur fuisse. necessarium. Bi. 
l. ut, quomodo exsectio illa lieret, os euderetur. Mal- 
lem. eredere τὸ exia. natum. ex compendio vocis c«x- 
δύσι, Ua voce quis τὸ demessa, quod sequitur, expli- 
Caverat, ac pro,terea delendum esse. Nisi forie. pu- 
lemns, extra hone-te. vocasse virilia, quod. exstent, 
quod BRigaltius putabat, quo casu. illud obscena vide- 
retur glossa, nec τὸ exta juugendum. Quia tamen 
alibi lac notione usurpata exta. videntur, malo prio- 


rem sententiam servare. Scugrr. — Legit quoque 
testa Innirezius iu. Pentecout.. cap. 4, ubi pluribus 
loeum istum illustrat. GALLAND. 

(Quomodo Deum violat. Jac. Perizonius negativam 
pariiculam excidisse ratus, emendat : (J40modo non 
Deum υἱοί ; sed hac. viri. doctissimi correctione ni- 
liil est opus, $i ad sententie. finem admirationis nota 
pingatur.Davis.-- -Et iu liae interpre a.ione acquiesce- 
re debebat lieumanuus, nou. rescribere : Quam. im- 
pie Deum violat, qui hoc modo μίας! ! Cicero de Ami- 
cit. cap 2: Q«omido enim, uw alia omuttaim , mortein 
filii. (lit! LivoNER. 

Procrcare non. [acere. ou | posset aute iufinit. face- 
re, sed aliud. verbi supplendum, v. g necesse ha- 
ócret. Deo adscribiur, quod hominibus debebat. C:e- 
terum infirma admodum est liaec arguinentatio. Pos- 
semus eodem modo arguimmentari : δὲ viros imberbes 
Deus vellet, posset procreure, non facere. LiNDNER. 

El vane el perdi. mentis. S«ilicet homines , quod 
etiam subaudienduim erat in male sanos. HWeumannus 
emendat : iale sanas. οἱ perditus mentes ita desipere. 
Sed desipere in ista est desipientium istis rebus prodere, 
ut Latini dicunt desipeie intra verba. Potest eiiam huic 
verbo ines-e sign.ficatio pr.egnans, qualem  ainotavit 
Gronovius esse in verbo ulludere. eap. 9, et explicari 
desipere et prol.bi in ἰδία LiNDNER. 

Heic defensio. Nou est cur, vel. cum Wopkenio le- 
gaius sic defensio , vel cum lleumauno verba. hic de- 
fc nsio.. . multitudo, ejiciamus. Verba enim colizrent et 
Sunt latiua, ei sententia aliis auctoribus saus urita. Lixp. 

Cap. XXV.—A tamen. llcumanus legit At enim. Ego 
nilil muto, valet Et tamen. Iulra ἃ 45 : Et tamen ante 
eos, Deo dispenusante, diu regna. tenuerunt. Assyriü ; 
cap. 20 : At nonnunquam tamen veritatem vel auspicia 
vel or..cula tetigere; cap. 99 * Et tumen admonentur ho- 
minum doctissimorum libris. LINUNER. 

Auspicat« est. 1. e. ccepit, S.c ὃ 5, liec. prima sunt 
auspicia religiuse | civitatis. Florus 1, 1, 6, uter auspi- 
caretur et regeret, adhibuere piacula. Adeoque retinen- 
dum contra [leum., qui delere volebat. LiNDNER. 

Confluxerant. Scribo, quo. fluxerunt. MEuns. Sed, 
ut siylus Nostri in plurimis aliis locis est. abruptior, 
sic uihil usitatius quam voculas ibi vei i/[uc hoc modo 
omitti. Videmus hoe. ad. ista Veliei 1, 51 , nihil in 
mora habuit, quominus (iuc) provenire ; εἰ Jus- 
Uni, vij, 4, urbem Edessam.... occupavit, revocatus- 
que. .. regni (ibi) sedem διαί μὲ. Aptius praterea. hic 
confluendi quam fluendi verbum est. WoP&. . 

Sine more rapuit. Alludit ad Virgilianum illud nu. 
viti, 655 : 

Raptas sine more Sabinas. 


Sine more, sine exemplo ; quod actum antea non fuc- 


517 


OCTAVIUS. 


2:8 


matrimonio mulierculas, sine more, rapuit, violavit, A ceperis, sacrilegium est consecrare, non numina. To- 


illusit; et enm earum parentibus, id est cum soceris 
suis , bellum miscuit , propinquum sanguinem fudit. 
Quid irreligiosius, quid audacius, quid ipsa sceleris 
confidentia ?* tutius? Jam finitimos agro pellere; ci- 
vitates proximas evertere cum templis et altarihus , 
captos cegere; damnis alienis et suis sceleribus ado- 
lescere, cum Romulo, regibus c:eteris et postremis du- 
cibus disciplina communis est. Ita. quidquid Romani 
teuent, colunt, possident, audaci: praeda est, templa 
omuia de manubiis, id est de ruinis urbium, de spo- 
liis deorum , de cxdibus sacerdotum. 06 insultare 
et illudere est, victis religionibus servire, et captivas 
eas post victorias adorare. Nam adorare qux manu 


ties ergo Romanis impiatum est, quoties triumpha- 
tutn ; tot de diis spolia, quot de gentibus et tropaea. 
Igitur Romani non ideo tanti, quod religiosi, sed 
quod impune sacrilegi. Neque enim potuerunt in ip- 
si* bellis deos adjutore« habere, adversus quos arma 
rapuerunt : et quos postulaverant, detriumpliatos co- 
lere cceperunt. Quid autem isti dii pro Romanis pos- 
sunt, qui nihil pro suis adversus eorum arma value- 
runt? Romanorum enim vernaculos deos novimus; 
Romulus, Picus, Tiberinus, et Consus, et Pilumtnus, 
ac Polumnus. Cloacinam Tatius et invenit et coluit; 
Pavorem ldostilius atque Pallorem ; ox a nescio quo 
Febris dedicata. πὸ alumna urbis istius superstitio, 


VARIORUM NOTAE. 


rat. quod. inauditum οἱ inusitatum ante : ut contra, B. Arma rapuerunt. Arma corripere pro sumere, phra- 


Virgil. 4n. 1v, 57 : Lectas de more bidentes. WicALT. 

1d est, cum soceris suis. Maec verba glossematis su- 
specia habet Joan. Wowverus; eamque ob causam 
uncis inclusit Chr. Ceilarius. Minus quidem recte, ut 
opinor : honi quippe auctores eodem modo. passiin 
loquuntur. Arnobius lib. vi, pag. 205 : Deos, r.lictis 
sedibus propriis, id est c«lo , non recusare nec fugere 
habitacula inire terrena. Julius Firneus de Error. prof. 
flelig. yag. 1: Quatuor elementa esse principia creatu- 
rarum nemo est qui dubitet, id est ignem, a juam, aeren: 
el terram ; ubi voces ultiiias. perperam. rejecit Joan, 
Wowerus : pori. enim more. Lactonties. Div. Dust, 
lib. iu, exp. 12: Empedocles... quatior elementa consti - 
Lait, id est, ignem, aerem, «quum. e terram, Proicia- 
rium hoc est apud. eos «ui operam. dant ut. oratio 
«it perspicua, nee ullis ambiguitatibus involata, Dav, 
—ftave asseutiaris Wowero, [τς verba eyerminanti 
pro glossemate. Habent eiim. et. elegantiam et. em- 
phasin. quamdziie, Eundem: in. misdim o. 5, scribit 
Noster : de ianubiis , id est de ruinis urbium, Sic et. 
cap. 36, Angelos, id est, ministros et nuntios Dei. Mgvx. 
— Lampridius in Severo, cap. 6 : Cum senatus frequens 
in curiam, hoc. est edem, Concordi.... convenisset. 
LixpxgR. — Verba, id est. cum. soceris suis, ideo hic 
necessaria sunt, quod iis Romuli scelus. magis ua- 
n fe-tum redditur. Vim. igitur orationis auget. GRUN, 

Tutius. Qui meticulosius agit, miuus pleiumque cst 
tutus, quam. qui. confidentius, siquidem talis, jusUtia 
Cius;e Suz frelus, ila agere. eceditur. Tutius plus di- 
cit quam audacius. Sie cap. 299 : Est eis tutius per Jo- 
vis genium pejerare. lufra, n. 10: Non castitas tutior. 

LiNDNER. 

Captos cogere. Florus 1,15, 5 : Qua. victoria , tan- 
tum hominum, tantum agrorum redacium in potestatem, 
ul in utro. plus esset nec. ipse posset eestimare qui vice- 
rat. leumannus legit rapta congercre,. LINDNER. 

Et postremis ducibus lge: Posihumis. Wow.—Me- 


rito illud postremis displicuisse Davisio puto. tentanti D 


posteris. Minore tauien mutatione eti: conjici po-set 
posi reges. Work, —Non puto mutalionen necessariam 
esse. Neque euim video eur omnes, post reges, Ro- 
manorum duces posiremos dicere inus liceat. 
GnCNER. 
Impiatum est. Impersonale. Jmpiare, potuere. Apu- 
leius lib. 1 Metain. : Cruore παν adspersus. atque 
impiatus. Prudentius Cathiner. vi, hymno ante. soni- 
num, vers. 55 : 
Αἱ qui coinquinatum 
Vitiis. cor iupiavit. 
CELLARIUS. — Impiatum, ub. Tert. adv. Gnosticos, 
victyriutum et. injuriutum. WowkR.— Cbr. Cellarius 
edidit à. Homanis, Sed. nihil opus; cap. 25 : Ut factum 
JEgyptio rcgi; cap 27 : Que paulo aute tibi dicta sunt. 
L:NDNER. 
Et tropea. Ne dubites et delere. IHgux. 


C 


818 Floro usu trita; videatur /ndex Freinshemii. Lixpx, 


E: quos postul«verant. Εἰ quos post. lauream. de- 
lriumphatos, eic. Sicemendari pos-e censemus , quod 
absque ullo se ;su legitur in exemplari, et quos postu- 
laverant. Aoparent pri-tiue. seriptur:e vestigia : quod 
postulverant, Sed abrasa est littera d, et «uperscripta 
itera s,abantiqua etiam manu. IucarT —Sigis Gele- 
nius, Chr. Cellarius aliique ediderunt et quos post cla- 
dem triumplitos ; sic etiam Jac. Ouzelius, nisi quod 
Ile detriumpliatos, unde Jac. Perizonius reposuit de- 
mun triumphatos ; absque causa quidem sontica : al- 
terain. enim. vocem adhibet Tert., Apolog. cap. 27. 
F.lv. autem Ursiuus multo propius ad ms. vestigia 
legit et quos populaverant ; ut mihi mea blanditur con- 
jecuira pro. qua. rescribendum censeo, et. quod 
postidaverant — detriimnphatis — colere ceperunt, Ju- 
stinus 9, 45. Yeluti triumphatis Spartanis, a civi- 
bus excipitis. Davis —Su-picor , aliquem e. modo 
allatis verbis hic. ad-criosisse ii margine. post victo- 
riam, et. inde postea factu: esse absurdum illud pos- 
tilaverant, Jam igiiur. sic ;egi oportet : et quos trie 
phatos , etc. ligi, — Ego. hoc verbum. accipio. de 
evocaijone deorum. Evocare. enim. deos, nihil est 
aliud. quam postulare, ut. deserto populo, a quo adhuc 
culli essent , ad se. trausirent. dii. Lixpsgg. — Legitur 
in editione Lugdunensi , ex anonymi cujusdam resti- 
tatione * And quos pre postereadjuverunt, qui triniipha- 
t1 coli ceperunt, Nn feiicior D. Caiilau, vel cum, ὅν, 
Ursinum secutus, afferat. illud : quos. populaverant, 
vel cum de suo proponat : prout. voveraut (PP. Apo- 
510}, t. n, p. 92. 1812), peri:i dijudicent. Epp.—Gro- 
ΠΟΥ 8. veteris cudicis lectionem, quod postuluverant, 
haud dubie siuceram existimat. Nempe, inquit, in 
principiis belli, votis in Capitolio nuncupatis, uL ex 
illo contingeret tri«mphus, etiam sub. p llicitatione 
numinum transferendorum., Alii aliter. GALLAND. 

Picus. Nescio quo errere. inductus Ceilarius credi- 
derit Picmin. fuisse. Faulni filium, Saturni. nepotem, 
cum locus Virgilii ab. ip-o citatus aperte. testetur 
Pieum Fauno fii«-e patrem, non. filium. Et ip-c, in 
notis ad. Prudentii lib. 1, in Symm. v. 214, scribit 
Satur. fuisse filium, Faunt patrem. LiNDNER. 

Polumnus. ln. exemplari, Tertullianus. lib. wu ad 
Nat.: [tem Voluntatis. Volumnum et Voletam. RicALT. 
— Malo Pilumnus ac Picumnus, qu: quod Bigaltius 
substituit, Volunnus. Pilunmnus. enim ΟἹ lLicumnius, 
ut ait Servius. ad “πο. ix, 4, fratres fuerunt et dii, 

CzEL. 

Cloacinam... Pavorem .. Pallorem... Febris. De 
culta. horum veterum lon: nascentis numioum cf. 
egregium D. Gre, po Disquisirionem in notis ad Octav. 
Edit. Lugdun., p. 261-270. Ep». 

lloc alumna. urbis istius superstitio. Id. cst, hec 
sunt numina. alumna. Bonus urbis. Nuwina. alumna 
alicujus gentis sunt qui ab ea. educata. et euutrita 


snm. 


919 


MARCI MINUCII FELICIS 


520 


morbi et malz valetudines : (xxu)sane et Acca Lau- A Salios, et Vestales, et Augures non haberent, nec 


rentia, et Flora, meretrices propudiosze, inter morbos 
Romavorum ct deos computand c. Isti scilicet ad versus 
czeteros. qui in gentibus colebantur, Romanorum impe- 
rium protuleru.t. Neque euim?" eos adversum suos ho: 
mines vel Mari Thracius, vel Jupiter Creticus,vel Juno 
nuuc Argiva, nune Samia, nune Poena ; nunc [impr.vel] 
Diana Taurica, vel mater ldza, vel Egyptia illa, non 
numina, sed portenta, juverunt. Nisi forte apud istos 
major castitas virginum, aut religio sanctior sacer- 
dotum ; quum pene in pluribus virginibus, οἱ quie in- 
consultius se viris miscuissent, Vesta sane nesciente, 
sit incestum. vindicatum ; in residuis impunitatem 
fecerit non castitas tutior, sed impudicitia felicior. 
(xxii) Ubi autem magis a sacerdotibus, quam inter 
aras el delubra, conducuntur sinpra, tractantur leno- 
cinia, adulteria meditantur? frequentius denique in 
sedituorum cellulis, quam in ipsis lupanaribus, flagraus 
libido defungitur. ELtamen ante eos. Deo dispeusante, 
diu regna !enuerunt Assyrii, Medi, Perse, Grzci 
eliam, et. /Egyptii, quum Poutiices, et. Arvales, et 


VARIORUM 


sunt, et opponuntur diis peregrinis, quos ali-mis po- 
ilus suos lecit, assumpto eorum culta ac religione. 
leumannus scribit alme urbis istius. LINDNER. 

Acca Larentia, In editione loin»na. (et. in ins.) est 
Laurentia. Priorem scripturam 6.56 veram contendit 
δ. Fr. Gronovius ad Livi 1, 4. ἤευμ. 

Inter morbos Romanorum. Heumannus rescrihit : in- 
ter probra lRiomanorum οἱ deos. Nihil his opus, si in- 
terpungas : Hiec alumna wrbis istius superstitio (Pavor, 
Pallor, Febris), morbi (scilivet) et. male valetudinis 


sane ; et ih«c est item) Acca. Larentia εἰ Flora, mere- (C 


trices propudiose. LiNDNER 

Vel Diana Taurica. Sic edidi cum Sigism Gelenio et 
Chr. Cellario, ac ita rescrihendum | conjecit Jac. P-- 
rizonius, el quidem verissime, Des. Heraldus , Nic. 
Rigaltis et Jac, Ouzelius. excudi. curaverunt. nunc 
Diana. Taurica, quasi Juno. scilicet eo nomiae fuerit 
i:signita. Davis.—Tam apertum e«t mendum et causa 
mendi, ut mirer Jac. Gronovium id pro»pugnare susti- 
nuisse. LixpxER. — Nunc tamen leg. in ms. Epp. 

Ut que. Mescriptum. non. male pro. ms. et. qua. 

LiNDNER. 

Vesta sane nesciente. Qu:e. si dea fuisset, non debe- 
bat nesciie. quie. in templo. suo gererentur, et, licet 
occulia, indi are. Jam. vero. imnquam per. Vestam, 
Semper per liomines flagitia earum virginum sunt de- 
tecta. Adeoque non erat. cur. Vestam consciam vere- 
rentur, inodo homines. fallerent, quam vero fallere 
tan. erat facile, ut. loquitur Ovidius i« loco. ab Ri- 
galtio allegato : 


Vest:e simulacra feruntur 


Virgineas oculis opposuisse manus. — LixpxER. 


Conducuniur stupra. Edit. Rom. condicuntur. Wov. 
— J'rorsus ita lesendum : non euiti stupra, sed imu- 
lieres stuprandie , data pecunia, conducuntur :. at iu- 
ler aras viri femin:eque de stupris paciscuntur et 
conveninnt. Davis. 

Adulteria meditantur. H:wc vox, quie vulgo deponens 
putatur, vim passivam, heic obtinet, ut et alibi, quein. d- 
modum. notavit G. J. Vossius. Anal. lib. m, cap. 6, 
exemplis ab eo prolatis addi possunt sequentia. 
Cicero de Arusp. Hesp. pog. 1990 : Nihil non diu 
eonsideratum, ac multo ante meditatum. Ovidius Metam, 
lib, vis, 737 : 


Meditataque ρθη reliqui 
Testamenta fide. pt 


pullus cavea reclusos, quorum cibo vel fastidio res- 
publica summa regeretur. 


CAPUT XXVI. 


ARGUMENTUM.— Ez avium porro auspiciis atque augu- 
riis vibratum leviter a Cecilio telum contra ipsum Oc- 
tavius Reguli, Mancini, Pauli atque. Casaris exem- 
plo retorquet, Non magis. item. validam esse petitam 
ex oraculis argwnentationem, aliis exemplis demon- 
δίναις 


Jam enim venio ad illa auspicia et auguria Romana, 
qu;e summo labore collecta testatus. es, et. peeniten- 
ter omissa et observata feliciter. Clodius scilicet , 
οἱ Flaminius, et Junius ideo. exercitus perdiderunt, 


B quod pullorum solemuissimum tripudium exspectan- 


dum non putaverunt? Quid Regulus? nonue augcria 
servavit, el captus est? Mancinus religionem tenuit, 
et sub jugum missus est et deditus. Pullos edaces 
habuit et Paulus apud. Cannas : tamen cum. maiore 
reipublic:e parte ?* prostratus est. C. Casar, ne ante 


NOTE. 


Plinius Paneg. cap. 5: Gratioremque existimari, qui de- 
[ubris corum puram castamque mentem, quam qui medi- 
lation carmen. intulerit. Latinus. Pacatus. Puneg. xu, 
cap. 2: “ἔδεε diu ante meditati, longeque prospecti 
sunt. Sic et Rufinus in vers. Itecogn. Clementis lib. i, 
cap. 96. Davis. 

Respublica. summa. Non opus est ut vel reip. sum- 
ma Cuin Wowero, vel, res sununa cum. Elmenhorstio 
reponatur. C'cero pro S. floscio Amer. cap. 51: Quod 
summa respublica in hujus periculo tentatur. Manc 10 - 
cutionem  iultis stabilivit vir egregius J. Fr. Grono- 
vius ad. Livii lib. xxvi, cop. 10. Davis. 

Ca». XAV —Testitus es. Mersldus, fortasse errore 
typeraui, vitiose exhibet, (estatus est. LiNDNER. 

Solemnissimum tripudium est lectio Rom. edit. et 
ms. reg., pro qua Gelenius edidit. solistinum. Sed, 
etsi. solistimum tripudium prosperum augurium pro- 
prie dicitur, quod pueri noruut, fieri tamen potest 
ut. scripserit. Minucius. solemnissimum ; quia. revera 
solemne id era! et usitatum augurium, cum auspicia 
ex avium volatu ipsius jam C:ceronis tempore in de- 
suetudinem abii«sent, quod ipse doct in lihris de 
Divinatione. lleRALp. —Locum hunc Minucii attulit ac 
noiavit quo ine. Brissonius liboo 1 de Formulis, ubi 
omnem hauc solistimi tripudii disciplinam exsequitur 
p. 121. Et quamvis. Gallicus interpres etiam reddat, 
le trépignement. solenuel des poussins, tamen nullum 
tale nec. dietum fuit, nec intelligi potest, quum tri- 
pudium esset modo unius generis, nempe solistimum, 


D quo! idcirco intellexit Minucius, nullum solemnissi- 


mum. Gnoxov. 

Et Paulus. apud. Cannas : tamen. Distingunt. viri 
docti : et. P. ulus, apud Cunnas. tamen cum, etc. Sed 
vix equidem dubito quin sie sit. trausponenda copula 
habuit Paulus, ct apid Cannas tamen. ctc, Sic illud et 
adhiberur ii. precedentibus : Quid. Hegulus?. nonne 
arquria servati! et captus est? etc Adde, quod etiam 
Minucium hoe. modo. exprimit €yprianus. de. Van. 
J dol. : Missus est : et pullos edaces | Paulus habuit, et 
apud Gannas timen casus est. Nork.—lloc ipso pernio- 
veor, ut bstinendum censeam a eorrectione non ac 
cessaria. S iet eniin subinde Cyprianus nonnilul im- 
mutare verba Minucii, Sie. paulo post pro eo facilius 
et navigavit οἱ vicit, Cvprianus ila : et eo [οἰ nuati- 
gavit οἱ vicit. Hei. 

fiomaui populi. Àà m$. est. cum. majore reipublice 
parte. Seriptimn fucrat cum majore BR, P. yurte. Indo 
nixus error, MEcrs. 


521 


OCTAVIUS. 


223 


brumam in Africam navigia transmitteret, auguriis A Deo, inductis pravis religionibus a Deo segregare. 


et auspiciis retinentibus, sprevit, eo facilius et. navi- 
gavit et vicit, Qu:e vero et quanta de oraculis prose- 
quar? Post mortem Ainpliaraus ventura respondit , 
qui proditum iri se ob monile ab uxore nescivit. Ti- 
resias c:ecus, futura videbat, qui przsentia non vi- 
debit. De Pyrrho Ennius Apollinis Pythii responsa 
con(inxit, quum jam Apollo ver-us facere desisset : 
cujas tune cautum illud et ambiguum defecit oracu- 
Jum quum et politiores homines et minus creduli «sse 
ceperunt. Et Demo-thenes, quod sciret responsa si- 
mulata philippiz:eno [ριλιππίξεο] Pythiam querebatur. 
Atnonnumquam tamen veritatem vel auspicia vel ora- 
cula tetigere. Qu:iunquam iuter multa mendacia videri 
possit industriam casus initatus, aggrediar tawen 
fontem ipsum erroris el pravitatis, unde omnis caligo 
jsta manavit, et altius eruere et aperire manifestius. 
Spiritus sunt insinceri, vagi, a celesti vigore terre- 
nis labibus et cupiditatibus degravati. Isti igitur spi- 
Fitus, posteaquam simplicitatem substantix: su:e, 
onusti et immersi vitiis, perdiderunt, ad solatium ca- 
lamitatis suz non desinunt perditi jam perdere, et 
depravati errorem pravitatis infundere, et alienati a 


Eos spiritus ?? dam: nas esse poetze sciunt, philosophi 
disserunt, Socrates novit, qui, ad nuium et arbitrium 
adsidemis sibi d:emonis, vel decliuabat negotia , vel 
petebat. Magi quoque non tantum sciunt dz:emonas, 
sed euam, quidquid miraculi ludunt, per dimonas 
faciunt : illis adspirantibus et infundentibus, przsti- 
gias edunt, vel, qux non sunt, videri ; vel, quie sunt, 
non videri. Eorum magorum et. eloquio et negotio 
primus Sosthenes et. vernm Deum merita. majestate 
prosequitur : et Angelos, id est ministres ct nuntios, 
Dei, sed veri; ejusque venerationi novit assistere, utet 
nutu ipso, et vultu Domini, territi conrremiscant. Idem 
ctiam dzinonas prodidit terrenos, vagos, humanitatis 


B inimicos. Quid Plato, qui iuvenire Deum negotiuin 


credidit? nonne et Angelos sine negotio narrat et da- 
monas? et in Symposio etiam suo naturam d:emo- 
num exprimere connititur? vult enim esse substau- 
tiam iuter mortalem. immortalem que, id est, inter 
corpus et spiritum, mediam, terreni ponderis et cce- 
lestis levititis admixtione concretam, ex. qua monet 
eiiam nos procupidinem anjoris, et dicit informa- 
ri, et labi pectoribus humanis, et sensum movere, 


VAIHORUM NOTE. 


C. Casar. Supple C. Cesar, monitus, ne ante bru- 
mam in Africum navigia transmitteret... sprcvit monita. 

| LiNpNER. 

1n Afncam navigia transmitteret. Ve! omittenda est 
vox penultima, prout fecit Cicero de Divin. lib. i1, 
cap. 24, quem Minucius exscripsit ; vel legendum na- 
sigio transmitteret : vam in. trajiciendi significatione 
mutigia transmittere respuit! latinitas. Davis. 

Eo facilius. Scribo felicius. Wlguw. 

Qui proditum iri. ΠΡΟ esi verissima lectio, quam 
ms. reg. debemus. Legehatur antea, qui proditus cst 
ipse ob monile ab uxore nescius. lMERALD. 

Tiresias c&cus. Davisius emoliendum τὸ cecus cen- 
sebat. Non ninus tamen ingratus est pleonasinus 
iste, quem illustrabat cap. 16 - dicam equtdem, ut po- 
tero, pro viribus. EL magna vis aliorum exemplorum 
convasari facillime pos«et. Work. 

Qui. Nece-sario post τὸ qui deest τὸν (dcus ἀντί- 
θετον. MECns.—lloc viri docus-imi Judicium Da visium, 
nisi fallor, in errorem ii.duxit, ut cgcus deleret. Sed 
caecus uon est acjeciivum. cum verbo videbat conjun- 
gendum, sed epitheton Tiresic. Unde liquet, comma 
pouendum esse non po.t Tiresias, sed po-t cecus. 

LipNER. 

Cujus tunc. cautum illud. S c recie ediderat. Gele- 


ita scripsisse Noster videtur : prastigias edunt, ut vi- 
deaniur. vel , qua non sunt, videri. LINDNER. 

Et eloquio et nego'io H:wc verba delet Heumannus. 
Puto nostrum re- pexi-se ad Lucie XXIV, 19: ὃς ἐγένετο 
&yip πρόφυτης, δυνατὸς i» ἔργω καὶ λόγω. LiNDNER. 

Sosilienes wis. veg.; sic eliam veteres Cypriani edi- 
tiones; Sostunes cod. Baluz. et Graüionopolit.; Hosta- 
nes Pawel. et cod. Turon.; Ostanes, Plin. Apul. Insi- 
gnis Magus, Magorum precipuus, inquit. Augustinus 
lib. vt de Baptismo contra. Donatistas, cap. ult., for- 
mam veri Dei negat conspici posse et Angelos veros sedi 
ejus dicil assisiere ; «uem primus meminit Plinius lib. 
xxx, c. 1, eumque tradit Xerxi regi t ersarim bellum 
in Gr.eciam inferenti adh.esisse, seminaque magicze 
arlis «par-isse, orbemque universum, quaqua versatus 
est, infecisse. ( cum Plinio et Augu.t loc. c tatis. 
Apul. Apol. p. 449 οἱ 554 ed. ad usum; Tertull. de Ani- 
ma cap. 57; l'atian. Orat ad Grecos; Suidas v. AsTRO0- 
NOMIA; Dion. Laert.; Selden. lib. ὃ, cap. 11, Proc. 
cap. 2; Aur. Juu. Cf. not. in Tert. toin. i, col. 748, 
squ. Ep». 

Sed veri. Scilicet esse, ejusque venerationi novit as- 
sistere, Hostanes ergo tradidit non modo existentiam 
Augelorum, sed oflicia. etiam. Jam facile erit. agno- 
scere viros eruditos, Ursinum, Davisium et Heuman- 


nius. Δι in edit. TRom., cautum illuc, nullo sensu. D num, sine causa copulam Qva ejicere et scribere et 


IlgRALDb. 
Industriam casus imitatus. lloc repetiit Noster e Ci- 
cerne, qui lib. 11 de Divin., cap. 91 : Putest igitur 
veritatem casus imitari. Huc et. i1 ud Favorini, philo- 
sophi, pertinet apud Gellium lib. xiv, cap. 4 : Multa 
tentando nonnumquam. imprudenter in veritatem ἐμοῖς 
dunt. Hun 
Vel petebat. Hcumanuus mavult gercbat. Ego, si 
quid mutandum yutarem, mallem ezpediebat, quod 
habet Cicero lib. xiu, Ep. 51. Sed nulla opus tmuta- 
tione. Simplex perere positum pro eomposito appe- 
tere. En. Ciceronem de Nat. Deor. 1n, 95. Appetun- 
lur, qu& secundum naturam. sunt, declinantur coutra- 
ria. LixpNEn. 
Vel, que non sunt, videri. lloc est, ut vel eu, qu& 
son sunt, videantur. Etiam Nepos verla, qux ut se- 
ui debebant, construit sequente infinitivo. Loca pro- 
fer Jo. Joach. Vugnad ad. Milt. cap. 7, 4. lleumanno 


Angelos. . ejus venerationi n. a. LINDNER. 

Etiam. demonas. Aut. dgmnonas rescribere gestit 
Davisius: qu:e correctio manifesto falsa. Ilguw. 

Ea qua monet etiam nos procupidinem amoris. ]'a 
wis. cujus vestigia secutus dugaliius. edidil : ex qua 
motel etiam in nos p. a. Geleniu- et Heraldus : ex qua 
mauare etiam in nos procupidinem aworis dicit, et in- 
[ormari et lubi pectoribus humanis, Alii, manet etinm in 
nos porro cupido amoris. Minus commode. Davisius 
vero : monet etiam nusci pruriginem. umoris; nova 
enim, inquit, eL inaudita vox procupido.. Idque *ane 
magis placet. GaLLAND. — Davisius, ez qua motel 
eli. m nos per cupidinem amoris. Heumannus, ex qua 
manent etiam in. nos per cupidinem amores. Sed h.vc 
vixsine tautologi:e vitio consistere queunt. Quid enim 
est affectus fingere et ardorem cupiditatis. infundere 
aliud quam amorem monere? Adeoque retinuimus lec- 
tionem Zleraldi, hoc tantum observato, ut legi veli- 


225 


MARCI MINUCII FELICIS 


921 


et affectus fingere, et ardorem cupiditatis infundere. A tensum a magis, a philosophis, et a Platone, 


CAPUT XXVII. 


ARGUMENTUM. — (Quod ut solide prastet, rem alterius 
et a prima sua origine repetit. Nimirum erroris (ons 
iste: daemones sub. statuis et. imaginibus delitescunt, 
commorantur ín fanis, extorum fibras animant, avium 
volatus gubernant, sovies. regunt, oracula (undunt, 
[alsis involuta responsis. Verumtamen hec non a 
Deo, sed a se ipsis facta (uisse fateri cogunlur, quum 
a Ghristianis per Deum verum adjurati ab obsessis cor- 
poribus fugantur. Hinc vero Christianos de Proximo 
[«gitant ; tantumque gentilium in eos excitant odium 
ut illos ante incipiant odisse, quam nosse , ne cogni- 
tos aul incitari possint aut damnare non possint. 


Isti igitur impuri spiritus, daemones, ut os- 


sub statuis et imaginibus consecrati. delitescunt, et 
afflatu suo suctoritatem, quasi presentis numinis, 
consequuntur, dum inspirantur interim vatibus, dum 
fanis immorantur , dum nounumquam extorum fihras 
animant, avium volatus gubernant, sortes regunt, ora- 
cula efficiunt falsis plaribus involuta. Nam et fallun- 
tur et fallunt, ut et nescientes sinceram veritatem, et 
quam sciunt, in perditionem ** sui non confitentes. Sic 
ἃ ccelo deorsum gravant, et ἃ Deo vero ad materias 
avocant, vitam turbant, omnes inquietant, irrepen. 
tes etiam corporibus occulte, ut spiritus tenues, 1nor- 
bos lingunt, terrent mentes, membra distorquent, ut 
ad cultum sui cogant : uL. nidore altarium , vel ho- 


B stiis pecudum saginati remissis, qux consirinxerant 


curasse videantur. Hi sunt et. furentes, quos in pu- 


VARIORUM NOT.E. 


mus in eos hoc scnsu : Plato vult ex ea terreni pon- 
deris admixione manare in eos spirilus sive daemones 
procupidinem, h. €. πρόληψιν, quamdam | amoris. Lo- 
quitur ex sententia Pauruu, qui. statuebant Angelos 
quosdam, mulierum amore. captos, cum 15. coucu- 
huisee. Ne quis ergo miretur. angelos, tam. impuro 
am: re coinquinatos, hec inde esse alfirmat, quia dz- 
mones non essent spiritus completi, sed sub-tantia 
cuc dam inter corpus et spiritum media, et ex ea ter- 
reni ponderis admixtione manare in eos procupidi- 
nem amoris, qua esse non possel, si toti essent cae- 
lesti levitate concreti. LiNDNER. 

elabi. là. rescripseruut critici pro ms. labi. Lip. 

Car. XXVII. — Denmones. Vjicio glossema. Nat τὸ 
daemones a leciore qnodam interpretamenti vicem. ad 
oram notatum, ab aliis postea in texium receptum est. 
MEuns. — Hauc vocem, timquam lossema, perperain 
rejiciunt Fulv. Ur-inus et Ju. Meursius, eosque duces 
secutus Chr. Ceilarius, qui eam prorsus eliminavit, 
Omnino tamen est retiuenda, eoque modo passim lo- 
quantur auctores. Jusiinus martyr Apol. 1, 71, ed. 
Oxou. ἴχουσαν διὰ τοῦ ἄλλυυ npogv rou HZAIOY 2:xfiv. 
Ac Apol. n, 6, xoJ)oi rà» ἡμετέρων ἀνρώπων "TON 
ΚΡΙΣΤΊΑΝΩΝ Vide et Athenagoram Legat. pro Christ, 
cap. 22, p. 101. Davis. 

A philosophis. Tollendum, glossema scilicet, iu- 
quit leui. Sed merito locum suum tuetur, quia non 
solum Magorum et Platowuiss, sed etiam 5ocratis $ 8, 
wentio fit. Hoc addo et a Platone explicandum esse 
per et iniprimis. Marc. xvi, 7: Εἴπατε τοῖς μαθηταῖς αὖ- 
ποῦ ΚΑΙ Πέτρῳ. Áctor. 1, 44 : Σὺν yov itl ΚΑΙ Μαρίᾳ. 

ANDN. 

Consecrati. delitescunt. Cyprianus de ldolor. Van. 
cap. ὁ, legit consecratis delitescunt : cujus codices ad 
exemplar. Minuciasum . corrigeudos. existimavit Jo. 
Meursius ; 1 Furv. Ursinus ex Epi-copo Carthagi- 
nensi Felicen emendat, et me quidcm habet assen- 
tientem; statue eniin, ut vim aliquam haberent, certo 
modo. consecrari debuere. Vieina sunt, quie de ta- 
lismaunibus narrant Orientales. Vide. Th. Stanleium, 
Pi los. Orient., lib. 1, sect. 2, cap 27, cdit. Cleric. 
Davis. — Equidem. neutrum ex altero corrigendum 
puto. Qui cnim, nisi diemones, sub statuis cousecran- 
tir. Eodem modo. dicere po-suim : Venenum sub cibo 
comestum delitescit; eL: Venenum sub cibo comesto de- 
litescit. Liwpx. 

Dum inspirantur... vatibus. IIaud dubius lege inspi- 
rant, Sic cap. 16: Magi daemonibus aspirantibus et in- 
[undentibus prastigias edunt. Lactant. i, 14, 10: Ma- 
gorum ars omuis ac polentiu demonum aspirationibus 
constat. Apulcius de deo Socratis, pog. 3o : Demones 
curant vcl somniis conformandis, ..., vel oscinibus eru- 
diendis, vel vatibus inspirandis. HEuw.— Ex his locis 


simul liquet. legendum esse : dum inspirant interim 

vates. Quod. si est, non. video, qui minus passivum 

locum habere possit: dum inspirantur (ab iis) vates. 
LiNDNER. 

Ut et. nescientes. Miror ex tanto. interpretum. nu- 
mero. neminem vidisse particulas t et transponen- 
das esse. Sensus esL: damones. falluntur. et fallunt, 
el uL nescientes sinceram. veritatem, h. e. ut tales, qui 
Sinceram veritatem. nesciunt, adeoque falluntur ; et 
quam sciunt in perditiouem sui, non confitentes, adeo- 
que fallunt. Damonibus adscribebant Patres. cogni- 
tionem non modo uon superiorem humane, sed ne pa- 
rem quidem. Augustinus. lib. 1, cuntra Acad. cap. 6: Ab 
hujus aeris auimulibus quibusdum vilissimis, quos damo- 
nes vocant, nos superari acumine ac subtilitate sensuum 
posse concedo, ratione autem, nego. Et alioloco : Absit 


C ut ista. considerans, animus. veraciter religiosus et vero 


Deo subditus , ideo arbitretur da"mones δὲ ipso esse 
meliores, quod habeant corpora meliora....Sed, sicut his 
omnibus animulibus ratiocinando εἰ intelligendo. melio- 
res sumus, ila eiiam damoutbus bene atque. honeste vi- 
vendo meliores esse debemus. Admodum cavere d:emo- 
neg ne quid in perdiionem et turpitudinem sui faciant, 
coliigimus ex isto capite : Danones victi dolore, quod 
sunt eloquuntur: nec utique in turpitudinem sui,.nonnullis 
presertim. vestrum. assistentibus, mentiuntur. LINDNER. 

A celo devrsum gravant. lidita vitiorum terreua gra- 
vitate animum, ne ad Deum elevetur, deiraliunt, 

CELLAR. 


Ad materias avocant. lta edidit Hleraldus, et ita in- 
venisse in ms. regio putatur. Heumannus in ms, ma- 
leriam esse (also) testatur : quod vero, unde habebat, 
nescio. Suspicor quod ab Rigaltio. LINDNER. 

Ones inquielant. Sie veteres membran, ut testa- 


D tur Nic. Rigaltius. At Cyprianus de 1dol. Van., vag. 


14, legit somiuios iuquietant, cum quo. faciuut Meur- 
sius, Guzeliu: et Cellarius: ac, ut videtur, rectis&imie, 
Lactantius, qui ex nosiro sus. aduinbravit, Div. In- 
slit. lib. xt, cap. 14: Qui. (diemones) quoniam. sunt 
spiritus tenues. et incomprehenaibiles,... morbos ciunt, 
somniis animos terrent. Davis. 


liemissis qug constrinxerant. Desinunt ledere, ut 
curasse videantur, Tertullianus. Apol. cap. 22. Sic in 
ms, legebat Cyprianus, non remissus, ut et edidere 
Sigism. Gelenius aliique. IucALTwUs. 


Ili sunt. et furentes, etc, Non. veluit Minucius ipsos 
diemnonas significare. sed homines a tetris istis *piri- 
tibus obsessos vexatosque.. Fortasse proinde legen- 
dum : Hinc sunt et furcutes : quos postea vates absque 
templo vocat Noster ; quod, ut vates in templis, sic bi 
iu vivis et plateis insaviebant et rotabantur. Vid. Cle- 
ment. ftecognit. lib. v, cap. 15, ac Honil. 1x, cap. 7, 


535 


OCTA VIUS. 


596 


blicum videtis excurrere ; vates οἱ ipsi absque tem- A Serapis. et Jupiter, et quidquid d:emonum colitis, 


plo sic insaniunt, sie bacchantur, sic rotantur. Par et 
in illis instigatio diemonis, sed. argumentum dispar 
furoris. De ip-is etiam illa qu» paulo ante tibi dicta 
sunt, ut Jupiter ludos repeteret ex somnio, ut cum 
equis Castores viderentur, ut cingulum matrona na- 
vieula sequeretur. H:ec omnia. sciunt. plerique. pars 
vestrum, ipsos d:emonas de semetipsis confiteri, quo- 
ties ἃ nobis et tormentis verborum et or.tionis in- 
cendiis de corporibus exiguntur. Ipse Saturnus, et 


victi dolore, quud sunt eloquuntur : nec utique. in 
turpitudinein. $i , nonnullis prisertim vestrum assi- 
stentibus, mentiuntur. Ipsis testibu-, es:e eos dxino- 
nas, de se verum confitentibus credite. Adjurati enim 
per Deum verum et solum, inviti miseris corporibus in- 
horrescunt : et. vel exsiliunt. statim, vel evanescunt 
gradatim, prou! fides patientis adjuvat, aut gratia 
curantis aspirat. Sic Chri-tianos de proximo fugitant, 
quos longe iu cctibus per vos lacessebant. Ideo in- 


VARIORUM NOTAE. 


nec non Origenem contra Celsum lib. vtit, pag. 558 
$qq.; et Prudeuntium. Perist. v. 1095. Davis. — Hi 
sunt εἰ furentes. Locus. est. vex.tissimus, cui sic 
medelam (ferro : /[i (de qvibus adhuc dixi, quorum 
membra d:emones distorquent) sunt furentes, quos in 
publicum videtis excurrere (intelligit obsessos : sed. hi 
non Soli a d:emonious. agitantur) ; vales et ipsi in tein- 
plo (qui iu publicum non excurrunt) sic insaniunt, sic 
bacchantur, sic rotantur (eodeni modo se gestiunt. quo 
obsessi). Par et in illis instigatio diemonis. (Ves in- 
spirati etiam a diemonibus iistigantur), sed argumen- 
tum dispar furoris. 11 obsessis Scilicet est, ut, renmis- 
Sis qua constrinxerant, eurasse videantur ; in mspi- 
ratis, ut afflatu suo auclorttibemn quasi presentis nu- 
minis consequantur, et homines, futurorum curiosos, 
sibi assucscaut. Age, aliorum interpre.ationes videa- 
mus. leumannus ita : Qui et. ipsi vates sunt, licet in 
templo calescant, agitaute demoue, Scommia. perele- 

ans ; scias vero, lector, interpuuctionem hic emen- 

andam esse, statuendum.que post excurrere comma, 
post templo colon. WopkEN vs.— Interpungendum 
puto : vates. Et ipsi absque templo... rotantur. Porro, 
quia non de d:emonibus ipsis, $ed. hominibus obses- 
eis loquatur Minucius, legeha: Davisius: Hinc s"ut el 
furentes, etc. S-d plane de diemonibus ipsis loqui au- 
ctore; exis:imo, nec alio referri posse ista et ipsi abs- 
que iemplo, etc... nihilque usitatius. est, quain ut de 
spiritus ἀπο να τ loquantur auctores, tamquam 
de hominibus per. illos instisatis, Marc. t1, 5. Cel- 
larius : Si diemones, inquit, qui in. templis sub sia- 
tuix delitescunt, et suo» agitant, niovent sacerdotes, 
aut bi ab illis moveri. simuiant, pro diis habentur: 
teque omues firiosos, qui estra. templa idem rotando 
el jactiondo faciant, pro diis h.beri possc. Heraidus : 
Legendum existimari, Va'es et ipsiin templo. Nam 
ejusmodi vatum in templis ip-is agitationes observa- 
b«mus ad Tertulliani Apolog. ex Julio Firmico. Gru. 
nerus : lnterpuuctionem: solain muio, huse in mo- 
dum : [Ii suntet furentes, quos. in. publicum videtis ex- 
curre ; vales οἱ ipsi .bsque. templo 7 sic tusantunt, etc. 

LiNbsER. 

Plerique pars vestrum. Minime placet BWigaltii cou- 
jectura, legentis : Hec ovinia sciunt plerique, pars ve- 
strum: ipsorum, damonas, eic. Gelenius, Heraldus οἱ 
Cellarius ediderunt : omnia. sciunt. plerique. vestrum. 
Male : vam vocem commodam jr:vterm:ittunt. Omnino 
resciibendum : Jvc omnia. δο pleraque. pars. ve- 
strum. Sallustius Jugurth. cap. 48 : Afric pars in[e- 
rior pleraque a Numidis possessa est. Sic et Juvencus 
Hist. Evang. lib.i, pag. 9 : 


Istius hic populi partem pleramque reverti 
Ád verum suadebit iter. 


Nec quisquam cons!ruetionem miretur : nàm pars no- 
men est multitudinis. Virgilius Zn. 1, 212: 


Pars in frusta secant 


Ovidius Metam. 1, 244 : 
Dicta Jovis pars voce probant. 
Vides Αβο in TAtelete vi, 97. Davis, — Or- 


B 


C 


p 


dinaria. verborum horum constructio h»c est : 
Plerique vestrum — sciunt. ipsos demonas hiec om- 
nia de semetipsis confiteri. Nec rara est apud opti- 
mos scriptores talis. duorum commatum | imp icatio, 
Celerum, cum in ms. codice ità exaratum reperta- 
tur plerique pars vestrum (quod a Grouovio defendi non 
mirabitur, qui eum novit). Davisius hunc in. modum 
legi jubet : pleraque pars vestrum. Verum nimis aspera 
hiuc existit oraiio : qualis tribui Minucio nostro non 
debet. Et fortasse erravit Rigaltius, in ms. ita esse 
docens. Certe. Heraldus, qui. eumdem codicem | suis 
usurpavit oculi», verbulum | pars ibi non vidit : nisi 
forte inanifestum mendum indicare noluit. llEuy. 

Tormentis veiborum. Legebatur antea, et meritis ver- 
borum, qu:e leciio nibil habebat incommodi. Sed. ms. 
regii lectio, pffeterquam. quod videtur. commodior 
adsiüpulatorem etiam haber. Cyprianum, hae. in re 
Maiucii imita!orem. Ad Demetrianum : Quando a no- 
bis adjurantur et torquentur. spiritualibus flagris, et ver- 
borum tormentis, de obsessis corporibus ejiciuntur, La- 
ctantius, v, 22 : Sic extorti et cruciati. virtute. divini 
numinis exululant. liERALD. 

lH psis testibus. Teste viro. docto in. Miscell. Observ. 
1154, vol. 1v, p. 425, in ms. exslat. credite [:55is 
quamvis aliquatenus hoc f:ssis deletum. sit : ei hie 
verba: de se verum con[itentibus solummodo inter 
versus sunt (utique, sed. eadeni manu. lpp.). Unde 
quidem ille conjectabat, /psis testibus esse eos diio- 
nas credite. (ussis. Sed in tali. lectioue illud test;bus 
longe melius abesset : tautologieum enim nimis 
nimisque durum hoc videtur. Malim itaque: ipsis testi- 
bus esse eos da monas credite de se verum fessis. Work. 
— Esse eos da monas Manilestum glossema. [ikuy. 

D uviti miseri corporibus inhorrescunt. là ms, dasmnio- 
nes adjurati in. corporibus inhorrescunt, Idem est 
quod Jacobus im, 19. dicit : Ka: φρρίσσουσι. Et est. hic 
primus fructus exoreistui. Tum vero ex: iliunt, idque 
iuvili, ut Luc. ix, 59: Rai ἐξαίφνης χρᾶξει καὶ σπαράστει 
4972» μετὰ ἀφροῦ ^ai MOTIX ἀποχωρεί. Et Noster cap. 
12. intitus, miser, infirmitatis argueris , nec [teris. 
LiNpN.— Malim inciti miseris corporibus inliorrescunt. 
Olsessa corpora Cyprianus dixit. Miruhi porro legen - 
dum visui [nisse viro docto in. Miscell Obs. |. d. 
miseri. inhorescunt, e corporibus vel exsiliunt, etc. Ut 
enim sensu plano ac facili hic adliibetur phrasis, cor- 
poribus iuhorrescere, sicin his et vel exsiliunt, etc, com - 
modissime subauditur. inde vel er iis c. nec Lale 
quid prieligebat Cyprianus tv, 7. Work.— Legeudum 
hoc tedo : Vicri 1n. miseris corporibus inhorrescunt. 
Ηευμ. — Alii. legunt, inhgrescunt. LINDNER. 

Et quem metueris , infestare. Jacet prorsus οἱ flac- 
ce-cit oratio, nisi. rescribatur : et quein oderis, infe- 
stare ; prout. conjecit Joan. Freinshemius ad Curtii 
lib. x, cap. 8. Qu:e quidem emeudatio Jac. Gronovio 
merito. probatur. Adi Hiero: yum. Columnam ad 
Eunii Fragm , pag. 298, et Janum Gruterum ad Publii 
Syri vs. 91. Davis —Assentior. Origo n«nique ineudi 
e«t in propatulo. En prope similem Taciti gnomen in 
Vita Agricole, cap. 49 : Proprium humani ingenii est 
odisse quem leseris. Prorsus vero similiter, ut Minu- 
cius noster loquitur apud Ciceronem lib. n de Offiv., 


927 


MARCI MINUCII FELICIS 


928 


serti mentihus imperitorum, odium nostri serunt oc- Α vestigari, vel probari, nec tanto tempore aliquem 


culte per tiinorem : ** natur.]e. est. eviin ΟἹ odisse, 
quem tinie4$; et quem metueris, inlestare, si possis. Sic 
occupant. animos , el obstrnunt pectora , ut ante nos 
incipiant homines odisse , qu.m nosse : ne cognitos 
aut imitari possint, aut damnare non possint. 


CAPUT XXVIII. 


ARGUMENTUM. — Neque odium solum, sed nefanda etiam 
illis inferunt crimina que a nemine probari hactenus 
potuerunt.Sic est negotium demonum. Ab ipsis cnim 
rumor falsus ei seritur et (ovetur.. lnviciissime autem 
demonstrat Octavius Christianos sacrilegii , incestus , 
stupri , parricidii tam false insimulari, quam cerium 
verumque erat eadem prorsus crimina, aut his omnino 


existere, qui proderet, non tantum facti veniam , vc- 
rum etam indicii gratiam — consecuturum ; malum 
autein adeo non esse, ut Christianus reus nec erube- 
scere!, nec limeret, ct unum solummodo , quod non 
ante fuerit, poeuiteret. Nos tamen quum sacrilegos 
aliquos, el iucestos, parricidas etiam, defendendos οἱ 
tuendos suscipiebauus ; hos uec audiendus in tutum 
putabamus : nonnunquain ctiam , miserantes eorum , 
erude.i :$ szeviebamus, ut torqueremus confitentes ad 
negandum, videlicel ne perirent , exercentes in his 
perversam quistionem, non quas verum erueret, sed 
que niendacium cogeret. Et si. quis infirmior, malo 
pressus et victus, Christianum se negasset, favebamus 
ei, quasi, ejerato nomine , jam. omnia facta sua illa 


similia atque majora ab ipsismet . ethnicis reapse p negatione purgaret, Agnoscitisne eadem nos sensisse 


committi. 


Quam autem iniqnum sit, incognitis et inexploratis, 
judicare, quod facitis ; nobis ipsis peenitentibus cre- 
dite : et nos enim idem fecimus, ut eadem vobiscum 
quondam adliuc. caxci et liebetes sentiebamus , quasi 
Christiani monstra colereut, infantes vorareut, con- 
vivia incesta miscerent : nec. intelligebaimus ab his 
fabulas istas semper ventilari, ei numquam vel in- 

- 


et egisse, ** quie sentitis et geritis? Quuin, si ratio, non 
instigatio daemonis judicaret, urgueudi mag.s, non ut 
dif(iterentur se Christianos, sed ut de incestis stupris, 
de impiatis sacris, de infantibus immolatis faterentur. 
His enim et hujusmodi fabulis iidem daenones ad 
exsecrationis horroreui imperitorum aures adversus 
nos referseruut. Nec. tamen mirum, quum hominum 
fama, qux» semper insparsis mendaciis alitur, ostensa 


VARIORUM NOTE. 


cap. 7. Ennius : Quem metuunt, oderunt : quem quisque 
odit, perisse expetit. Πεῦμ. 

Cap. XXVIII. —Qua« autem iniquum sit. Ita optime 
in ms. regio. Autea. legebauir : Quantum autem vitium 
sit. Tangit eam iniquitatem Minucius, quam pluribus 
exagitat Tertullianus in Apolug. ligRALD. 


Incoquitis et inexploratis , scilicet rebus. Plene est C 


apu.| Ciceronem pro Cecin. 29 : Dum , incognita re, 
judicare voluisset. Virgilius /Eneid. 1, 519 : Sed res 
animos incognita turbat. Ndeoque nou erat. cur Lud. 
Carrio. Emend. n. cap. 18 rescriberet de incognitis, et 
Meurs:us in incognitis. LiNbN. 

J dem fecimus. Sic ms. Fuimus impress. Epp. — 
Scribo, iidem. MEURs. — Scribe idem fecimus. lr: 
cedit enim quod facitis. Work 

Ventiluri. Heumannus scribit venditari, et sequens et 
delet. LiNDNER. 

Indicii gratiam. lta ediderat Gelenius optime. At 
Rom. editio judicii. Male. Geleuii editionem contirmat 
ms. reg. Àn autem. id est, quod. siguilicibat Tertul- 
liauus Apologel. , cap. 7 : Quis (ulia. facinora, quum 
invenisset, celavit aut vendidit ipsos traliens liomines ? ut 
vendere eo loco dicat, accepto pretio indicare. Dixi- 
mus nobis non liquere. liggALD. 


rum vitam servare studebamus. Heumannus scribit 
miserentes. Liupx. 

Ut torqueremus Sic ms. At Romana jam in ediiione 
rescriptum ut urgeremus. Recte. Ac statim, lioc ergere 
usurpatur iterum. Hgux. 

Videlicet ne. perirent. Innuit commodum, quod ex 
illa negatione ad eos redundare deberet. Etiam chi- 
rurgus, misereus aegri, wembra amputat, secat, urit, 
ne videlicet pereat. Lixpx. 

Mulo pressus. et victus. Nihil opus ut cum Heumano 
rescribauus, dolore oppressus et victus. Scilicet cogi- 
taverat vir doctus. de malo. non physico, sed morali. 
Malum autem pro poena e dulore dici onibus pro- 
batur lexicis. Premere vero pro opprimere dixit etiam 
Quinct. /nstit.. Orat. lib. nt, cap. 2, p. m. 407 : Va- 
renus, qui in omnibus publicis malis premebatur : nam 
εἰ damnatus est. Cicero. Tuscul. 2, 17 : Quis auem 
non miser modo lunc, quum premetur summis dolori - 
bus. si in his est summum malum. LiNpx. 

Nos sensisse el e4isse, qua senlitis el geritis. Vel cum 
anonymo Pari-iensi propter sequeus geritis vescri- 
bendum est gessisse; vel , quod mihi prieplaeet, pro- 
pter autecedeus egisse, pro geritis scribendum | agitis. 
Hguu.— Alteru.ro scilicet opus esset, si non liceret 


Malum autem. (106 est : vec intelligebamus malum p) verbum :zquipollens in locum alterius substituere. 


adco non esse, ut potius Cliristituus reus uec erube- 
sceret, etc. Áctionibus eniin malis inest pudor quidam 
naturalis conjunctus cuim timore. Lixpx. 

Unum solummodo.... paeniteret. l:ec constructio li- 
cet insolens possit videri, horis tamen auctoribus haud 
ignoratur. Cicero Tuscul. lib. v, cap. 28: Sapientis est 
enim proprium, nihil quod puuitere possit, facere. 
Idem de Incent. lib. n, pag. 66, Utrum id facinus sit, 
quod ponitere fuerit necesse. Videsis ἃ. Gellium Noct. 
Aut. lib. xiu, cip. 2 Davis. 

Aliquos. P'eleudum videtur. Lactant. v, 1, 2. llguu. 

Suscipiebumus. Ex foro verbum. Suscepti enim clien- 
tes. Servius ad illud /Eneid. v1. 609 : 


Et fraus innexa clienti ; 


Vult, inquit, intelligi prawaricatores qui patroni sunt 
clientium, quos nunc SUSCEPTOS vocamus. WOWER. 
Miscrantes eorum. Misericordia in eos permou, quo- 


Lixpx. 

Quum , si ratio , non. instigatio demonis judicaret 
urgendi magis. Ms. urguendi : male editum. erat ar- 
guendi. Supple quum urgendi Christiani erant vel es- 
sent. CELLAR.—Heuimaunus τὸ magis ejecit, quod valet 
potius, cap. 5, et scribit urgendum esset. Lixpw. 

Nec tamen mirum, cum omnium fama. Si niiil heic 
omissum est iu exemplari, tota. peri-du- ita consti- 
tuenda estut aliquis sensus eliciatur : His enim et liu- 
jusmodi fabulis iidem demones ad. exsecrationis horro- 
rem imperitorum aures adversus nos re[erserunt,. (Nec 
tamen mirum. Cum hominum fama, qua scmper inspar- 
sis mendaciis alitur, ostensa veritale consumitur, sic est 
negotium demonum ; ub ipsis enim rumor falsus el seri- 
tur et fovetur. llla outem verba, cum homiusum fama, 
annecti debent istis, sic est negolium damonum., Ut 
Clatsula sic accipiatur : δες tamen mirum. Sic csl me- 
gotium demonum cum hominum fama, quc, etc. Homi- 


539 


OUTAVIUS. 


290 


veritate, consumitur : sic est negotium demonum ; ab A vem cum ZEgvptiis adoratis et pascitis? nec eorum 


ipsis enim rumor falsus et seritur et fovetur. Inde est 
quod audire te dicis, caput asini rem nobis esse di- 
vinam. Quis tam stultus ut hoc eolat? Quis stultior, 
ut loc coli credat? nisi quod vos et totos asinos in 
stabulis, cum vestra vel. Epoua consecratis : et. eos- 
dem asinos cum [side religiose devoratis : itetu boum 
capita et capita vervecum , et immolatis et colitis : 
de capro etiam et homine mixtos , et leonum el ca- 
num vultus, deos dedicatis. Nonne et Apen bo- 


sacra damnatis instituta. serpentibus, crocodilis , 
belluis cateris, et avibus , et pi-cibus, quorum ali- 
quem deum si quis occiderit, etiam capite punitur. 
lidem AEgyptii cuui plerisque vobiscum non magis [5]- 
dem, quam ceparum aeriionias metuunt : nec Sera- 
pidem inagis, quam strepitus per pudenda corpo- 
ris expressos contremiscunt. Etiam ille qui de ado- 
ratis sacerdotis virilibus adversum nos flabulatur, 
teutat in nos ** conlerre quie sua sunt. Ista enim im- 


VARIORUM NOTAE. 


num intellige, Christianorum. [n ms. legitur, omnium. 
RicarT.—HBene Rigaltius. quum pro omnium, reponit 
homiuum : sed nale , cum id de Christiani- intelligi 
vult, ut jam monuit V. C. Jo. Fr. Gronovius Observ. 
in Eccl. script., cap. 7, uli totum hunc locum. {ἃ 
restituendumcens t: Nec tamen mirum, quum hominum 
fama que semper insparsis mendaciis alitur, ostensa ve- 
ritalé. consumitur, sib et. negolium demonum : ab ipsis 
enim rumor falsus el seritur, el (ovetur. loc est, eo im- 
terprete : Fama ila, hom num oribus jactata et pro- 
pagata, quie semuer alitur et erescil mendaciis, quie- 
que veritie. patefacta. evanescit , eadem. hominum 
fama est ipsorum d.emonum nezorium et. opus : ho- 
fum est anetoritas el in-Linetus , illorum ministerium. 
θυξΣει — Nec tamen mirum. l'rimus huic loco m2»nus 
medicas a' tulit. Rigaltius, cum pro omnium , quod est 
ju wmis., reponi! Aomiuum, scilicet Chri tianorum, hoc 
Sensu : Nec lamen nurum. Sic est negotium demonum 
cum hominum fama, que , eic. l'rojius veritateui at- 
εἰσὶ! δ. F Gronovius in cap. vit Obs. eccl. p. 81, «qui 
itidem pro oumn.um reseribit. hominum , ed maligne 
Sseniientinm paganorum, sed hominum in universum, 
quod probo. Cum autem, pro sic est, rescribit s et, 
in eo me uon. habet. consentiente, Arbitror itaque 
Scriptum esse δὶ est. Sequitur enim , in primis apud 
Terentium si, quando priices-il non. mirum. est. Suc 
Hecyra 1v, 4, 87: Nou m rum fecit uxor, si hoc egre 
tulit. Andr. ww, 1, 27 . Quid .stuc tam miri, si de te 
exemplum capit. Sensus est : Sy hominum tantum fana 
essel , que de robis tam nefanda loqueretur, inirari 
fortasse aliquis posset, qui fieret, ut. non aliquando, 
Ostensa veritate, consumeretur. Sed. micandum non 
est. Est enim negotium. daemon:ium , ἃ quibus rumor 
falsus nou modo «seritur. quod et in. hominum. fama 
fieri novimus, sed et fovetur, ne aliquando consuma- 
tur. [leunannus rescribit : Cum coumunis fama, que 
gemper inspers.s mendaciis al.(ur, osteusa veritate con - 
sumiur, sit negoli:um daemonum, Giunerus : Cum 
omnium (auia, quam seniper inspars's mendaciis alitur, 
tam ostensa ver.late consumitur, 8:0 esse negotium dee- 
monum. LiNDNER. 

Cum vestra vel Epona scriplum in ms. reg. Ed. 
Rom. vel. H ppona. Sane sceripum puto a Minccio, 
cum vestra Fpona, et notatum ab aliquo ad marginem 
ve! H.ppona. Epouam autem scripsisse veteres, pluri- 
bus ostendit. Adrianus Toruebus in Advers. lERALD. 
— Nou igitur debebat Gronov.us filius, Vesta scribere 
pro vestra, Solam enim Eponam hic nominatam esse 
a Minucio, laudatus modo Tertulliani locus, qui ei fuit 
ob oculos, facile persuade!. [ispice et alterum simil- 
limum locum Tertullian: Apolog., cap. 16. De Epona 
vid. et To-nasini liber de Douuriis, cap. 1. Non Epo- 
nam, sed Equouam diciam fuisse deam hanc, audacia 
nou ferenda. s'atiit Barthius Advers. lib. xxvi, cap, 
2, et lib. xxxvi, cap. 1. Hguu. — Cum particule vel 
eflivaciam non sentirent interpretes, var:e ingeuio in- 
dulserunt. Voculie ejus. vim deinceps. posita dec ara- 
bunt. Tertullianus Apolog. 25, Quod vel ex pab«lis eo- 
rum..... intellig: debet. Terent. IIeaut. i, 5, 7 : Vel 
heri in vino. quam immodestus fuisti ! Cicero. ad Di 
versos vi, 15 : Quam sint. morosi , qui amant , vel ez 
hoc intelligi potest. Forte nemo dc integritate loci 


PATROL. III. 


duhitasset, si scripsisset Minucius : vel cum. Epona 
vestra. Sed iste verborum positus morari nos nou de- 
het, quum et supra. cap. 11 : Vel ut exemplo credere- 
mius, pro ut vel. Et ità fere Cicero de Orat. n, 97 : 
Hlc sunt. omn a. ingenii vel mediocr.&, pro vel. injenii 
n. GnosEn. —luseriptionem, qu.e de hac Des Soloduri 
apud (lelvetios legitur, affert Jo. Georg. Keyssler in 
It nerar.o epist. 19. p. 195. laiNps.—Quie ex-tant de 
dea Stabularia sive in testimoniis veterum, sive in 
nmonnmentis epigraphicis vel pictis , vel iere fu-is, vel 
numismaticis . disertissime Ὁ) idein jaw merito 
laudatus D. Greppo , in not. ad edit. Lugd., p. 275- 
288. Epp. 


D«evotutis. In ms. est. devorstis, quod locum tucri 
posset, si quis ostenderet [iden asinos devorasse vel 
in Sacriliciis agnos fuisse adhibitos, quia sacrificio 
rum partem sacris eperautes come:lebant. Quod, quia 
a nemine, quod sciam, est factum, Meursius rescri- 
psit : derotat s, quod vest, vel consecrare, vel devotum 
Se asinis et Isidi esse ostendere. Heraldus : denotatis, 
id est : asinum, Isidis gerulum, simul. cum Iside reli- 
giosa denotatione colitis. Nie. Heinsius iu Syll. epist. 
L. 1v, p. 260. adorat s. Wopkeuius : religione decoratis, 
i. e. dignamini, colionestatis, Higaltius ei Heuman- 
nus decoratis , quia. asbio, Isidem  jreticse. ornatam 
gestant , circumdata fuerunt minoris pretii ornamen- 
t3. et Ovidius Faust. vi, 514 et 917, Coronutos et orna- 
tos asinos tales memorat. LispNER. 


Boum capita. Non in religionibus externis et Zgvy- 
ptiis, «ed Romani-, unde emnes aras videmus hi« ca- 
pitibus esse obsitas, inmimo serta velut inter coluninas 
templorum coufecta. Sie caput vervecis, aquile, leonis, 
ad fa«ces ornaudes, bovis ad alia ornamenta cernimus 
in sepulchro M. Auton.i Autii Lupi, apud Bellorium in 
Sepulchris. Etiam tale hovis videtur incusum nunimo 
Sardinorum sub Gordiano apud Érizzum, p. 519. Scd 
rem ltomanam contirmat aspectus monumenti Cwci- 
li: Metelli, Cretici fili:», quod notum est. GRoNov. 


Vultus. Sic est in nis. et explicari potest per appo- 
sitionem., Nam vultus caninus erat Auubis, vel Cyno- 
cephalus. Vultis leonis era! Frugifer ille. enjus men- 
tionem facit Arnobius, lib. vi, p. 196, in loco a Cella- 


D rio citato. Alii legunt, leonum et cauum cultu (subaudi) 


mixtos. Cui emendationi patrovcinatur. Tertullianus 

Apolog., cap. 16: llli debebunt adorare statim biforme 

numen, quia et canino et leonino capite commizxtos, et de 
capro et de ariete cornutos.., deos receperunt. Lixpw. 

lidem AEgyptii cum. plerisque vobiscum. Miror lo- 

cum hunc tam feede corruptum voluisse edere, cum 

editiones alie hic bene sese habent, ut Parisiens. in 
qua sic legitur : Cum plerisque vobis, non vobiscum. 
SCHEFF. 


Strepitus per pudenda corporis expressos. Rom. cre- 
pitus. P'eironius tamen strepitum obscaum dixit. Alex. 
Aphrodis., lib. 1, Prol. 165, ἀτιτορδη. Bidicula autem 
h;ee superstitio not» ex verbis Catonis apud Festum, 
Prohibere comitia. WowER. 

Contremiscunt. Editio Rom. 
Male. Πευμ. 


]sta impudicitie, pro ista impudicitia. P»ulo infra 
id in sc pessimi. facinoris udiittunt ; cap. 9, À : id tem 


11 


habet eztreniscunt. 


ὅ5] 


MARCI MINUCII FELICIS 


$52 


pudiciti: eorum forsitan sacra sint, apud quos sexus A liomine, finitur, ZE2yptii sane hominem sibi quem co- 


omuis inembris omnibus prostat, apud «quos tota im - 
pudicitia. vocatur urbanitas ; q i scortorum licentiz: 
invident, qui medios viros limbunt, libidinoso orc 
inguinibus inh:erescunt ; homiues male linguam, 
eliamsi tacerent; quos prius Lvdescit. impudicitize 
$u:*, quam pudescit.. Proli nefas! id in se «ali faci- 
uoris admittunt quod nec x!as potest pati mollior, 
nec cogi servitus durior. 
CAPUT XXIX. 
ARGUMENTUM. — Nec magis terum hominem cruci pro- 
pler sua crimina affizum coli ; nom eun non modo in- 
noceniem, sed Deum etiam esse merito credunt. Contra 
vero, ethnici regum in deos a se adscriptorum invocant 
numina, ad imagines supplicant, eorumque genios 
implorant, 

H:c et hujusmodi propudia nobis uon licet nec au- 
dire, eium pluribus turpe defeudere est. Ea enim de 
castis fingitis el pudicis qu:e fieri non. crederemus, 
nisi de vobis probaretis. Nam quod religioni nosir:e 
bominem noxium, et crucem cjus adserihitis, longe 
de vicinia veritatis erratis, qui putatis Deum credi, aut 
meruisse noxium, aut potuisse terrenum. Nec [impr. 
na] ille miserabili» cujus in homine mostali spes omnis 
innititur ; totum enim ejus auxilium, cum exstincto 


lant elusunit, illum unum propitiant, ilium de omnibus 
consulunt, illi vietimas cedunt; et. ille qui c;eteris 
deus, sibi certe homo est, velit nolit : nec enim con- 
scientiam suam decipit, si fallit alienam. Etiam prin- 
cipibus et regibus, nou ut magnis et electis viris, sicut 
fas est, sed ut de eis [impr. deis], turpiter adulatio falsa 
blanditur, δ᾽ quum et prxclaro viro honor verius, et 
optimo amor dulcius przbeatur.. Sic eorum. numen 
vocant, ad imagiues supplicant, genium, id est 
dx:monem, ejus implorant : et est. cis tutius per 
Jovi: genium pejerare, quam regis. 

Cruces eiiam nec colimus, nec optamus. Vos plane 
qui ligneos deos consecratis, cruces ligueas, ut deo- 
rum vestrorum partes, forsitan adoratis. Nam et si- 


B gua ipsa et cantabra et vexilla castrorum, quid aliud 


quam inaurat;» cruces sunt et ornate? Trop;ca vestra 
vietricia, non tantum simplicis crucis faciem, verum 
el affixi hominis imitantur. Signum sane crucis natu- 
raliter. visimus in navi, quum velis tunentibus vehi- 
tur, quum expansis palmulislabitur ; et quum erizitur 
jugum, crucis signum est, et quum homo, porrectis 
manibus, Deum pura mente veneratur. lta signo crucis 
aut ratio naturalis inuititur, aut vestra religio for- 
natur. 


VARIORUM NOTE. 


poris; ὅ. 6: id loci. Wleumannus impudicitie tollendum 
esse pronuntiat, LixpxER. 


Sexzus omnis. Deleo omnis, quod facile irrepsit, cam (C 


sequatur oamnibus, Cave oinnis mutes in femineus. Dc 
urroque enim sevu loquitur anctor noster. llgux. — 
Lactant. vi, 95. 10: Non sufficit sexus a Deo datus, 
nisi etiam suum. sexum profane ac. peulauter illudant. 
Idem 1, 20, 95 : Nulla pudicitia, libidinibus effrenutis 
omnem sexum, ei omnes corporis partes contaiminauti - 
bus. LixoNER. ou 

Imyudicitia vocatur urbanitas. Similiter Curtius v, 
4, 38 : Apud matronas et. virgines Persarum. comitas 
habetur vulgaris corporis vilitas. leuw. —— 

Fucinoris. Rigaluus in. exemplari mali esse [0518 - 
tur. Heraldus tamen nihil uionet. fleumanno neutrum 
probatur, et »cribit id inse [ucinoris «dimittunt. LixpsEn. 

Nec cogi servitus durior, Ulpianus, Lege 2. D.gest. 
De his qui sui vel. alieni juris sunt, etc. : Si dominus 
in servos sevierit, vel ad impudicitium turpemque tio- 
lationem compellat : quee sint partes. prasidis, ex. re- 
scripto divi Pii ad. ZEliwum Marcianum, | proconsulem 
Βαιΐεα. manifestabitur, cnjus rescripti verba luec sunt : 


preclaro viro honor( verius 
Quum et przbeatur. 
optimo amor | dulcius 
LiNDNER. 


Cruces etiam nec colimus, nec optamus. Non est cur 
codicem ms. deseramus, qui refert optamus. Ut enim 
crucibus affi;i non optabant. veteres. Christiani, 8ic 
nec eam puenam subire recusabant, potius quam reli- 
gioni sue nuntium. remitterent. Ausonius in Orat, 
Maut., v. 75: 


Nec timeat morlem bcne conscia vita, hec optet 


Idem Periandro, v. 5, pag. 290 : 
Mortem optare malum, timere pejus. 


Davis. — Lege ornamus. Contra gentes disputat, qui- 
bus mox ornatas cruces. objicit. GRuNER. l. c. pag. 
216, — Cruces nec colimus, Christians. vitio vertebat 
Cecilius. quod crucem colerent. linc. supra, cap. 9, 
crucis ligna feralia Christianorum caerimonias vocab:t, 


« Dominorum quideni potestatem. iu suos servos illi- f) kt cap. 12. clarius adhuc crucis cultam Christianis 


hatam esse oportet, nee cuiquam bomisum suum jus 
detrahi, sed deminoram iuteres! ne aux.lium coutra 
sa:vitiam sel finem vel intolerabilem iujuriam dene- 
getur his qui jus:e. deprecantur. bleuque cognosce 
de querelis eorum qui ex funi ii Julii Sabini ad sta- 
tuam. confugerunt : et si vel durius habitos qnam 
mquum est, vel infami ἢ} 18. allectos. cognoveris, 
veniri jube, it» ut in. potestatem. domini non rever- 
tantur. » Vi:e Leg. 1ι Cod. Jusi. de Episcopali Au- 
dientia; Senecam lib. nt de. Benefic , cap. 20; Plio- 
cium, ANomocanon., tit. 15, cap. 22. Etuexn. 

CAP. XXIX.— Deum credi. Consirue : au noxium 
meruisse eredi Deum, aut terrenum potuisse. credi 
Deum. ΠΙΝΌΝΕΆ. 

AEgyptii sune. Pro sane rescribi δαί vult. Jac. 
Gronovius. Assentiatur qui volet. Hun. 

Honor verius. Case cum dHlumanno verius deleas, hic 
pernecessarium. Dux propositiones uno eodemque 
verbo coherent : 


oljiciens : Ecce, inquit, vobis. jam non adorande, sed 
subeunda cruces. Quando igitur Caecilio hzc ΟἹ ἡ ἴοι 
Min: cius respondet, cruces non colimus, de culi -ane 
ah-olito. qnem. Ciciliana. objectio pr: se. ferebar, 
eju-mo:i verha. esse accipienda. nó-cuntur. Per ude 
ac si dixi-*ct Minucius : Cruces non ita cotimus Ghri- 
Sti vi, ut crucibus ipsismet. honorem. culuumnque tri- 
buamus; quemadmodum: quidem vos. ethnici vestra 
coluis simulacra. Atque hanc. esse auctoris. nostri 
Sententiam, ex iis liquet quie statim subdit, ean ipsam 
accusationem in. gentiles retorquens : Vos plane qui 
ligueos deos cousecradis, cruces ligneas, πὶ deorum ve- 
strorum partes, forsitan adoratis. Videsis Diar. Erud. 
]tal. &om. xxvin, pag. 591 seq ; et adi VV. ΟἹ]. Orsi. 
llistor. eccl. 1f. vf vit; ac Trombellium 4ε κα SS. 
tom. n, part. /ff. pag. 575. GALLAND. 

Cantabra, vexilla militum. Vide Tertull. ad Nat. t, 
et qu:e ibi notantur, et qux alibi, eodem tomo, D. 
Le Nourry disservit. Epp. 


p 


535 OCTAVIUS. 5π| 


CAPUT XXX. 
ARGUMENTUM. — Impudentissimam quoque esse de po- 
- (ato a Christianis infantis a se occisi sanguine calume 
niam ctincil Octavius. Ethnici vero, inquil , et pueros 
recens natos crudeliter exponunt. et priusquam na- 
scantur, crudeli necant. abortu. Christianis honüci- 
dium nec videre fas, nec audire. 

Mlum jam velim conveuire qui initiari nos dicit aut 
credit de cde infantis et sanguine. Putas posse fieri 
ut tim molle, tàm parvulum corpus fata vulnerum 
capiat? ul quisquam illum rudem sanguineum novelli, 
et vixdum hominis cedat, fundat, evlauriat? Nemo 
lioc poie-t credere, nisi qui possit audere. Vos enim 
video procreatos filios nunc feris et avibus exponere, 
nunc adstrangulalos misero mortis genere elidere. 


originem futuri hominis exstinguant, et parricidium 
*5 faciant antequam pariant. Et h;ec utique de deorum 
vestrorum disciplina descendunt ; nam S iturnus filios 
$uos non exposuit, sed voravit. Merito et ei iu nonnullis 
Alricir partibus a parentibus. infantes immolabantur, 
blandi:iis et osculo comprimente vagitum, ne flebilis 
hostia. immoletur. Tauris ctiam. Punticis et ZEgy- 
ptio Busiridi. ritu fuit. hospites immolare, et Mcr- 
curio Gallos humanas. vel inüumanas. victimas. cx- 
dere : Romani Grecum et Gricim, Gallum et 
Gallam, sacrificii viventes. obruere ; hodieque ab 
ab ipsis Latiaris Jupiter homicidio colitur ; et, quod 
Saturni (ilio dignum est, mali el noxii hominis san- 
guine saginatur.. Ipsum credo docuisse sanguinis fce- 
dere conjurare Citilinam, et Vellouam sacrum suum 


Sunt quz in ipsis visceribus, medicaminibus et potis, B haustu μηδ} cruoris imbuere ; et. comitialem inor- 
VARIORUM NOTE. 


Pura mente. Wec. verha nihil plane ad rem faciunt. 
Signum crucis hono format, qui, porrectis manibus, 
Deum veneratur, sive id pura, sive impura imente 
fiat. LINDNER. 

Cap. XXX.— De cade. Deleo de, illatinum quippe. 

Heu. 

Fata vulnerum. Wescribo tanta (id est tot) vulnera. 
Ηευμ —Cum Valerius Argon. vi, 652, dixerit fatale 
vulnerum, uostrum recte fata vulnerum dicere potuisse 
arbitrer. LINDNER. 

Nemo hoc potest. credere. Tertullianus. Apologet. 
cap. 9 : Qui ista credis de homine, potes et facere. 

ΕἸΜΈΝΗ. 

Rudem sanquinem. Nulla vel minima γιὸ allata, 
editor Lugduneus's inoffenso pede lectionem quasi 
delic tulai adduxit : roseum sanguinem ! Epp. 

Procrentos. Non. iuscite Nic. lleinsius Advers. lib. 
nm, Cap. 2, p. 409, suspicatur unum hic. excidis-e 
verbulum, atque ita legit : modo procreitos. gta. — 
L:ciant, v, 9. 15 : Qui natos ex se pueros aut strangu- 
lent, aut, si nimium pii fuerint, exponant. LiNDSER. 

M edicaminibus elpotis. Sic legiir in codice regio, 
non epotis , ut in vulgatis plerisque. Utrum autem et 
potis unum idemque sit verbum, videant periti. Epp. 

Tauris etiam. Pouticis. Veraldus edidit Pontificis. 

LispsEn 

Et Mercurio Gallos. Excidit verbum constat, vel 
simile. Durius enim est cum. Wopkeuio rescribere 
Gallis atque ritus fuil ἀπὸ χοινοῦ Subaudire, HEva. 
— Wowerus in notis ad hac verba, ut ostendat Getas 
Zmolxi servos suos imaolare, provocat ad. /Ene:e 
Gaz:i dialogum. qui. Theophrastus i scribitur. Sed, 
cum niliil tale ibi reperiatur, Casp. Barthius. in. no- 
tis ad laudatum dial. p. 125, b, memoria lapsum eum 
esse credit. LiNDSER. 


Bumeanas vel inhumanas victimas. Aut vel. infuuma- D 


nas glossema est, aut vel ponitur pro. vel. potius. Sic 
Cicero Phil. n, cap. 12: Sed stuporem hominis, vel 
dicum pecudis, attendite Vew de Anic., cap 12, Grac- 
chus regnum occupure conatus est. vel. regnavit. is qui- 
dem paucos dies. EA lib. 1v, ad. Famil. Ep st. 15, ex- 
treiia : Sed ιν t melius omnium. MEUM. 

Sacrificii viventes. obruere, Edidit Gelenius. sacrifici 
viventes obruere; ws autem : sacrificii, Vestante Rigaltio; 
quie vera est lectio, subaudiiur enim. causa. Teven- 
tiu- Adelph. act. 1v, sc. iv, 6: Nec id. assentaudi 
magis, quam labeo quod gratum facere existimes. Apu- 
leius Apol., pas. 187: Ut obtentu. ejus ctatule, ipse iu- 
simuluiionis [usce non plectetur. Vi leet intt. ad Sallustii 
Bell Catil. cap. 6. Davis.—Sacrificii Cum in ms. essel 
sacrificii, huie. lectioni aequiescebat Davis, subaudito 
causa. Sed ellipsin hanc satis latinam exemplis suis 
neutiquam videtur. probasse. Jac. Gronovius legebat 
sacri vice. Facilisautem mutatio sensusque planus si re- 
scripseris sacrificiis, vel in sacrificiis, Tacitus Annal. xv, 


11 : Dicipites.. .partus...in sacrificiis quibus gravidus hos- 
tias immolare mos est, reperti. Paulinus Nol. Epist. xr 
7: lla per legem jussa sacrificiis animalia mactenus in 
vitiis, Suc. [ustratione, ludis, comitiis, eic. dicitur de 
tempore. quo talia. fiunt ; quod ex Observ. Prodig., 
cap. 150; Livio n, 560. et ἈΠ] dudum notatum a 
critici-. Wopr&.— Mihi videtur ab aliena manu profec- 
tum esse hoe. verbii, adeeque. ejiciendum, Dno, 
cum in. editione. Romana (quam etiau Heraldes. est 
seeulus) sit sacrifici, f4cile credeuir à. quopiam. ad- 
scriptum fuisse. hoc verbum in margine ad. verbnm 
Ronv«ni. HEvu. — Mihi perplacet lectio ed. Roin. sic 
ut Romani sit adjectivum. sacrifici vero suhstantivam, 
Est enim sacrificus qui sacra facit, Ovidius Fastor. v1: 


Martia sacrifico deductum nomen ab Anco.  LiNpNER, 


Obruere. Non esc infinitivus, sed pr:eterituim indi- 
cativi. llguM. — In ims. reg. pleraque hujusmodi pa- 
radismata. indicantur. tanium. per. abreviationem er, 
obruer, unde in impressis induci solet hoc. verbum 
abbrevialum ere, obruere. Epp. 

Mali οἱ noxii hominis. loc est bestiarii, Tertullia- 
nus Apolog. cap. 1x : Écce in. illa religiosissima wbe 
JE neadarum piorum est Jupiter. quidam, quem. ludis 
suis humano proluunt. sanguine. Sed bestiarii, inquis. 
Hoc o; inor minus quam hominis An hoc turpius, quod 
mali hominis? LiNDNER. 

Bellonam sacrum suum. Sic legitur in exemplari, 
Sicro B-llonie. tribuit Minucius, quod Tertuliiiius de 
sacratis et servientibus Bellon:e dixerat in. Apoloqet. 
lucatT. — Codicis regii lectionem retinet etia n S il- 
maus Exerc. Plin. p. 150, et sacri pro. saciificio 
poni confirmat. Equidem: viri. doctissimi sententie 


non accedo; quim ἀχυρλ»ογίας reus esset. Minucius, si 


tali inodo loqueretur. Omnino. enim necessaria. vide- 
imr hominis mentio. quem. cruoris haustus. imbuat. 
Hoc igitur loco sacer sacrati potestatem sibi vendicat, 
Virgilius Zn, vi, 484. 


Cererique saerum Polvboeten. 


Ubi Servius : Sacrum, sacratum. | Nomen. pro partici- 
pio. Prudentius Perist. ly. xi. 2: 

Vidi.nus, o Christi Valeriane sacer. 
Nilil igitur opus nt vel servum cum Gelenio, ve! sa- 
εἐγα cum Heraldo reponamus. Davis, — Bellonam 
sacrum suum haustu, Sacrum ex. ms, est vulgo ser- 
vin, κι autem sacrum, Sacrificium, et omnis. 5.8- 
νι de:c cultus, eur operiutes, lacertos et. brachia 
ceruentabant. Lacauus, lib. t, vers. 565, 

Tum, quos sectis Bellona lacertis 

γα imnovet, cecinere deos. CELLAn. 

— Merentur notari. quie vir doctus in Miscell. Obs. 
vol. iv, t. n, p. 221, ad cap. 9 Eli. Lumpridii 
Commodi, scribit : Bellong servientes vere cxsecare 
brachium — precepit studio. crudelitatis. Casaubonus 


e» 


1D) 


MARCI MINUCII FELICIS 


$30 


bum liominis sanguine, id est morbograviore, sanare. À nos d:einouum cotio [ impr. coitio vel concio] men- 


Non dissiuiles et qui de arena feras devoraut .|illitas 
et infactas cruore, vel membris hominis et viscere 
saginatas. Nobis homicidium nec videre fas, nec au- 
dire; taniumque ab humano sanguine cavemus, ut 
nec edulium pecorum in cibis sanguinem noverimus. 


CAPUT XXXI. 


ARGUMENTUM. — ÁD omni eliam verisimilitudine tam 
alienum est quod Christianis objicitur, pollutum in- 
cesta  convitium, quam constat. incest reos. revera 
esse gentiles; Christianorum convivia non tantum pu- 
dica, sed οἱ sobria. Tantum denique abest. incesti 
cupido, ut nonnullis rubori sit etiam pudica con- 
iunctio. 


Et de incesto convivio fabulam grandem adversum 


tita est, ut gloriam pudicitize deformis iufami:ze aver- 
sionc [impr. adspersioue] wacularet,ut ante exploratam 
veritatem liomines a nobis, terrore infand:» opinionis, 
averteret : sic de isto ** et tuus Fronto, non, ut affirma- 
tor, testimonium fecit ; sed con'icium,ut orator, asper- 
sit. H:ec enim potius de vestris gentibus nata sunt. Jus 
est ipud Persas misceri cum matribus; JEgyytiis et 
Athenis, cum sororibus legitima connubia : memorizx et 
tragee.liie vestrz;e incestis gloriantur, quas vos libenter 
et legitis et auditis : sic et deos colitis incestos, cum 
matre, cum filia, cum sorore conjunctos. Merito igi- 
tur incestum penes vos s»pe depreheuditur , semper 
admittitur ; etiam nescientes mi-eri potestis iu iilieita 
proruere, dum Venerem promisce syargitis, duin 


B passim liberos seritis, dum etiam domi natos alien: 


misericordix frequenter exponitis, necesse est in 


VARIORUM NOTAE. 


dicit: Observa vocem ver? ; nam ex illa discimus ple- 
ru:nque ficta et simulata fuisse tantum. vulnera. Bel. 
louariorum. Bellonarios solitos fuisse revera brachia 
sua secare, ex mille testimoniis liquet. Sed artificiose 
sihi levia vulnera dabant, ut. dicit Seneca. de Vita 
beata, cap. 27. Hoc monstrum miseros illos homines 
eozebat profunda vulnera. corjyori inferre. LiNpNER. 

Non dissimiles. Voc est : His Bellonariis non dissi- 
miles et illi qui, etc. LiNDNER. 

Nec audire. Dele turpe hoc additamentum. Nobis, 
inquit, Minucius. homicidium nec videre (as. id est, ue 
videre quidem. Hguu. — Lego audere. Objecerat! enim 
C;ecilius Christianis, quod c:ede isfantis imitiarentur. 
Huic ca'umeize respondet Octavius, dicens tantum 


ahesse ut. Christianus audeat e:edeim faeere, it ne C 


c;:edem quidem videre sibi licitum esse putet. Pos- 
sem equidem hoc loco cons!'ructioneur verbi audere 
cum aecusativo vindicare, nisi viderem id. omnihus 
iun lexicis esse factum. Addo tautum duo. loca, 

actantii Instit. Div. vi, 90, 25 : Si homicidium fucere 
«ullo modo licet, nec. interesse omnino conceditur. 
Idem Epitome (1v), xi, 4 : Quod si interesse honici- 
dio sceleris conscientia est, et eidem [acinori spectator 
obsirictus cst, cui el admissor : ergo el in fiis gladiato- 
rum caedibus non minus cruore per(unditur, qut spectat, 
quam ille qui fient. LINDNER. 

Edulium pecorum — Edulia pecora vocat, quibus 
vesci licebat, uti Horatius lib. n. Sat. 4, 45, edu- 
les. dixit capreas. Tertullianus Apol. cap. 9, vocat. 
epulas esculeutas, et Plinius lib. vm, cap. δ. Escu- 
lenta animalia. llECM. 

Cap. XXXI.— Coitio. Ms. cotio. Scripserat Minucius 
coitio, id est factio. conspiratio. liEnaLp. — Rom. ed., 
teste. Heumanno, habet concio. 


possum : demonum astutia homines a. virlute, terrore 
difficultatis, avertit. Et, terror. difficultatis homines a 
viriute averlit. LINDNER. 

Tuus Fronto. lx vocabulo (uus Dallzus exsculpere 
voluit. Minucium co.evum esse Fro: tonis, contra 
Bellarmiuum, qui eumdem Tertulliano juniorem esse 
aflirmave:at. Sed fallitur vir c»tera doctus. Nam (tuus 
non modo coctaneum, sed et concivem ejusdem reli- 
gionis asseclam, el quem quis testem seutentie suc 
probanda allegat, significat. LiNpNER. — Vides. supra 
annotata ad caput 9. Epp. 

Nata sunt. Lege nota sunt. HEvy. 

ZEgyptiis et Aulienis. Lege vel GEgyptiis et Athenien- 
sibus, vel Egypti et Atlienis. LiNDNER. 

Memorie εἰ trageedic vestre incestis. Memorize scripta 
et libri sunt, quibu- memori proditur ; sive monimen- 
ta literarum , ut supra eap. 7: Specta de libris memo- 
rias. Et Gellius lib. iv, cap. 6 : In veteribus memoriis 
scriptum legimus. IHewm lib. v, cap. 5 ineunte : 1a li- 
bris. veterum memoriarum sciiptum est. Tertullianus 
adveisus Judaeos cap. 1 : Secundum Scripturarum divi- 
narum memorias populus Judeorum major, id est anti- 
quior. derelicto Deo. idolis servivit, Non. est ergo cau- 
8: salis ut cin. F. Ursino et Wowero comedie suf- 
ficianus. CELLARIUS. 

Cum mutre, Jovem respicit, cui Juno fuit et soror et 
conjux, ut loquitur Virgilius, ZEn. 1, 51. Sed hoc no- 
tum est ; illud vero :.0n ita, proletarium regem istum 
deorum cum matre etiam et filia rein lrabuisse ; quam 
ob causam tacent interpretes, non enin, ui puto, sce- 
leris magnitudine ad. S.lentium sunt stupefacti. Nos, 
quod dixiutus, veterum testimoniis ostendemus. Cle- 
mens. Alex. Protrept. p. 8, D : Δηοῦς δὲ uver pie καὶ 
Διὸς πρὸς μητέρα Δήμητραν ἀ-ροδίσιοι συμπλυκαί. Athe- 


Aversione. Rescribo adspersione, vel, ut monachi D vag. Legat. pio Christi. c. 27: Χρῆν δ᾽ ἀντοὺς. . ἐὸν Δία 


seribebant, a»persioue. c ila jam emendavit Wove- 
rus. Corn. Nepos in Alcibiade, cap. 5, 6: Asperg butur 
etiam in[amia, quod, etc, Cicer» Orat. pro Celio, cap. 
40 : Istius facti mon modo suspicione, sed ne infamia 
quidem, esi aspersus. Similiter. Curtius. x, 10, 18 : 
Quos rumor asperserat. Rursus Cicero Orat. 12 Vati- 
uium cap. ul imo : Ne qua ez tua summa indignitate la. 
bes illius dignitati aspergaiur. Jac. Gronovius, qui pu- 
tabat haud dubie *cripsisse Minucium accessione, haud 
dubie erravit. lHlgtu. — Assentior viro. docussinio. 
Scripserat aliquis aversiome; quia sequitur verbum 
averteret, Sed prwsiat aspersione, ob sequens. ut ora- 
lor aspersit. LINDNER. 

Terrore. Recte, οἱ grammaticorum regulas spectes, 
ab lleumanno rescribi terror, hoc video ; an euim, si 
mentem auctoris, dubito. Minucius utique scripsit 
errore, οἱ repeti ἀπὸ χοινοῦ voluit dzinouum | coitio. 
Nam coitio d:iemon. m. avertit homines a. Christianis 
(errore infandie opiuionis. Pari scilicct jure. dicere 


μιμισηχέναι ἐκ μητρὸς μὲν Ρέας θυγατρὸς δὲ Κόρης πε- 
παιδοποιημένον. luem cap. 10 memorat θυγατέρα τοῦ 
Διὸς ἣν ἐκ vi. c μητρὸς Ῥέας ἡ Δημητρὸς ἐπαιδυποίνγσατο. lh em 
prolixe narrat et Arnobwis (b. v, pag. 170, sq. Davis. 

Promisce »pargitis. Sic ms. lib. et hoc luco et su- 
pra cap. 9; nam veteres promíiscus et promhcuus di- 
cehaat. Gellius lib. xi, cap. 16 : Deterret nos a varia 
promiseaque cugutatione, Idem lib. n, cap. 94: Promisce 
indefiuiteque largiri. EX lib. v1, cap. 14, ut promisce di- 
ci solet. CELLAR. 

Dum etium domi natos... exponitis. Consulatur om- 
nino eruditissimi jurisconsulti Gerardi Noodtii Julius 
Paullus, sen. commentarius ad Leg. 1x. D. de agno- 
sceudis et alendis liberis. GaLLAND.—J/omi natos. Ilo - 
raldus male dominatos. | LiNDNER. 

]u vestros recurrere. Jo. Priczeus ad Apulei Metam. 
lib. vi, pag. 379, rep: nit incurrere, quem secutus 
est Jac. Ouzelius, Sed nihil necesse est, ut eos au« 
diamus,. DaAvig. 


521 


OCTÀ VIUS. 


o98 


vestrog recurrere, in filios inerrare. Sic incesti fa- A indies nostri numerus augetur, non est erimen erroris, 


bulam nectitis, etiam quum conscientiam non habe- 
tis. Ad nos pudorem non facie sed mette przestamus. 
Unius matrimonii vinculo libenter inhxremus, cupi- 
ditate procreandi ant unam scimus, aut nullam. 
Convivia non tantum pudica colinius, sed et sobria : 
nec enim indulgemus epulis, aul convivium mero 
ducimus; sed gravitate liilaritatem  temperamus, 
casto sermoue, corpore castiore; plerique inviolati 
corporis virginitate perpetua fruuntur potius quam 
gloriantur : tantum. denique abest incesti cupido, ut 
nonnullis rubori sit etiam pudica coujunctio. Nec de 
ultima statim plebe consistimus, si honores vestros et 
purpuras recusamus : nec fastidiosi [ impr. factiosi] 
sumus , " si omnes unum bonum sapimus, eadem 


eed testimonium laudis. Nam in pulchro genere vivendi 
et prestat οἱ perseverat suns, et accrescit alienus. 
Sic nos denique, non notaculo corporis , ut pntatis, 
sed inuocentize ac modest; signo facile dignoscimus : 
sic mutuo, quod doletis, amore diligimus , quoniam 
odisse non novimus: sic nos , quod invidetis, FRATRES 
vocamus, ut unius Dei parentis homines, ut con- 
sortes fidei, ut spei coh:eredes. Vos enim nec invicem 
aguoscitis, el in mutua odia s:evitis : nec fratres vos, 
nisi sane ad parricidiuin recognoscitis. 


CAPUT XXXII. 


ARGUMENTUM. — Neque dici potest Christianos occultare 
quod colunt, quoniam null« delubra , nullasque aras 


congregati quiete qua singuli : nec inangulis garruli, si Β habent. Persuasum. siquidem ipsis. est non posse 


audire nos publice aut erubescitis, aut timetis. Et quod 


Deum ullo templo circumscribi, aut fingi illius simu- 


VARIORUM NOTAE. 


In filios inerrare. Viro doctissimo Jac. Perizenio pla- 
celi» filius inerrare ; cui equidem non accedo, cum filii 
utriusque sexus liberos denotent. Tertulliantis, quem 
Noster describit. Apolog € p. ix : In primis filios expo- 
nitis.... Alienali generis necesse est quandoque memo- 
rinm  dissipuri. Et semel error. impegerit, exinde jam 
Iraduz proficiet incesti, serpente genere cum scelere. 
Arnobius lib, iv, pag. 157, postquam de Minerva ex 
capite Jovis nata. locutus est, addit : Ex capite con- 
epo filios procreat. Javolenus Digg. lib. », tit. xvi, 

: Filii appellatione omnes liberos intelligimus. Adi 
et Legg. 116, 121, 901. Davis — /n filios iner- 
rare. Perizonio tentante , in filias inerrare, alicrum 
inde defendit Davisius, quod  filiorsm | nomine 


anlem ius, lectionem sanam esse rectius censvit. Fe- 
minea unam, nullam, pendent ab voce subiutelligenda 
nmilier, vel simili ; eque ac in. illis Ovidii Art. Amat, 
11, 599: 

Dum fuit Atrides una contentus, οἱ illa 

Casta fuit. 
Plenius locutusest Plautus Merc. 1v, 6, 8: 


Nam uxor contenta. est, 4110 hona est, uno viro ; 

Qui minus vir una uxore conteutus siet ? GRUNER. 

Fastidiosi fere omnes editi et ms. reg. Aflirma- 
re tamen audemus legendum nec factiosi sumus. Nam 
aceusabantur Christiani vel eo precipue nomine. quod 
coitiones et faetiones inirent qued nec omiserat C:ecilius 


eliam filie comprehendi seleant,. Id. autein. ip. (t cap. 8. 16 nunecri:niparionemi'lam Octavius codem 


sum jam Perizenius notavit ad. Sanct. Mia. iv, 10, 
5, et alii multi. Quare, cum res adeo tralaticia h:ec 
sit, videtur hac emendatione usus vir laudatus, ut 
orationis concinnior essel. varietas, dum recurrere ad 
feminas , inerrare ad mares referat. Minucius. Quem 
tamen ab hujusmodi ταυτολογίας specie, quas for-itan 
l'eriz. offendebat, neutiquam abhorruisse cap 14, et 
alibi vidimus. Work — Aut vehem: nter. fallor, aut 
ita scrirserat noster Minucius : Necesse est vos vestras 
incurrere in filias, in sorores. Jam Vricieus rescripse- 
rat. incurrere, secutusque eum Ouzelius, qui, et alios 
$criptores producens ia lecutes, emendati nem Pri- 
eei satis lirmat. Heu — Non debuit P'ricieus verbum 
incurrere, de furore libidinis ab aliis usurvatum, hic 
tam violenter inferre, quia et. Minucio placeut inter- 
duin verha. sje composita, ut hoc recurrere, etsi pri- 
ma: sylialxe significatio sit nulla et prorsus intereat, 
nt Supra, recugnoscere, e! paulo post vera religio reser- 
vetur. Ahlhi, refidaunus, uhi etiam angit et. remordel 


modo qnoTertullizi-üs in Apolog. unde ista sumpta sunt, 
cap. 39 : [foc sumus congregati. quod et dispersi. Hoc 
universi, quod et singuli, etc. Videsis qua: ibi observa- 
bamus, ΠΕΒΑΙΡ. 

Unum bouum sapimus. Fulv, Ursinus bonum, tam- 
quam glossam, respuit. CELLAR. — repetiit ; scilicet Mi- 
nucius ve: ba Pauli Rom. xv, 5. et Phil. n, 29: τὸ αὐτὸ 
φρονεῖτε, quod ita redditum in. versione veteri : Jdem 
sapiatis. lev. 

Nostri numerus. Scribo noster numerus. llguu. — 
Nihil opus. Sie cap. 32, Hostias et victimas Domino of- 
feram, quas in usum mei protulit Cap. 54, Vide adeo 
quam in solatium nostri resurrcctiouem futuram omnis 
nalura meditetur. LINDNER. 

Vivendi οἱ prastat et perseverat suus, Emendo sic : 
virentibus et perstat suus. To perstat aliquis in margine 
fuerat interpretatus per. perseverat. Alienus, id est, 
is qui noudum erat. Christiauus. Nunc et liquet quis 
dicatur suus. HEUM. 


oratio. Ceterum omnino nunc significatio ejus requi- ]) — Non notacelo. corporis. Sic libri, verbo iusolenti. 


ritur, c. d. ut dum sic alios vestri «anguinis alngitis, 
alies rCnetis, hi, nescii consanguinitatis, concilient 
amores iter se, et Venus ita. recurrat in vestros re- 
dundet;ue et regyret. GaoNov. 

Sic incesti fabulam neciitis. lutelligit fabulam OEi- 

podis, de quo Lactantius vi, 90. 95 Que autem possint 
tel soleant. accidere. in utroque sexu vel per errorem, 
quis non intelligit , quis iqnorut ?. Quod vel unius OEdi- 
potis declarat exemplum, duplici scelere confusum. 
'eterat. dicere, [nbl agitis, sed maluit. ntectere, 
quia supra cap. 9, Cecilius dixerat : Nexus infande 
eupiditaiis involvunt, Nimium 4. veritate ablud.t con- 
jectara illa Wow τὶ, fibul m nectitis, quam ut assensum 
priclere possimus LixpxER. — Ahludit et. Lugdun. 
editor eum ccnjicit : Labem nacti estis. Epp 

Cupiditate. procreandi.. 13. omnes editiones et ms. 
reg. Sentenija θῖν postulat. cupiditatem — lEnaLp. 
— Recte lleraldi correctionem rejecit Jac. Gronovius. 
Jo. Davisius iu contextu expressit cupiditatem ; in notis 


Glossae tamen. veteres : NOTACULUM , Pola, signum. 
Rom. bib. ποία occulta, ut supra C:ecilius, e»p. 9, 
dixerat * Occuliis se notis et insignibus noscunt. VOWER 
οἱ CELLAR. 

Mutuo , quod doletis, amore. Non videtur amore 
tollendum 685. 6. lloraiius Epod. xv, 10: 


Fore hunc a:mnorem mutuum. 


Terentius : Meretriz adelescentem, cujus mutuo amore 
tenebatur , exclusit, LiNpNER.. Οὐαὶ mmodo excitat. eo 
loci Lindnerus verha Terentii, wendosc colliguntur e 
quodam veteri lexicozrapho, nec nisi eum dubü -igno 
dantur apud Rob. Steph. Thesaur. veib. MeTCUS. Epp. 
Ut untus Dei paren is homines. Rejice Dei in mar- 
ginem, e quo. translatum fuit. iu lexrum., Hec. — 
Cellarius edidit omnes, quod unde habeat, nescio, 
LiNpxER 
Ad parricidium, Rigaltius. interpretatur ex. Petro- 
siano Critone de perditione hominis, «qui est 1n 


$39 


MARCI MINUCII FELICIS 


“0 


lucrum. Ubique autem presens , omnia vidct , etiam A dibus abstinet , propitiat Deum ; qui hominem peri- 


secreliores mentis nostra cogilationes ; ac prope cum 
illo el in ejus vivimus sinu. 


(xxvi) Putatis autem nos occultare quod colimus, si 
delubra et aras non habemus? Quod euim simulacrum 
Deo fingam, quum , si recte exi-times, sit Dei omo 
ipse simulacrum? Templum quod οἱ exstruam , 
quum totas hie mundus , ejus opere fabricatus , eum 
capere non possit ? et , quum homo latius maneam , 
intra unam :ediculam vim tante majestatis includam? 
Nonne melius in nostra dedicandus est. mente, in 
nostro imo consecrandus est pectore? fo:tias et 
victimas Domino offeram, quas in usum mei protulit, 
ut rejiciam ei suum munus ? ingratum est ; quum sit 
litabilis hostia bonus animus , et pura mens , et sin- 
cera sententia. Igitur, qui innoceutiam colit , Do- 
mino *5 supplicat ; qui justitiam, Deo libat; qui frau- 


culo surripit , optimam victimam cedit. FIec nostra 
sacrificia, lixc Dei sacra sunt ; sie apnd nos relizio- 
sior est ille qui ju-tior. At enim , quem colimus 
Deum, nec ostendimus nec videmus : immo ex hoc 
Deum credimus, quod eum sentire possumus , videre 
non possumus. ]In operibus enim ejus ct in. mundi 
omnilms motibus virtutem. ejus semper pr:eseniem 
aspicimus , quum tonat, fulgurat , fulminat , quum 
serenat, Nee mireris si Deum non videas : vento et 
flitibus omnia impellun'ur, vibrantur, agitantur ; ct 
sub eculos tamen non venit ventus οἱ flatus. In. sole 
adeo, qui videndi omnihus causa est, vider? non 
possumus ; radiis acies submovcetur , obtutus. intentis 
lehetatur : et, si diutius inspieiss, omnis visus exstin- 


p guitur. Quid ? ipsum solis artificem, illum luminis fon- 


tem possis sustinere, quum te ah ejus fulgorihus 
avertas, a fulminibus ahscondas ? Deum oculis 


VARIORUM NOT.E. 


semine : fTeumannus de Romulo et Remo, Eteocle 
et Poly-ice. Probo. LixpxEn. 

Cap. XX XII. — Latius maneam  Heumannus. vult 
laxius h beam, quam sententiam. protulit in. Parergis 
criticis, A. 1712 editis, p. 47, et in Miscell. Lips. novis 
vol. vut, p. 1, p. 197. Sed ruentur lectione: ms. quam 
exprimendam curavimus. Davisius οἱ WoPKENIUS. — 
Latius enim adhibetur de rebus ;imnplis, extensis, sive 
tales sint latitudine proprie dicta, sive eriam longitu. 
dine. quod probat Davisius ad Lactant. Epit. cap. 58, 
et Ci. eron. de Lig. v , 4. Manere pro habitare probat 
Wopkenius ,. et probaut. omnia lexiea, ct grecum 
poe . quod eodein sensu exiat Joann. 1, 98; Matih. 
x, 1). Sed firmissimum arguinentum ducitur ex Cy- 
priano, Minucii epitomatore , qui d« Hdol. Vanit, eap. 
5: Et cum homo latius maneat. LINDNER. 

Jutra. Cellarius vitiose mter. LiNpNER. 

Nostro imo. leumnanuus, qui immo accepit pro in- 
timo , delet nostro... Ego vero accipio pra adverbio , 
el conlirmor in hac mea conjeciura. auctoritate ed. 
Rom. qu;e exlnbet immo. LixpsER. 

Hostias.. sincera conscientias, Non. intellexit Jac. 
Gronovius mentem Minucii, qui sd hec scriesit se- 
quentia, Palam alludit ad verha Pauli ex I Tian. iv, 
Á : οὐδὲν ἀπόδλητον uro τὐχαρίπτιας λαμθανόμενον. llejicere 
h. |. non. est reprobare, «ed. propria. siguificitione 
accipi, dehet. Nain Deo hostiss οἱ victimas efferre , 
idem est ac rejicere, i. e. reddere illi inconsiderate 
velle, quod. nobis ipse dedit, lloc autein ingratum 
est, quia Deus animalia nebis dedit ut. iis utamur 
in gloriam nominis sui, von vero ul iis ad sui igno- 
miuiam abutamur : quid faciunt omnino. qui Deum 
vietimis indigere, iisque evsis placari posse, arbitran- 
tur. GnüvER. — leumannus ingratum i est, Vamquam 
manifestum glossema , rejicit, LINDNER. 

Cum sit. litabilis hostia. Lactantio quoque victima li - 
tabilis dicta lib. 1. Div. Instit. cap. xx1, id est. [eo 
griti et acceptabilis : et Epitome cap. 5, victima lila- 
bilior. CELLAR. — Ad seuteut am recte Cellarius , non 
item ad vim. vocis, Est litubilis hostia qua Deus pla- 
cari potest, Litare enim, pontific. lis vox , significat 
sacrificio facto placasse numen , ut Macrobius loquitur 
Saturn im, 5. Adde Secvium ad Virg. /En. n. 118. 
Respicere autein Minucius videtur ad Psalm. 1,18, 19. 

GRUNER. 

Sincera sententia. Rom. conscientia. Wow. 

Justiáam. Eeraldus vitiose injustitiam. LiNDNER. 

O tiam victimam. qs, Vossius ad Melum , αἰ. 9, 
emeudahat optimam victimam. ( prout etiam. Heraldus 
edidi. LixpNggR). Sed pristat oumnino alteri lectioni 
adherere. Et enim in precedentibus supplicare, libare, 


οἱ propitiare cst idem plene perfecteque facere , quod 
propriis supplicationibus , etc., imperfecte fiebat : sic 
etiam planeaccipiendum hoc opimam victimam cedere. 
Et opimas victimas Deo gratissimas vilgo. habitas quis 
ignor:? Lactant. vi, 9: Mactant igitur optimas oc pin- 
gues hastius Deo quasi esurienti. WoeR.-— Suni!i errore 
apud Lactant, Epitome cap. 25. 7, legebatur : Num 
igitur mentis su compos videri potest ,. qui tulibus op- 
(imas. victimas cedit? Sed vindicant opimas eo loco 
Pfaffius, Davisius et Bünemausus. LixpNER. 

Sub oculis. Lege sub oculos. Seneca lib 1. de B»nef., 
cp. v: Non est beneficium id quod sub oculos veut. Lac- 
tantius m, 9, 12: Nec vident amplius, quam quod sub 
oculos veuit. Idem, lib. vu, 9. 9, eadein, quo Minucius 
noster, arzumento utitur, el σα] quod forte accidisse 
credo, eadeni illa distinctione : Deus, inquit, facit multa, 
quorum vis quidem. apparet, substantia. timen non vi- 
delur , sici. est vox, odor , ventus ; ut. harum reruai 
argunento. et. exeinplo etiam Deum , licct sub oculos 
non veuiret, de sua tamen vi eL e[fectu et operibuscerne 
reinus. παν — Adde eumdem lib. vir, 4, 9, cap. 9, 
ΟἹ ; cap. 11,9. LixpsEn. 

]n sole. Iia wis. Heu nnus deletam vult prieposi - 
tionem, et recipit emendationem Gelenii , qui reseri- 
bebat solem | Sed aunotavit Gifanius in Indice Lucret. 
hane prp. sine d.scrimine vel cum accazaudi vel 
cum  auferendi casu juugi. Horat. Serm. lib. 1, Sat. 
0,96: 


Cur in amicorum vitiis lam cernis acutum. LisbpNER. 


Videre. Sic ed. lom. et ms ,et it» edidit IIeraldus. 
Quid ? ipsum. Editio Romana habet, Qvid ipsum , 
non interjecto interrogationis siguo. Jam -ic reseribo 
Qui ( i. e. quomodo ) ipsun. Sic iufra cap. 56 : Qui 
(ms. quis) potest pauper esse, qui non eget ? Mew. 
Fulgoribus.  Seribe fulguribus. C'vviungere solet 
[ulgura et fulmina. Wa supra : ftutilare [ulgsra, [wimina 
premicare.. VA postea ; Cum. ccelum , ei fulmina, et 
[nlgura longe. aute [uerint , quam Jupiter in Creta nas- 
cereur. MEUns. — Cave quidquam mutes.. € cero de 
Divi. lib. n. eap. 19. Tui ei fulgores et Το ex- 
sistere. Siceuim legeudum ex iss. Cantabr, et Victor, 
non. fulgura , quod in vulgatis. Iterum cap. 59, uli 
versum. interpretatur. ex. ἐπαά, 1. 256. Lucretius 
τι, 753. 
Sic fulgorem quoque cernimus ante, 
Quam tonitrum accipimus, 
Ovidius Metam. vir , 610 : 
Ille notam fulg τὸ dedit, tonitruque secundo, 


Videsis Aurelium Victorem capp. 14, 25. Davis. 


οὐΐ 


viviflcaris et loqueris, nec aspicere possis, nec tenere? 
(xvii) Sed enim Deus actam hominis ignorat , et , in 
caelo constitutus , non potest , aut onines obire , aut 
singulos nosse. Erras, o homo, et fallevis. Unde 
enim Deus longe est, quum omnia coelestia terrena- 
que , et qu:e extra istam orbis provinciam sunt, Deo 
cognila , plena sint ? Ubique non tantum uobis pro- 
ximus . sed infusus est. In sole adeo rursus intende : 
ceeloadfixus, sed terris omuibus spaisus est ; ? pariter 
presens ubique interest et miscetur omnibus , nus- 
quam enim claritudo violatur. Quanto magis Deus , 
auctor omnium ac speculator omnium, a quo nullum 
potest esse secretum , tenebris interesi, interest co- 
gitationibus nostris quasi alteris tenebris. Non tantum 


OCTAYIUS. 
carnalibus vis videre, quum ipsam animam tuam, qua A 


313 
CAPUT XXXIII. 


ARGUMENTUM. — Quod si tamen Deus Judaeis | nihil 
profuisse dicatur, certe judaicorum annalium scrip- 
lores testes locupletissimi sunt, illos. prius. Deum 
deseruisse, quam ab ipso fuisse desertos. 


Nec nobis de nostra frequentia blandiamur : multi 
nobis videmur, sed Deo admodum pauci sumns. 
Nos gentes mnationesque distinguimus : Deo una 
domus est mundus hic totus. f'eges tautum. regni sui 
per oflicia ministrorum universa novere ; Deo iudi- 
ciis opus non est : uon. in solum oculis ejus, sed 
etin sinu. vivimus. Sed Judiis nihil. profuit quod 
unum el ipsi Deum aris atque templis maxima su- 
perstitione coluerunt. Ignorantia laberis si, priorum 


sub illo agimus, sed et cum illo, ut prope dixerim, p aut oblitus aut inscius, posteriorum recordaris. Nam 


 viviinus. 


et ipsi Deum nostrum, idem enim omnium Deus est : 


VARIORUM NOT.E. 


Nec tenere, Quod , quid ad rei faceret illud tenere, 
non videbat Davi-ius , legebat cernere, aliusque vir 
doctis in. Actis. Lips. , octob.. 1755, tueri. Ta! qui- 
dem Tacitus in Agric. cap. 40 : Viso aspectoque Aqri- 
cola. FA cap. 45 : Pravipua sub Domitiuno miseriarum 
pars erat. , videri et aspici. Ubi hw:c formati imme- 
rito vexabat Colerus, Sed tenere, jo comprehendere 
non sellicitindum hic arbitror. Awbrosius Offic. 1, 29: 
Et viderunt Heliseum, quem corripere gestiebant , et 
eidentes. tenere. non. poterunt. Et solet. itià. hoc cum 
verbo videre, tenere coujungi.. Pauiinus. Nol. Epist. 
xvin, 1: Uti.,.. quadam tue gratie portione [rueremur, 
videntes cl lenentes eum , quem fides veritutis probavit. 
Paulinus Petroc. v, Martini v1. 4 : Carnique tue sine 
carue superstes, cerueris, expeteris. contingeris atque 
teneris. Novatianus de Trinit. cap. 13: ed enim veri- 
tati c&citus haneiicovum nulla prascribet : nec quoniam 
in Cluisto aliquid tenent , aliquid non tenent , alterum 
videut , allerum non videut , eripietur nobis illud , quod 
non vident , per illud , quod vident. Vbi quod. prius 
videndi et tenendi verbo sigvilicatum erat, postea nni 
eidendi verbo involvitur, qued nenipe non multum ista 
duo distarent.. Tenere etin hic loco vindicat vir 
doctus in Misc. ll. Obs. 1152, vol. 1, pag. 52, eo quod 
tenere aptul Nostrum idem videatur, quod apud Lac- 
tantium de Vita beata. fangere in his : Anima idcirco 
immor:a'is esl, quia nec langi potest , nec videri Work. 
Cognita plenasint, Qui hie emendabaut : Deo cuucta 
plena sint , vel Deo cognita plene sint , offensi eo vi- 
dentur , quod vos eadein Deo , tin diverso modo, 
a nominibus coquita, plena dependeat, hiujusque re- 
speeti in. ablativo, iliius in. dativo ea-u in elligenda 


auctor omnium ac speculator omnium , a quo nil ullis 
potes! esse secretum (h. e. sejunctumn). tenebris , iuter- 
est cogit (tionibus nostris. Nihil muto. Quanto magis 
Dews tenebris interest , sine ulla claritudiuis su: di- 
miuutione. LiNDNER. 

Sed ct cum illo. là ms. Ego vero persuasum ha- 
beo Minucium. seripsisse sed cum illo , quod et repe- 
rio i» editione Romaua. Heu M. — Niliil muto; cas. 4: 
Ju pace etiam non tantum equatur nequitia melioribus , 
sed οἱ colitur. Cap. 51 : Comivia non. tantum pudica 
colimus, sed et sobria. Ovidius, Metam. 1v, 530 : 


Nescit quid sit amor : Sed et erubuisse decebat. Lixpxga. 


Ut prope dixerim. Vanc ms. lectionem defendit Wop- 
kenius in. Obs. misc. crit., t. x, lib. i, pag 48; ita 
tamen, ul postea malit legere ut. proprie dixerim. 
Sed mibi quidem neutrum approbavit vir docti-simus. 

ἢευν. 

Car. XXVIII. — Blandiamur. Nel hic vel numquam 
alias videre licet auam sitopus ale plenum, eimeudare 
veteres auctores, Notaverat Cellarius ad Bac verba : Ad 
objecta eap. 9, respondet, Quod. cum crederet. cl. 
]leumsnnus, et. emendaret : blandimur : multi vobis 
tidemur , humani. aliquid est. passus, Non. enim 
auctor respicit locum a Cellario citatum, sed cap. 10, 
ubi Cxecilius providentiam divinam impugnaverat, usos 
argumento ab. hominum frequentia. et multitudine 
deducto. Plane ut ill? apud Juvenalem Sat. 45 : 

Si curant pur cunctos punire nocentes, 

Quando ad ine venient 
Jam respndet. Octavius, non esse cur homines 
sibi de sua frequentia blandisntur, ete, Nam ad cap.9 


sit. Sed forma. ista. «atis usitata. esi. Sic. cap. 26 ; p) respondit jam cap. 51. Conferatur, 51 placet, Di-posi- 


Ünusii et. ininersi vitiis; cap. 96, Qi non. eqet , qui 
non iuhiat alieno. Aruobh:us lib. :, p. 25 : Consenta- 
neum , dignum Deo. fuerat. Vlinius vi, Epist. 25: 
Ac ne sermonibus quid m meliguis aut attendit aut ali- 
tir. Lactant. de [τὰ ['ei, c. 4 : (Quid tam diqnum, tam 
proyrium Deo . quam providentia ? Panegyr. incerti vri, 
22 : {1 de sideribus (t calo diqna et viciua promiitant. 
Auso:ius Grat. Act. cap. 5 : Non ingratus beneficiis , 
sed oppressus Ambrosius Offic. 1, 91: Intercessionibus 
non solum credere nos, sed eiiam delectari debere. Me- 
gei»pusi, δέ: Non videmus viruuibus , sed delec- 
tamur. Boctiu- Consol. 1, V : Hominumque mentes as- 
suefaciunt. morbo ,. non. liberant, Et lib. im, 4 : Ut 
ttentium  meutibus virtutes. inserant , vitia dep.llunt. 
Dictys Cret. lib. v, 8 : Non se his moveri, neque ἐπ 
dignari. Plura prietermitto «ciens. Works. 

Enim claruudo. | Gronovius auctorem. scripsisse 
putat ejus claritudo. LiNDNER. 

À quo nullum potesl esse secretum, Weumanno hic 
esse vera videntur Minucii verba : Quanto magis Deus, 


tio hujus Dialogi, huic editioui prainissa. — L1NDNER. 

Reges tautum. Jo, Meursius emendavit : fleges. sta- 
Don regni sui. per. offiaa. ministrorum diversa. novere; 
sed a ms. lectione discessit. vir eruditus, qnod 
σύνταξιν non caperet, que satis erit manifesta, si ora- 
tionen boc modo distingnas : Reges tantum regni sui, 
per officia ministrorum, universa. novere. Dixit. wuni- 
versa regni sui, pro universis rebus regni sui, vel, 
universo regno suo, ul opaca. viurum,  porrecia cam- 
porum, et suviha. Tacitus. Alis. lib. i, ἀ : Prima 
rerum. quieti. speculobantur.. EA lib. v, 10 : Cuncta 
camporum... victore exercitu tenebat, Sic alibi pa-sim. 
Davis. — Assentior viro docto; nam t. ntum reges, quia 
nec singulis in-ervire po-sunt, yer universa distracti, 
nec universis suflicere, in singulis occupat. universa 
regui su, per officia miuistrorum, noverunt; non 
vero Deus, cu indiciis opus non est... LINDNER. 

] ndiciis. Subaudi aliorum, — lHgus. Nibil opus. In- 
dicium enim sumitur substantive pro iudice. Lactan- 
tins, de Mort. Persec. vin, ἃ : Non deerant locuple- 


915 


MARCI MINECII FELICIS 


quamdiu cnim eum caste, innoxie religioseque colue- A 


runt, quaindiu przcceptis salubribus obtemperaverunt, 
de paucis innumeri facti, de egentibus divites, de ser- 
vientibus reges; modici multos, inermi armatos, 
dum fugiunt iusesguentes, Dei jussu et elementis 
adnitentibus obruerunt.. Scripta eorum relege, vel, 
si Romanis magis gaudes, ut trauseamus veteres, 
Flavi Jos:epi vel Antonini Juliani de Judxis require : 
jain scies nequitia sua hane eos mernisse fortunam; 
nec quidqu:m accidisse quod uon sit his, si in co:itu- 
macia perseverarent, δῦ ante priedictum. Ha prius eos 
deseruisse comprehendes, quam esse desertas: nec, 
ut impie loqueris, cum Deo suo captos, sed a Deo, 
ut disciplinze transfugas, deditos. 


944 


CAPUT XXXIV. 

ARGUMENTUM. — Nihil autem. mirum si. mundus. hic 
igne tandem. sit. absumendus, omnia siquidem que 
initium, endem. el. finem habent. Neque a. sententia 
de mundi incendio abhorrent antiqui philosophi. 
Constat. tamen Deum posse hominem quem ez nililo 
finxit, ex. morte. excitare ad. vitam. Resurrectionem 
autem futuram omnis natura meditatur. 

C:eterum, de incendio mundi, aut. improvisum 
ignem cadere, aut. difficile non — credere, vulgaris 
erroris est. Quis enim sapientium dubitat, quis 
ignorat, omnia qus» orla sunt, occidere; qux facta 
sunt, interire? celum quoque, cum omuibus quie 
celo continentur, ita, ut ceepisse, desinere? fontium 


VARIORUM NOTAE. 


tissimi senatores, qui, subordinatis indiciis, a[fectasse B. — Cum Deo suo captos. lta solus Rigaltius, quem se- 


imperium dicerentur. LiNDNER. 

Quamdiu. caste. ... coluerunt. Ms. teste Meursio, re- 
praseutat quamdiu enim tum caste. Legeudum puto : 
quamdiu eum caste.... coluerunt. Nam Soleut auctores 
istiusm :di pronomina post παρίνϑεσιν immittere, Cic-ro 
Acad. ques. lib. iv, cap. 7 : (uod si. essent. false 
nolilie (ἐννυίας enim. notitias appellare tu. vidi bare) , 
si igitur essent lie. [alse. Idem de Fato cap. 16. Sic 
Cesar lib. i, B. G. eup.. 22. Quam. in rem nita 
veterum loca collegit δ. F. Gronovius ad. Livii xxv, 
21; eiad Senecam , de fra 1, 5. Davis. 

Et. elementis. Pessime vero post. jussu fixum est 
comma in. omuibus, quas vidi, editionibus, atque ita 
non lieujt cognoscere et significare etiam. Lege * Dei 
- jussu. et (id est, etiam) elementis annitentibus. Respicit 
No ter, prxter alias, histori:m de Josua, solem. et 
lunam, immo etiam imbres et grandines, uacto veluti 
€onias auxiliatrices. Pro. obruerunt, quad. haud qua- 
drat huc, scripserim devicerunt. Nec. annitentibus sa- 
tis placet AÀn forle assistentibus, vel conceriautibus 
scripsit Miunciis, HEuu. — Bene de modicis obruerant, 
quod Virgilius En. n, 1914, dixit de multis, Obruinur 
numero ; et Ovidius Fast. 1, 488 : 


Obruit iogentes ista procella viros. LixpNgn. 


Flavii Josephi, vel Antonii Juliani, ln ms. scribitur 
Flavi Josepi, ei abras:e membran: superficies osten- 
dit scripiun faisse Antonini Juliani, RIGALT. — Auto- 
nii Juliani, velut rerum Judaicarum scriptoris, pr.eter 
Nostrum mewinit nemo, Rhetoris autem cogueminis 
mentione: aliquoties faeit. A. G-llius Noct. Att. 1, 4, 
et Ix, 1, 15. Sed au. is ab hoc. Miuuciano. diversus 
fuerit, nec ne, mil.i uon liquet, nostraque r.iliil inter- 
est. Illud 260az7si:; paulo. majoris ext mouienti, 
dum queritur unde fiat ut Flavius Josephus. hoc in 
loco memeretur, Naim. Jud.eos. Romanis ἐξ ἐναντίας 
opponit Noster : ideoque, licet Josephus Romana civi- 
tate donatus. foret, incommode. prorsus hic laudari 
videtur; siquidem tam natione quain religione fuerit 
Jud:eus. Prieterea grece. scrip-it Josephus ; nec tio- 
minis opera vestem Romanam Minucii tempore indue- 
rà. t. Vide Hieronymum Epit. ad. Licinium xxvin, 
edi. Victr.; et. Cassiodorum Divin. Lect. cap. xvi. 
Igitnr locum «ic legerem τ Scripta eorum (Judieorum) 
relege ; vel si ftomanis magis gaudes, ut transeamus ve- 
teres, Autonii Juliani de Judwis require. Nisi fallor, in 
orationi» contextum. invasit Flasii Josephi nomen, 
postquam. librarius id or» sui codici- alleverat. [06 
autem contigit, quia Jo-ephus scripior esset celeber- 
rimus, et idem cum. J.liano. tractaret argumentum. 
Davis. — Proponit. Lindnerus. verba — transferre. eo 
modo: fRéleges ut transeamus veteres v.l l'lavii Jose- 
phi vel si Hcmonis magis qaudens, Autonini Juliani, Epp. 

His lego sine dubitaiione. ligu. 


Comprehendes. Nou est quod dubitemus legere 
deprehendes, Hen. 1 β 


C 


quuntur nonnulli ex posteris, etsi verbum ille unum 
non proferit. cur omiserit verbum esse, quod liabent 
Sabeus, Wowerus, lleraldus, eia Cellarius, exhi- 
bentes cum. Deo. suo. ess» captos. Quod. imoneo, ut 
inquiratir in verum. πόνοῦ. —- Falsum. Fpp. 

Cap. XXXIV.—Anut difficile non credere. Vd esi, diffi- 
culter aut. planenon credere, In eumdem ferme modum 
cl. Gruuerus, nisi quod i le aut difficile aut non credere. 
*goó vero trans posi is !'antum vocibus. difficile aut non. 
Sic cip.12: Ei Deus patitur. dissimulat, (aut) non vult, 
aut non potest opitulari suis, Its, puto, ms. minima fit 
injuria qui sic uabet : aut difficile non credere. Posse- 
mu- etiam lezere πὸ difficile, sed p zes:at prior lectio. 
Haheut. quidam: editiones τ Aut. bnprovisum iqnem 
cadere, aut. difficilem credere. Rigaltius hoc m «lo ve- 
ram lectionem rest tui po-se ΔΎ Τα : ant improvi- 
sum ignem credere, aut difficile non cadere. Doxhornio 
multo magis. plaeet, δ᾽ vescribatur :: Aut improvisum 
ignem cadere. aut suffi-ere non credere. Gronovius re- 

onit : Aut. imiprovisum iquem. cadere. aut. dissilire. 

iaus ceaete auctor ita seripsis-e Wopkenio videtur: 
Ceterum te incendia mundi, aut improvisum ignem ca— 
dere difficile aw! non credere. Vx. Menman i sententia 
Minucii verba h;ec «unt : Geterum. de incendio mundi 
non credere, vulgaris erroris est. LINDNER. 

Quis ignorat. Ex hvpotliesi. Heumauniana, qua- 
aut d'fiie. ejicit, liec etiam verba. eraut delenda. 
Difficuleer credit, qui dubitat ; uon credit, «mi ignorat. 

LiNDNER. 

Ut coepisse. 11 ms., pro quo in. Roinaza. editione 
copisset rescriptum, quuin. reseribeudum Sit cepit 
esse. llEUM. 

Fontium dulcis aquas. maria. nutrire. in. vim. ignis 
abiturum. Loci. antelac. depravaidissimi pr:ielaram 
emendationem suggessit. noirs vetus exemplar. Nam 
sic omnino liabet ; Fontium dulcis «4a maria nutrire 


D in vim ignis ubiturum. Sic antem intelligenda est hiec 


scriptura : τὸ nutrire abiturum io. vim. iguis Stoicis 
coustans opinio est. Illa vero. quie sequuntur, quod, 
consumpto humore, mundus hic omnis iguescat, superva- 
cua sunt. et sapiu it notulam de margine abreptam. 
Neque aliud dicunt, quiin id. quod jam dictuim est 
elegantius : Fontium dulces aquas maria nutrire abitu- 
rum in vim ignis; id est, mari non. atmplius nutrient 
fontes aquis dulcibus, sed illud nutriie abibit in vim 
igui* : nutrimentum illud muabitur iu flammas, ebul- 
lent. ignei torrentes de sc-tarigine lontium. RicALT. 
— Eidit Gelenius, fontium. dulci aqua, marisve 
nutriri ; vec aluer Cellarius ; sed, ut nihi videtur, ex 
m». Regio belle emendavit Nic. Bugaltius ; nec sane 
rarum est, ut infinitivus pro. substantivo. pouatur. À. 
Gellius Noct. Attic. lib. :, cap. 8: Ego. inquit, penitere 
tanti non emo, Arnobius lib. n, pag. 27. Timere ip- 
sum quid sil ignoruns. Suc et Sulpicius Severus ; H. S. 
lib. n, eap. 5. Hlud porro mosendum puto, lucum 
hune vitiosa adhuc interpunctione laborare, quod 


245 


OCTAVIUS. 


“40 


dulcis aqua maria nutrire, in vim ignis abiturum ? A putare quze dicimus, non quod nos simus eorum ve- 


Stoicis constans opinio est quod, consumpto humore, 
mundus liic omnis ignescat ; et Epicureis, de ele- 
mentorum conflagratione et. mundi. ruina, eadem 
ipsa sententia est. Loquitur Plato. partes orbis nunc 
inundare, dicit nunc alteruis vicibus ardescere ; et, 
quum ipsum mundum perpetuum. et. insclubilem 
diceret esse fabricatum , addit tamen | ipsi artifici, 
Deo seli et solubilem et esse mortalem. lta ni il 
mirum est, si ista moles ab eo quo exstructa. est, 
destruatur. Animadvertis philosophos eadem dis. 


stigia sulsecuti, sed quod illi, de divinis pr:edicationi- 
bus Proplietarum , umbram interpolat:ze veritatis imi- 
tati siut, Sic etiam conditionem renascendi, sapientium 
clariores, Pythagoras primus, et pr:ecipuus Plato, cor« 
rupta et dimidiata fide, tradiderunt : nam, corporibus 
dissoluti:, solas animas volunt et. perpetuo mauere, 
etin alia nova corpora sepius commeare. Addunt istis 
et illa ad retorquendau veritatem, in pecudes, aves, 
belluas, hominum animas redire. Non philosophi sane 
studio , sed iinico vitio digna ista sententia est. Sed 


VARIORUM NOTA. 


eum non animadverteret Nic. Rigaltius, septem vo- 
ces, tamquam glossema, perperam ejecit. Distiugue 
Fontium dulces aquas, maria nutrire in vim ignis abi- 
turum ? hiec enim a superioribus pendent. Tum per- 
git auctor : Stoic s coustans opinio est quod consumpto 
humore mundus hic. omnis ignescat ; que fere verba 
sunt Ciceronis de Net. Deor. n, 46: Ex quo eventurum 
nostri putant id de quo Panctiwn addubitare dicebant, 
ut ad extremum omnis mundus ignesceret. quum, humore 
consumpto, neque terra ali posset, neque remearet aer, 
€uju ortus, aqua omui exhausta, esse non posset. Hem 
lib. 11, 14: Quid enim? non eisdem vobis placet om- 
nem ignem pastus ind.gere ? nec. permanere ullo modo 
posse, nisi alatur ? Ali autem solem, lnnam, reliqua as- 
tra, aquis alia. dulcibus, alia marinis? Lucretius 


lib. 1, 231: 


Unde mare, ingenui fontes externaque longe 
Flumina suppeditant? Uude zetlier sidera pascit ? 


Tria ergo sunt de quibus sapientium nemo dubitat, 
scilicet : 1" omnia, et in. primis coelum, coepisse, 
2* aliquando desinere, δ᾽ interim. vero. nutriri. Et 
his trihis partibus vertitur. etium cardo torius dispu- 
tationis. Colum. co»pit ; ergo est Deus : caelum desi- 
net ; ergo datur finis mundi et poen:e. post mortem : 
calum nutritur; ergo datur. providentia, Davis, 
RicaLTics, — Boxhornius, cujus verba proferuntur 
ab Ouzelio, sic legit : Fontium dulces aquas maria 
nutrire, etc. Gronovius ita : Fontium, dulcis aque , 
saris nultrinen in. vim , etc. Hlcumau., verhis in vim 
ignis abit. ejectis , legit : Fontium dulci «qua marisve 
nuiriri id (i. e. coelum), Stoicis constans, cic. LiNDNER. 

Loquitur Pluto. Partes orbis nunc. iuundare dicit. 
]ta distinguendum erit, si retinenda. videatur. h.ec 
Scri»tura. vetus, Ceterum, inalim notam et. familia- 
rem Minucio loquendi formam servari, detracto inu- 
tili verbo, dicit, in hunc modum : Loquitur Plato par- 
tes orbis nunc. inundare, | alternis. vicibus ardescere. 
WJucaLTiUs. — Lenior. erit ime licius, si, addita par:i- 
cula copulante, legamus : Loquitur Pluto, et. partes 


C 


ribus docens exemplis, posterius a non raro omitti 
a *criptoribus preestantissimis. IIEUMANNUS. 

Que dicimus. Lego : Que docemus nos. non. Lacian- 
tius vit, 25, 1 : Ut docerem, non modo apud nos, verum 
etiam apud. eos. ipsos qui nos insectantur, veritatem 
consiqnatam teneri quam recusant agnoscere. ἤευμ. 

Retorquendam M est obscurandam, avertendam. We- 
surrectionem Pythagoras tradid:t, sed animx solum, 
no. etiam corporis, adeoque dimidiata fide; sed, ut 
veritas m»gis adlue retorqueretur, addit animas ho- 
minum redire in pecudes, cum dicere debelat in sua 
corpora. Weumannus Minucium scripsisse existimat : 
Addunt el, ad retorquendam feritatem in pecudes, aves, 
belluas, hominm animas redire. Ad retorquendam [eri- 
tatem, id e-1, ut (eritas ad mansuetudinem traducatur, uti 
Cicero loquitur in Orat. pro Sextio, cap. 49. LINDNER. 

Mimico vitio digna isla. sententia. est. Sic est in 
exemplari. Mimico vitio, hoc e-t, mimico more, 
nempe, risus undecumque captandi. Huucce morem 
Miuucius austeritate. cliristiana vitium vocat , et op- 
pouit mimicum vitium philosophi studio. (od in qui- 
bu-daini editi ibus reperitur, mimi convicio , aptius 
respoudere videatur philosophi stidio Sed recte ait 
Minucius sententiam istam , animas liominum in pe- 
cudum et bestiarum corpora redituras, dignam esse 
mimico vitio : nam inter alia mim c:e artis vitia, illud 
est sane. turpis-imum , quod sepe mimi pecudum et 
belluarum formas induunt. Tertullianus Apol. cap. 48: 
Multis eiiam jocis ex otio opus erit, si velimus ad hanc 
partem lascivire : quis in quam bestiam reformari vide- 
retur. IucatT. — Frustra laborat Rogaltius, qui hane 
leerionem: viudicare. Minucio studet, Vera. omnino 
scriptura esL mimi convicio , qui exbibetur ab edit. 
lom. Elnenb. Wower. Cellar. probaturque. Jac. 
Gronovio. Minucii mens est, sententiam illam. de 
trainsimigzatione animarum neon. diguam esse , de qua 
philo-ophus cogitare diligentius debeat ; sed adeo ri- 
diculaiu, ut vel inimo in the»tro. delectandorum | lio- 
minum materium praebere. possit. Opportune. lieic 
Elmentorstius. illud Laetaniianum vn, 12 attulit. 


orbis nunc. inundare. dicit. Cyprianus. de Unit. Ec D Sententia. deleri hominis ridicula , mimo diguior quam 


clesie : Loquitur «t dicit Scriptura divina, lieronyius 
adv. Vig.lant. tom. iv, col. 258: De quibus argumen- 
taris εἰ dicis. Nou aliter. pa-sim. veteres. E. clesie 
scriptores. Davis. — Multo. autem verisinndius. e«t 
irre, $:5se, adeoque. ex'erininari. oportere. loquitur. 
Nunc vero et dicit in docet muto, eoque confideniius , 
quod paulo post sequitur diceret. Non est eniin credi- 
bile eodem verbo bis eadem in. periodo usum 6556 
tm elegantiie studiosum: Scriptorem. Denique pro 
inundare, scribo. inundari, duce. Wopkenio in Obs. 
misc. crit. V. x. lib. », pag. 49. Hon. 

Deo soli. Wescribo artifici soli, vewittens. ipsi Deo 
in inargiiem. ΠΕῸΜ. . 

Dco soli, et solubilem, et esse niortalem. Transposita 
vocula, lege : Deo soli et solubilem esse, et iorialem 
Davis. — Esse et mortalem. lu wis. 6.1 el esse mortalem. 
Quam scripturam de'endii Wopkenius. LiNDNER.—— 

Áb eu quo. Defendi. hanc scripiurain Wopkeius in 
Lectionum: Tullianarum lib, 1, cap. 1, pag. 4, plu- 


scholu fuit. Vox convicii tibi admodnm huic loco apta 
videbitur , «à. Manucii observationem 10 geris ad illa 
Ciceronis ad divers. ix , 16: Nunc venio ad jocautioues 
(uas, quum tu secundum ΟΕ uomaum Accii , non ut olim 
solebat , Atellauum, sed ut nunc fit, mimum introduxisti. 
GgauNER. — Jam dudum. viderunt critici (quibus fert 
suppetias Romana editio, que, Heraldo teste, habet 
inimico vitio, Wwero vero mimi convitio) muni convicio 
scrip-isse Minucium, de quo verbo videas quie philo- 
logi ascripseruntad P/ugdrit, 6,5. Adde Ovidii Metam. 
v, 675, et Ciceronis lib. n ad Q. fratrem. Epist. 1, ubi 
convicia opponuntur sileutio : quod οἱ fit in Orat. pro 
Archia, ca.:. 6. Idem lib. 1 ad Fawil., epist. 5 : Pom- 
peius, cum pro. Milone diceret, clamore convicioque 
jactatus. est. Et lib. v in Verrem : Erant convicia non 
illo silentio..... neque eo pudore,..... sed cum muximo 
clamore atque convicio. Vides Minucio convicium mima 
non dici seri:s contumelias, sed insectationen et 1Γ- 
risionem , maguo cum clamore fieri solitam. Audi et 


941 


MARCI MINUCIH FELICIS 


918 


ad propositum satis est etiam in hoe sapientes vestros, A iguoro plerosque, conscientia meritorum , nihil se 


in aliqu: m modum nobiscum  consonare. Cuterum, 
quis tam stultus aut brutus est ut audeat. repugnare 
hominem a Deo, ut yrrimuim potuisse fingi , ita posse 
denuo reformari? nihil esse post obitum, ct ante or- 
Gun nihil luisse; sicut de uibi!o nasci licuit, ita denasci 
lieere reparari? Porro difüicilius est id quod nou sit 
incipere , quam id quod fuerit iierare. Tu perire et 
Deo eredis, si quid oculis nostris hebetihns sub!rabi- 
tur? Corpus omne, sive arescit in pulverem , sive in 
humorem solvitur, vel in. cinerem comprimitur, vel 
in nidorem tenuatur, suliducitur nobis ; sed Deo, ele- 
mentorum custodia reservatur, Nec, ut creditis, ullum 
damnum sepulturze timemus, sed veterem et melio- 
rem consuetudinem humandi frequentamus. — Vide 


esse post mortem nagis optare quam credere : ma- 
lunt enim exstingui penitus, quam ad supplicia repa- 
rari. Quorum error augetur, et in $xculo libertate 
remissa, el Dei patientia maxima : cujus quanto 
judicium tardum, tanto magis justum est. 


CAPUT XXXV. 

ARGUMENTUM. — Ostendit deinde Octavius justos piosque 

homines sempiterna felicitute donandos, injustos vero 

penis affiviendos. aternis. Tum luculenter demon- 

strat. multo. sanctiores. esse. Christianorum | mores 

quam etlinicorim. 

Et tamen. adinonentur. homines, doctissimornm 
[impr. libris] et carminibus poetarum, illius ignei flu- 
minis, et de Stygia palude saepius anibientis ardoris, 


adeo quam, in solatium nostri, resurreciionem futuram DB quie. cruciatibus :eternis praparata, et. demonum 


omnis natura. meditetur! Sol. demergit. et nascitur, 
astra labuutur et redeunt, flores occidunt et revivis- 
eunt, post senium arbusta frondescunt. semina non nisi 
corrupta revirescunt : ita corpus in seulo, ut arbores 
in hyberno, occultant virorem ariditate mentita. Quid 
festinas, ut cruda adhuc hveme reviviscat et redeat? 
expectandum nobis "* etiam corporis ver est. Nec 


indiciis et de oraculis Prophetarum cognita tradide- 
runt. Et ideo apud eos etiam ipse rex Jupiter per tor- 
rentes ripasetatra:n voraginem jurat religiose ; desti- 
natam enim sibi cum suis cultoribus poenam, przescius, 
perhorrescit, Nec tormentis aut. modus. ullus, aut 
terininns. ΕΠ ΟῚ saplens ignis membra urit et reficit ; 
car,it et nutrit, sicat igaes. fulminum corpora tan- 


VARIORUM NOTE. 


Lactantium similiter loquentem lib. vir, 13, 51 : Que 

sententia deliri hominis, quoniam ridicula et mimo di- 

gnior quam schola fuit , ne refelli quidem serio debuit. 
IlEcu. 

Ut primum potuisse fingi : Frus:ira plane Wowerus 
sub-tituit ut priniun. potuit fingi : nt jam olim ohser- 
vavimus in. Lect. Tullianis. Similis intinitivus est modo 
i" precedentibus : Quis ignorat celum ita. nt cepisse, 
desinere ; pro. ceperit, cap. ὅδ: Jia. prius eos dese- 
russe comprehendes, quam esse desertos : id est, 
( iam deserti sint. Orosius 1t, 9 * Quicumque nescit, 


hosce populos itu nunc. in. theatris consenescere , sicul. - 


(unc in. castris tabuisse. Vide lib. v, V, et alibi. pas- 
sim. Wopxk. 

Nilil esse post obitum,... fuisse. ΠΟ verha. cjicit 
IIeumaunus, ut scilicet auctorem errore liberet, quem 
errasse Dupinius iu Bibliothera sua. ecclesiastica cri- 
niinaltur, auimas stituentem simul cum corpore mori 
Doras. Que si vera est via. vindieandi Patres ab er- 
rndi labe, spes eit. fore ut proxime Patres ab omui 
errore immunes compareant. Minucirm 16. eorpore 
solo loqui manifestum est. Hoc Dcus primum lins 
et denuo reformabit. D* nililo natum esse, quid est 
aliud, quam ante ortum nihil fuisse? Et, de nililo pst 
mortem reparari, quid est aliud quam nihil esse post 
mortem? Mic equi tem niliil err iris deprebendo. Lo- 
quitur eodem modo quo uoster Tertulliauu- , Apolog. 
cap. 48 : fiecogita quid. (ueris antequam esses; utique 
nihil ; meminisses enim , si quid fuisses, Qi ergo miil 
[ueras priusquam esses , idem nihil factus, c«m esse de- 
sieris. Cur uon posses esse rursus. de nihilo ejusdem 
1psus auctoris voluntate, qui te voluit esse ex nihilo, etc. 

LixpNER. 

Corpus omne. Wescrihere gestit. corpus. omnino. 
WopkEstus io Lect. Tull. lib. 1, cp. 10, pag. 63. Sed 
ego quidem ei nou subseribo. [Iguw. 

Custodi. Moc est ex emeudaiione Woweri. Heral- 
dus procul dubio ex ms. edidit. custodia. LINDNER. 

Sol demergit. Lego : Sol se mergit. Wa. 

In seculo, Facile mihi credes, opinor, rescriben- 
duin esse in sepulchro. Heuw. 

In. hyberno. Scilicet tempore. Plene Cxesar de bello 
Alex. cap. 43 : flyberuo tempore anni. Hleumanuus 
.$Cribere mavult wu arbores hybernc. LiNDNER. 


Ariditate menti'a. Ariditas arborum in hieme non 
est vera , sed iautum umentita , quia viror non. penitus 
abest. sed tiitum oeccualtatur.. Plene ita : Ut arbores 
in lipberno occultant virorem ariditate mentita : ita cor- 
pus in. sepulchro occultat. vitium ,. mortalitate. mentita, 
Heu:inauuus credit scripsisse Minucium : Πα corpus in 
sepilehro , nt arbores hiberna, occultatur, virore aridi- 
latem seculuro.. Lip. 

Q anto judicium tardi, Mic mags subintelligen- 
dum , non, mvito auctore, cum. Ποιά, rescri- 
beudum, Tacitus esed. fib, im, cap. 46 : Quanto 
pecusiu dites et voluptitibus opulentos, tanto. magis 
supplendum ^st imbelles cEduos eviucite. Lixp. 

UAP. XXXV. — Hominum. In ms. homines. Et tinc 
supoleudum e-t veiroriin. Lixp. 

De S:ygia palude. Cur, quaeso, Noster igneum flumen 
550 nomine non exprimit, cum Stygian paludem eo 
nomine sit dignotus? Sed. res ficile potest iu recta 
luce collocari, Voces ilke de Stygia palude pro. glos- 
semale sunt. habend;e. Seripserat Minucius . edmo- 
nentur liomines.... illius ignei. (minis (Pyriphlegeton- 
tei). siznilical ) et sepius. ambientis ardoris. Ne vero 
lectorem. fügeret quis sit ardor. ille. sepius. ambiens, 
ad oram libri ser.psit notarius, ag: de Stygia palsde : 


D quie. verha, ut. fieri solet, in orationis contextum 


postea suut recep:a. Defluviis inferorum vide Platonis 
Pliedonem, p. 400, et. Arnobiuim lib. n, pag. 583. 
Davis. —Per explanandi formam usitatissimam, igneum 
(lumen postea describit ratione eum ortus ipsius, tum 
figure, Non. video sane cur cum Davisio trigam 
istam verhorum pro cimb'emate notarii. haberemus, 
magis quain sequeutem sepius ambientis ardoris. WoPk, 

Sepius ambientis. Scripsisse videlur semper erum- 
pentis. Cero lib. vi, in. Verrem, cap. 48, ait ex 
Αι vertice ignes erumpere. Mu. 

Preparata, Subaudi esse. Hlc. 

I udiciis, Vd. Itow. judiciis. 

Cognita tradiderunt. Ἰὰς est : homines doctissimi 
et poete. cognoverunt daamnonum iudiciis et de ora- 
culis proplietarum liec eruciatibus :eternis esse prae- 
parata, et tradiderunt, 

Torrentes ripas, lioc est ardentes. Virgilius. An. 
Ix, 101: 

Dixerat : idque ratum Stygii per flumina fratris, 


$49 


OCTA VIUS. 


950 


gunt, nec absumunt; sieut ignes Hennei montis et A solam, sine qua esse non possumus. Denique de ves- 


Lesui montis [impr. JEtn:e. et Vesuvii montis] , et 
ardentium ubique terrarum flagrant, nec erogautur : 
ita poenale illud incendium non damnis ardentium 
pascitur, sed inexesa corporum laceratione nutritur. 
Eos autem merito torqueri qui Deum nesciunt , ut 
impios , ut. injustos, nisi profanus, nemo deliberat, 
cum Parentem  ounium et omnium. Dominum non 
minoris sceleris sit ignorare quam Ledere. Et quam- 
quam imperitia Dei sufficiat ad parnam, ità. ut noti- 
tia prosit ὅδ ad veniam, tainen, si vobiscum Christiani 
comparemur, quamvis in nounullis disciplina nostra 
miuor est, multo tamen vobis meliores deprehende- 
mur. Vos enim adulteria prolibetis, et facitis; nos 
uxoribus nostris solummodo viri nascimur: vos sce- 
lera 23dmissa punitis ; apud nos et cogitare, peccare 
est : vos conscios Limetis, nos etiam conscientiam 


(ro numero carcer exaistuat : Christianus ibi nullus, 
nisi aut reus su: religionis , aut profngus. 


CAPUT XXXVI. 

ARGUMENTOM. — Nec minus perspicue docet (atum nihil 
aliud esse quam quod fatum est Deus. Mens. libera 
est, el ideo actus hominis, non uativitas judicatur. 
Postheec manifestissimum facit, exprobratam Chris- 
lianis pauperiem , non infamiam esse, sed gloriam ; 
el quod corporis malu patianiur, non esse ponam, 
sed militiam. 


Nec de fato quisquam aut solatiam captet, aut ex- 
cuset eventam., Sit sortis furtun:, mens tamen libera 
est: et ideo actus hominis. non diguitas judicatur. 
Quid enim aliud est fatum quam quod de unoquoque 


B nosirum. Deus fatum est? qui quum possit prxscire 


materiam, pro meritis et qualitatibus singulorum 


VARIORUM NOTE. 


Per pice, torreutes, atraque voragine ripas 
Annuit. LiNp. 

]gnes. In ms. Tlennei. montis οἱ Lesui montis. Quo 
sunt corrupta. et ΠΗΓΙΟΔΙΆ supervacuis. interpreta - 
mentis. RicxLT. — Nemo dubitet. potuisse avctorem 
scribere : Jgnes tna montis οἱ Vesuvii montis, et 
$:epe, licet notissima. sit narira. alicujus rei, tamen 
adii hane ipsa et. nihilominus exprimi. Sed inve- 
rLuslior. ommno est Ὁ repetitio et prorsus. tale 
contaas de. profectibiis. legentium. Miror. nibil ad 
le ποίαν δ ΠΟΛ Πα τς, cum, medinm: quamdam 
viam eligen-, ederet. zeEtne cet Vesavii montis, Cwlte- 
rim ida his cum exstet. hoc. sulist»ntivinn. in mis. 
Ehro, apparet loco motum esse, et Minucium scri- 
psisse πο montis et montis Vesreii, Sic euim solet, 
u! mox parentem omnitun. et. oriniuim dominum. Cap. 
ὁ Culum ipsum, et ipsa sidera. EA alijuoties antea, 

Gnoxovits. 

Εἰ quamquam. Nihil moveo in loco. sano. Ciecilius 
Cap. x1, corco quere non poterat Cliristianos sibi mor- 
tuis perpetuam. vitam polliceri, idque ut. justis; ceteris 
pp injustis, ponam sempiteruam. Ad. hiec respondet 
(νην, 1? Gentes. paeias sempitermas mereri , qua 
gentes, quia imperitia Dei suffieit ad poenam, si vel 
maxiane vita, evtera honesta, instituatur ; Ch istiaues 
vero dizuos. reddi venia, qua. Christianos, quia. t:0- 
litia Dei, si vel maxime vita in sit absque. noxa, 
prosit ad veniam ; 2* Gentes etiam etiam poenas sem- 
piternas mereri, qua scelerates , Christianos vcro 
vitai xternam, quia sentibus multo mel ores. Meur- 
sius emendat : Et quamquam, ut. imperitia. Dci. suffi- 
ciat. ad. poenam, noütia prosit ad. veniam, IHeumannus 


vero : Et ut. (hoc est, si vel maxime ). imperuia. Dei ἢ 


sufficiat ad veniam, notitia prosit ad poenam ; tamen : et 
illas1irat ex Luce χη, 47. Sed, qui dixerit prodesse ad 
panuam, scio neminem. Lixp. 

Quamvis in nonnullis. 1d est, quamvis uostrorum 
nonnulli disciplinam nostram. minus. curiose. obser. 
vant. llgnaLpus. — Lego : disciplina justo minor est. 
Pertinet huc. Tertulliani illud Avolog. cap. 46: Sed 
dicet aliquis etiam de nostris excedere quosdum a rc- 
gula discipline. Mix. 


Viri nascimur. Wecte hoc. verbum tuentur Davisius 
et Jac Gronovius adversus Meursiumn. ( credo. vo- 
luis-e scribere Του}, qui: noscimur. rescribere 
pestiehat.. Nuper tinen. Arntzenius. ad. Plinii Pane- 
gyricum, et quidem ad cap. 6, pap. 54, ducem secutus 
Piie rin, rescribendua contend-bat. ποδοῖν, Gen- 
set nimirum, si nascimur scripsisset Minucius, sequi 
enm negasse peccatum originis, credidisseque. nos 
jam Chrisiianos fuisse, cum egrederemur ex utero 
materno. De hoc judicio judicet, qui volet. Ego 


quidem tam oculatas non sum, ut vim hujus argu- 
menti perspiciam. Omnino mescimur scrip.isse Mi- 
nucium doceat, quem ille tam frequenter. imitatur, 
Tertullianus ita in Apolog. cap. 46, scribens : Chri- 
stianus. uxori sue solus masculus nascitur. ligu. — 
Producit l:ec verba. Priceus ad Luce 1, 5$; ubi cum 
Maria usurpat. verbum γινώσχω, judicavit, de eadem 
ferme re agentem Minucium debuisse scribere nosci- 
Sur, prout sane securis allegat. Nequaquam proba- 
biliter. Al!'udit. enim Octavius ad I Timoth. m, 9: 
μιᾶ: γυναικὸς ἄνδρα. (ΠΟΝΟΥ͂. 

Aut profugus. Profugus h. |. non dicitur is qui ἃ 
sacris profanis ad Christiana. transgreditur, ita euim 
omues quediinmodo: Clri-tiani dici possent profugi , 
qui», antequam vere religioni nomea (rofilereutur, 
(uerunt profani ; *ed i:telliguntur ἀποστάται, qui. jngi 
“ Christo imposi'à: impatientes, in. p ecata Seperiora 
relap i sunt, esque ipso Chiistiani esse. desierunt, 

liNpN. 

Car. XXX VI. — Sit sortis fortune. Ms. Quod quum 
Sensu careat, non dubiiaviloco singularis pluralem sint 
reponere. Sunt sciiicet. fortune opus sortis. Pl il.: de 
creatione l'rincivis : ors ad felicitatem, non ad viriutem 
altinet. Fortung et dignitas non. judicantur, quia. sunt 
soris; mens et actus hows judieantur. quia sunt tbera, 
Gronovius vult : Sint sort:s Fortune. Meursius : Fortis 
Foriune, quod. Fors Foriuna alia evat à. Fortuna, 
edemque habebat trans Tiberim , coleboturque ab iis 
qui sine arte aliqua. vitam tolerabant. lleumannus ; 
Sit sors [ortune, h. e. : Concedo sortem esse opus 
fortunze, ac liuic deberi quod a!ius. illustri loco et in 
magni- opibus natus est, alius humilis et p tper.Lixpsx. 
—Evenutum sit sortis Fortung. Va ms. Et longe melius 
ilis qui fortis Fortune legunt. Nullus enim hujus Ro- 
manornu des: hie lacus ; «ed loquitur jam Minucius 
ex eorum mente qui anieuique suam fortunam. ex 
astrologia ἀτοτελεσματικῆ, sive judiciaria , assignabant, 
qua totius hoinnm ν cursus moderaretur. IEvc di- 
Cebatur Sors. Fortuna, sive 3 κλῆρος τῆς τύχης. Ue sorte 
vero Fortune videstur. Scaliger ad lib. n Mauilii As- 
trouom.; Seldenus item de Dis Syris syntagmn. t, eap. 1, 
uti et Salinasius de Annis Climactericis. ÜuzELwS. 

Non dignitas judicatur. Non capio. quid luc. faciat 
dignitas. Minucius adversus astrologos dispu'a! , qui, 

ro variis planetarum aspectibus οἱ conjunctionibus, 
fata uascentium definita fuisse. statuerunt. Repono, 
quod clim cl. Ferrerio placuit: Non nativitas jtudica- 
tur. Paulo post: In nobis non gevitera. plectitur, sed 
ingenii natura. punitur. Vide Petri Fabri Semestr. lib. 
n1, cap. 33. Davis. 


Materiam, Satis perspicuum est scribi oportere fu- 
tura. Heu. 


“οἱ 


MARCI MINUCII FELICIS 


553 


etiam fata determinat. Ita in nobis non genitura A mitas s:pius disciplina virtutis est. Vires denique et 


plectitur, sed ingenii natura punitur. Ac de fato satis : 
vel si pauca pro tempore, disputaturi alias et uberius 
et plenius. Cxterum, quod plerique pauperesdicimur, 
non est infamia nostra , sed gloria : animus enim, ut 
luxu solvitur, ita frugalitate firinatur: et tamen, quis 
potest pauper esse, qui non eget, qui non inhiat alie- 
no, qui Deo dives est? magis pauper ille est qui, quum 
multa habeat, plura desiderat. Dicam tamen, quemad- 
modum sentio : nemo Lam pauper potest esse, quam na- 
tus est. Aves sine ** patrimonio vivunt, et in dieni pas- 
cua pascuntur: et liec nobis tamen nata sunt : qu.e om- 
nia, si non concupiscimus, possidemus. Igitur, ut qui 
viam terit, eo felicior quo levior incedit, ita beatior in 
hoc itinere vivendi , qui paupertate se sublevat , non 
sub divitiarum onere suspirat. Et tamen facultates, si 
utiles put:remus, a Deo posceremus: utique indulgere 
posset aliquantum , cujus est totum, Sed nos contem- 
nere malumus opes quam continere ; innocentiam nma- 
gis cupimus , magis patientiam flagitamus ; malumus 
nos honos esse quam prodigos. Et , qnod corporis hu- 


mana vitia sentimus et patimur, nou est poena, militia 


est. Fortitudo enim infirmitatibus roboratur, et cala- 


mentis οἱ eorporis sine laboris exercitatione torpes- 
cunt : omnes adco vestri viri fortes, quos in exemplum 
pr:edicatis, :erumnis suis incluti fleruerunt. Itaque et 
nobis Dens uec nou potest subvenire , nec despicit , 
quum «it et omnium rector et amator suorum ; sed in 
adversis unumquemque. explorat et examinat ; inge- 
nium singvlorum periculis pensitat ; usque ad extre- 
mam mortem , voluntatem hominis sciscitatur, nihil 
sibi posse perire securus Itaque, ut aurum ignibus, 
sic nos discriminibus arguumur. 


CAPUT XXXVII. 

ARGUMENTUM. — Digna Deo spectacula sunt, pro Christi 
con[essione iniquissime inflicti cruciatus. Quod quidem 
Octavius [nculenter ostendit, comparatione fortissi- 
iorum quorumdam ethiicorum cum sanctis marlyri- 
bus instituta. Spectaculis porro el pompis Christianos 
ideo non interesse declarat, quia ea non minus im- 
pia quam crudelia esse certo certius noverant. 

Quam pulchrum spectaculum Deo, quum Christia- 
nus cum dolore congreditur, quum adversum minas et 
supplicia et tormenta componitur; quum strepitum mor- 
tis ὅδ᾽ et horrorem carnificis irripiens inculcat ; quum, 


VARIORUM NOTA. 


Genitura. (ua quis est nobilis vel ignobilis, dives 
vel pauper, etc. Lixpv. 

Verius et plenius. In ins. scriptum est verius quod 
est uverius , pro uberius , ut cap. 21, veribus pro ube- 
ribus. WucALT. — Vide norata ad cap. 19: Prorimins et 
verius. Lip. — Licuit M nucio vel Ociavio.sic agere 
iu hac parte, quim eos ita suspensos abegisset C:e- 
cilius. Cap. 11 : Multa ad hoc suppetunt , ni festinet 
oratio. GRoNov. 

Qui potest. Pro quomodo potest. Rom^na editio 
male: quis potest. llguu. — Sic etiam ms. Epp. 

Et in diem pascua pascuntur. Corrigo in dien. pas. 
cxa p. Pascua feminino genere usurpari non insolens 
isto 3:vo. Glosse: Pascua Nou». Noua. Arnobius ad 
Psalm. xxu: Perfectorum ergo ista vox est , quam Ec- 
clesia de Domini pussione suscepit. 1n loco pascua col- 
locata, super aquam refectionis educata. Wem in Psalm. 
CVI. Stuluens. eis pastores οἱ pascuas. MEuns. — Pe- 
cua pascuntur. Mss. : Pascua. pascuntur... Scriptum 
existimo, pecua, id est pecora. Prudentius in agone 
Romani : 


Jumenta, pecua, subjugales bestias. 


HiRALb. — Ms. : pascua pascuntur, unde receptam le- 
etiouem extudit Des. lleraldus, et, nt mihi quidem vi- 
detur, rectissime : nam pecua et peeuda, ita il pecora 
veteres dixerunt, ut exemplis ostendit Nonius Marcellus 
cap. 2. Hiue Cato apud Gellium N. A. lib. vit, cip. 5. 
Si quis majorem pecuum numerum habere voluerit. Li- 
vius lib. xxxv, cap. 20. /n agris passim inundatis ye- 
eua abluta. Vide et Prudentium Peristeph. yin. x, 
999. Davis 

(uc omnia. Wecte rescripsit Perizonius : qui om- 
nia. Videtur Minucius ob oculos habuisse illud Pauli 
H Cor. vi, 10: Tamquam nihil. habentes, et (tamen) 
omnia possidentes. ΠἸΈΟΜΑΝΝ. — Éuergia hiveiu s ἧς qua 
onuna non oportet mutari . tamquun esset a iquis qui 
diceret nobis : vestra sunt. liec. cuneta. quie videtis ; 
qua formula utitur Apuleius lih. i. Miles. GRoNov. 

Corporis humana vitia. Idem valet ac corporis iu- 
mani vitia. Lucretius lib. n, pag. 109: 

Melibiaque fulgens, 
Purpura Tbessalico coucharum tineta cruore 


Hoc est, Thessalicarum concharum cruore. Neque 


C 


aliter Propertius lib. iv, Eleg. vu, 25, et Statius in 
Epith. Stelle et Violantille, v. 194. Pariter etiam so- 
[πὸ orationis scriptores. Novatianus de Trin. cap. 
xxii , al. xvii : Deum humanam conditionis fragilitatem 
suscipere non recusarit , pro humanx couditionis fra- 
gilitite. Cyprianus de Mortal, pag. 164, edit. Oxon. 
Ad regnorum celestem claritatem , pro regnorum coe- 
lestium claritate. Davis. 

Nec non potest subvenire. Res ipsa loquitur. scrip- 
sisse Minucium : Nec non prospicit. llguu — Ego vero 
legendum puto: Et nobis Deus potest non subvenire , 
nec despicit. Jerem, xiv, 8: 0 £sraelitarum spes el ser- 
vator adrerso tempore, cur sis quasi peregrinus in. ter- 
ra, quasique divertens ad pernoctandum viator? Cur sis 
quasi vir xomniculosus, quasi defendere non valens mi- 
les? Liwpw. 

]n adversis, Dele in, quod aque hic abesse debet, 
ac ἃ sequenti. periculis abest. Huy. 

Voluntatem. (Quod. ut. faciat Deus, supplice voce 
orat Davides Psalm. cxxxix, 935. Supra dixerat inge- 
nium sivgulorum pensitat: nunc addit : voluntatem 
sciscitatur. lleumannus rescribit virtutem, quie etiam 
est voluntatis et spontane:;e electionis. LiNDN 


D —Nihil sibi posse perire, securus. Hoc est, sciens eos 


qui veri sunt Christiani, nulla eilamitate, nullis tur- 
mentis, victum iri, ut à se (Deo) desciscant. Hus. 
Cap. XXXVII. — [rrideus, insultat ? Ms. irripiens 
inculcat, unde Gelen us. emendasit irridens. inculcat. 
Quo sensu hoc verbum adfuit. cap. 95, norint, incul- 
cant, insident, Rigaltius timen, aliique. recentiores, 
maluerunt * irridens insultat, quod notius et probatius 
est. Jac. Gronovius vero hanc exsculpit lectionem ini» 
pleus inculcat, h. e. in strepitu feralium instrumento- 
rum et liorrore carnificis implendo ac satiaudo occu. 
patus οἱ districtus etiam. inculcat ;. quam sententiam 
vigilantis somnium non immeri o dixi' Heumannus, qui 
iamen, cum legit exultat. we uon habet assentientem. 
Nam in exemplari, teste Rigaliio, est s!ultat (non ἢ. 1. 
sed infra. Epp.). Romana vero editio insultat aperte 
exhiber, Quid sit in-ultare -trepitum mortis et horro- 
rem carniticis, docet Prudentius eum aliis locis multis, 
tum. Peristeph, n, 515. sequ. et 597-400. Tip. 
Erigit. E nitatur Fl rum lib. 1, 91 : Qui [bertotem a 
dominis in ipsos erexerant. Firmicus, Error. Prof. Rel. 


δὺὅ 


;, OCTA VIUS, 


' 654 


libertatem suam adversus reges et principes erigit, A mz, **ad supplicium saginantur; ut hostiz, ad penam, 


soli Deo, cujus est, cedit ; quum, triumphator et victor, 
jpsj qui adversum se sententia dixit, stuliat [impr. in- 
sultat]! Vicit enim qui quod contendit obinuit. Quis 
non miles sub oculis imperatoris audacius periculum 
provocet? nemo enim praemium percipit ante experi- 
menium : et imperator tamen, quod non habet, (on 
dat; non potest propagare vitam, potest honestare mili- 
tiam. At enim Dei miles nec in dolore deseritur, nec 
morte finitur. Sic Christianus miser videri potest, non 
potet. inveniri. Vos ipsi calamitosos viros fertis ad 
co'!'um, Mucium Scexvolam, qui, quum errasset in re- 
gem, periisset in hostibus, njsi dexteram perdidisset. 
Et quot ex. nostris non dexiram solum, sed totum 
corpus uri, cremari, sine ullis ejulatibus, pertulerunt, 
quum dimiiti pr:sertim. haberent in sua potestate? 
Viros cum Mucio, vel cum Aquilio aut Regulo com- 
paro? Pueri et mulierculze nostrze cruces et tormenta, 
feras et omnes suppliciorum terrieulas, inspirata pa- 
tientia doluris, illudunt. Nec iutelligi:is, o iniseri, ne- 
minem esse qui, aut siue ratione velit poenam subire, 
aut tormenta sine Deo posse sustivere. Nisi forte ^os 
decipit, quod, Deum nescientes, divitiis affluaut, lio- 
noribus floreant, polleaut potestatibus. Miseri ! in hoc 
altius tolluntur, ut decidant altius. Hi enim, ut victi- 


coronautor, In hoc adeo quidam imperiis ac domina- 
tionibus eriguntur, ut ingenium eorum perdite men- 
tis licenti:e. potestatis libere nundinentur : absque 
enim notitia Dei, qux potest esse solida felicitas, 
quuin mors sit soninio similis? antequam tenetur, 
elabitur. Rex es? et tam times quam timeris ; et, quam- 
libet sis multo comitatu stipatus, ad periculum tamen 
solus es. Dives es? sed fortunz male creditur, et 
magno viatico breve vitae iter non instruitur, sed 
oneratar. Fascibus et purpuris gloriaris? vanus error 
hominis et iusnis cultus. dignitatis, fulgere purpura, 
mente sordescere. Nobilitate generosus es ? pareutes 
luos laudas? Omnes tamen pari sorte nascimur ; sola 
virlute distinguimur. Nos igitur qui moribus et pu- 


B dore censemur, merito imalis voluptatibus et pompis 


vestris et spectaculis abstinemus : quorum et de sa- 
cris originem novimus, et noxia blandimenta danina- 
mus, Nam in ludis curulibus, quis non horreat po- 
puli in se rixantis insaniam? In gladiatoriis, honuci- 
dii disciplinam * In scenicis etiam non minor furore 
turpitudo prolixior : nuuc enim mimus vel exponit 
adulteria, vel monstrat; nunc enervis histrio amorem 
dum fingit, infigit. Idem deos vestros, induendo 


VARIORUM NOTE. 


p. 6: Et tunc, erecta. sermonis. libertate. proclamat. 
Work. 

Mucium Sc&volam. Lege ut Mucium. luu. — Ego 
vero excidisse aliquot verba auguror, ex sequenti pa- 
ragrapbo süpplenda : Vos ipsi culumitosos viros fertis 
ad celum. Regulum, Aquilium, Mucium Scevolam, 
qui, etc. LixpNER.— 

Ín regem. Scribo in rege. ΠΕῸΜ. 

Uri, cremari. Motum est uri suo loco, qnod ita re- 
pono : Non dexteram solum uri, sed totum corpus cre- 
mari. Hguu. 

Inspirata, Sic est in. ms. Et quamvis Heraldus ex 
Lactautio v, 15, 12 defendit, tameu insperata. patien- 
tia pref^rendum esse, nullus dubito. Nam locus qui- 
dem Lac:awii longe diversus est a nostro, Ilic inspi- 
rata patientia. requiritur quia. major latronum, hic 
vero insperata, quia talem patientiam de pueris et 
mulierculis nemo ne quidem sperasset, Lixpx. 

Ut ingenium eorum, Hic locus mihi semper despe- 
ratus est vi-us, quei Sic satis commode, nescio an 
etiam felieiter, restituo, Semper sihi opponuntur duo 
contraria : tolluntur οἱ decidunt ; saginantur et suppli 
cia patiuntur ; coronantur 'actan 
deprimuntur. In ms. est * ut ingenium eorum perdita 
mentis licentie potestatis libere nundinentur ; que verba 
nullum plane sensum fundunt. Epcio ingenium eorum, 
quod jam vidit (fecit?) Weumanuus ; mentis vero explico 
per-nominativum pluralem, et potestatis. per accusati- 
vum. M eutes perdite licentie sunt milites pratoriaui, qui 
potestates εἶν imperia et wagistratus libere nundinabun- 
lur. Hoc vero, visi sublato antecessore, facere non 
poterant. lliustre hujus rei exemplum exstitit, post Per- 
linace-», violenta morte, a militibus, sublatum, quod 
respexisse Minucium, qui, Dau. Hleiusio teste, ad Se- 
nec» llerculem OEtveum. his temporibus vixit, quis 
dubitabit ? Profero locum IT rodiani ea de re, qni exstat 
Jib. n, cap. 6 : Οἱ δὲ στρατιῶται & aja j bv Ttc τοὺς εὐρωνυ- 
κάτους ἑαυτῶν ἐπὶ τὸ τεῖχος προϑεχυρυττον ὥνιον τὴν βασι- 
λείαν" τῷ τε πλεῖον ἀργύριον δώσοντι ἐγχειριεῖν ὑπὶχνοῦντο τὰν 
ἀρχὴν. καὶ διὰ τῶν ὅπλων αὐτὸν ἀνάξειν ἀδεῶς εἰς τὰν βα- 
e()sto? αὖλιην..... Τότε δὲ xai πρῶτόν ὑποδιερθάρη τὰ τῶν 
γτρχτιωτῶν 4^3, x«l χρέματων ἐδιδάχθησαν ἄπληστον χαὶ 


αἰσχρὰν ἐπιθυμίαν, καταρρόνησίν τε τῆς πρὸς τοὺς ἄρχοντας 
αἰδοῦς..... τὸ γὰρ μὴ ai» οὕτως ἀπρετῶς ἐπὶ χρυμασι 


( κηρυχλεῖσαν καὶ πραθεῖσαν ἀρχὴν εἶναι τὸν χωλύοντα, ἄρχη- 


y9» καὶ αἴτιον ἀπρεποῦς x«i ἀπειθοῦς χαταστάσεως χαὶ ἃς 
τὰ ἐπιοντα ἐγίνετο ἀεὶ, Tig piloypnuatixs αὑτῆς, καὶ τῆς 
τῶν Χρχόντων καταφροννσεως μέχρις αἰμᾶτος “ὑξι θείσης. 
Heumaunus locum. ità. emendat : Ut eorum perdit 
mentes licentia potestatis, severe vindicentur. LINDNER. 

Quum mors sit. la interpuuxi. hunc locum jam du- 
dum. Et nunc video eimdem etiam W.-pkenio pla- 
cuisse interpunctionem, ueque miror Hlleumannum 
non subscripsisse, maluit. enm rescribere : Que non 
sit somnio simils , et, antequam tenetur, elabatur. 

LixpNEn. 

Rex es? Non esse, cur tria illa de quibus supra di- 
xera!, divitias, honores, potestates, aliquem  deci- 
piant, ordine nunc. evincit auctor. 19 De potestatibus 
loquitur. Rex es? 2* De divitiis. Dives es? 35 De ho- 
noribus. Fascibus et purpuris gloriaris? LiNDNER. 

Tamen. Non sub-cribo cl. Hleunanno enim rescri- 
benti. Valet enim sed, quod in eadem structura ora- 
tionis affuit. LINDNER. 


et mactan(ur; eriquntur et D — In se. Lege inter e. Hguu. — Vel potius ita interpre- 


tare. LiNDNER. 

Non minor furor ; et turpitudo. Ms. reg. furore; for. 
tasse, non minor [uror est, turpitudo prolixior. lHy- 
RALD.— In exemplari legitur furore Quod minime sper- 
neudom est, etsi in eodem ms. sepe. coalescant hu- 
jusmodi syllabie; Furore turpitudo, pro furor ei turpi- 
tudo. RicaALT. 

Histrio amorem dum fingit, infligit. Cyprianus lihro 
de Gratia, pag. 6 (Comelin. Epist. v, cap. 3) : Adulte- 
rium discitur, dum videtur : et lenocinante ad vitia pu- 
blice auctoritatis malo, que pudica fortasse ad specia- 
culum matrona. processerat, de. spectaculo. refertur. im- 
pudica Adhuc deinde morum quanta labes, que probro- 
rum fomenta, qu£ alimenta vitiorum, histrionicis gestibus 
inquinari ? CELLAR. —Lactaut, vi. 20 : Histrionumimpu- 
dicissimi motus, quid aliud, nísi libidines docent et inffi- 
gunt. EtuENB. — lnsigue vero acumen anonymi Pari- 
siensis, infigi! rescribentis. Argute videlicet Minucius 
amorem ait simu! fingi, simul figi atque infigi. lgug, 


955 


MARCI MINUCII FELICIS $56 


9' «tupra, suspiria, odia, dedecorat. Idem, simulatis do- A bata contemnimus, non confessio timoris est, sed 


loribus, lacrymas ves:ras vanis gestibus et nutibus 
provocat. Sic homicidium in vero flagitatis, iu men- 
dacio fletis. 

CAPUT XXXVII. 


ARGUMENTUM. — Αὐ 1dolothytis quoque iidem abstinent, 
ne quis eos. exislimel aul cedere dammoniis, aul sug 
religionis pudere. Non omnem vero. florum colorem 
odoremque aspernantur.Sparsis enim, solulis ac mol- 
libus uti solent, ac sertis colla complecti; sed mortui 
caput coronare, superfluum et inutile censent. Eadem 
eliam iranquillitute qua. vivunt, sepeliuat. mortuos , 
coronam «lerng | felicitatis certissima spe exspectan- 
(68. Vera igitur eorum religio, vejectis. geutiliuin 
superstitionibus , ab omnibus est suscipienda. 


veri libertatis assertio. Nam, et*i omne quod nascitur, 
ut. inviolabile Dei munus, nullo opere corrumpitur, 
abstiuemus tamen, ne quis existimet aut diemoniis , 
quibus libatum est, cedere, aut nostrze religionis pu- 
dere. Quis autem ille qui dubitat vernis indulgere 
nos floribus, quuin capiamus et rosam veris et lilium, 
et quidquid aliud in floribus blandi coloris et odoris 
6517 His enim et sparsis utimur mollibus ac. solutis , 
et sertis colla complectimur. Sane, quod caput. non 
coronamus, ignoseite.. Aurain. boni floris naribus du- 
cere, non occipitio capillisve sotemus haurire. Nec 
mortuos coronamus. Ego vos in hoc. magis miror , 
quemadmodum tribuatis exanimi, aut non. sentienti, 
facem, aut non sentienti, coronam ; quum et beatus 
non egeat, et. miser non gaudeat. floribus. At. enim 


Quod vero sacrificiorum reliquias et pocula deli- B nos exsequias adornamus eadem tranquillitate. qua 
VARIORUM NOTAE. 


Induendo stupra. VWeumannus re-cribit inducendo, 
quod verbum est theatri proprium, id quod vel e 
lexico Fabri cognosci licet. Sed ex illo libro simul cog- 
vosco siguilicationes horum. verborum — promiscue 
usurpari Et. quemadmodum dici solet adulationem, 
diversa, formam mortalem, mores pudicos, personum 
alicujus, etc. 1nduere; eodem modo licet diis iuduere 
stupra, suspiria, odia. LiNDNER. 

In vero.... in mendacio. lloc est, in spectaeulisgla- 
diatoriis postulatis, ut alter. alterum. trausfig.t : at, 
cum in Scena ἢν homicidium simulatum, lacrymas 
ellunditis. Similis locus Lactantii v, 20, 12, iectu 
dignis-imus. Heus. 

Cap. XXXVII — Inviolabile Dei nnus. lloc 
est, εἰσιν hiniano. generi a Deo datum, quod non 
possunt liomines violare (id est efficere ut id tangere 
vel comede:e nefas. sil), cum id convertunt. in victi- 
mam , d:emonibus dicatam, Ob ocules habet Noster 
sententiam quam. Apostolus dixit 1 Cor. x, 25, et 
vii, 7, et Rom. xiv, 14, ubi docet quoeum (ue cibo 
Christianis licere vesci, eium idolotiytis, 1'a tamen 
ut, si frater adsit qui de libertate liac. dubitet, iis 
pro tempore absiineatur. ligu. 

Ne quis existimet, Supplendum nos, non, cum Ileu- 
manno, texui inserendum. 

Cedere. Lego credere. Sic cap. 40, credere Deo. Ac 
ita jam correxerat hunc loeum Meursius. Credere estfor- 
mula Cliri-tiznorum. Deo credere dicuniur Cristiani, 
damoniis credere idololatrie. HEU. — Olim putabam 
legendum edere, ut Paulus VCor., x, 20, δαιμονίοις θύει, 
danoniis sacrificat. Jam veio lectionem vulgauun vi- 
deo retinendam. Libertatis emm est non cedere ; Chri- 
stiani, soli Dco cedere, cap. 51. LiNDNER. 

Cupiamus. Stewechius ἃ Apuleii Metam lib. χ, p. 
282. rescribit carpamus, Reteit. id Davisius, sed non 
probat; ego vero Stew. assentior. Virgilius Georg 1v, 
191 : 

Vere rosam, atque autumno carpere poma. 


Ac hic ipse locus obversatus fuisse videtur. menti 
Minucii. HUM. 

His ei spavsis utimur et sertis. Christiani utebantur 
floribus sparsis, sertis, solutis, in usum simplicem : 
eo autem. usu et modo qui in. sacris gentilium erat, 
diligentissime abstinebaut. CEtLAR. — Apuleius lib. ww 
Metam : Flores sertiac soluti; 1, 10, pag. A06 : Jactis flo- 
ribus seriis ac solutis. Tertullianus de Corona wilitis, 
cap. 5 : Flores et inserti et innezxi, et liberiet soluti. 

Errusa. 

Auram boni floris. 'Tertullianus de Corona, eap. 5 : 
In cupite quis sapor floris? Tam contra naturam est , 
florem capite seclari, quam cibum aure, souum nare, 
Et in Apologetici cop. 42, Nos coronam naribus no- 


vimus. Viderint, qui per. capillum odorautur. llEvu. 

Nec mort(«os coronamus, Leges xu. Tabularum pro- 
hibent longas coronas in. funeribus, apud Ciceronem 
de Legib. lib. ui, cap. 24 : eigo videntur. alias permi- 
sisse. Tertulliauus de Corona, cap. 10. Quid. tun di- 
gnum idolo, quam quod et mortuo ? nam et. mortuorum 
est é(a coronari, quoniam οἱ ipsi idola statim fiunt. et 
habitu et cullu consecrationis. Inc (ropter. causam 
absünebant prisci Christiani coronarum usu iu funeri- 
bus : fl res postea sepulchris injecisse, supra ad cap. 
12. not:vimus. CELLARIUS. 

Quemudmodum iwibuatis exanimi, aut. non. sentienti 
[ucem, aut. non sentienti coronam. Sic ms.; 41 Gelcnius 
edidit exauimi aut sentienti facem. Meur-ius legendum 
conjecit exanini,aut non sentienti, ut eentienti, coronam. 
At Des. Heraldus euerdat cx«nimi, ut non sentienti 
facem, ut. sentienti. coronam. Devique οἱ. Salinasius 
Exercit. Plin. p. 965, ed. Paris., scribendum pronun- 
Ciat, tribuatis aut sentienti facem, aut non sentienti co- 
ronam. At vero omnes a scopo. aberrarunt.. Deleta 
particula negante , corrigeidum ezaniini aut nou sen- 
lieuti facem (fax enim nullum usum visi videnti atque 
ita sentieuti priestat) aut sentiendi coronam ; raiionem 
subjicit ipse Minucius ,cum et beutus non egeut, et miser 
non gaudeat floribus. Cui igituc bono mortuis, licet 
sentieutibus, »pponuntur? Davis. — Gutherus lib. nr, 
de Jure Munium, salva veterum codicum fide, scriptum 
existiuiat : aut non sentienti. facem , aut non. secianti 
coronam, Gronovius lec.oni ms. insistens, eum ita 
expiieaL. aut non δου οἱ ad tenebras pellendas. fa- 
cei, aut non sentienti ad dulcem afflatu aut odorem 
coronam, Grunerus hanc auctoris sententiam esse ait : 
Ego vos iu lioc quod nimirum mortuos coronatis, ua- 
gis miror, quemadinodum tribuatis id. exanimi (quem 
necesse est, ant [cem sentire, qua cremare. soletis ; 
aut non sentire coronam, qua hioncstare put:iis); quum 
mortuus,si beatus sil, non egeat, sm miser, non gaudeat 
floribus. quidem hujus loci lunc ese sen-um sem- 
per credidi: : non mirum est. mortuos a nobis non co- 
runiri, quia eos non. sentire scimus. At vos, exa- 
nimem cur coronatis ? Fortasse quia sentit? Cur ergo 
facem sentienti. subjiciti- ? At non sentit inortaus, 
Ergo. nou coronandus. Estque. dilemma, cujusmodi 
Cecilius supra, cap. 141, attulerat, et. ita. ferinavi 
debet : Και δ aut sentit, aut non sentit: si sentit, cur 
illi [acem subjicitis ; sinon sentit, cur coronam tribuitis? 

LiNDNER. 


Al enim nos exsequias adornamus. lta lleraldus ex 
regio ms. et Meursius. Vulgo adorans, quod iut.rpre- 
tantur facimus, quii Fesius dixerit: Adorcre «pud 
antiquos significabat agere. Sed nec illeexemplis pro. 
bavit, neque, si probasset, certum inde foret. Minu- 


951 


vivimus. Nec annectimus arescentem coronam, sed Δ 


a Deo alternis. florious vividam susiinemus, qui. el 
modesti, Dei nostri. liberalitate securi, spen futurae 
felicitatis, fide prassentis ejus majestatis animamur. 
Sic et beati. resurgimus, et futuri contemplatione 
viam vivimus. Proinde *9 Socrates, scurra atticus, vi- 
derit, nihil se scire confessus, testimonio licet fa!la- 
cissimi daemonis gloriosus * Arcesilas quoque et Car- 
neades, et Pyrrho, et omnis Academicorum multitudo 
deliberet : Simomdes etiam, in. perpetuum, compre- 
hendi nec (vulg. comperendinet ;] Philosophorum su- 
percilia contemnimus , quos corruptores et adulteros 
novimus el tyrannos; el semper adversus sua vilia 
facundos. Nos, non habitu, sapientiam, sed. mente, 
preferimus : non eloquimur magna, sed vivimus : 


gloriamur nos consecutos; quod illi, summa inten- B 


tione, quisiverunt, nec invenire potuerunt. Quid 
ingrati sumus ? quid nobis invidemur, si. veritas Di- 
vinitatis , nostri temporis ztate, tmatüruit? Fruamur 
bono nosiro , οἱ recti sententiam temperemus : cohi- 
beatur superstitio, impietas expietur, vera religio reser- 


vetur. 
CAPUT XXXIX. 


ARGUMENTUM. — fiuc porro quum perorasset Octavius, 


OCTA VIUS. 


958 
Minucius et Cecilius aliquando ad. silentium. stupe- 
(«cti vtentos vultus. tenebant. Et Minucius qudem 
in Ociavii adiniratiguem raptus conticuit, apud se tu- 
citus illu evolvens qua: audierat. 


Quum Octavius perorasset, aliquamdiu nos, ad si- 
lentium stupefacti, intentos. vultus tenebamus : et, 
quod ad me est, magnitudine admirationis evanui, 
qued ea qua facilius est sentire quam dicere, el arg::- 
meritis et exemplis et lectionum auctoritatibus adur- 
nasset; et quod malevolos iisdem illis, quibus ar- 
mantur, philosophorum telis retudisset ; ostendisset 
eliam veritatem, non tantummodo facilem, sed et 
favorabiteu. 


CAPUT XML. 


ARGUMENTUM. — Caecilius vero exclamavit se ab Octavio 
viclun, nunc erroris esse viclorem christianamque 
religionem jam tum profiteri; dilata interim in diem 
crastinum pleniore fidei mysteriorum institationc. 


Dum isthiec igitur apud me tacitus revolvo, Ca- 
cilius erupit : Ego Octavio meo plurimum quantum 
eadem trauquillitate qua vivimus, sed et mihigratulor, 


VARIORUM NOTE. 


cium ἀρχαϊκῶς, quam cum Latinis sug el superioris 
s&etatis, quanta nota est, loqui imaluisse. CELLAR. 

Spem future felicitatis. lloc est, ad. spem futurae 
felicitatis animamur securi, qui majestatem ejus pr:e- 
senlem credimus. Sie. Claudianus ii. Rapt. v. 3586 : 
Animare ad crimina. Olim ità emendabam : sustinemus 
quiete : modesti, Dei nostri liberalitute ; securi, spe [n- 
turc felicitatis ; animati, fide presentis ejus majestatis. 
Rigaliius edidit : sustinemus, quieti, mode:ti, Dei nostri 
liberalitate securi, spem [wturee felicitatis de. presentis 
ejus majestatis. animumur. Heumaunus ita. scriptu 
fuisse a Miuucio scribit : Qui de potestate Dei nostri 
εἰ liberalilute securi ad. spem. (uturg felicitatis fide 
presentis ejus majestatis animannr. Lixps. 

Nostri. temporis. etate, Locuio est bene. latina. 
Propertius lib. 1, Eleg. 1v, 7: 


Εἰ quascuinque tulit formosi Lemporis aetas. 


Ubi vide Jauum Broukhusium. Sulp. Severus Vit. B. 
Martini cap. 20, {ΠῚ est nostrorum atas. emporium. 
Aruobius lib. n, p:g. 58: Anteacti temporis decurrerit 
evitilem. Ej contra in temporibus aatis sue dixit Δ. 
Gellius lib. ix, cap. 4. PAvis, — Recte illud, nostri tem- 
poris cate, defeudit el. Davisius; sed, quod maturuit 
mutat in. innotuerit, id dubito an prater nece: sitatem 
faciat. Satis enifh concinne revelatio Evangelica, sive 
veritas divinitatis maturuisse eirca illa veinpora dicitur, 
quatenus tum demum, non prius. aut serius, apte in 
lucem iiti Deo visa luerit... Sic re- imaturescere, vel 
matura fieri d citur, qu.e tempus sibi destinatum. vel 
congruum jam pertingit, Quinctil. Epist. ad Trypho- 
neum : Num ipse eos(ibros) noudum optuabur satis maiu- 
ruisse.Conteratur Gicero Catil n.Or. i, cap. 15 : Omni 
scelerum ac veteris furoris et audacigg maturitas iu nos- 
tri consulatus tcmpus erupit. Meiaphora. ducto videtur 
de frugihus, suo se tempore. exibentibus. Wopk. 

Temperemus. Ut neque in. superstitionem, qua quis 
omma credit, ueque in. impieiatem, qua quis. nihil 
credit, degeneret. Et. live media. via dieitur. vera 
religio. Heumannis. rescribit : Recte sentientibus ob- 
temperenus. LiNDNER. 

Rhesereetur. lennannas rescribit. restauretur. Sed 
rescreetur, idem. c:0 quod. servetur, et. Solet. Noster 


composita cum syllaba re simplicium notione adhi- 
bere. LixpNER. 

Cap. XXXIX — JInrentos vultus tenebamus. fta et ia 
ms. et recie quidem. Cesar lib, vn. B G. cip. 80: Om- 
mium militum intenti animi pique eventum exspectabant. 
Joan. quidem Meursius reponit intenti vultus tenebamus; 
eumque in suis editt. sequuntur. Ouzelius, Cellarius 
et Gronovius. Et sane Virgilius Zr. n, 4, dixit: 


Couticuere omnes Intentique ora tenebant. 


Ubi Servius ait : tenebant, habebant, wt sit figura, οἱ 
intelligamus, ora. intenta. habebant. Haud. igitur. cul- 
pondus est Minucius, quod magis tritam loquendi 
rationem adhibeat. Davis. — Intenti vultus tencbamus. 
Ms. Meursio t«ste, intentos uon male. Sed videlur 
yeh poetic principis vocem expressisse, principio 1t 

neld. 


Couticuere oinnes, intentique ora tenebant. 


CELLAn, — Erret Meursius necesse est, cum ncc Ile- 
ra dum, nec Rig.liuin, qui uis. illum codicem inspe- 
Xerunt. testem bab.at. HEU. 

Quod ad. me est. Non nisi barbarus ita dixerit pro 
quod ad «e attinet, Nec. tamen. est ejicio, sed iu ex 
muto. Κα magutedine. admirationis evanui , inquit 
Minucins. Jam quod «d me alibi quidem locorum, 
quod sciam, non 0-curiit, est tatnen satis perspicuuin : 
ac que breviter de »e pro ad me quod attinet, dicere 
consuevit Cicero in Epistolis. HkuuAN. — Dixit Cieero : 
Quod ad Cesurem, scilicet attinet, lib. vm. Ep. 1, 8; 
ad quei locum eonferatur Cortius.. LINDNER. 

Evunuui. Dura dictio et nova. Facile tamen intelli- 
gi'ur nostrum Minucium ita locutum esse, pro ecstasi 
quadam correptus sum, sive. ut. Lactantius 1, 4, 5, lo- 
quitur, emota mea mens erat, vel, ut Apuleius, lib. v, 
p. 166, el. Francof. an 1621, ait: Extra terminum 
meutis meg positus eram. lleuu. 

Cap. XL.— Ca'cilius erupu. Non exepeciams arbitri 
sententiam, inopinato dixit nec 9e continere diutius, 
novis mentis affectu concitatus, potuit. Vide cap. 16. 
CELLAR. — lhomarna editio habet stc erupit. Jure vero 
rejicitur hiec adjectio : ae supra quoque cap. 16, simi 
pliciter dicitur ἐσ μὲ. Hec. 

Plurimum quantum. Post liec verba in editione Ro- 


909 MARCI MINUCII FELICIS 960 
nec exspecto sententiam. Vicimus, et ita ut improbe A — vicerit; Minucius autem, quod. ille crediderit et hic 


usurpo victoriam : nam, ut ille mei victor est, ita ego vicerit. 
triumphator erroris. ὅ5 Itaque, quod pertineat ad sum- 
main quiestionis, et de providentia fateor, et Deo At ego, inquam, prolixius omnium nostrum vice 


cedo, et de secte, jam nostra, sinceritate cousentio, — &3udeo, quod etiam Octavius mihi vicerit, quum 
eiiam nunc tamen aliqua consubsidunt non obstre- — maxima judicandi mihi invidia detracta sit. Nec ta- 
pentia veritasi, sed perfecte institutioni necessaria; men p»ssum meritum ejus verborum laudibus repen- 
de quibus crastino, quod jam sol occasui declivis — Sare. Testimonium et hominis et unius infirmum est. 
est, ut de toto, congruentius, promptius requiremus. Habet Dei munus eximium, a quo et inspiratus oravit, 


et obtinuit adjutus. 
) 
CAPUT XLI. Post hzc leti hilaresque discessimus, Cecilius, 
ABGUMENTUM. — Postremo leti omnes, hilaresque — quod crediderit : Octavius, gaudere quod vicerit : ego, 
discedunt : Caecilius, quod crediderit; Octavius, quod εἰ quod hic crediderit, et hic vicerit. 


VARIORUM NOT.E. 


mana ista sunt adjecta : eadem tranquillitate qua vivi- B brarius. Optimum vero sensum habet subsidunt. In 
mus; qux: in. ins. non reperiuntur. Suut vero errore — vase enim subsidere diciiur id quod. liquor babet. tur- 
typographi huc trauslata e cap. 38. ubi leguntur — bidum, et hiinc graviusculum. Subsidunt, inquit, ali- 
cadem. Deleri itaque ea jam jussit. Hersldus. Hguy. — qua, h. 6. in itio pectoris adhuc resident et. rema- 
— Errat et ipse Heumannus; naim quatuor has voces — nent. Dicit igitur. C:ecilius superesse in sua. mente 
Jegimus in reg. cod. Epp. deliberationes aliquot, qu:e non quidem cam vim hba- 
Et ita, ut improbe usurpo victoriam, Vulgg. et ita, ut. bent, ut de veritue religionis christian: dubitare 
improbus. Nos autem ms. lectionem retinuimus.. Pe-— cogiuur, quas tamen tolli cupiat, ut sua veritatis co- 
trus. Scriverius rescripsit : Vicimus eia, ut improbe — gnitio fiat perfectior. Heu. 
usurpo victoriam. Jac. autem Gronovius ingeniose re- Ut 46 toto. Deleo ut, rescriho die toto: nec sine 
pouebat : vicimus. et ita liaud. improbe : cui. quidem — voluptate nunc. video etiam δὶς rescripsisse anony- 
emendationi lubeus assentirer, 1.1 qued vox ila — mum Parisiensem. ΠΕΌΜ. — Ut de t0t0, i. e. ut de ma- 
lane videatur otiosa. Mihi placet : Vicimus, et haud — teria integra justas disputatiouis argumentum suppe- 
tinprobe usurpo vicioriam. DAvis.—Heumannus in Dis-— ditaute,. Ut non. est coujuuctio, sed adverb. simil. 
sertt. Syllog. tow. 1. part. u, pag. 485, Vicimus. Et LiNDNER. 
ita, nec umprobe, usurpo vicloriam  GALLAND. — llaud Promptius. Dele verbum boc, tamquam diversam 
improbe. In wuicolibro patet istud ita ut scriplum esse, — scripturam, e margine in texium receptam ab indocto 
quia librarius neglexit iterationem vocalis prise, — librario. UEUM. 
quum deberet reponere ita aut. prout reor iu exein Cap. XLI. —ÓOnnium nostrum vice. Rescribi oportet 
plo quo utebatur, scriptum fuisse, quod, dictante alio, vicem. Curtins vn. 2, 9 : Mastus non suam vicem, sed 
el lenius prolerente, ille posuit pro ita lut. Sic enim C [ratrum. Et in ejusdem libri cap. 11,90, Vicem eorum 
patere opiuor seripium fuisse ab Minueio : κοινὸν enim — gollicitus. Idem 10, 5, 291, de re-ina Sysigambi : /lla 
ἑρμῆν respiciLet in medium tr^hit hoc luerum. GRONOV.— suam, illa neptium vicem flebat. Livium quoque sa- 
—Leg'ndum omuino sic : Vicimus. Et ita, nec. im- — pius ita loqui, et apud bunc etiam vicem ab. indoctis 
probe, usurpo victorium. Hun. librariis in vice unitatum fuisse, doceat te Gronovius 
Quod pertineat, Scribo quod pertinet. Hguw. pater, ad Livii Lb. 1, cap. 9 et 25. Hcu. 


Deo cedo. Alii volunt Deo credo ; sed retinuimus 2E . 
exemplaris lectionem, quie. recta. 681. Noster supra Et inspiratus. Et abesse commode potest. LixpNER. 


cap. 98 : Ne quis existimet aut damoniis, quibus liba- Octavius gaudere quod vicerit. Quibusdam libris in- 
tum est cedere : ubi perperam itidem Joan. Meursius — Scrtum est. hoc inodo : Octavius gaudere quod vice- 
rescribit credere. Prudentius Perist. lyun. x, 960. ΠΗ. Sed si cepit subaudiatur, tameu. id. re.undabit, 
in [eti hilaresque amea expressum. CELL. — Octavius 


Probatis cede jam miraculis. gaudere. Vel ultima vox eum  Fulv. Ursino prorsus 


Rursus in Syainach. lib n, vers. 3. est expungeuda ; vel, verbis trauspositis, legendum : 
D;ximus et nostro Romam jam cedere Christo. Caecilius, quod crediderit, gaudere : Octavius, quod vi- 
Sic et confesse credere veritati dixit. Arnobius lib. vi, ceri. Hoc ultro latebuniur. elegantiarum latiuarum 
p. 197. Da vis, peritiores. Davis. 
Consubsidunt. Verbum illatinum, immeritoque in- Et quod hic. Perbrevi attentione opus est ut videas 
sertum l'abri lexico. Abjicio cow, et subsequenti non D clarissime ita scribendum : Quod et lic crediderit. 
factum, quod justo citius ecript«m. delere. noluit. li- leux. 


qucpeuuEE——————————Á——————————————ÁÀ 


INDEX CAPITUM DIALOGI OCTAVIUS INSCRIPTI, 
MARCI MINUCII FELICIS 


ARGUMENTUM. 


In hoc dialogo Cecilius inducitur etbnicis superstitionibus addictus, qui patrium et avium deorum cultum a nemine 
deserendum , variis rationibus probare conatur : ueque ulli esse anxie de re. gione inquirenduui; sed autiquam re- 
tiueudam, novam repudiaudam, Contra vero Octavius, qui, imo illo cultu rejeeto, christian;:e professioni nomeu cum 
Minucio Felice dederat, omnia Ceecilii argumenta sic funditus evertit, tantisque rationum momentis chrisiiaus religio- 
nis veritatem demonstrat, ut Czcilius, gravissima disputatione fractus ac plane convictus, veraui religionem leto gra- 
tantique auimo fuerit amplexatus. Ac primuui quideni Csecilii serinoneut pro deorum. cultu expouit auctor. Deinde 


vero Üctavii responsioneui ad suigula orationis Ceeciliauze membra subinfert. 
Qe 
Car. T. Ab ipso Dialogi exordio narrat Minucius, dum »pud se Romz ageret contigerant, 


quam jucunda eorum quz sibi cum Octavio ac potissimum hujusce disputationis recor- 


561 


datione oblectaretur. 

Ca», II. Octavii Romam adventus. forensium feria- 
rum tempore, pergratus Minucio. Utrique 

ad marina Ostiz balnea , adscito Minucii 

comite Caecilio, ire placuit. Dum simul 

ad mare pergunt, Cocilius, conspecto 

Serapidis simulacro , manum ori admo- 

vens, illud colit. 255 

Car. Ill. Superstitiosi hominis actum indigne ferens 
Octavius, Minucio acriter exprobrat, liujus 

impii facinuris infamiam non minorem in 

ipsum, utpote Czcilii hospitem, quam in 

eumdem C:ecilium redundare. 351 

Car. IV. Subiristis Ceecilius de hujusmodi objurga- 
tione , qua sui causa Octavius Minucium 


perstrinxit, petit ut sibi cum Octavio de B 


su: religionis veritate disputare liceat. 

Annuit cum socio suo Octavius ; ac me- 

dius iuter Caecilium et Octavium sedet 

Minucius. 240 

Cap. V. Disputationem suam aggreditur Czcilius. 

Et primum quidem omnia in rebus hu- 

manis dubia et incerta esse asseverat : 

adeoque dolendum quod Clirisiiani, rudes 

plerumqne ac illiterati, de summa rerum 

ac divina majestate aliquid certi. decer- 

nere audeant. [liuc nulla providentia 

. mundum regi arguit, concluditque sa- 

tius esse iradiüis antiquis religionibus 

adherere. : 242 

Ca». VI. Quxlibet natio, 

numina sua ita coluere, ut eorum cultu 

supremum totius orbis terr» imperium 

fuerint assecuti. 250 

Car. VII. Auspicia et auguria Romana poenitenter 

omisso , observata feliciter. 455 

Ca». Υἱ! 1. Minime ferenda Theodori, Diagore ac 

Protagorz impia temeritas, qui deorum 

religionem vel penitus tollere, vel saltem 

infirmare voluere. At multo minus ferri 

debet latebrosa et lucifugax Christiano- 

rum natio, qui deos despuunt; et dum 

mori post mortem timent , interim mori 

non timent. 256 

Cap. IX. Christiauorum religio stulta : hominem si- 

quidem crucifixum ipsumque hujus sup- 

plicii instrumemum venerantur. Asini 

caput colere, ipsamque parentis sui na- 

turam adorare dicuntur. De c:ede infantis 

et sanguine initiantur : ac per impudentes 

tenebras, incerta sorte omnes permis- 

centur. 260 

Car. X. Quidquid colunt, magnopere occultore ni- 

tuntur : nullas aras habent, templa nulla, 

nulla nota simulacra. Deus illorum, sicuti 

et Judieorum, unicus esse fertur: quem 

quum nec videre nec ostendere queant, 

illum nihilominus molestum , inquietum 

el prxpostere ceuriosum arbitrantur. 265 
PATROL. Iii. 


^4 * 


INDEX CAPITUM. 
col. 252 A4 Car. XI. Futurum quoque asserunt totius mundi in- 


ac Romani postmoduin ( 


9602 


cendium ; ac post corporum nostrorum 
resurrectionem , justis beatissimzx vil, 
injustis maximarum poenarum zeternitatem 
repromittunt, 266 
Cap. XII. Quid autem ipsismet Christianis post mor- 
tem eventurum sit, inde augurari pos- 
Sumus, quod nunc omni ope destituti, 
summis calamitatibus et miseriis pre- 
muntur. 271 
Ca». XIII. Concludit tandem Czcilius, repudiandam 
religionem novam; nec de rebus dubiis 
temere pronuntiandum. 215 
Car. XIV.Non sine elati animi fastidio provocat Oc- 
tavium Cicilius , ut argumentis suis res- 
pondeat. Cui Minucius modeste respondet 
de sua haud mediocri eloquentia , deque 
concinna orationis várietale non esse 
ipsi exsultandum : sed singula cjus ar- 
gumenta diligenter expendenda. — 275 
Car. XV. Regerit Minucio Cxcilius non sine aliqua 
l.esi animi signilicatione, ipsum religiosi 
judicis officio decedere, dum su: dispu. 
lationis vies infirmat. Integrum Octavio 
esse ea omuia quz in medium protulerat, 
confutare. 218 
Cap. XVI. Suam itaque orditur responsionem Octavius : 
seque veracium verborum flumine ama- 
rissimam conviciorum labem diluturum 
confidit. Dehinc ad infirmanda siugula 
Czcilii argumenta digreditur. Primum 
itaque statuit, nemiui zgre ferendum 
quod Christiani , quamtumvis indocti , de 
caelestibus rebus disputent : non. enim 
disputantis auctoritas, sed disputationis 
ipsius veritas est spectanda. 219 
Cap. XVII. Fatetur quidem hominem debere se ipsum 
nosse : sed plane negat hanc cognitionem 
ab eo posse comparari, quin antea rerum 
universitatem , et Deum ipsum agnoscat. 
Ex ipsius autem mundi constitutione at- 
que ornatu, quisque ratione przditus, 
compertum liabet, eum a Deo conditum 
fuisse, atque ab eo regi et administra- 
ri. 284 


p CAr.XVIILNon solum autem universo mundo, sed 


singulis ejus partibus Deus consulit. 
Unius auteu; Dei nutu omnia gubernari, 
terrenorum exemplo imperiorum pro- 
batur. Quamvis autem ille infinitus et 
immensus, sibique uni, quantus est, 
cognitus, a nobis nec videri nec nomi- 
nari queat ; ipsius tamen claritas, si no- 
minum tollantur. additamenta , perspi- 
citur. 281 
Car. XIX. Preterea poetze illum divum hominumque 
parentem, omnium rerum creatorem, 
mentem et spiritum appellarunt. Quin 
et ipsimel przstantiores philosopli , ca. 


12 


MARCI MINUCII FELICIS INDEX CAPITUM. 504 


dem fere ac Christiani, de Deo uno sen- À 


sere. 299 


Cap. XX. Quod si Providentia mundus regitur, et 


unius Dei nutu gubernatur, non nos debet 
antiquitas imperita rapere ad mutui con- 
sensus errorem ; qua nimirum fabellis 
suis delectata, ridiculas traditiones in- 
vexit. Nec minus evidenter ostenditur 
insulsum impiumque semper fuisse deo- 
rum cultum ; dum mortalium antiquis- 
simi suos reges, duces inclytos artium- 
que inventores, ob preclara illorum 
facinora, non secus ac deos venerati 
sunt. 297 


Car.XXI.ldque confirmat Octavius Euhemeri , Pro- 
dici, Persei, et Alexandri Magni testi- B 


monio, a quibus deorum patria, dies 
natales, sepulchra recensentur. Exponit 
praeterea deorum tristes exitus, fata et 
funera. Ad liec ineptias putidasque nugas 
ridet, quas de suorum deorum forma et 
figura ethnici veuditant. 299 


Capr.XXII.Has porro fabulas ab imperitis hominibus 


primum traditas, alii deinceps celebra- 
Tunt, àc poete potissimum, qui liaud 
parum veritati sua auctoritate nocuere. 
Atque hujusmodi figmentis et mendaciis 
dulcioribus corrumpuntur ingenia pue- 
rorum , qui proinde in iis miseri conse- 
nescunt : cuui alioquin sit veritas obvia, 


sed requirentibus. 906 C 
Cap. XXIIL Quin vis ethnici reges suos mortales agnos- 


caut , illus tameu deos fingunt, vel ipsis 
invitis; non ad fidem numinis, sed ad 
honorem  emerite posteritatis. Atqui 
verus Deus neque ortum habet, neque 


occasum. Decrum deinde imagines et si- 
mulaera Octavius exagitat. 209 


Car.XXIV. Brevi insuper inductione demonstrat , 


quantum in celebrandis quorumdam deo- 
rum mysteriis ridiculi, obsceni crude- 
lesque ritus observarentur. 912 


CaP.XXV.Dehinc ostendit, a Ciecilio perperam | jac- 


litari Romanos, qui totius orbis imperio 
potiti fuerint, hujusm^di superstitionibus 


rite observatis. Atqui Romani in ortu suo D 


et scelere collecti , et immanitatis terrore 
creverunt. lgitur Romaui non ideo tanti , 
quod religiosi; sed quod lmpune sacri- 
legi. 915 


CAP. XX VI.Ex avium porro auspiciis atque anguriis 


vibratunm leviter a Cxcilio telum, contra 
ipsum Octaviiis Reguli, Mancini, Pauli 
atque Cesaris exempla. reiorquet.. Non 
magis item validam esse petitam ex ora- 
culis. argumentationem , aliis exemplis 
demonstrat. 920 


Cir.XXVILQuod. ut solide przstet, rem aliius eta 


prima sua origine repetit, Nünirum er- 


roris fons iste : demones sub statuis et 
Wnaginibus delitescunt , commorantur 
in fanis, extoruim fibras animant, avium 
volatus gubernant, fortes regunt, ora- 
cula fundunt, falsis involuta respousis. 
Veruntamen hzc non ἃ Dco, sed a se 
ipsis facta fui-se fateri coguntur, cum 
ἃ Christianis per Deum verum adjurati, 
ab obsessis corporibus fugantur. Hiuc 
vero Christianos de proximo fugitant ; 
tantumque gentilium in eos excitant 
odium, ut illos ante incipiant odisse, 
quam nosse: ne cognitos aut initari 
possint, aut damnare non possint. 525 


CAP. XX VIll.Neque odium solum, sed nefanda ctiam 


ilis inferunt crimira, qui a nemine 
probari hàctenus potuerunt. Sic est 
negotium d:monum. Ab ipsis cnim 
ruinor falsus et seritur, et fovetur. In- 
viclissime 3utem demonstrat Octavius , 
Christianos sacrilegii , incestus , stu- 
pri, parricidii tam falso insimu'ari, 
quam certum verumque erat. eadem 
prorsus erimina, aut his omnino 51- 
milia atque majora, ab  ipsismet 
ethnicis reapse committi. 927 


Cip. XXIX. Nec magis verum hominem cruci propter 


Sua crimina affixum a Christianis coli. 
Nam eum non modo innoce:tem, sed 
Deum etiam esse mcrito credunt. Con- 
tra vero ethnici regum in deos a se 
adscriptorum | invocant. numina, ad 
imagines supplicant, eorumque genios 
implorant. 991 


Cab. XXX. Impudentissimam quoque esse de potato 


3 Christianis infantis a se occisi. *an- 
guine calumniam evincit Octavius. 
Ethnici vero, inqnit et pueros recens 
natos crudeliter expondut, et prius- 
quam nascantur, crudeli necant abortu. 
Christianis homicidium nec videre fas, 
nec audire. 999 


Cap. XXXlI.Ab omni etiam verisimilitadine tam alie- 


num est quod Christianis objicitur, 
pol!utum incesto convivium. quàii con- 
Stat incestj reos revera esse gentiles. 
Christianorám convivia non tautum 
pudica, sed οἱ sobria. Tantum de- 
nique abest incesti cupido, ut non- 
nullis rabori sit etim pudica con- 
junctio. 990 


CAP. XXXII Neque dici potest, Christianos occultare 


quod colunt, quoniam nulla delubra, 
nullasque aras habent. Persuasum siqui- 
dem ipsis est, non posse Deum ullo 
templo circumscribi , ant fingi illius si- 
mulacrum. Ubique autem prazsens om- 
nia videi, etiam secretiores meniis 
nostr: cogitationes; ac prope cum illo, 


965 
et in ejus vivimus sinu. 
Car.XXXIII. Quod si tamen Deus Judzis nihil pro- 
fuisse dicatur, certe Judaicornm anna- 
lium scriptores testes locupletissimi 
sunt, illos prius Deum deseruisse, 
quam ab ipso fuisse desertos. 942 
Cap. XXXI V.Nilil autem mirum, si mundus hic igne 
tandem sit absumendus : omnia siqui- 
dem quz initium , eadem et finem ha- 
bent. Neque a sententia de mundi in- 
cendio abhorrent antiqui philosophi, 
Constat. tamen Deum posse hominem 
quem ex nihilo finxit, ex morte exci- 
tare ad vitam. Resurrectionem autem 
futuram omnis natura meditatur. 3544 


Ca». XXXV. O:tendit deinde Octavius, justos piosque B 


liomines sempiterna felicitate donan- 
dos : injustos vero poenis afticiendos 
aternis. Tum luculenter demonstrat 
multo sauctiores esse Christianorum 
niores, quam ethnicorum. 948 
Cap. XXXVl. Nec minus perspicue docet fatum nihil 
aliud esse quam quod fatus est Deus. 
Mens libera est : et ideo actus hominis, 
non nativitas judicatur. Posthz:c ma- 
nifestissimutn facit, exprobratam Chri- 
$lianis pauperiem, non infamiam esse, 
sed gloriam.: et quod corporis mala 
patiantur, non esse poenam , sed mi- 
litiam. 9:0 


e 


Car.XXXVII.Digna Deo spectacula sunt, pro Christi C 
con'essione iniquissime inflicti cru- 
ciatus. Quod quidem Octavius lucu- 
lenter ostendit, comparatione fortissi- 
morum quoruindam ethnicorum cum 
sanctis martyribus instituta. Specta- 


LUCAE HOLSTENH EPISTOLA DE VERUBUS DIANJE. 
998 À 


266 


culis porro et pompis Christianos ideo 

non interesse declarat, quia ea non 

minus impia quam crudelia esse certo 

certius noverant. 902 

Car. XXXVIILAb idolo!hytis quoque iidem abstinent, 

ne quis eos existimet aut cedere dz- 

 moniis, aut su: religionis pudere. 

Non omnem vero florum colorem 

odoremque — adspernantur. Sparsis 

enim , solutis ac mollibus uti solent, 

ac sertis colla complecti : sed mortu 

caput coronare, superfluum et inu- 

lile censent. Eadem etiam tranquilli- 

tate qua vivunt, sepeliunt mortuos , 

coronam a'tern:» felicitatis certissima 

spe exspeclantes. Vera igitur eorum 

religio, rejectis gen:ilium supersti- 

tionibus, ab omnibus est  susci- 

X pienda. 950 

Cap. XXXIX.Hzc porro quum perorasset Octavius , 
Minucius et. Caecilius aliquamdiu ad 

silentium stupefacti, intentos vultus - 

tenebant. Et Minucius, quidem in Oc- 

tavii admirationem raptus conticuit, 

apud se tacitus illa evolvens qux au- 

dierat. 9501 

Car. XL. Cacilius vero exclamavit se ab Octavio 

victum , nunc erroris esse victorem , 

Chri-üianamque religionem jam tum 

profiteri : dilata iuterim in diem cra- 

stinum pleniore fidei mysteriorum in- 

stitutione. 908 

Car. XLI. Postremo, leti omnes hilaresque disce- 

dunt : Czcilius, quod crediderit : Oc- 

tavius, quod vicerit : Minucius autem 

quod ille crediderit, et hic vicerit. $59 


EPISTOLE LUGE HOISTENII 
DE VERUBUS DIAN/E EPHESLUE 


AD MINUCIUM XXI. 


eo 


Francisco cardinali Barberino, optimo stediorum pa- D conditis inscriptas luculenter expliesvit; non abs te 


trono, Lucas Holstenius, felicitatem. 


Quum eruditum opusculum Claudii Menetreii do- 
mestici olim tui, solertissimi rei antiquarie promi- 
condi, singulari beneficio in publicam lucem proferri 
jusseris, quo Diane Ephesim statuas zuigmatis re- 


* Supra, cap. 21, col. 505. 


futurum existimavi, si cogitationem de antiquis ejusdcm 
Dian: numismatis pridem mihi subortam eadem ope- 
ra ad te deferrem. Feci hoc eo libentius, et excusa- 
tius, tt spero, quod argumentum Menetréio intactum, 
nec ulli antiquariorum hactenus observatum  com- 
plectatur. Tui autein judicii hane seriptionem facig, 
quod nemo te rectius intelligat, quar multiplicem 


967 


LUCJE HOLSTENII 


968 


usuni accurata antiquitatis cognitio ad reliquum omne Α non dubitarit. llujus exemplum postea Rigaliius Lu- 


studiorum genus ornandum , augendumque przstet. 
Cum enim recte judicares, nihil in Veterum scriptis 
tam abstrusum, aut. obscurum delitescere, quin lu- 
cem aliquam a priscis monumentis muluari possit, ea 
tibi causa fuit, cur bibliothecz , quam celeberrimam 
instruxisti, veterum tabularum, signorum, numisma- 
tum, et inscriptionum suppellectilem copiosam adjun- 
xeris ; ut universam eruditzx: antiquitatis memoriam 
doctorum hominum oculis speciandam subjiceres. 
Nunc rem ipsam cognosce. 

Nummi veteres δία: Ephesiz effigie signati, quo- 
rum nonnullos tabelle adjunct: exhibent , eo a sta- 
tuis Menetreii industria productis differunt , quod 
Deam mammarum pondere onustam fulcris quibus- 
dam sive destinis, quos scipiones nodosos existimes, 
utrinque subrigaut. Eaque in re ita constanter consen- 
tiunt omnes, quotquot vidi, vidi autem quam pluri- 
mos, ui simulacrum Epbesium olim eodem modo 
suffultum fuisse omnino affirmandum putem. Neque 
vero ea de re nos dubitare permittit Minucii Felicis 
eruditissimi scriptoris locus, ubi Dianz Ephesi si- 
gnum mammis multis verubusque extructum comme- 
morat. Sed in isto loco pervertendo Criticorum acu- 
men mirifice hactenus sese exercuit : adeo quidem ut, 


nisi vindicix ex libris et monumentis antiquis oppor-- 


tune dentur, posthac futurus sit intestabilis. 

Rem clarius explico, ut, quam infeliciter Felix ab 
editoribus exceptus, habitusque fuerit, penitus per- 
spiciatur. Princeps Romana cditio a Fausto Sabzo ad 


teti:, et. nuperrime, iterata editione, Batavi sunt 
secuti. Nec parum przsidii huic con(üdeniix attulisse 
videtur Justi Lipsii auctoritas, quem correctioncin 
istam ad Taciti Annal. lib. 111, comprobasse sciebant. 
Ei hi quidem omnes cum presso vestigio Ursini sc- 
mitam calcassent, diversam iustitit Geverhartus El- 
menhiorstius, homo sane haud indiligens : qui Roma- 
nam lectionem mutare non ausus, trajectione verbo- 
rum locum misere luxavit in. editione Hamburgensi 
majori, ubi Minucii verba ita deformata leguntur : 
Diana interim est alte succincta venatriz verubus extru- 
cla; εἰ Eplhesia mammis mullis; el Trivia trinis capiti- 
bus, eic. 

Sed hzc leviora sunt prz illis, qu: jam ante ad 


B eumdem Minucii locum commentus fuerat Petrus Fa- 


ber, celebris legum antistes, libr. 11, Seinestr. cap. 
9. Is acri disputatione lacessens S. llieronymum, 
quod Dianam Ephesi wm multiinanimiam a venatrice, 
qux arcum tenet, alteque succincta est , distinxerit ; 
magno quidem, sed irrito conatu evincere studet, 
Cererem mammosam Veteres novisse, Dianam mam- 
mosam ignorasse. Ideoque Minucii verba, nc Hiero- 
nymi causam juvent , distorquendo corrigendoque sic 
interpolat : Diana interim est alte. succincta venatrix 
Ephesia et mammis multis Ceres extructa. Atqui hoc 
est, non depravatum castigare locum, quod ipse de se 
predicat , sed integrum .corrumpere. Abstinuisset 
utique infelici concertatione tantus vir, si Dianae 
Ephesie signum velus, aut nummos, vel per tran- 


Vaticani codicis fldem procurata ita locum, quem (; sennam inspexisset. . 


dixi, exhibet : Diana interim est alte succincta venatrix ; 
el Ephesia mammis multis et verubus extructa ; et Trivia 
trinis capitibus et mullis manibus horrifica. Va triplex 
unius Dianz:e numen notis signisque peculiaribus 
accurate ex fabulosa gentilium theologia distinxit 
eruditus scriptor. Lectionem prima editionis religiose 
servavit Basileensis, et Heidelbergensis Franc. Bal- 
duini ; tum Romana posterior, quxe ex Fulvii Ursini 
recensione prodiit; nisi quod conjecturam suam vir 
accuratissime doctus margini appingens, non verubus, 
sed uberibus legendum inoneat. Desiderii lleraldi 
Pari:iensis Advocati editio duplex deinde Romanam 
lectionem expressit, sed altera veribus una litterula 
mutata pro verubus exhibet, ex ipso, ut notat, veteri 


Adjungam superioribus celebrem nunc in Galliis 
virum, fori hujus antiquarii regem, Joann. Trista- 
num [5 tomo 1, exhibet nummum KAAOHNAON, sive 
Caduenorum (ita enim Stephano, Plinio, sibique ipsi 
alibi vocari ostendam), Dianz Ephesie imagiue si- 
gnatum ; eique illustrando vexatum Minucii locum 
ingenii periculum et ipse facturus adducit. Repudiatis 
igitur verubus, quam non genuinam Minucii vocem, 
sed Woweri, omnia alia sentientis, commentum ezi- 
slimat : tiberibus quidem legendum censct, sed longe 
alo, quam czteri omnes, sensu. Etenim cuim inter 
mammas et ubera aut nullum, aut non uisi ineptissi- 
mum discrimen a Grammaticis statui rectissime per- 
spexisset, ideoque vix sine vitio tautologiam istam 


manuscripto, qui Leonis X munificentia ex Vaticana Ὁ) accurato et. presse dictionis scriptori tribui posse, 


bibliotheca in regiam migravit. Missus enim fuit co- 
dex ille singularis ad Frauciscum regem una cum 
excuso exemplari, quod ejus nomini editores Romani 
inscripserant. Levis illa mutatio [Ieraldum perpulit, 
ut ipse vel uberibus cum Ursino, vel tuberibus cum 
Josepho Scaligero, legendum censeret ; in priorem 
tamen conjecturam propensior. 

Ei hi quidem conjecturis eatenus indulserunt, ut 
textu Minuciano manus interit abstinerent. At c:ete- 
Τὶ deinceps non 54:6 fuerunt religiosi. Nam Joannes 
Wowerius, civis meus, doctrina ct judicio alioquin 
przclare instructus, Ursini conjecturam ita amplexus 
est, αἱ in contextum Minucii pro verissima recipero 


perquam ingeniose mammas multas , uberesque Dianz 
Ephesie de turgidis multoque lacte distentis censuit 
explicandas. Quo quidem Ursini, et quotquot ejus 
vestigia postea legerunt Criticorum depravationem 
aperte jugulat ; Minucii tamen mentem non est asse- 
cutus, quod recenti et iuterpolatze editioni , qua usus 
videtur, fidem temere adhibuerit. 

C:eterum | istis omnibus in perspicuo Minucii loco 
oculos, mentemque glaucoma przstrinxit, quod ne- 
quaquam exploratum liaberent, quo significatu serua 
antiquis linguz latino» auctoribus proprie dicta acce- 
ptaque fuerint. Cum enim assatoria illa, sive transüi- 
Xoria, ut Papias vocat , quorum in coquina usus est, 


509 


EPISTOLA DE VERUBUS ὈΙΑΝΕ. 


210 


et qua in Gallica Minucii interpretatione merito ridet A videt simpliciter hic οἱ absolute ferri in virgam 


Tristanus, ad Dianam Ephesiam eszstruendam nihil 
quidquam facere viderent; non nisi de verutis sive 
jaculis Dian: venatricis Minuciana verua accipi expli- 
carique posse uno omnes, quod miror, consensu cen- 
suerunt. Unde factuin, ut tot summi et incomparabi- 
les viri ad vocem illam interpolandam certatim con- 
spirarint. Ego vero adversus conjuratum agmen verua 
ista extra vitium esse affirmo, eoque nec Diane 
Ephesi:s, nec Minucio subtrahenda pertendo. Nam 
terua hzc, quibus Dianam suam exstruebant Ephesii, 
non pila aut verutasunt, sed fulmenta ferrea oblonga, 
qu: brachiis supposita totam mammosi pectoris mo- 
Jem sustinebaut. 

Cum eni antiquissimum hoc signum ad ZEgyptio- 
rum simulacrorum instar pedibus esset arcte compres- 
sis, tantilla basis superimposito corporis ponderi 
ferendo impar, adminiculis suffuleienda fuit; quibus 
subtractis universam molem fatiscere et collabi ne- 
cessum erat. Ea fulcra sive sustentacula, quod ex 
ferro longius producta essent, Minucius propria et 
eleganti voce verua dixit, non sequioris, quo vixit, 
sed Augustzi seculi usum secutus. Nam Glossarium 
latinum optima: note, quod in tribus vetustissimis 
codicibus Vaticanis exstat, verua virgas et. virgulas 
ferreas interpretatur. 

Eamque explicationem veram ac genuinam esse 
yes ipsa me docuit: cujus etiam nunc te meminisse 
arbitror, Ewinentissime Cardinalis, quod juxta mecum 
oculis eam olim usurpaveris. Anni enim sunt, ni fal- 


lor, quindecim, cum Jesuitarum societas ad S. An- C 


dre: in Quirinali, dum πον zediflcationis fundamenta 
moliretar, lapides aliquot Tiburtinos pra»grandes 
ordine quadrato dispositos offenderet : quorum duo ita 
erant inscripti, uti cum te jubente et adminiculante 
ex saxo scabro, et male polito excepi : 


HAEC. AREA. INTRA. HANCCE 
DEFINITIONEM. CIPPORVM 

CLAVSA. VERIBVS. ET. ARA. QVAE 
EST INFER!VS DEDICATA EST AB 
IMP. CAESARE. DOMITIANO. AVG. 
GERMANICO. EX. VOTO. SYSCEPTO 
QVOD. DIV. ERAT. NEGLECTYM. NEC. 
RÉDDITVM. INCENDIORVM 
ARCENDORVM. CAUSA 


Cippi illi utroque latere bina foramina, et veruum 
sive virgarum ferrearum vestigia plumbo circumfusa 
servabant; quibus olim inter se conjuncti aream ἰη- 
teriorem ita clauserant, ne aditus vulgo pateret. Ibi 
(um reipsa perspexi, egregie falsum esse N. Rigaltium 
hominem naris emunctissimx», dum ad Fiuium regun- 
dorum scriptores verua iata stipites instar subulurum 
praacutos explicat, qua nihil acuminis, aut cuspidis 
habuisse oculis manibusque cognoveram. Eodem ve- 
tustatis sensu Marcellus antiquus rei Medicze auctor, 
sanguinis profluvio ex naribus sistendo przscribit 
cap. 10 : « Veru ferreum candens in aceto assidue 
extingue, et fumum ejus naribus ducito. » Quis non 


oblongam producti massam intelligi, qua forma fere 
omne ferrum rude et infectum vulgo venit. 

Verum nihil ad Minucii mentem, et rei, de qua agi- 
tur, illustrationem afferri potest aptius versibus 
Prudentii ex priori contra Symmachum carmine ; 


' quibus geminorum fratrum Castoris et Pollucis simu- 


locra describit eo habitu gestuque, quo tunc in sua 
sibi z:de ad viam sacram visebantur. Versus i-ti 
sunt : 


..« . . Gemini quoque fratres 
Corrupta de matre nothi, Ledeia proles, 
Nocturnique equites, celse duo numina Romse, 
Impendeut retinente veru, magni ue triumphi 
Nuntia suffuso figunt vestigia p umbo. 


Graphice depingit Dioscuros currentium gestu ita cfi - 


B giatos, ut exira perpendiculum et basin prominentes 


spectantibus non sine horrore, ac metu inipendere 
viderentur. lmpendent enim, qux» supra caput jam- 
jam casura pendent, ut recte ait Valla. Timor autem, 
et admiratio apud rude et superstitiosum vulgus reli- 
gionis opinionem — couciliabat. Eum metum poeta 
Christianus ridet, cum nullum esset ruiuz, aut fug: 
periculum; quod veru, lioc est, vectis sive uncus 
ferreus a tergo iufixus eos retiueret, pedesque basi- 
bus applumbati moveri non possent. 

Duplex hoc retinaculorum geuus, queis numinum - 
simulacra vel uti vineulis constricta defigebantur, Arno- 
bius similiter libr. v1 Nationibus exprobrat : « Si per- 
maneudi, inquit, necessitatem patiuntur, quid mise- 
rius his esse, aut quid infelicius poterit, quam si eos 
in basibus ita unci retinent et plumbez vinctiones? » 
Utrumque etiam conjungit lex II Dig. de Sepulchro 
violato. « Celsus quzrit si neque applumbata fuit sta- 
tua, neque affixa, an pars monumenti effecta sit, an 
vero maneat in bonis nostris. » Sed Prudentius quoque 
Minucii fatum οἱ malam Criticorum manum ut expe- 
riretur, ejusdem vocabuli non satis recte observata 
significatio fecit. Unde jam olim in pervetustis memn- 
branis Vaticanz Bibliothecze, retinente solo, pro reti- 
nente veru, substitutum videre est : quam lectionem 
Aldius, aliique ejus fidem secuti expresserunt. Geor- 
gius autem Fabricius, cum in suis exemplaribus reti- 
nente veru constanter scriptum reperisset, nec tamen 
proprium vocis usum apud Veteres satis haberet per- 
spectum, ad correctionem, sacram Criticorum anclio- 


D ram, , confugit. Quocirca cum Dioscuros hastis sive 


pilis ad decursionem vulgo armari sciret, veru hoc ex 
rudi et. obtuso ferro in verutum cuspide spicavit, οἱ 
interpolata dictione, impendent retiuentque. veru, de 
$uo, quo pollebat, ingenio procudit; eaque lectio 
exinde plerasque recentiores editiones insedit. Tan- 
tum vero absum, eain ut. probem, ut contra. priscam 
el genuinam mordieus tueri non dubitem, cum rei 
Ipsius perspicuitate, tum veterum librorum auctori- 
tate fretus : in quibus facile principem statuo codicein 
prostantissimum Urbinatis Bibliothecze, qus nuper 
Alexandri septimi sapientissimi Pontificis immortali 
beneficio Vaticana accessi; in quo ita scriptum 
reperi, 


5711 


DE MINUCII OCTAVIO 


913 


H:c ad Dianae Ephesisx statuas, nummosque ve- À ut illustri exemplo ostenderem, antiquitatis studium 
teres illustrandos scripsi, ut mutua eorumdem ope duo 
velerum scriptorum loca minus recte haetenus in- 
tellecta a Criticorum corruptelis vindicarem : tum vero 


non inetieudum inani delectatione, sed suum illi con- 
stare fructum, si recte colatur. 


DISSERTATIO 


TN MARCI MINUCII FELICIS LIBRUM 
QUI OCTAVIUS INSCRIBITUR. 


AUCTORE D. NIC. LE NOURRY, MONACHO O. S. B. E CONGREGATIONE S. MAURI. 


---- ---- πῶ Ὁ aum——— 


CAPUT PRIMUM. 


ANALYSIS HUJUS LIBRI, QUIS ILLIUS AUCTOR, AC QUI 
FUERINT CACILIUS ET OCTAVIUS QUI IN EO DISPU- 
TANTES INTBODUCUNTUR. 


ARTICULUS PRIMUS. 
Analysis hujus libri. 


Lisgn hic nihil aliud complectitnr, quam dialogum 
quo Caecilius supersiitiosis ethnicorum hominum να“ 
nitatibus addictus, patrium et avitum deorum cultum, 
a nemine deserendum, omnibusque in eo perseveran- 
dum esse, variis rationibus probare conatur. Contra 
vero Octavius, qui impio illo cultu rejecto, christiane 
profes-ioni nomen cum Minutio Felice dederat, omnia 


Cxcil i argumenta sic funditus evertit, tantisque ratio- C 


num momentis christian: religionis demonstrat veri- 
tatein, ut Caecilius illis plane convictus hanc !zeto gra- 
tantique animo amplexatus fuerit. 

Abipso autem libri exordio narrat Minucius, quam 
jucunda eorum, qu:e sibi cum Oct.vio, dum apud se 
Rom: habitaret, contigerant, ac potissimum hujusce 
disputationis recordatione d-lectaretur. Quorumdam 
siquidem negotiorum causa Octavius ad euim , vinde- 
miarum forensiumque feriarum tempore ex inopinato 
advenerat. Tam gratus autem Minucio, quam impro- 
vistis fuit ille Octavii adventus. Post expletam uno et 
altero die summi desiderii aviditatem, utrique ad nia- 
rina Ostiz balnea,adscito Minucii comite C:eciliano, ire 
placuit. Dilueulo itaque cum ad mare, « inambulan* 
do », ut ait, littore pergerent, C:ecilius, «denotato » 
Serapidis simulacro, manum ori admovit, labiisque 
impressit osculum. Quamobrem illico Octavius Minu- 
cio acriter exprobravit non minorem in ipsum, utpote 
Caecilii hospitem , quam in eumdem Czcilium redun- 
dare hujusce impii facinoris infamiam. Reliquum ta- 


B men exinde itineris spatium emensi , in maris littore 


de navigatione confabulando deambulabant. 

Ibi porro cum pueros testarum in mare jaculationibus 
ludentes, aliqua non sine voluptate Minucius Octavius 
que conspicerent, Czcilius e contrarioad tam gratum 
spectaculum minime intentus, subiristem prx se fere- 
bat animum. Quapropter Minucius solitam in eo desi- 
deravit alacritatem. Αἱ ille ingenue confessus est so 
Octavii sermone perculsum ; atque idcirco petiit, ut 
sibi cum Octavio de relizionis sux veritate disputare 
lieeret. Annuit cum socio suo Octavius , ac. selecio 
paulo emiuentiori loco, medius inter eum et Ocla- 
vium sedit Minucius. 


Ad liane porro disputationem priusquam Crecilius 
aggreditur, a Minucio postulat, ut. z2quissimi judicis 
libram perinde teneat, ae si de ulla religione nih:l 
hactenus sibi fuisset compertum. Deljing yero. haud 
dubitanter asseverat posse facillime prghari omnia 
in rebus humanis esse dubia, suspensa, incerta minu:- 
que vera, quam verisimilia. Dolendum igitur, inquit , 
et omuium indignatione illud dignum , quod. iudocti 
quidam, ac scientiarumartiumque ignari. de summa 
rerum et divina majestate aliquid decernere non du- 
bitent, de qua philosophi nihil certi ad hune usque 
diem statuere ausi fuerant. Nec. immerito quidem ; 
persuasum siquidem ipsis erat infirmis hominibus cee- 
le4tia scrutari negatum, quibus satis esse debet, si 
seipsos familiarius noverint, Tum brevi inductione 
demonstrare conatur certum non esse utrum Deo 
aliquo auctore faeta sint omnia. Ex prospera autem 


D pravorum hominum Pha'aridis et Diouysii, et adver- 


sa bonorum Rutilii, Camilli et Socratis fortuna , ac 
variis et lubricis terrenarum rerum casibus, probare 
contendit nobis nondum constare utrum Dei providen- 
tia mundus regatur, aut soluta legibus fortuna rebus 
omnibus dominetur. 


915 


DISSERTATIO. 


$74 


Iude igitur ille concludit satius esse. traditis anti- À lari potest; et nemo umquam Protesilai sorte vel ho- 


quis religionibus adh.erere , deosque vereriet adora- 
re qua:u ullam de illis ferre sententiam. Ab ip-oquip- 
pe mundi principio parentes nostri hosce deos aut 
faciles, aut reges habuerunt. Qualibet enim natio, ac 
Romani postmodum nuinina sua sic coluere, ut bi 
pio eorum cultu supremum  ieruerint totius. orbis 
terre iinperium. Tum deinde asseverare nop veretur 
hunc deorum cultum, qui eo sanctior, quo ve- 
tustior est, quibusdam satis probari miraculis , 
nec impnne ἃ nonnullis impiis spretum οἱ irri- 
sum. Alia autem bene multa de deorum naturalibus 
et donis, de carminibus poetarum, el oraculis futura 
pranuntiantibus se prateruisis:e coniestatus , fiden- 
ter pronuntiaj manifestam | cuilibet fieri deorum prz- 
seniiam cx tea plis, quz incolebant; ex vatibus, qui 
ventura noverant; ex beueficiis, quibus dii ipsi sole- 
baut bene de hominibus mereri, ac tandem ex som- 
niis, quibus evidentissi:ne agnoscebantur.. Quamvis 


ergo horum deorum natura vel origo incerta sit ; fir-- 


ma lamen manere debct omnium gentium de iiscon- 
sensio. Quamobrem minime ferendam esse ait Theo- 
dori, Diagorze, ac Protagora& impiam temeritatem 
qui hauc religionem peuitus tollere, aut saltem infir- 
mare voluerunt. 

At certe multo minus, inquit, tolerari debet illi 
cita et desperata factio Christianorum , lucifugaque 
eorum natio, ex ultima fece hominum collecta, ac 
nocturnis congregationibus, jejuniis solemnibus, in- 
humanisque cibis federata. lsti enimvero templa, 


ut busta, despiciunt, dcos respuunt , rident sacra , C 


honores floccifaciunt, Lormenta denique sic soernunt 
ut dum mori post mortem timent, mori interim non 
vereantur. Per universas nihilominus terre partes 
disseminati, occultis uolis se«e invicem cognoscunt, 
'" amanique pene antequam noverint. Αἱ dicuntur caput 
adorare asini, colere sacerdoUs genitalia, atque lioi- 
nem crucifixum, ipsumque hujus supplicii iusyrumen- 
tum veuerari. Quid plura? Ad epulas solemni die 
coeunt, atque ibi epoto infantis crudelissime occisi 
sanguine, ictum foedus sanciunt, et. eorum tirunculi 
initiantur. Post iliud vero immanissim:we feritatis con- 
vivium, exjginctis a cane Juminibus, per impugentes 
tenebras, iucerta sorte onines permiscentur, atque ita, 
aut reipsa, au£ conscientia fiunt incesti. Caeierum 


ra unica ad. vitam fiit revocatus, Quid. autem hisce 
Christianis post mortem eventuruui sit, inde ipsi au- 
gurari debent, quod nunc omui diviua ope destituti , 
Romanis vero subditi, suimumis calamitatibus et mise- 
ris premurtür, honestis voluptatibus, spectaculis , 
poinpis, conviviis publicis, idolothytis, floribus , co- 
ronis abstinent , et unguenda funeribus reservaut. 
Comites itaque suos Ciecilius adhortatur. desinant 
celi plagas mundique secreta rimari, h.nceque se- 
quantur Socratis sententiam : « Qued supra nos , ni- 
hil ad nos: » Et certe ille divino oraculo laudari id- 
circo meruit : « Quod nihil se scire didicisset. » Ex 
hoc autem fonte mauavit prudens Arcesile , Carnea- 
dis, plurgnorumque Academicorum in sunimis qu:eg- 


B tionibus dubitatio, ac Simonidis, de diis ab llicrone 


tyranno interrogati, cunctatio omnibus imitanda. De- 
nique Czecilius horum opinioni se lubenti animo sub- 
scribere declarat ; nec sine elati auimi fastidio Octa- 
vium, ut argumentis 5015 respondeat, provocando, 
finem sermoni suo imponit. 

Tum Minucius Cucilio modeste respondit de ser- 
monis sui concinnitate, subtili orationis Yarietate, sua- 
que haud mediocri eloquentia ipsi non esse exsultan- 
duin; sed singula ejus argumenta diligeuter expen- 
denda, ut quud in eis verum validumque sit, seliga- 
tir, probetur. et. suscipiatur. At Caecilius non sine 
Aliqua lisi animi significatione dixit eum, disputa- 
tionis sux vires infirmando, ab officio religio- 
si discedere judicis. Integrum siquidem Octavio erat 
ea oninia, φυ in medium projulerat, si posset, con- 
futare, seque ad eum inaguo silentio audiendum jam 
esse paratissimum. 

« Dicam equidem, respondit Octavius, ac pro 
viribus aduitar, ui veracium verborum flumine 
amarissimam  conviciorum labem  diluam. » Ante 
omnia vero ille profiteretur fas sibi non esse du- 
biam, ancipitem, vagam et fluctuantem dissiniu- 
lare Czecilii mentem ac sententiam. Αἱ fatetur ta- 
men eam mec ulli malo illius dolo, nec callido 
versuloque ejus auimo, ab ejus sinceritate pror- 
sus abhorrenti, sed veritatis ignorationi esse tri- 
buendam. 

Ad infirmanda dehinc singula Cxcilii argumen- 
ta aggressus, docet nemini :egre ferendum, quod 


quidquid colunt, magno studio occultare nituntur . D Christiani, quantumvis illierati et pauperes, de 


nullas aras haben!, templa nulla, nulla nota simulacra. 

Deus porro illorum, sicuti etJud:worum, uuicus esse 
feriur, quem cum nec videre, nec ostendere queant, 
i!lum nihilominus animo plane inquietum, przpostere 
curiosum, ubique pr:sentem, omnia hominum facta, 
atque intimas animi cogitationes, eti.insi singulis in- 
fervire non possil, diligenter inquirere arbitrantur. 
Futurum quoque asseruu] totius mundi incendium, ac 
post corporum nostrorum resurrectionem justis bea- 
lissim:e vite , injustis maximarum poenarum 16 Γ- 
nilatem  repromittunt.. Eapropter. damnant rogos, 
igainmque sepulturas, et cuncta voluntaü divinv scu 
fato adscribunt. Nullus tameu inortuus ab inferis exci- 


ceclestibus rebus disputent. Tales enimvero non 
solum fuerunt philosophi, et alii artium  jnven- 
lores; verum nostrates eliam, qui, quantumvis 
inopes el egentes, aliis prudentiam οἱ disciplinam 
fradiderunt. Et vero cum ingenium non fortune 
aut facultatibus detur, sed a natura nobis insi- 
tum sit, quilibet cujusvis sexus et conditionis 
homo, divina investigare, οἱ dc iis sententiam 
ferre potest. 

E Fatetur quidem hominem debere se ipsum nosse, 
ac quis, unde, quare, a quo, et cx quibus ele- 
mentis factus sit ; δι: plane penitusque negat hapc 
cognitionem ab eo posse comparar, quin rerum 


510 


DE MINUCII OCTAVIO 


$16 


universitatem, οἱ Deum ipsum antea cognoscat. À probatur Euliemeri, Prodici, Persei et Alexandri 


Nullus etenim, nisi mente omnino captus, tolius 
mundi ornatum advertere potest, quin persuasum 
confestim habeat, eum non fortuito atomorum con- 
cursu, sed a Deo conditum fuisse, atque ab 60 
regi et administrari. Quod quidem ille confirmat 
ac stabilit ex cceli, solis, lunz::, siderumque mo- 
tibus ac utilitate, ex mensium circulo, tenebra- 
rum lucisque vicissitudine, ex miro temporum or- 
dine, ex stabili varie:ate frugum, maris finibus, 
innata animantibus ad sui defensionem multifor- 
mi armatura, hominis forma ac figura, et gene- 
randi nascendique ratione. Nam h»c omnia sine 
omnipotentis Dei providentia fieri non possunt. 
Non universo autem tantum mundo, sed singulis 
ejus partibus Deus consulit. Quis enim dubitat ejus 
imperio Britanniam maris tepore, /Egyptum Nilo, 
Euphrate Mesopotamiam, Orientem Indo flumine 
fecundari? Denique sicut domui pr:claro ornatu 
disposite aliquem, sic toti mundo hunc Dominum 
praesse cernimus. 

Porro autem ipsum unicum esse Deum probat 
Octavius terrenorum exemplo imperiorum, scilicet 
"Persarum , Thebanorum , Romanorum, ubi, inquit, 
nullus neque frater fratrem, neque socer generum 
regni consortem pati umquam potuit. Quid vero, 
quod sicuti apibus, gregibus, el armentis unus 
est tantummodo rex aut dux, ita unus est Deus, 
qui principio et fine carens, omnia moderatur ? 

Quamvis autem ille infinitus et immensus, sibi- 


Magni testimonio. a quibus deorum yatria, dies 
nalales, sepulchra, vel beneficia, et sacerdotum 
Secreta recensentur. Negare igitur hzc non pote- 
rant ethnici, sicuti nec sistrum, inquit, lsidis, ac 
Serapidis seu Osiridis tumulum, sacraque mysteria 
nihil aliud prodere, quam miserorum deorum tris- 
tes exitus, fata. et funera. Quis etiam non videat 
Eleusinia Cereris, aliaque Jovis et Cybeles sacra 
non minus absurda esse quam probro:a? 

Quantas insuper de deorum suorum forma ac (i- 
gura ineptias putidasque nugas etlinici venditant ! 
Claudum quijpe fingunt Vulcanum, Apollinem im- 
berbem, JEsculapium filium ejus barbatum , glaucis 
Neptunum oculis, Minervam c:zesiis, -bubulis Juna- 


B nem, Mercurium pedibus alatis, ungulatis Pana, 


Saturnum compeditis , duplici fronte Janum, Dianam 
alte succinctam, Ephesiam multis mammis, trino 
capite et multis manibus Triviam, Jovem tot for- 
m: monstris horridum , quot appellatum nomini- 
bus, Erigonen laqueo suspensam , Castores alternis 
diebus viventes ac morientes, ictum flumine JEs- 
culapium, et Herculem O£teis crematum ignibus. 

Has porro fabulas ab impiis hominibus primum 
traditas, alii deinceps celebrarunt, ac poetzx po- 
tissimum, qui haud parum veritati sua nocuerunt 
auctoritate, Quamobrem Plato civitate non. imme- 
rito ejecit Homerum, qui impudente ludibrio ce- 
cinit sauciatam Venerem, Martem non sine vul- 
neribus fugatum, Jovem a Briareo liberatum, Sar- 


que soli, quantus est, cognitus, a nobis mec vi- (? pedonis casum cruentis imbribus flentent, ac loro 


deri, nec nominari queat; eum tamen, si nomi- 
num lerrestrium tollas additamenta, perspicue co- 
gnosces. Et sane unanimem esse omnium de illo 
consensum inde Octavius arguit, quod vulgus, ma- 
nus ad celum tendendo, ipsum invocat. Preterea 
poete illun divum hominumque patrem, et Virgi- 
lius omnium rerum creatorem, mentem, et spiri- 
tum appellavere. Quin etiam ipsimet, uti ille sin- 
gillatim ostendit, przstantiores philosophi , Thales, 
Anaximenes, Diogenes Apolloniates, Anaxagoras, 
Pythagoras, Xenophanes, Antisthenes, Speusippus, 
Democritus, Straton, Aristoteles, Heraclides, Theo- 
phrastus, Zenon, Chrysippus, Cleanthes, Dioge- 
nes Babylonius, Xenophon, Aristo et Plato, quam- 
vis a nobis verbis et sermone discrepent, in nos- 
tram nihilominus de illo ipsomet Deo unico alii 
obscurius, alii planius iverunt sententiam. 

Ex his ita disputatis Octavius falsitatis eviden- 
ter arguit venditatas a majoribus nostris, tamquam 
miracula, ridiculas de Seylla, Chim:ra, Hydra, 
Cen!auris, aliisque aniles fabulas, et absurdas tra- 
ditiones. Nec minus evidenter ostendit insulsum 
impiumque semper fuisse deorum cultum. Antiquis- 
simi enimvero homines primum sane suos reges, 
duces inclytos, pudicas et sexu suo fortiores re- 
ginas, artiumque inventores, ob pr:eclara illorum 
facta, vel accepta ab eis beneficia non secus ac 
deos venerati sunt. Et hoc quidem sb Octavio 


illeetum Veneris; llerculem stercora egerentem, 
Neptunum sine ulla mercede iustituentem Laome- 
dontis muros, Apollinem pascentem Adineti pecus, 
Vulcanum Jovis in Creta nati fulmina fabricantem, 
Martis Venerisque adulterium, et raptum ab eodem 
Jove Ganymedem. At ridiculis illis obscenisque com- 
mentis ingenia puerorum corrumpuntur, ac tandem 
in iis turpiter nequiterque consenescunt. 

Α Diodoro nihilominus Siculo, Thallo, et Ne- 
pote, quos citat. Octavius, omnes discere facillime 
potuerant horum principem fuisse Saturnum; qui 
quidem metu filii e Creta aufugiens, atque in Italia 
ἃ Jano susceptus, plurima rudes homines docuit, 
atque imposito variis locis suo nomine, se ipsum 


D probavit esse hominem. Jupiter vero, qui in Creta, 


unde eum expulerat, regnavit, in hac insula mor- 
tuus est, ubi sepulchrum ejus ostenditur. Przeterea 
Romulus post mortem suam, pejerante Froculo, 
Juba Mauris volentibus, aliique etiam quamvis in- 
viti et reluctantes, dii renuntiati sunt. Atqui verus 
Deus nec nasci, nec mori potest. 

Deorum deinde imagines et simulacra Octavius 
exagitat, palamque facit ea vel ex vili sordidaque, 
vel pretiosa materia, manibus et arte fabrorum 
quoquo modo conficta, ab avibus aliisque animali- 
bus sxpe s:pius coinquina!a, impie coli ab ethni- 
cis, ac precibus frustra et inutiliter fatigari. Brevi 
insuper inductione demonstrat quantum in celebran- 


911 


DISSERTATIO. 


[. 
518 


dis quorumdam deorum mysteriis ridiculi, obsceni, Α sus crimina, aut his omnino similia, atque etiam 


erudelesque. ritus. observorentur. 

Tum dehinc ostendit ab C:ecilio perperam jacti- 
tari Romanos, hujusmodi superstitionibus rite ob- 
servatis, totius orbis potiri imperio. Etenim parri- 
cidio regnnm illud inchoatum, sceleribus, impietate, 
et sacrilegiis accrevit. Quid vero, quod vernaculi 
dii, Romulus , Picus, Tiberinus , Consus , Pilumnus, 
Picumnus, Cloacina, Pavor, Pallor, Febris, Mor- 
bus, Acca Laurentia, et Flora nullam iisdem Ro- 
manis opem ferre potuerunt? Multo autem minus 
aliarum gentium dii, quos illi non coluere, nisi 
bello prius victos, ac post actum de ipsis trium- 
phum. Denique nullus ignorat, Assyrios, Medos, 
Persas, Graecos, /Fgyptios, regnasse ante quas- 
libet, czterisque omnibus deteriores Romanorum 
superstitiones. 

Ex avium porro auspiciis atque auguriis vibratum 
leviter a C:cilio te'um, contra ipsum Octavius Re- 
guli, Mancini, Pauli, Cesarisque exempla retun- 
dit. Similibus etiam ille Amphiarai, Tiresie et 
Apollinis Pythii exemplis demonstrat non magis va- 
lidam esse petitam ex oraculis argumentationem. 
Sed quia urgere aliquis poterat, quiedam saltem 
vera fuisse oracula, idcirco Octavius rem altius, et 
a prima sua origine repeténdam esse censuit. Dicit 
itaque quosdam esse impuros spiritus, qui cupidi- 
tate et vitiis, substantie sue simplicitatem amise- 
runt. Neque id negare poterant eilinici. Nam hos 
poet:e demonas vocant, notique erant Magis ac So- 


crati, qui unum ex illis custodem et consiliarium (ἃ 


habnit. Qui vero illi sint, Holstanes et Plato edis- 
serunt. Atqui. Magi aliique horum perditorum an- 
gclorum, qui homines secum perdere conantur, af- 
flatu et in:piratione varias prestizias edunt. 

lpsi vero illi d:emones sub statuis et imaginibus 
delitescunt, commorantur in fanis, vel in hominum 
corpora irrepunt, naturalem quarumdam rerum o*- 
dinem perturbant, oracula falsis involuta respon- 
sis fundunt, aliaque extraordinaria, sicuti ea, quae 
de Jove, Castoribus, et Claudia C:ecilius recensue - 
rat, sic efficiunt, ut ethnicis videantur vera potra- 
visse miracula. Verumtamen tunc fateri coguntur 
hzxc nona Deo, sed a se ipsis facta fuisse, cum a 
Christianis per Deum verum adjurati, et sacris exor- 


majora ab ipsismet ethnicis reapse committi. Ac 
primo quidem qui caput, inquit, asini a Christianis 
adorari przpostere clamitabant, hi cum. Epona et 
Iside consecrabant asinos, capita boüm ac vervecunt 
venerabantur, deosque dedicabant vel caprina hu- 
manaque forma, vel bovino caninoque vultu repr:zc- 
sentatos. Ad hxc autem insi Romani bovem Apim, 
aliique animalia, serpentes, aves, belluas, pisces 
colebant, sicuti "Egyptii, qui non magis Isidem et 
Serapidem quam acrimonias ceparum et ventris cre- 
pitus verebantur. 

Quod subinde objecit Cxcilius ἃ Christianis coli 
sacerdotis genitalia, illud tam falsum esse Octavius 
asseverat, quam certum est ethnicos obscenissimis 


B constuiprari turpitudinibus, quas nobis nec nominare, 


nec audire fas umquam fuit. 

Nec magis verum erat hominem cruci propter 
crimina sua affixum a nobis coli. Nam eum non 
modo innocentem, sed Deum esse merito credimus. 
Contra vero AEgyptii homini a se electo mactant 
victimas, et sacrificia faciunt. Alii autem regum in 
Deos a se adscriptorum invocant numina, ad ima- 
gines supplicant, atque eorum implorant genios. 

Cruces autem, pergit Octavius, nec colimus , nec 
optamus. Sed etlinici eas fortasse tanquam deorum 
suorum partes venerantur. Crucis etenim figura in 
ipsorum, qui colunt, signis, cantabris, vexillis, et 
troph:is, ac pluribus aliis, quas ille commemorat, 
naturalibus rebus conspicitur. 

Impudentissimam quoque esse ait de potato a 
Christianis infantis a se occisi sanguine calumniam. 
Ethnici vero, uti ille arguit, et pueros recens natos 
crudeliter exponunt, et priusquam nascantur, cru- 
delizsimo necaut abortu. Saturnus autem dicitur fi- 
lios vorasse, et infantes a quibusdam Africz incolis, 
Sicut a Tauris et Busiride  /Egyptio hospites, a 
Gallis et Romanis homines, immolantur; et Jupiter 
ipse liac quoque, horrenda dictu, colitur victima. 
Quid plura? Sanguine humano conjuravit Catilina, 
litatur Bellonze, et comitialis morbus sanatur. De- 
nique atlletze belluas liominum cruore et membris 
adhuc saginatas devorant. At Christianis homici- 
dium vel audire, vel cernere non licet, et ani- 
malium sanguine interdictum. 


cismis ab obsessis corporibus fugantur. Quamob- D ΑΝ omui etiam verisimilitudine tam alienum est, 


rem Christianos de proximo fugitant , tantumque 
gentilium in eos coucitant odium, ut illos non so- 
jum prius odisse, quam nosse incipiant, sed ne- 
fanda etiam illis inferant crimina, qux a nemine 
probari hactenus potuerunt. Et certe Octavius plane 
testificatur se id sua experientia didicisse, cum 
ipse adhuc ethnicus, ejusque socii, Christianos 
variis tormentis, non tam ad fictitia ea crimina 
confitenda, quam ad ejurandam Christi fidem com- 
pellere nitebantur. 

Ib: au:em ille. invictissime demonstrat Christianos 
sacrilegii, incestus, stupri, parricidii tam falso in- 
simulari, quam certum verunique erat cadem pror- 


quod Christianis objicitur, pollutum incesto convi- 
vium, quam constat incesti reos reipsa esse gentiles. 
Perse enimvero cum matribus, ZEgyptii et Athenien- 
ses cum sororibus miscentur. Poette nutem varia et 
exsecranda deorum canunt adulteria , quorum etiam 
plerique gentiles conscii erant. Christiani vero unius 
matrimonii vinculo illigati, extra illud semper casti, 
aut in virginitate perseverantes, pudica, sobria, et 
gravi hilaritate temperata convivia agebant. 
Quamvis autem purpuras et honores recusent, 
non sunt tamen ex ultima plebis fzece orti , nec fac- 
tiosi, nec iu angulis garruli. De probata etenim eo- 
rum vita haud incertum testimonium erat sepius 


$19 


DE MINUCII OCTAVIO 


280 


repetita de crescente quotidie ipsorum numero que- À quoque iidem abstinent, ne quis eos existimet aut 


rimonia. Et certe non corporis , sed innocenti:e signo 
sese invicem ageoscunt, quantumque sese. mutuo 
amant, ac jure merito se fratrum nomine coinpel- 
lant, tautum ethnici, sibi iuvieem ignoti, mutuis 
odiis in seipsos crudelius s:eviunt. 

Neque dici potest eosdem Christianos occultare 
quod colunt, quoniam nulla delubra , nullasque aras 
babent. Persuisum siquidem ipsis erat non posse 
Deum ullo templo cireumscribi, aut fingi illius simu- 
lacrum , ac nullam pura et sincera hominis conscien- 
tia hostiam ipsi esse gratiorem et acceptiorem. 

flunc porro Deum tamelsi oculis nostris, quemad- 
modum ventos , solem, nostramque animam non 
videamus, ex ejus nihilominus operibus evidenter 
cognoscimus. Ubique autem pr:esens omnia videt, 
eliam secretiores mentis nostre cogilationes, ac 
prope cum illo, et in ejus vivimus sinu. Quod si 
tamen Deus Judzis nihil profuisse dica!ur, certe 
Judaicorum annalium scriptores testes utique erant 
loeupletissimi, illos prius Deum deseruisse, quam 
ab ipso fuisse desertos. 

Cz terum cum omnia quz initium, eadem et finem 
babeant, nihil mirum $i mundus hic igne tandem 
con-umendus sit. Et certe Octavius ostendit hauc de 
illo mundi incendio fuisse Stoicorum, Epicureorum, 
et Platonis opinionem. At hic, sicuti Pythagoras, 
dimidiatam tantum mortui hominis ad vitam revoca- 
tionem agnovit. Constat tamen Deum posse hominem, 
quem ex nihilo finxit, ex morte excit:re ad vitam. 


cedere d:emouiis, aul religionis δὰ. pudere. Non 
omnem vero (lorum colorem odoremque aspernan- 
tur. Sparsis enim, solutis ac mollibus uti solent, ac 
sertis colla complecti : sed m rtui caput coronare 
superfluum οἱ inut le censent. Eadem etiam tranquil- 
lite, qua. vivunt, s-peliunt. mortuos, coronam 
eeteru:e felicitatis certissima spe exspectantes. Qua- 
mobreni quantumvis Socrates, Arcesilas, Carneades, 
Pyrrho, Academici el Simouides nihil se certo scire 
assevereut ; Christiani tamen eam, quam frustra illi 
quiesierant, veritatem se invenisse hiud immerito 
gloriantur. Vera igitur eorum religio, rejectis gen- 
tilium sunperstitionihus, ab omnibus suscipienda est. 

H;ec porro cuim Octavius perorasse! , ac Minucius 


B in illius adwirationem raptus conticeret, Ccilius 


exclamavit se 40 Octavio victum, nunc crroris sui 
esse victorem, ac christianam religionem jam tam 
proliteri. Postremo dilata in crastinum diem clariori 
mysteriorum nosirorum explicatione, omaes lii 
hilaresque domum reversi sunt. 


ARTICULUS 1l. 


Utrum Minucius Feliz sit hujus libri auctor, et quis ille 
fuerit. 


Minucium Felicem liujus Jibri , sive dialogi , aucto- 
rem esse tam invicla scriptorum omni fide majorum 
auctoritate probatur, ug nullus ea de re dubitandi 


Quibusd:in vero exemplis probat Octavius futuram C locus ulli superesse possit. Firmianus siquidem La- 


esse hanc resurrectionem corporum, qu:e Christiani 
antiquo et meliori more sepeliebant. Nec longe absi- 
mili modo ille ostendit justos piosque homines poat 
bauc vitam aierna felicitate, injustos vero p«enis 
sempiternis afficiendos. Tum deinde luculenter. de- 
monstrat multo sancjiores ess» mores Christianorum, 
quam Gentilium. Nec minus pers»icue docet fatum 
nihil aliud esse, quam quod fatus. est Deus, qui pro 
Singulorug) meritis fata determinat. [hi autem se de 
fato fusius aliquando disputaturum pollicetur. 
M»nifestissimum pos bac faeit exprobratam Chri- 
sliani8 pauperiem noun infamiam essc, sed gloriam, 
quemadmodum adversos eorum casus , ac quantum- 
libet horrendos , i;sis iniquissime pro Christi confes- 


sione infliclos cruciatus, ac mortem ipsam, non ρῶ- D 


nas esse, sed virtutis probajiones, ac triumphos, 
dignaque Deo spectacula. Quod quidem Octavius lu 
culenter. ostendit facta. fortissimorum. | quorundam 
ethnicorum cum marlyribus nostris comparatione. 
Si qui vero Deum nescienfes, divitiis et honoribus 
affiuant, vel ad summum dignitatum atque imperii 
evehantur culmen, hos ille asserit victimas esse ad 
supplicium saginatas et coronatas, qui profecto, 
quo lapsu graviore ruant, a]jtius tolluntur. Nulla enim 
absque Dei cojnitione potest esse solida felicitas. 
Speclacplis porro et pompis Christianos ideo non 
inleresse declarat , quia ea non minus impia , quam 
crudelia esse, certo certius noverant. Ab idolothytis 


clantius, qui Diocletiano imperante, sicuti notat 
Hieronymus (Hieronym. Catalog. Script. ὃ 80), nec 
longo post Minucium tempore floruit, hzec de illo ha- 
bet verba (Lactant. lib. 1 de vera Relig. cap. 11): 
€ Minucius Felix in eo libro, qui Octavius iuscribitur, 
sic argumeuntatus est: Saturnum, cum fugatus esset 
ἃ filio, in. [jajiamque venisset, etc. » Quie quidein 
in hoe Minucii libro revera legimus. Post hiec 
vero jdem Lactantius : « Ex his, inquit, qui mihi 
noti suuJ, Minucius. Felix non. ignobili inter cau- 
sidicos loci fuit. Hujus liber, cui Octavius titulus 
est, declarat quam idoneus veritatis assertor esse 
potuisset, si se totum ad id studium contulisset 
(Lactani. lib. v de Justitia cap. 1). » 

llieronyius vero in $uo de Viris lllustribus seu Ec- 
clesiasiicis Seriptoribus Catalogo : «Minucius Fclix, in- 
quit, Rom:r insignis causidicus, scripsit dialogum Chris- 
tiani el ethnici disputantium (antiquissimus S. Germani 
a Pratis codex ms. disputantis) , qui Octavius inscribi- 
tur... Meminit hujus Minucii et Lactantius in libris suis» 
(Hieronym. de Scriptor. Eccles. cap. 58) , iu his scili- 
cet, qui a nobis, uti vides, citati sunt. Ad Ma- 
gnum vero, hiec adliuc. de illo scripsit (/dem, Epist. 
ad Magn): « Miuucius Felix, causidicus. Romani 
fori, in libro, cni titulus Octavius est, et in altcro 
coutra Mathenmaticos, si tamen inscriptio non meniti- 
tur auctorem, quid gentilium scripturarum dimisit 
intactum ? » Ad Heliodorum quoque hiec de Nepo- 


$81 


DISSERT ATIO. 


982 


tiano scribit ( Idem, Epist. αὐ Heliodor. ) : « Mllud A exordio, ita eum alloquitur : « Quam tibi, Marce 


aiebat Tertulliani... Sic Minucius Felix, ita Victori- 
nus, in hunc modum est locutus Arnobius. » Deni- 
que in Apologia adversus Jovinianum (Jdem, Epist. 
$0, ad Pammach. seu Apolog. Adv. Jovin.) : « Taceo, 
inquit, de latinis Scriptoribus Tertulliano, Cypria- 
ΒΟ, Minucio, Victorino, Lactantio, Hilario. » 

Longum sane et inutile foret omnia recentiorum 
scriptorum de hujus libri auctore proferre testiimo- 
nia. Satis enim constat eum Minucio nostro ab omni- 
bus, nemiue reclamaute, attribui, ac jure plaue 
merito vindicari. 

Ei autem, qui ab aliquibus Minucius littera c, iu t 
mutata, nuncupatur, Marci agnomen erat. Octavius 
siquidem his eum verbis compellavit: « Non boni 


frater, de quo cum maxime qu:erimus , » id est, de 
elhuic.e et cliristianz religionis veritate, « non sit 
ambiguum ; ut pote cum diligenter in utroque viven- 
di geuere versus, repudiaris alterum, alterum 
comprobaris. » Quin etiam Octavius non tam de ipso 
foriasse, quemadinodum diximus , quam de Minucio 
Felice hunc rursus loquitur in modum : « Quam au- 
tem iniquum sit de incognitis , » scilicet Christianis, 
« et inexploratis judicare, quod facitis, nobis ipsig 
penitentibus credite. Et nos enim idem fuimus, ct 
eadem vobiscum quondam adhuc cxci et hebeles 
sentiebamus, quasi Christiani monstra colerent , in- 
fantes vorarent, convivia incesta miscerent. Nec in- 
telligeyamus ab his fabulas istas semper, ventilati, el 


viri est, Marce frater, howinem, etc. ν Ciecilius B numquam vel investigari, vel probari... lios uec au- 


vero : « Quamquam tibi, Marce frater, etc. » 

Quam nota autem omuibus, et nobilis fuit consu- 
laris apud Romanos Minuciorum familia tam cuili- 
bet hactenus incompertum utrum ex ea, aut qua ex 
alia suam Minucius noster originem duxerit. Neque 
ulli magis exploratum quz fuerit illius patria. Quidam 
tamen eum ex liujus , de quo agimus , stylo iu Africa 
natum suspicautur. Sed hi nec probant, uec probare 
possunt aliquid durioris Africani sermonis in eo de- 
preheudi. Numquid potiori jure dici posset Ciecilium 
et Octavium, tanto aioris vinculo Minucio devinctos, 
revera Afrieanos fuisse, ejusque populares ? Αἱ saue 
id, sicut paulo post videbimus, neque ita cerlum 
esi, neque ex illorum quantavis amiciti:e. necessitu. 
dine potest ullo absque dubio colligi. 

Neminem vero fore putamus, qui negabit Minu- 
cium Romse, qui tunc ceterarum totius mundi ur- 
bium caput erat , diu mansisse, ubi causidici munere 
fungebatur. Citar quippe ἃ nobis Lactantins atque 
Hieronymus illud palam aperteque asseveranf. Ipse- 
met vero Minucius hujus libri initioscribit Octavium 
ad se Romam venisse, atque. una. cum eo. et altero 
comite paulo post Ostiam petivisse : « Cum ad vinde- 
miam, inquit, ferie judiciariam curam relaxave- 
rant, » id est, cum a forensi labore, quo per totum 
annui occupabatur, vindemiarum tempore vacaret, 
Nonne etiau Octavius de se ipso, et de Minucio, 
vel potius Minucii tautum. vowine dixit : « Nos ta- 
men sacrilegos aliquos, et incvestos, parricidas 
eliam defendendos et tuendos suscipiebamus ; hos 
vero, » scilicet Christianos, « nec audiendos in Lo- 
Qum. pitabamius. » Ex quibus liquet. illum, cum 
ethnicus adhuc esset , causidici obiise munus. 

Nobis autem ipsemet testis est se ab ineunte mta- 
te, et usque ad eam jam satis adultam, omuibus 
obligatum fuisse geutilium superstitionibus, ac nun- 
uo tandem eis niisso, christianam fidem amplexa- 
tum. De se siquidem, ac de Octavio hxc scriptis 
tradidit : « Solus in amoribus conscius ipse, socius 
in erroribus ; et cum di-cussa caligine de tenebra- 
rum profundo in lucem s»pientiz:e et veritatis emer- 
gerem, non respuit comitem , sed quod gloriosius 
est, pracucurrit. » Cxlius vero ab ipso orationis sume 


diend.s in totum putabamus. Nonnumquam etiam 
miserantes eorum crudelius szeviebamus, ut torque- 
remus confitentes ad negandum, videlicet, ne perj- 
reut , ezscereutes in his perversam quastiopem , non 
quie verum erueret, sed qui mendacium cogeret. Εἰ 
si quis infirmior, malo pressus et victus, Christjanym 
86 negassel, favebamus ei, quasi ejerato nomine, 
jam oninia facta. sua illa negatione purgaret. Agnos- 
citisue eadem nos sensisse el egisse, quae sentitis et 
geritis? » 

Sed a nobis fortasse aliquis insuper inquiret , 
utrum Minucius Felix post datum christian:e. fidei 
nomen, in causidici inunere obeundo suam adhuc 
impenderit operam. Sed is, qua'so, animum ad ea 
advertat , quie paulo ante observabamus , illum cum 
C:ecilio et Octavio Ostiam, ubi di-putatio, quie lioc , 
quo de agimus, libro exhibetur, habita est: junc ve- 
nisse, quando, « Ad vindemiam ferie judiciariam 
ejus curain relaxaverant. » Atqui tum, uti ex cit.tis 
paulo ante Czcilii verbis ostendimus, Minucius chri- 
stianam religionem profitebatur. Quapropter ubi (ὁ ἃ) 9 
cilius obviu.n Serapidis simulacrum adorasset, tum 
illico in Minucium sic Octavius invectus est ; «. Non 
boni viri est, Marce frater, hominem domi forisque 
l:teri tuo inlierenteiu sic io bac imperite vulgaris 
cieCitate deserere, ut. tam luculento die in lapides 
eum paliaris impingere... cum scias hujus erroris 
non ininorem ad te, quam ad ipsum infamiam redui- 
dare. » At ibi Octavius, uti vides, Minucium idco 


p 2rguit, quod christianam religionem tunc professus , 


in eo, quo ad Ostiense littus pergebat, itinere pas-us 
fuisset Serapidis simulacrum a Czecilio individuo suo 
comite adorari. 

Neque id ulli mirum videri debet. Tum enim 
Christiani nec sua munera, nec dignitates, aut alia 
píficia cum ethuicorum religione deponere consue- 
verant. Sed illi tuuc, sicuti. diximus, et fusius infia 
dicemus, per totuin terrarum orbem dispersj, atque 
eum edinicis permisti, solebant quelibet munia et 
pegotia, solo deorum cultu exceplo, cum eis agere. 
Unde Tertullianus (Tertull. Apologet. cap. 97, pag. 
25) : « llesterni, inquiebat, sumus, eL vestra o)n- 
nia implevimus, urbes, insulas, gssiella, muni- 


935 


DE MINUCII OCTÁVIÓ 


984 


εἰρία, conciliabula, castra ipsa, tribus, decurias, Α esse Octavius probe noverat, ipsi ita respondit : « Sic 


palatium, senatum, forum, sola vobis reliquimus 
templa. » Et infra (Idem ibid. cap. 42) : « ltaque non 
Bine foro, non. sine macello, non sine balneis, ta- 
bernis, officinis, stabulis, nundinis vestris, cxte- 
riéque commerciis colhabitamus hoc seculum. Na- 
vigamus et nos vobiscum , el vobiscum iilitamus, 
et rusticamur, et. mercamur ; proinde miscemus ar- 
tes, operas nostras publicamus usui vestro. Quo- 
modo infructuosi videamur negotiis vestris, cum 
quibus, et de quibus vivimus, non scio. Sed cere- 
monias tuas non frequeuto, etc.» 

Quam pie antem et sancte postea Minucius vixerit, 
hia £ucherius Lugdunensis episcopus docet verbis 
(Eucher. Lugdun. epist. ad Valerianum) : « Et quan- 


de isto et tuus Fronto, non ut affirmator testimonium 
fecit, sed convicium ut orator aspersit. » Verum- 
tamen quoniam Czcilius Frontonem alia de causa 
suum dicere potuit, quanti hoc argumentum sit pou- 
deris, aliorum esto judicium. 

Quidquid porro de illius patria statuatur, scimus 
sane ipsum Rom:e diu, atque in eadem, qua Minu- 
cius, habitasse domo. Jbi autem tanta inter utrum- 
que intercesserat amicitize necessitudo, ut Ciecilius 
a Minucii latere numquam discederet. Octavius si- 
quidem aperte declarat eum fuisse « hominem domi 
forisque lateri » Minucii Felicis « inhzxrentem. » 
Quapropter cum Czcilius Serapidis adorasset effi- 
giem , tunc continuo Octavius Minucium increpando 


do clarissimos facundia Firmianum, Minucium, Cy- B dixit: « Scias hujus erroris non minorem ad te, 


prianum, llilarium, Joannem, Ambrosium ex illo 
volumine numerositatis evolvam ? Dixerant, credo ; 
Quid hoc est?  Surgunt indocti et ccelum rapiunt : et 
nos cum doctrinis nostris ecce ubi in errore volu- 
tamur et sanguine. Dixerant istud ; et idcirco ipsi 
postea vim intulerunt regno. » 


ARTICULUS Iii. 


Qui fuerint Cecilius, et Octavius, qui in hoc libro 
disputantes introducuntur. 


Cum hic liber nihil aliud, uti vidimus, contineat 
preter Caecilii et Octavii de ethnica οἱ christiana 
religione disputantium dialogum, a nobis haud du- 
bie aliquis sciscitabitur quinam illi fuerint. Sed huic 


quam ad ipsum infamiam redundare.» 

Czterum ille philosophus, videtur et Academico- 
rum, qui omnia dubia atque incerta, nihilque 
$e scire asserebant, seclam secutus. Sua enim 
vero in oratione non alias, quam hujuscemodi 
acadeinici viri partes agit, uti ab ipso non solum 
illius exordio, sed fine etiam manifestissime omni- 
bus patet. Quid vero quod ipse eadem oratione pro- 
bare nititur incertum omnino esse, nec sibi, nec u!li 
hactenus homini exploratum, utrum unus pluresve 
sint. dii, atque idcirco satius esse in re tam dubia sc- 
qui acceptas a majoribus de iisdem diis eorumque 
cultu traditiones? Sed ubi veritatis lumen ei affulsit , 
tunc protinus repudiatis, ut vidimus, erroribus pris- 


ingenue respondebimus niliil de iis certius, quam ex (c? tinis, Deum unum agnovit, crediditque, ac christia- 


hoc libro posse proferri. Cxcilius autem, qui causam 
orat ethnicorum, ibi alio nomine Natalis ab Octavio 
nuncupatur. « Nec dissimulabo, inquit, principio 
ita Natalis mei errantem, vagam, lubricam nutasse 
sententiam.... sed in Natali meo versutiam nolo, 
non credo, procul ab ejus simplicitate subtilis urba- 
nitas. » Quibus ex verbis praterea colligimus eum 
virum bonum, rectum, sincernm et simplicis verita- 
tis amicum fuisse. 

Neque dubium ulli esse potest, quin ille primum 
quidem wancipatus fuerit. gentilium religioni, quam 
boua fide, totisque ingenii viribus in hoc libro dc- 
fendere connititur. Et vero ubi intellexit se per Mi- 
nucii latus ab Octavio feriri, quia Serapidis simula- 


nam religionem professus est. 

Quidam vero ex Lampridii scriptis confici posse 
putaverunt hunc Czcilium natione Afrum, rhetorem 
professione, ac Diadumeni, qui Macriui filius er, 
fuisse praceptorem. Sed hzc opinio nulla prorsus, 
nec vero quidem simili ratione, immo nec ipso 
etiam nomine fundatur. Quibus enim Lampridii ma- 
nuseriptos codices legere licuit, hi Diadumeni ma- 
gistrum in illis omnibus, neque Caecilium, neque Cx- 
οἰ απ, sed Caelianum vocari asseverant. Quod 
vero alii quidam illum Natalem fuisse suspicantur, 
qui Severo iinperante, Christum confessus, ad Theo- 
dotianos limreticos postea defecit, hi profecto mera 
ac prorsus debili conjectura, nominis scilicet sola 


crum, more gentilium, uti. dictum est, salutaverat, p) similitudine nituntur. 


tanto dolore correptus est, ut in hxc eruperit verba : 
« jamdudum me Octavii nostri acriter angit et re- 
mordet oratio, qua in te invectus, objurgavit negli- 
gentiz, ut me dissimulanter gravius argueret inscien- 
ti. » Deniqueca fuit illius probitas et ingenuitas, isque 
animi candor , ut Octavii oratione attentissime audita, 
victum se statim ultroque confessus, pristinos ejura- 
verit errores, ac christianam fidem amplexus sit. 
Eum vero patria Cirtensem, seu Cirta, nobilissimo 
Numidi:e oppido oriundum, ex his quidam colligi 
posse putant illius verbis, quibus Frontonem Cir- 
tensem oratorem suum appellat : « Id etiam Cirten- 
sis nostri testatur oratio. » Quod quidem quia verum 


At vero itaque propius abesse creduntur, qui eum 
essc censent, qui in Africam reversus, et presbyicrt 
deinde creatus, Cyprianum Cartliaginensem eypisco- 
pum ad ipsam christianam religionem adduxit. De 
illo namque hxc Pontius Diaconus in ejusdem Cy- 
priani vita narrat ( Pont. Vita Cyprian.) : « Erat sa- 
ne illi etiam (46 nobis contubernium viri justi et lau- 
dabilis memorix Ccilii, et :elate tunc οἱ honore 
presbyteri, qui eum ad agnitionem verz divinitatis 
a seculari errore correxerat. Hunc toto lionore at- 
que omni observantia diligebat, obsequenti venera. 
tione suscipiens, non jam ut amicum anim: coz- 
qualem, sed tamquam nove vitz? parentem. » In 


985 


DISSERTATIO. 


986 


tanti aulem — beneficii memoriam Cyprianus procul A desiderium nobis reliquit. » Verumtamen quia sim- 


dubio cognomen Czcilii assumpsit. Quid enim, quie- 
so, aliud significant liec Hieronymi verba (Hiero- 
nym. de Script. Eccles. cap. 61) : « Exinde suadente 
presbytero Czcilio, a quo et cognomentum sortitus 
est, Christianus factus? » Caecilius vero vicissim 
tanto Cyprianum et amore et lionore prosecutus 
est, ut, teste adhuc Pontio, conjugem suam et libe- 
ros illi moriens commendaverit. « Demulsus ejus 
obsequiis, ait Pontius (Pont. Vit. Cypr.), in tantum di- 
lectionis immensa merito provocatus est, ut de sacculo 
excedens, accersitione jam proxima, commendaret illi 
conjugem ac liberos suos, et quem! fecerat de sectae 
cominunione participem, posimodum faceret pietatis 
haredem. » At hunc esse, de quo agimus, C:ecilium 


plici verbo discedens utitur, nobis dictu non ita faci- 
le videtur, utrum illud de Ociavii morte, vel de 
illius ab ipso et Roma discessu intelligendum sit. 
Neque tamen ignoramus hzec priori significatu a doc- 
tis quibusdam viris explicari, haud dubie quoniam 
Minucius adjecit : « Immensum sui desiderium no- 
bis reliquit. » At certe utrum de virosibi conjun- 
clissimo et amicissimo, quocum una ipsi erat mens et 
anima, quique longo terrarum intervallo jam a se se- 
paratus erat, dicere id ille non potuerit, tuum sit, 
lector erudite, judicium. 

Quoquo autem modo res se habeat, non desunt 
quidam, qui suspicantur Octavium et Caecilium 
fictos personatosque esse homincs, qui a Minucio 


inde haud inepte confirmari arbitrantur, quod ea- B nostro in hoc libro disputantes introducuntur. Sed 


dem fuerit hujus et Cypriani :etas, atque eadem, uti 
apparet, patria, in quam Cecilius post datum Christi 
nomen redierat. Huc accedit, quod plura, de quibus 
nos inferius, hujusce libri fragmenta, totidem ver- 
bis transcripsit Cyprianus. Verum etiamsi hisce 
rationum momentis huic opinioni nihil repugna- 
re probaveris ; nemini tamen umquam persuadebis, 
aliquid prorsus certi et. indubitati posse ex eis con- 
cludi. 

| Octavius vero, qui et Januarius a C:ecilio cogno- 
minuatur, vir fuit, ut ait Minucius, eximius et san- 
clus, ipsique amicissimus. Et certe tanto uterque 
in se invicem amore flagrabat, « ut crederes unam , » 
inquit idem Minucius, « mentem in duobus fuisse 


divisam. » Uterque etiam, ut annotavimus, causa- (ἃ 


rum fuerat patronus et ethnicus, et ambo simul, 
ejurato impio gentilium cultu, christianz religioni 
initiati sunt. Tunc autem Octavius Minucii fidelis- 
simus, ita enim Minucius ipse loquitur, contuberna- 
Jis erat, id est, Romx cum eo commorabatur.. lude 
postea rediit in patriam, matrimonioque ibi copula- 
tus, plures liberos suscepit. Sed ii adhuc infan- 
tibus, et dimidiata verba tentantibus relictis, Ro- 
mam negotii et visendi Minucii gratia iterum venit, 
ubi summo cum gaudio ab illo exceptus est. Pieta- 
tem vero sanctitatemque ejus satis patefaciunt men- 
tis ardor et studium, quo in gentilium superstitiones 
raptus, Ciecilium, atque etiam ipsum Minucium, ob 
adoratam ab illo, sicut vidimus, Serapidis elfigiem 
tam acriter castigavit. 
ni tempore quosdam in Africa extitisse episco- 
pos, quorum unus Natalis, alter vero Januarius 
appellatur. Sed eosdem illos csse, qui in hoc 
Minucii libro disputant, quicumque dixerint, hi 
nulla prorsus vel minima ratione fulti, pro libito 
divinabunt. 

Porro autem Minucius hujusce libri initio significa- 
re videtur Octavium ex hac vita migravisse, quan- 
do lhuuscillius cum Cacilio dialogum scriptis tra- 
didit. Quam grata etenim sibi esset illius memoria, 
quantumque intimis suis sensibus jlle inhzreret, 
ibi explicat, continuoque addit : « Nec immerito 
discedens vir eximius et sanctus, immensum sui 


isti quoque nullam omnino conjecturz sux profe- 
runt vel levissimam confirmationem. Nescii porro 
non sumus sepius a variis scriptoribus, ex quibus 
banc auctor noster dialogi formam dubio procul mu- 
tuatus est, suis in libris simulatos hujusmodi viros 
induci. Αἱ hujus fictionis aut. expressis plerumque 
verbis lectores ipsi suos admonent, aut id ex eorum 
sermone facile intelligitur. Contra vero in hoc aucto- 
ris nostri libro nibil quidquam occurrit, quo nec ve- 
ros homines disputasse, nec ea omnia, qux narran- 
tur, vera esse credamus. Ceterum quidquid ea de re 
dixeris, iutegra semper, etejusdem ponderis erunt 
Minucii contra gentilium ritus, ac pro christian: re- 
ligionis defensione argumenta. 


CAPUT 11. 


DE HUJUS LIBRI. ETATE, STYLO, TITULO, ARGUMENTO, 
DIVISIONIBUS, MANUSCRIPTIS CODICIBUS, ET EDITIONI- 
BUS, DE VARIORUM ΙΝ EUM OBSERVATIONIBUS, DE 
CORRUPTIS LOCIS, ET QUID MINUCIUS EX ALIS, ET 
ALIIS EX IPSO DELIBA VERINT. 


ARTICULUS PRIMUS. 
Qwo tempore hic liber editus fuerit. 


Quo tempore illud Czcilii et Octavii colloquium 
litteris Minucius mandaverit, in eamque, quam prz 
se fert, libri formam redegerit, res est iuter dociis- 
simos hujus :ztatis scriptores controversa. Quidam 
enim hunc librum a Minucio circa annum Christi 160 


Scinus quidem Cypria- D scriptum fuisse opinantur. Sed hi nulla alia ducun- 


tur ratione, quam quia in animum sibi induxerunt 
Frontonem Cirtensem oratorem, quem M. Aurelii im- 
peratoris magistrum dicunt, hoc in libro citari. Sed 
incertum omnino estan Fronto a Minucio laudatus 
Aurelii revera fuerit preceptor. Deinde quid prohi- 
bet, quominus Fronto, antea mortuus, ab auctore 
nostro postmodum citari potuerit? Denique llierony- 
mus in Catalogo Scriptorum Ecclesiasticorum ( Hie- 
rongm. Catalog. ὃ δῦ et 584) Tertulliano, quem Sc- 
vero ei Caracalla imperantibus regnasse, sicut et alii, 
perhibet, longe antiquiorem quam Minucio locum 
assignat. 

Quidam e contrario opinati sunt Minucium poste- 


981 


DE MINUCH OCTA VIO 


988 


riorem esse Cypriano, qui anno Christi 258 martyrio Α et Adrianus cogitasse fertur, qui templa in omnibus 


vitam finivit. Hieronymus euim, inquiunt, in sua 
adversus Jovinianum Apologia, sive ad Pammachium 
Epistola, Minucium nostrum post eumdem Cyprianum 
nominavit. Inde autem dno confici po.-se putant, 
ac primo quidem, ab ipso Minucio, ubide Christiauo- 
rum vexatione disputat, ibi excitatam a Decio Impe- 
ratore persecutionem indicari : secundo, Minucium 
hoc in libro plura ex Cypriani delibasse commen- 
lationibus. 

Verum tota hzc argumentatio in sola nititur ITie* 
ronymi Apologia. Sed ibi ille varios Scriptores ap- 
pellando , temporum non sequitur ordinem. Everso 
igitur hujus opinionis fundamento, ipsa quoque ruat 
necesse est. Neque etiam Minucius de persecutione 


civitatibus sine simulaeris jusserat fieri. » (Lamprid. 
ín Vita Alex. Sev. post med.) Christiani igitur obla- 
tam sibi Alexandro construendi ecclesias occasio- 
nem procul dubio non amiserunt. Sed cur, quxso, 
datam sibi prius ab Adriano, uti ibidem narrat Lam- 
pridius, similem occasionem amisissent ? Nutat igitur 
hiec argumentatio, nihilqué ex ea cerii omnino con- 
flci potest. 

Urgent tamen Cecilium audacter asseruisse Chri- 
stianos ex ullima f:'ce plebis fuisse homines, sum- 
misque miseriis ac paupertate ubique oppressos. At 
hoc dici non potuit, nisi paulo ante imperium Alc- 
xandri Severi, cujus palatium Christianis repletum 
erat, qui vitam procul dubio in suminis miseriis ac 


Deciana , sed alia antiquiore loqui videtur. Cyprianus W paupertate non agebant. 


ctiam sua a Minucio, potius quam Minucius ab eo 
haud dubie excerpsit. 

Quamobrem alii censent hunc Minucii nostri li- 
brum editum fuisse initio tertii Ecclesi: seculi, cum 
post data a Severo imperatore edicta, gentiles ín 
Christianos s»yviebant. Nam Hieronymus in Catalogo 
Scriptorum Ecclesiasticorum (1 dem, Catalog. Script. 
Eccles. ἢ 58 et 59), ubi ordinem temporum accura- 
tius observat, Minucium nostrum posuit proxime anté 
Caium, ut in omnibus illius Catalogi editionibus, vel 
proxime post ipsum, ut in vetustissimo codice nostro 
Sangermanensi, Longobardicis litteris ante mille an- 
nos descripto. At in omnibus hujus libri sive editis 
sive ineditis codicibus Cyprianus longe post utrumque, 


Sed hujus argumeniationis non majus profecto est 
pondus et robur. Jam enim audivimus Tertullianum 
dicentem urbes, castella, ferum, senatum, palatium 
oppleta fuisse Cliristianis, qui gentilibus nihil aliud, 
quam falsorum deorum templa reliquerant. Quis λὺ- 
tem diffitebitur hos, sieut ethnicos, non omues sortis 
infima, sed cujuslibet fuisse conditionis ? 

Quid vero, quod ipsemet Minucius noster post 
christiauz religionis professionem non minoris, quim 
antea conditionis fuit : sed insignis erat, uli supra 
a nobis observatum , causarum patrouus ? Quamvis 
atitem Cacilius ,et alii etiam, utinferius explicabinius, 
dixerint plures ex Christianis pauperes egenosque 
fuisse, non negaut tamen non paucos ex illis abun- 


videlicet post septem alios scriptores, collocatur. (; dasse magnis divitiis ac facultatibus. Quamobrem 


Nonne autem inde colligere licet Minucium et Caium 
fuisse coztaneos , et Cypriauo vetustiores? Atqui 
« Caius sub Zephyrino Romane urbis episcopo » 
inquit idem Hieronymus, « id est, sub Antonino, Se- 
veri filio, disputationem adversum Proculum, Mon- 
tani seciatorem valde insignem babuit. » Prius vero 
Eusebius semel et iterum dixerat hunc Caium vixisse 
sub Zephyrini pontificatu ( Euscb. libr. n Histor. 
Eccles. cap. 25, et lib. νι, cap. 20). At hic Romanz 
Ecclesiz ab anno 201 aut 202 profuisse perhibetur. 
Severi autem filius, sive Caracalla, cujiis Hierony- 
mus mentionem facit, post Severum patrem suum 
ab anno 211 ad annum 217 imperavit. Nonne autem 
jnde concludi potest Minucii nostri librum editum ín 


Qetavius Caecilio, Christianorum paupertatem, igno- 
hilitatem, et humilitatem exprobranti , respondet ; 
v Non de ultima statim plebe cunsistimus, si honores 
vestros et purpuras, » quando scilicet christianae 
sanctitati repuguabant, recusamus. 

Qwuid ergo, inquiet aliquis, nihilne certi de hujus 
libri :etate. definiri potest? Respondebimus Minu- 
cium liaud obscure inficiari pnblicas, cum hzc scri- 
beret, ἃ Christianis xdificatas ecclesias, aut ut ipse 
loquitur, ulla fuisse templa publica, in quae plam 
convenire potuerint. Αἱ inde non inepte colligitur 
hunc librem prius editum fuisse, quam Romanorum 
imperio potiretur Alexander Severus, cujus palatium, 
sicuti diximus, plenum erat Christianis, quorum Deo 


lucem fuisse sub Caracallze imperio, et cum ethnici f) ipse templum construere decreverat. Quo autem po- 


in Christianos adhuc grassabantur ? 

Sed objiclunt eruditi viri Cecilium exprobravisse 
Octavio nulla tunc fuisse Christianis templa, nec id 
utique ab Octavio negatüm. Atqui Origenes, in- 
quiunt, in suis, quz» Philippo regnante, hoc est, cirea 
annum 244 composuisse fertur, in Mattheum com- 
fnentariis (Origen. Tract. in Matth. cap. 28), te- 
statum nobis fecit incensas fuisse Christianorum ec- 
Clesias. Antea ergo publicis in locis exstruct fue- 
Tant, sed non longum ante tempus, ac dumtaxat 
cum Alexander Severus, cirea annum 922, Romanis 
imperabat. Nam is, teste Lainpridio, « Christo tem- 
plam facere voluit, eumque inter deos recipere, quod 


tissimum tempore liber ille divulgátus sit, non aliunde 
certius, sicuti opinamur, colligi potest quam ex ci- 
tato Hieronymi de Scriptoribus Ecclesiasticis Cata- 
lego. Quamvis enim probaretur non omnes omnino 
memoratos ab eo scriptores ibi servato ad amussim 
tempore recenseri ; plures nihilominus a Tertulliano 
ad Minuciun nostrum, et ab eodem Minucio ad Cy- 
prianum enumerantur, quam ut inde coucludi haud 
absurde non possit hunc libruma Minucio editum ess^, 
post Tertullinni et ante. Cypriani eodem de argu- 
mento  lncubrationes. ( JJieronym. Catalog. Script. 
Ecctes. & 55, pag. 1015; ἃ 58, pag. 111, er $67, 
pag. 4149). Atqui Tertulliánus Apologelicum suum, 


589 


DISSERTATIO. 


300 


de quo infra disputandum, in lucem protulit circa an- A ginibus apposita sunt. Sed hxc divisiones Stepius satis 


num 200 ; Cyprianus vero suum ad Demeirianum 
circa annum 257 scripsisse perhibetur. Medio igitur 
intra hos annos intervallo Minucius librum hunc pu- 
blici juris fecisse dicendus est. Deinde vero si ille 
revera, sicut paulo ante dicebamus, asserat nullas 
tunc fuisse publicas Christianorum ccclesias, inde ad- 
huc conficietur hunc librum in vulgus prodiisse ante 
annum 220, quo Alexander Severus ad imperium eve- 
etus est. At. hzec. porro omnia si secum  componan- 
tur, nonne probabilius dici potest. hunc librum a Mi- 
nueio editum esse circa annum Chrisii 217, quo Ca- 
racalla occisus fuit vel cum regnaret Heliogabalus, 
ac per varias Romani imperii tempestates Christiani 
ab ethnicis impune. divexarentur. Nos tamen peri- 
Hori non invidemus qui meliora suggesserit. 


ARTICULUS 1]. 


Cujus verbis, quove stylo hic liber compositus sit, quis 
ejus titulus, quis Minucii Felicis in eo scopus, el 
uirum ille Christianorum causam plene perfecteque 
peroraverit. 


Etsi Minucius Felix apertissime declaret editum a 
se fuisse hunc librum ex instituta , quemadmodum 
superius dictum est , inter Caecilium et Octaviun: di- 
sputatione; nemini tamen dubium esse debet, quin 
eum non Lam illorum, quam suis verbis composaerit. 
Quz enim ab illis pronuntiata sunt, eo difficilius po- 
tuit memoriter retinere, quod non statim, sed elapso 
quodam tempore, et post Octavii a se discessum in 


hanc, quam videmus, libri formam se redegisse te- C 


stificerur. Praeterea. idem plane est totius hujus libri 
stylus. Quis autem facile patietur sibi persuaderí 
Czcilium et Octavium, ex tempore disputantes, eo- 
dem prorsus modo esse locutos? Ad hzc vero 
idem quoque est in praefatione huic dispntationi, ab 
ipsemet Minucio praeposita, ac toto in libro mo- 
dus loquendi , eademque dicendi ratio. Sed illum a 
Miuticio confectum ii longe facilius concedent, qui 
C:rcilium et Octavium personatos hotines faisse ar- 
bitrautur. 

Ounines porro. magno plane consensu, unaque voce 
fatentur, Minucii in hoc Dialogo dicendi genus esse 
grave, argutum, elegans, politum, acre, vehemens, 
pressum, concisum, prieclaris gravibusque sententiis 


accuraüe non videntur. 1n majus autem legentium 
commodum totus liber in varia capita potest facile 
distingui. 

** Verus autem et genuinus hujus libri titulus est 
Octavius, quem illi ab ipsomet Minucio inpositum 
citati a nobis locupletissimi testes Lactantius et Hie- 
TOnymus aperlissime pronuntiant. Eum autem Mi- 
nucius ita. inscribendo, Platonem, Ciceronemque, et 
alios imitatus est, qui ejuscemodi libris, in dialogi 
formam compositis, illius nomen przfixerunt, qui 
przcipuas in eis agit partes. Talis autem in hoc libro 
Octavius repr:sentatur, dui de suo adversario, ni- 
mirum Czecilio, triumphavit, eoque tandem illum 
adegit, ut quam impugmabat christiauom religioi.em, 


B veram esse agnosceret, illamqne confestim am- 


plexaretur. 

Non alius porro Minucii teto hoc in libro scopus, 
finisque fuit, quam ut falsitatem ethnicz religionis, 
ei cliristiane veritatem demonstraret. Sed quia hxc 
demonstratio variis argumentis, diversisque modis 
fieri potest, Minucius in se dumtaxat probandum sus- 
cepit. falsus commentitiosque esse gentilium deos, 
impios omnino et absurdos illorum cultus, unum 
tantummodo esse Deum, ubique przsentem, et om- 
nibus ac singulis providentetm ; sanetes, illibatosque 
Christianorum mores et conventus, ethnicos eorum 
criminum reos esse, quorum falso accusabant Chri- 
stianos, quosque contra jus omne et [16 propter suum 
solum nomen quolibet dirissimo suppliciorum ge- 
nere excarnificabaet et trucidabant. Que quidem ab 
eo vel argumeutis, ut aiunt, ad hominem, hoc est, 
ethnicorum ipsorummet scriptorum testimonio, vel 
aliis ab ip»a naturalí ratione el. zequitate petitis, in- 
victissime probantur. 

Αἱ si res ita se habeat, qua, inquiet aliquis, ratione 
Lactantius Minucium nostrum ex his christiang re- 
ligionis defensoribus unum esse dicit, qui « defen- 
sioni ejus non suffecerunt ? » (Lactant. lib. v Divin, 
Instit. cap. 4 ). Cur etiam baud dubitanter. agseve- 
rat lioc illius opere declarari « quam idoneus verita- 
tis assertor fuisset, si se totum ad id studium con- 
tulisset ? » Nonne his verbis satis aperte siguificat 
hoc argumentum a Minucio, aut levissime, aut animi 
dumtaxat relaxandi recreaudique gratia pertracta- 


passun ubique repletum. [n eo etiam elegantes D) tum ? Minime quidem. Ea quippe disputatio tom se- 


quadam, concinnz, et ipsa sua brevitate gratissima 
descriptiones occurrunt, atque ea. in primis, cuncto- 
rum ore celebrata , qua puerorum sese testarum 
in mare jaculationibus oblectantium ludus descri- 
bitur. 

Nemo est etiam, qui non videat hunc librum duas 
distinctum esse in partes, quarum prima Czecilii pro 
etinicis, et secunda Octavii pro Christianis ovatio- 
nem comjlectitur. Verum oinnia in eo continenter, 
et ulla absque sermonis distinctione, cum in codice 
manuscripto, tum in editis scripta semper fuerant. 
In vltima siquidem tantum illius editione quedam 
Vextus in capita dividendi not seu numeri in mar- 


rio, tantoque studio ab ipso instituta est, ut illa sola 
C:ecilius se victum, atque ad gentilium errores eju- 
randos, amplexaudamque christianam religionem co« 
actum fuisse palam professus sit. Nibil itaque aliud 
sibi Lactantius voluisse videtur, nisi christanz re- 
ligionis defensionem hoc Minucii in libro totain, in- 
tegram, atque omni, qua poterat, parte perfectam et 
absulutam non exhiberi. Christianae enimvero reli- 
gionis veritas variis, uti jam menuimus el omnes 
ultro fatentur argumentis, que sola separataque suf- 
ficiunt, demonstrari potest. Minucio itaque nullus vi- 
tio umquam jure merito verterit, quod ad fundiiews 
evertendos genülium errores, ad propulsandas illg* 


ὅ91 


DE MINUCII OCTAVIO 


5992 


rum in Christianos falsissimas criminationes, ac sta- À nucii nomine inscriptum, curavit. Ileidelberga typis 


biliendam christian: religionis veritatem, ex pluribus 
argumentis ea selegerit, quibus hzc satis superque 
demonstrantur. [ἃ sane aliqui haud plane ignobiles 
christianz religionis defensores, illius veritatem de- 
monstrarunt ex adimpletis divinorum prophetarum 
oraculis, alii ex Cliristi discipulorumque ejus mira- 
culis, alii vero aliis argumentis, qux hic dinumerare 
nilil necesse est, quis t:umnen illos suo defenso: 
ris munere non rite perfunctos dicere umquam au- 
$us est ? 


ARTICULUS 1i. 


De hujus libri manuscriptis codicibus variisque edi- 
tionibus. 


Ludovici Lucii excudi. 

Tredecim tamen postea annis, nimirum anno 1585, 
nova hujus libri cum septem Arnobianis editio a 
Fulvio Ursino Rom:e adornata est, in qua ille ab 
his ita sejunctus fuit, tamquam Ursinus id fecisset 
omnium primus, nec ullus de loc Minucii libro ab 
Arnobianis sejungendo hactenus cogitasset. Sed Bal- 
duini editioneinsi viderat, bonam illius fidem ; si 
non noverat, diligentiam baud plane immerito de- 
siderabis. 

Deinceps vero a c:eteris omnibus hicliber Minucii 
noniíne editus est. Nam posthzc studio et cura 
Johannis a Wower Basilez ex Frobenii typographia 
anno 1603 prodiit. Nos autem ille aduionet se Mi- 


Unus nobisjam a longo tempore tautum superest B nuciani textus errata correxisse ex illa Fulvii Ursini 


hujus libri maunuscriptus codex, octingentis abhinc 
annis eleganti sane charactere, sed ab imperito 
librario descriptus. Aruobii autem nomine post sep- 
tem illius adversus gentes libros hoc titulo exhibetur : 
Arnobii liber V11 explicit: Incipit liber V111 feliciter, 
Summus autem Pontifex hunc codicem, Romz in 
bibliotheca Vaticana repertum, Francisco primo 
Galliarum regi cum uno prim: illius editionis 
exemplari dono dedit: jamque in regia bibliotheca 
Parisiis olim numero 1344, nunc 5975, notatus as- 
servatur. 

Falso hujus codicis titulo deceptus Faustus Sabzeus 
Drixianus , anno 4542 cum Arnobii nomine, et tam- 
quam octavum illius librum typis edi curavit. Elapso 


edilione, atque ex alio. quodam libro, cujus mar- 
gini variantes lectiones ex manuscripto regio, atque 
aliis ex libris Petrus Daniel collegerat. 

liamburgi vero semel et iterum annis 1610 et 
1612 idem ille Minucii nostri liber ab Gebbarto 
Eluenhorstio cum septem  Arnobii libris publica- 
tus fuit. 

Simili quoque modo alia illius editio Parisiis anno 
1615 a Desiderio Heraldo, sed ullis absque in Oc- 
(αν πὶ observationibus, uti mox dicetur, adornata, 
in publicam lucem emissa est. 

Aliam hujus libri editionem, ab Oxoniensium 
typographorum officina profectam, sed abaliis parum 
discrepautem nobis indicat Ouzelius. 


inde triennio , loe est, anno 1545, Sigismuudus C Postea vero Nicolaus ltigaltius illum ad codicis 


. Gelenius novam hujus libri, eodem titulo et no- 
mine, Basilez typis Frobenii editionem juris fecit 
publici. 

Eodem postea errore ducti sunt, ii a quibus hic 
liber eodem modo iterum in Germania excusus, et 
divulgatus est. 

Sic igitur hic liber, Arnobio przpostere ascriptus, 
tamdiu nemine auimadvertente, variis in mundi 
partibus, Italia, Gallio, Germania volutabatur. Oinnes 
quoque alios etiam doctiores homines hic error 
adeo invaserat, ut Erasmus ipse, in legendis sanc- 
torum Ecclesie Pairum libris exercitatus, verum 
Minucii Octavium non amplius exstare asseruerit. 
Scd si attentiori ille animo et hunc auctoris nostri , 
atque alios Arnobii libros legisset , non minus ipsi, 
quam olim Nepotiano, nt Hieronymus testatur (Hie- 
ronym. epist. 55, ad Heliod. p. 971), facile prom- 
fumque fuisset, diversam plane utriusque discer- 
nere dicendi rationem. Et vero. quid Erasmo exte- 
risque omnibus facilius, quam hunc librum volvendo, 
confe-tim deprehendere Arnobii libros non in dia- 
logi formam, sicut hic Minucii Octavius, styloque 
longe diverso esse compositos. 

At optime quidem id intellexit Franciscus Bal- 
Quinus, atque hac ipsa de causa, Lactaniii, Hie- 
ryonymique,, quos supra citavimus, auctoritate fretus, 
Octavium hunc genuino suo parenti Minucio Felici 
Festituit. Quamobrem anuo 1560 illum, ipso Mi. 


Regii fidem denuo castigatum, variisque in locis, 


ut ipse ait, correctum οἱ emendatum  Lutctiz 
Parisiorum apud viduam Mathurini Dupuis protulit 
in vulgus. Ei certe in. hoc regio codice manuscripto 
deprehendimus Rigaltii notas, quibus Minucii verba 
separavit correxitque, ac varias interpunctiones, 
quibus commata el phrases credidit esse distin- 
guenda. Ex hac autem editione idem liber Ams- 
telodaimi anno 1645, et inter Cypriani Opera anno 
1666 postmodum excusus est. Verum cditio a Ri- 
gallio adornata plurium vituperationem effugere 
non potuit. 

Quamvis enim Jacobus Ouzelius non minimis 
illam extollat laudibus; aliam tamen, uti putabat, 


D meliorem ipse adhuc adolescens anno 1652 Lug- 


duni Batavorum apud Johannem e Maire pro- 
mulgavit. Nam in illius prefatione monitum lec- 
torem facit se auctoris verba, ab aliis ex regio co- 
dice recte emendata, retinuisse, alias vulgataun 
pratulisse lectionem. Conjecturas vero suas, easque, 
ut ipse ait, certissimas semel tantum aut bis Mi- 
nuciano inseruit textui, coteras suis commisit 
animadversionibus. Denique plurima in prava ver- 
borum interpunctione ac distinctione se iminulasse 
testificatur. 

Ea autem O'zelii editio recusa est in officinà 
Hackiana Lugduni Batavorum anno 1672; sed quo 
auctore, cujusve studio eL labore, penitus taceiur, 


990 


DISSERT ATIO. 


994 


Brevi etenim tantum monito declarant typographi, À ab. earum tamen. animadversionum scriptoribus in- 


se dubios anxiosque livsisse, cujus potissimum 
scriptoris opera novis typis cuderint, d»ctorum 
tandem virorum consilio hunc edidisse Minucii 
Felicis Octavium, omnibus, uti aiunt, numeris suis 
absolutum, ac quibuslibet variorum, que hacte- 
nus prodierant, notis et animadversionibus illus- 
tratuimn. 

At Gronovio, sicuti paulo post dicetur, longe 
aliter visum. est. Nullam enimvero esse putat, hac 
ipsa propter easdem Ouzelii notas pejorem minus- 
que probandam. Porro autem tametsi illa. elegan- 
tioribus, quam czterz: omnes, typis excusa vi- 
deatur, plura nihilominus ac potissimum in obser- 
vationibus et notis, ubi auctorum libri citantur, 
typographorum errata depreliendimus. Quod qui- 
dem idcirco monendum esse duximus, ne quis in 
posterum, iis non satis diligenter examinatis, in 
errorem inducatur. 

Aliam pr:eterea hujusce Minuciani libri editio- 
nem Christophorus Cellarius in chri-tianz juven- 
tutis gratiam curavit, flallze anno 1699, perfici. Hec 
enim illius, utinam et omnium, fuit sententia , 
optimos latinitatis auctores, Ciceronem, aliosque, 
qui nihil uisi pudicum et honestum exhibent, ab adoles- 
centibus christianis legendos sane, sed iis conjun- 
gendos clristianx Ecclesi: antiquissimos et purio- 
ris laünitatis scriptores. Persuasum siquidem ille 
nec inmerito habuit, hac lectione adolescentes posse 
latini sermonis nitore οἱ elegantia, ac fidei nostrz 
documentis, morum sanctiiate, ac historia ec- 
clesiastica simul imbui et informari. 

Deuique hic liber auno 1709 Lugduni Batavo- 
rum « ex recensione Jacobi Gronovii » typis man- 
datus est. Quibus autem rationibus ad eum rursus 
publicandum adductus fuerit, sic ille ab ipso prz- 
fationis sux exordio explicat: « Repetenda erat 
jin hac urbe editio M. Minucii Felicis, cum vario 
sermone ad librariorum notitiam venit mea frequens 
hujus libelli commendatio, et olim ac semper 
lectio, ut fleri nequiret, quin iretur ad me. » Mul- 
tis itaque nominibus ei procul dubio obstricta est 
literatoerum respublica, quod suam hisce librariis, 
seu potius typographis, non. negaverit operunr, Sine 
ea enimvero actum erat de nova Octavii editione, 
aut minus doctis manibus inquiuata potius, quam 
repurgata prodiisset. 

Omnes vero vituperat superiores hujus libri edi- 
tiones, nullamque esse asserit, in qua plura uon 
desiderentur. At illas in primis infamare conatur, 
que annis 1645, 1652, et 1072, a Rigaltio et 
Ouzelio concinnata». sunt. Nihil tamen aliud repre- 
hendit, nisi quod vulgatze in iis aunolationes « sint 
niuis, inquit, copiosa et loquaces, aut nimis pauca. » 
Longioribus quippe non solum obscuratur et eva- 
nescit tota Minuciani sermonis venustas, sed ejus 
etiam textus, in illis mersus, magno sine L:edio vix 
a quoquam perlegi potest. Plura insuper loca su- 
peresse pulat quie tome:si correctione. indigeant, 

PATROL. III. 


tacta omnino, ac przterinissa fuerunt. 

At certe non alio Gronovius aaimo harum alia- 
rumque editionum vitia exaggerare videtur, nisi ut 
unicuique persuadeat suam ceteris aliis esse praos- 
tantiorem, omnibusque numeris absolutam. Verum- 
tamen quia in Miuucii nostri textu niendis adhuc 
pluribus foedata, aut obscuriora esse censet, liec 
nullius manuscripti codicis auctoritate, sed suis 
tantunimodo, vel aliorum conjecturis enucleare, vel 
quod rarius est, emendare connititur. Quanti porro 
ho conjectur.e. sint momenti, infra suo loco osten- 
demus. palamque mox faciemus illum suis in notis 
in eadem incidisse vitia, qu: inu aliis tanta con- 
fidentia redarguere ausus cst. 


B  Observandum adhuc est quasdam ex hactenus 


C 


D 


recensitis hujusce Minuciani libri editionibus non 
semel, sed secundo, tertio, atque etiam amplius 
typis excusas fuisse. Sed quia nihil eis novi accessit, 
illas hic annumerare et recensere parum utile, aut 
potius plane supervacuum nobis videtur. 


ARTICULUS IV. 


De variorum in hunc librum notis οἱ animadver - 
sionibus. 


Ex iis omnibus, quorum opera hunc librum typis 
editum diximus, pauci sunt, qui multas in. eum 
notas et observationes non publicaverint. Quz ita- 
que, qualesve ac cujus generis sint, jam ἃ nobis 
explicandum est. Primo quidem Joannes Meursius 
nonnullas in hunc Octavium protulit, quas in quo- 
dam opusculo, Hypocriticus Minucianus, sive Criti- 
cus subsecivus, inscripto, excusas habemus. In iis 
autem nonnulla auctoris nostri, quae corrupta ipsi 
videbantur, loca conjecturis suis corrigere, sed 
Sape sspius minus feliciter et apposite conatus 
est. Alia vero quxdam pauca aliorum scriptorum 
verbis explicat et interpretatur. 

Frauciscu* autem Balduinus in suis in hunc librum 
Prolegomenis, postquam illum Minucio Felici vin- 
dicavit, quedam de ejus etate, familia, patria, 
professione, causidicis, Romanoque foro prxefatur. 
Tun deiude disserit de hujus libri stylo, argumento, 
varia Cecilii Octaviique disputandi ratione, ac plura 
hujus disputationis capita. breviter exponit. Ea au- 
tein ex. aliis quibusdam scriptoribus, ac potissimum 
ex christiane religionis defensoribus, Justino mar- 
tyre, Atlienagora, Theophilo Antiocheno, Clemente 
Alexandrino, Arnobio, Lactantio, Anibrosio, Augus- 
tino confirmat; sed nullibi fere indicat quibus in 
libris, vel qua librorum in parte hzc qua citavit 
loca reperiantur. Denique ad praefationis calcem 
Christianos ad venerandz cohortatur antiquitaus 
ecclesiastice studium. 

Wowerus vero jn suis notis brevitati satis con- 
suluit. His autem vel textus menda corngere ni- 
tur, vel Minucii Felici» verba ac dicta quibus- 
dam aliorum scriptorum Lestimoniis explicare aut 


13 


$95 


DE MINUCII OCTAVIO 


596 


confirmare. Verum majorem in iis citaudis jure A illo omníno prxetermissa , quxe non minus, quam cz- 


certe merito diligentiam ab ipso requiras. Nam 
alicubi appellat tautum scriptoris nomen, sed | illius 
librum, vel libri locum, ubi citata ab ille verba 
occurrant, indicare non curat. Quod quidem ab eo 
in primis facitatum animadvertimus, ubi ad Ter- 
tulliani libros atque in primis illius Apologeticum 
nos mittit, Aliquando eliam vagatur extra propo- 
situm. Exemplo sit. illelocus, ubi Octavius à Cxecilio 
« pistorum przcipuus, » non sine convicio appel- 
latur. Ibi enim Wowerus multa, qu» ad auc- 
toris propositum nihil penitus faciunt, perperam 
congessit. 

Elmenhorstii antem notte Wowerianis prolixiores 
sunt, atque in iis multo accuratius quam Wo- 


tera , explanatione aliqua egere videantur. Postremo 
quilibet ex postea dicendis agnoscere poterit, quam 
levibus sape conjecturis textum Minucii emendare 
voluerit. 

Quamvis longissim:e profecto &int Ouzelii in hunc 
librum animadversiones , eas tamen a se «juvenilibus 
annis , » ac « currente ΓΟ » compositas fatetur. Ad 
᾿ς vero declarat in iis se ab aliorum tametsi doctis- 
simorum virorum sententia nonnuinquam, sed citra 
contumeliam , discessisse. Verum eas prolixiores 
esse nemo sane negaverit. Saepe enim a proposito 
auctoris textu prorsus digreditur , et plura , qua ad 
illum nihil penitus faciunt, ad nauseam usque con- 
gerit. Visne quzdam harumce digressionum tibi pro- 


werus annotat auctorum 8 se citatorum loca. Frus- B ferri exempla? Vide, quaso, quantum a proposito 


tra tamen. quidquam in tam longis observationibus 
quzres, quod ad Minuciaui textus integritatem aut 
emendationem pertineat ; nam in illis eo tantum 
colineat, ut plura qux ab auctore dicta sunt, 
aliorum testimoniis asserantur , οἱ stabiliantur. De- 
mum nos aliquando ad suas mittit. in Arnobii, aut 
Woweri in hunc Minucii nostri librum animadver- 
siones. Omnes porro illas Elmenhorstii notas Gro- 
novius solito more suo contemnit, verumque illud 
esse asseverat, quod de iis a Scaligero antea fuerat 
pronuntiatum (Scaliger. Epist. 260 εἰ 261). 

Qua vero ab Heraldo profectz sunt, in plerisque 
illis de emendato, manuscripti regii auctoritate, 
auctoris nostri textu, vel de eo conjecturis suis 


corrigendo disputat. In aliis vero nos ille vel ad αὶ 


suas remittit notas in Arnobii libros, vel Tertulliani 
Apologeticum, cujus tamen vix ulla ullibi citat ca- 
pita. In cxteris tandem notis sententias Minucii ex 
aliis scriptoribus confirmare conatur. Sed ille pri- 
mam hujus libri partem, nimirum Caecilii sermonem, 
et illius in Christianos calumnias magis spectant. Pau- 
cissimzx autem ejusmodi sunt in Octavii responsio- 
nem, et in rejectos atque exagitatos ab illo impios 
ethnicorum ritus. 

Quibusdam autem observationes Rigaltii in hunc 
librum eruditze nec parum curiosz videntur. Ut enim 
alios omittamus, Ouzelius in sua ad eum libruin 
prefatione fatetur multa in eis przeclara inveniri , et 
plus czeteris omnibus ab illo restitutam Octario sani- 
tatem. Rigaltium tamen propterea arguit, quod eon- 
jecturis suis nimium indulgeat, easque Minucii ver- 
bis intermiscendo, illum ea loquentem faciat, quie 
in mentem ipsi non venerant. Gronovio autem si cre- 
das, hec Minucii Felicis disputatio merebatur, « ut 
procederet reverentiüs , el arius expoJita ac meliore 
in lumine posita, » quam in illa Rigaltii editione. 

At certe quisquis hujus observationes legerit, is 
manifesto comperiet , in illis emendati textus ratio- 
nem aliquando afferri , aliqua obseuriora verba ex- 
planari , ac plura Minucii loca aliorum auctorum fir- 
mari auctoritate. Non minus tamen clare perspiciet 
horum s:pe nec libros, nec librorum capito, sed 
golutu nomen citari. Multa quoque deprehendet ab 


aliena sint , que ad Minucii de lapidibus effigi»siis et 
unciis sermonem explicandum retulit, de idolis in 
Meccano Turcarum templo constitutis ? Quid vero ad 
Minucii propositum conducit longior Ouzelii disqui- 
sitio de opera a Romanis in delubris dedicandis , vel 


&b aliis quibusdam in observandis auguriis data, ac 


de primo auguriorum inventore, et de delubri ety- 
mologia? Ut quid etiam ille, oblata sibi de deorum 
tantum natalibus dicendi occasione , ad explauandos 


bominum .tam principum , quam privatorum., alque 


eiiam urbium natales dies, variosque eorum cele- 
brandorum ritus , perquam longissime excurrit? Nec 
minores sunt illius digressiones de Mercurii nomine 
οι officiis, ubi ἃ Minucio simpliciter dicitur pedibus 
alatis depictus: de sternutatione, ubi Socratis dize- 
monium commemoratur; atque ut alia bene multa 


pretermittamus, de cane aliisque animalibus qux 


AEgyptii colebant , quorum Minucius nullam fecerat 
mentionem. Sed hzc fortasse quibusdam videbuntur 
facilius condonanda adolescenti , qui cum vanam eru- 
ditionem suam ostentare vellet, observationes suas, 
« prelo, » ut ipse aiL, « currente » editas, non potuit 
facere breviores. Sed nullam tamen Gronovius ei ve- 
niam dare potuit. Nam illum appellat virum ferum et 
ferreum , ac commentatorem impium , qui falso ven- 
ditat animadversiones sibi fuisse « przlo.eurrente » 
patas. Scelestum eniinvero, inquit ille, suut recep- 
taculum, quo sua condidit furta, qux diris potius 
debebantur, nisi aliqua ex sui ipsiusmel Gronovii 


D patre, Boxhornio, Vossio et Elia Schevio accepisset. 


Sed quis non fatebitur graviorem , et viri magis feri 
ac ferrei, quam xqui judicis hane ezse censuram. 
Cellarius vero tria iu $uis uotis se prastilisse si- 
gnificat. Primo redditam textus a se emendati ratio- 
nem. Secundo historias et fabulas, si qux» obecurio- 
res sunt, illustrari, ac tandem latina Miuucii verba, 
si quando minus usitata δὶ diflieiliora occurrant, 
clarius enucleari. Αἱ in his animadversionibus , aut 
plura ab aliis dicta repetit, aut multa tacita relin- 
quit , qu:e nihil c:eteris minus expositioue indigebant. 
Pratterea Jacobus Gronovius hanc omuium , de qui- 
bus hactenus egimus, notarum animadversionunique 
collectionem nihil aliud esse asserit , nisi indigestam 


907 


DISSERTATIO. 


398 


molem , colluviem infinitam , atque insanas a Minucii À Gronovio, id animo percepisset? Denique Janum 


textu digressiones. Αἱ certe quamvis fateatur absurda 
ila et inutili animadversionum luxurie eumdem Mi- 
nucii textum omnino pr:epostere obrui ac submergi , 
plura tamen in eis omissa fuisse deplorat, quibus 
Salimasius, Brummerus, Ernestius, ac potissimum 
Johannes Priczus alienis in locis, obscura quxdam 
auctoris nosui loca emendare aut enucleare tenta- 
verunt, 

Quamobrem is ipse Gronovius, in sua hujus libri 
omnium ultima editione, superioribus ilis observa- 
tionibus , si quasdam Ouzelii exceperis , has Salmasii 
aliorumque , et suas adjecit. Verum in easdem, quas 
in aliis tanta confidentia condemnat, aberrationes im- 
prudenter omnino dilabitur. Longioribus etenim ipsius 


aliorumque, quas transcripsit, annotationibus, textus B 


Minucii longe magis quam in superioribus editio- 
nibus plane mergitur. Plures siquidem videre est pa- 
ginas, in quibus nullum exstat Minucii verbum ; in aliis 
vero una tantum , aut du:e vel tres, in cxteris paucis- 
sim.e ipsius textus linez. Quis igitur diffitebitur ipsum 
Ouzelium , cujus notas Gronovius tanto despicatui du- 
cendas arbitratur, longe fuisse prudeutiorem , qui sua 
in editione totum integrumque Minucii textum reprae- 
gentat, omnesque suas animadversiones ad illius cal- 
cem rejecit ? 

Quanti autem momenti, et quanto czleris praes- 
tantiores sint ejusdein Gronovii notz, si scire aveas, 
id tibi quibusdam exemplis patefaciendum est. Pri- 
mum itaque annotat his Minucii verbis: « In przeterita 
redire , » efficacissimam exhiberi verz? jucunditatis , 
praeteritis gaudiis percepte , descriptionem. Quod 
quidem ille Tullii et Vespasiani exemplis, nihil ma- 
gis, quam alia innumera, ad propositum facientibus , 
probare conatur. Tunc continuo sic prosequitur: 
« Certe quod hic oculi, in aliis potest efficere cogi- 
tatio ; immo ne vivam, si nonlizc felicitas me per an- 
nos meos comitetur; ut et domestica me felicitas 
consoletur, et Cantabrigie vivam cum Jo. Pearso- 
nio, Lutetiz: cum Henr. Valesio, Florenti» cum Ánt. 
Magliabequio , viris ab ommi doctrine laude beatis- 
simis in zternum. » Pape, quam przclara, quam 
erudita, quam necessaria erat hzc observatio! Quis 
umquam, ea przetermissa, Minucium clare omnino et 
perspicue loquentem audire potuisset ? 


C 


Brouxhusium, qui ante vocem « liorarum » scribi 
voluit « paucarum , » acriter castigat, additque se ab 
illo omni mendaciorum calumniarumque genere ve- 
xalum. Siccine ergo ei potius, quam aliis, fas fuit 
notis longioribus non solum digredi ab auctoris sui 
proposito , sed privatas quoque injurias ulcisci ? 

Sed agedum, quis in hujus libri editionibus ani- 
madversionem aliquam protulit ea longiorem, qua 
ab illo sciipta est in hxc pauca Minncii de Dianz 
simulacro verba: « Mammis multis, et verubus ex- 
structa ? Sex enim illius libri et amplius hz:ec nota pa- 
ginas implet, et integra ibi Holstenii Epistola, haud 
semel edita, transcribitur. Nonne poterat eam, si 
necesse esset, aut in libri calcem amandare , aut ex 
illa quemadmodum ex Woweri , Elmenhorstii , alio- 
rumque observationibus, quxdam delibare , qu: ad 
auctoris nostri explicationem magis conducebant. 

Verum et nos ipsi longiores utique essemus, si 
alias Gronovii his similes notas singillatin recensere 
vellemus, atque illas in primis, quibus recentioris 
cujusdam scriptoris testimonia gallico idiomate scri- 
pta interserit, atque Ouzelii furia et compilationes 
passim ubique indicat. Quasi vero, his praetermissis, 
textus Minucii intelligi non potuerit? 

Neque tamen ii sumus, qui aliorum omnium , sicuti 
Gronovius, notas et animadversiones adspernemur, 
aul prorsus explodendas esse censeamus. Fatendum 
enim est variam in eis cum ipsiusmet Gronovii , tum 
aliorum eruditionem identidem depreleudi, iisque 
explicari nonnullos Minucii obscuriores loquendi imo- 
dos, ac verba quzedam a librario foede corrupta. Sed 
alia adhuc supersunt, quie medicam manum postu- 
lant, et qux explicatione egere nemo sane negaverit. 
Nova ergo hujus libri editio czetcris magis accurata 
et perfecta, ab aliquo erudito sinceroque veritatis 
amatore, nec partibus suis nimium studenti , ador- 
vari procul dubio potest. 


ARTICULUS V. 


De corruptis aut corruptionis suspectis quibusdam 
hujus libri locis. 


Cum unus tantum nobis supersit hujus libri manu- 
scriptus codex regius, non mirum sane, si in au- 


Ubi vero σπου dixit « nebulas semper adole- D ctoris textu varia occurrant imperiti et lane nescien- 


scere, » ibi plura de graecis nomiuibus evrpil» et νέρος 
ideo congerit, non ut auctoris sui textum explicet , 
scd ut Priceum, et Gallicum hujus libri interpretem 
y :darguat. 

Sed longius adliuc postea evagatur, ubi Cocilius 
Christianis objecit nullum ex inferis vel Protesilai 
sorte remeasse, « horarum saltem permisso com- 
meatu. » Primum enim nos ille admonet nihil hac 
latina enuntiatione esse aut venustius , aut quod ipsi 
magis placuerit. Deinde vero fuse lateque probat , 
hoc solo et eleganti genitivo « horarum » significari 
exiguam temporis partem , quxe non ultra unum diem 
processerit. Quis umquam , amabo te, nisi monente 


His librarii errata, quie tot seliolioruin notarumque 
editores vel intacta przteriere, vel conjecturis aut 
parum certis aut falsis emendare conati sunt. De his 
itaque locis corruptis aut corruptionis suspectis, pra- 
ter ea, qus iuferius, ubi occasio opportunior se de- 
derit , dicentur, hic aliquid promendum, et medica, 
si fleri possit, manus eis adhibenda. 

Primum igitur suspicabatur Meursius, in hoc 
Octavii loco, ubi Minucius dixit: « Cum diluculo ad 
mare inambulando, etc. » Cscilii aliorum comitis 
nomen omissum. Sed perperam. Nam mox eum Mi- 
nucius nomine Suo appellat ; et paulo post Octavius 
illum vocat « hominem domi forisque » Minucii « la- 


399 


DE MINUCII OCTA VIO 


400 


teri inhzrentem. » At inde satis liquet priori loco A subaudiri debent hxc duo verba, « sua materia, » at- 


facile Cxecilii uomen ab omuibus posse suppleri. 

Obxservavit Rigaltius Minucium , de fluctibus maris 
dissereutem , dixisse : « Crispis torosisque ibidem er- 
roribus delectati. » Verum in mauuscripto codice re- 
gio prima prioris nominis crispis littera C , correcta 
fuit, et alia que hanc prrecedebat , delela videtur, 
quemadmodum et illa qua in voce torosis media erat. 
Quamobrem quidam ibi legendum putarunt tortitosis; 
alii bene a librario correctum torosis. Qu:e quidein 
lectio probatur Rigaltio. Nam venarum , inquit, toros 
medici dixere, et jubarum toros poete. Sed magis 
ad Minucii propositum citare poterat hunc Virgilii 
versum : 


Riparumque toros, et prata recentia rivis 
Incolimus. . 
(Virgil. 1. VI AEneid. v. 074.) 


Postea vero in codice regio legimus : « Facilius in con- 
tubernalibus disputare, quam conserere sapientium 
modo in istis, etc. » Quz quidem depravata pluribus 
apparent. Quamobrem aliqui opinati sunt legendum, 
« quam conserere sapienti manum : » alii vero « quam 
conserere sapientium modo, » id est, sicut sapientes 
inter se colloqui et disputare solent. Αἱ quia hoc ver- 
buin « conserere, » solum, ac sine addito aliquo no- 
mine, puta manum, pugnam , bellum, aut quid si- 
mile. vix unquam a bonis scriptoribus adhibetur , 
nihil procul dubio certi, sine alterius manuscripti 
codicis auxilio definiri potest. 

Paulo post Ci:ecilius a Minucio petit, ut in sua cum 


que ex his suppleri , qux illa sic antecedunt : « Coelum 
licet suspenderit sua materia , licet terram fundaverit 
pondere: » id est, coelum materia sua suspenderit , 
et terram sua quoque materia , 4115 crassa et ponde- 
rosa est, pondere fundaverit. 

Corruptissimus vero est hic locus, in manuscripto 
regio codice ita descriptus: « At etiam xpiani quant& 
nrà& , qux portenta confingunt ? » Quid enim hzec verba 
significent , dictu difficillimum. Rigaltius autem ea sic 
reddidit: « At etiam Christiani qua in tam nostra, qua 
portenta confingunt? » eaque ab ipso sic explicantur: 
« Christiani qua sunt in urbes Italie, in populi Ro- 
maui provincias, iu tam nostra diffusi , qux portenta 
confingunt? » Verum hanc lectionem et covjecturam 


B uemo secutus est. Quamobrem alii omnes emendari 


voluerunt : « Que nam monstra, qux portenta confiu- 
guut?» Et hxc quidem superioribus et subsequen- 
tibus magis conveniunt verbis. Sed quid definire au- 
deas, ubi unicus est manuscriptus codex , isque plane 
corruptus , nisi alium meliorem inveneris? 

Ubi vero Minucius ex creaturis Deutn creatorem 
existere ostendit, ibi dixit: « Hlyberna olivitas neces- 
saria. » Scd quorsum hxc ad Minucii institutum , in- 
quit Rigaltius? Plerisque enim in regionibus olivze 
non proveniunt. Melius, pergit ille, scribi debuit 
c hyberna uligo,» qua humus hyeie, velut olivo per- 
fusa , quiescit. At satis ille non animadvertit quod 
apud Coluinellam legimus: « Media est olivitas ple- 
rumque initium mensis Decembris; nam et ante hoc 


Octavio disputatione libram teneat aequissiml judicis. (Σ tempus acerbum oleum conficitur ( Colum. lib. xu, 


« Àc mihi quasi ignarus, » ita eum alloquitur : « partis 
utriusque considas. » Verum Quzelius contra codicis 
regii (idem ibi, sicut in Oxoniensi editione, corri- 
gendum censet : « Mihi.... counfidas ; » quandoquidem 
grammaticis dictu inusitatum est: « Judex mihi con- 
fidas. » At nonne apud Virgilium szpe legitur arvis , 
mensis, transtris considere? Cur ergo fas Minucio 
non fuit scribere: « Judex nihi considas; » cum a 
Cicerone etiam aliisque politissimis scriptoribus di- 
ctum fuerit, « Mihi assidet , Jovi assidet. » 

Quod insuper in manuscripto codice scriptum est : 
« Qux supra nos, coelo suspensa, sublata sunt , » er- 
roris suspectum quibusdam videtur. Pro sublata igitur 
restituendum putant sublimata ; quod quidem ut con- 


cap. 50. init. pag. 481).» Quamvis autem id aliquibus 
tantum in regionibus contingat, hzc nihilominus Co- 
lumel!: verba ad auctoris nostri probaudam lectio- 
nem plane suf(iciebant. Si enim olivitas est mense 
Decembri , nonue hyberna dici potuit? Ad hiec vero 
Cicero ex vitibus et olivetis, qux» non in omnibus 
terrx: parlibus crescunt , eodem plane , quo Minucius 
modo argumentatur (Cic. lib. 1 de Nat. Deor. pag. 
258, lin. 16 ).» A1 Gronovius ariolatur ab eodem Mi- 
nucio scriptum fuisse Iyberni , id est hyewis olivitas ; 
sed futili prorsus vanaque, ac contra manuscripti 
codicis lidem conjectura. 

Post liec in editis legimus bzec Octavii verba: «Aves 
sine patrimonio vivunt , et in diem pecua pascuntur.? 


firmet Rigaltius , citat hec libri cujusdam , prepos- D At in codice regio scriptum est « pascua pascuntur.» 


tere Ambrosio adscripti, verba, « Qu.liter esset hoc 
collum omne, quod cernimus, ardua sublimilate sus- 
pensum ( Lib. de Salomone append.).» Sed potiori jure 
pro manusciipti regii lectione possumus verum lau- 
dare Ciceronem, qui coutra Rullum pro lege Agraria 
dixit: « Romam in montibus positam et convallibus 
coenaculis sublatam atque su-pensam ( Cicer. Orat. 9, 
pro lege Agrar. pag. 509 ).i 

]n nonnullis editionibus h»c verba legere est: 
« Licet terram fundaverint. pondera. » In aliis vero: 
« Licet terram fundaverit pondus. » Sed meris con- 
jecturis immutari non debuit haec codicis manuscripti 
lectio: « Licet terram fundaverit pondere, » Nam ibi 


Quie certe auctoris lectio non debuit tanta facilitate 
immutari. Pascua enim sunt loca, in quibus pecudes 
pascuutur. Cur ergo ab Octavio dici non potuit, 
« pascua pascuntur, » quemadmodum ἃ Virgilio : 


Pascuntur vero sylvas et summa Lycsi. 
(Virgil. lib. uw Georg. v. 514. ) 


Tam obscuras adliuc quam depravatus est hic lo- 
cus, quem manuscriptus codex sic exhibet: « lu hoc 
adeo quidam imperiis ac dominationibus eriguntur, 
ut ingenium eorum perdit:e mentis licentix potestatis 
libere nundinentur. » Hzc autem cum ullum vix sen- 
δ: liabere viderentur, sic in editis emendata sunt : 
*In hoc adeo quidam imperiis ac dominationibus 


401 


DISSERTATIO. 


402 


criguntur, ut ingenium eorum perdite mentes licen- À tetur; ea tantum qux ad illam faciebant, cxteris 


tia ptestairis libere nundinentur. » Rigaltius autem, 
« perdite. mentes,» idem siguificare censet, atque 
calumniatores, adulatores , et hujusmodi alias generis 
humani pestes. Nec plura quidem ille ibi observat. 
Minucii porro verba, sic correcta , hunc efficiunt sen- 
sum : Adulatores , vel calumniatores ingenium prin- 
cipum et regum, licentia potestatis, quam in eos 
habent , libere nundinautur. Alii vero legendum nal- 
lent: « Ut ingenium eorum perdit: mentis licentiam 
potestatis libere nundinetur: » id est, ideo evehun- 
tur, ut ingenium perdite eorum mentis nundinetur 
potestatis libere licentiam. Gronovius tandem, re- 
tentis vocihus « licentia , et liberze potestatis , » totum 
hunc locum sic explicat: Dominationes et imperia 
nundinantur eorum ingenium perditx: mentis , licen- 
tia libera: potestatis. Sed quis asseverare audeat 
tanta perspicuitate et elegantia nbique loquentem 
Minucium, in tantam prolapsum esse sermonis ob- 
scuritatem? Satius igitur est ad hunc locum sanan- 
dum melioris not: codicis opem expectare, quam 
vanis levibusque indulgere conjecturis. 

Tum deinde continenter Octavius : « Absque totitia 
Dei, inquit, quae potest esse solida felicitas, cum 
mors sit somnio similis? Antequam teneatur , elabi- 
tur. » Suspicantur quidam ibi vocem, mors, esse su- 
pervacaneam. Alii pro ea nomen res substitui volunt. 
Αἱ prudenter nibil in textu mutatum. Satis enim pla- 
nus ac perspicuus est hic auctoris nostri sensus: 
Absque Dei notitia non potest esse solida felicitas , 


sed fluxa tantum et vana; quandoquidem hzc feli- C 


cila$ mors est, quam somnio, sive somno similem 
apud Xenophontem Cyrus dicebat: ἐγγύτερον μὲν τὼ 
ἀνθρωπίνῳ θανάτῳ οὖδὲν ἐστιν ὕπνου ( Xenoph. lib. vm 
de Expedit. Cyr. pag. 2351 ). 

Suspectus tandem quibusdam fortassis erit unus 
ex his duobus locis, quorum prior libri initio sic ha- 
betur: « ltaque cum diluculo inambulando littore 
pergeremus , etc.» Quibus verbis Minucius significat, 
se summo mane cum duobus suciis suis ad mare inain- 
bulando perrexisse, ac post non longam deambula- 
tionem , omnes ad disputandum iin eodem consedisse 
loco. Alter vero locus, qui huic repugnare videtur, 
in libri fine sic habetur: « Etiam nunc tamen aliqua 
consubsidunt . . . .. de quibus crastino; quod jam sol 
occasui declivis est. » Numquid enim, inquiet aliquis, 
Caecilii Octaviique ambulatio, ac disputatio, qux hoc 
parvo Minucii libro continetur, per totam duraverunt 
diem? Nuinquid prater lianc disputationem , et haud 
longam deauibulationem, nihil aliud Minucius cum 
&ociis egit, omnesque pariter totam diem aut ambu- 
lantes, aut disputantes, atque impransi et jejuni 
transegere? Delenda itaque, forsitan, ultima loci 
hujus posterioris verba , vel in priore, vox diluculo. 

Sed hoc dicendi genus ad juris, ut aiunt, apices 
non prorsus accipieudum est. Minucius siquidem non 
omnia scripto tradidit, qux» co dic ab ipso sociisque 
$uis acla suut. Et vero, cum ille hanc disputationem 
alio, quai babita est, tenipore $c conscripsisse [68- 


prietermissis, putavit esse narranda. Denique Ter. 
tullianus simili Christianum inter et proselytum Ju- 
dirum disputatione totum. diem ad vesperam usque 
insumptum fuisse his primis libri sui adversus Ju- 
d:eos verbis aperte declarat : « Proxime accidit, dis- 
putatio habita est Christiauo et proselyto Judzo. AI- 
ternis vicibus contentioso fune uterque diem in ves- 
peram traxerunt. ( Tertull. lib. advers. Judeos, cap. 
2 ). » Nemo tamen inde zut contra hujus textus sin- 
ceritatem, aut contra dispulationis veritatem argu. 
mentari umquam ausus est. Si qux porro alia siut 
depravata Minucii verba, aut corruptionis suspecta , 
de iis ubi occasio se offeret , infra disputabimus. 


ARTICULUS Vl. 


Quid Minucius ex aliis scriptoribus Cicerone, Seneca , 
Tertulliano , ac vicissim ex hoc ejusdem Minucii li- 
bro Cyprianus aliique delibaverint. 


Quemadmodum plura in hoc Minucii lihro ex aliis 
scriptoribus, puta Cicerone, Seneca, et Tertulliano 
delibata; ita etiam multa ex illo a Cypriano totidem. 
verbis, in suum prxsertim de Jdolorum Vanitate li- 
brum, translata animadvertimus. Nonnulla vero cx 
illis nunc seligemus ; cxtera ne eadem repetantur 
suis locis, ubi qux» Minucius docet , excutienda erunt, 
commodius reservaturi. 

Primum itaque Minucius unum Deum revera exis- 
tere hoc probat argumento: « Quid potest esse tam 
apertum , tam coufessum , tamque perspicuum, cum 
oculos in coelum suspexeris, et qux» sunt infra cir- 
caque lustraveris, quam esse aliquod numen pr.es- 
tantissima  nientis, quo omnis natura inspiretur, 
moveatur, alatur, gulernetur? » Cicero autem idem 
argumentum eodem plane modo, sed brevius, sic 
urget: « Quid potest esse tam apertum tamque per- 
spicaum , cum ccelum suspeximus , ceelestiaque con- 
templati sumus, quam esse aliquod numen pr:zestan- 
tissime mentis, quo hsc reguntur (Cicer. lib. n 
de Nat. Deor. init. pag. 244, lin. 10)? » Videsne ple- 
raque eadem Ciceronis verba, qux ab Minucio am- 
plificata sunt ? | 

Tum deinde Minucius : « Relinquenda vero astrolo- 
gis prolixior de sideribus oratio..... qu:e singula non 
modo ut creorentur, fierent, disponerentur, summi 


D artificis et perfecte rationis eguerunt ; verum etiam 


sentiri, perspici , intelligi sine summa solertia et ra- 
tione non possunt. » Tullius vero: « Hiec omnis des- 
criptio siderum.... alia qux natura , mentis expers , 
hxc efficere potuit, qu» non. modo ut flerent, ra- 
tione eguerunt, sed intelligi qualia sint, sine summa 
ratione non possunt (Cic. eodem lib. pag. 951, 
lin. 44)?» 

Rursum Minucius: « Quidve animantinm loquar 
adversus sese tutelam multiformem? alias armatas 
cornibus, alias dentibus septas, et fundatas ungulis, 
et spicatas aculeis, aut pedum celeritate liberas , aut 
elatione spinarum? » Exylicatius Cicero: « Jam illa 
cernimus, ut contra metum et vim, suis se armis 


405 


queque defendat. Cornibus tauri, apri dentibus, 
morsu leones , alix fuga se, ali: occultatione tulan- 
tur ( Cic. ibid. pag. 255, lin. 39). » 

Praoterea Minucius aliquando contractione id bre- 
vius facit, quod Cicero longius produxerat, Sie euim 
ille: « /Egypti siccitatem temperat Nilus , culit Eu- 
phrates Mesopotamiam , ludus et serere Orientem 
dicitur ct rigare. » Fusius autein Cicero: « Aigyptum 
Nilus irrigat, et cum tota :state obrutam oppletain- 
que tenuerit, tum recedit, mollitosque et oblimatos 
agros ad serendum relinquit. Mesopotamiam fertilein 
eflicit Euphrates, in quem quotannis quasi novos 
agros invehit. Indus vero, qui est omnium fluminum 
maximus , non aqua solum agros lxtificat et rnitigat, 
sed eos etiain conserit; maguam eniin vim seminum 
secum frumeuti et similium dicitur deportare ( Cic. 
ibid. pag. 254, lin. 20 ).» 

Tum continenter Minucius: « Quod si ingressus 
aliquam domum, omnia exculta, disposita, ornata 
vidisses, utique ῬΓ 6556 ei crederes dominum, et 
ilis bonis rebus multo esse meliorem; ita in hac 
mundi domo, cum celum terramque perspicias, 


providentiam , ordinem, legem , crede esse universi- B 


tatis dominum parentemque, ipsis sideribus et totius 
mundi partibus pulchriorem. » Prziverat his verbis 
Cicero : « Ut si quis, in domum aliquam , aut in gyw- 
pasium , aut in forum venerit, cum videat omnium 
rerum rationem, modum, disciplinam, non possit 
ca sine causa fleri judicare, sed esse aliquem intelli- 
gat, qui przsit , et cui pareatur; multo magis 1n tan- 
tis motibus, tantisque vicissitudinibus tam multaruin 
rerum, atque tantarum ordinibus, in quibus uihil 
umquam immensa οἱ infinita vetustas mentita sil, 
δίδει! necesse est ab aliqua mente tantos natura 
motus gubernari ( Cicer. ibid. pag. 216, lin. 5) .» 

Ex Seneca etiam multa Minucium decerpsisse pro- 
batu facile est. C:eciliutn etenim inducit Christianos , 
qui mortua hominum corpora rogis cremari nole- 
baut, sic exagitantem: « Quasi nec. intersit, utrum 
fer:e diripiant, an maria cousumant, an humus con- 
tegat, an flamma subducat. » Seneca vero dixerat: 
c Ille diviuus animus egressurus hominem, quo rece- 
ptaculum suum conferatur, ignis illud exurat, an 
ferx distrahant , an terra contegat, non magis ad se 
judicat pertinere, quam seeundas ad editum infan- 
tem ( Senec. Epist. 92, pag. 581 ).» 

Octavius autem ad objectam Christianis pauperta- 
tem respondet : « Nemo tam pauper esse potest, 
quam natus est. » Simili plane modo Seneca : « Nemo 
tam pauper vivit, quam natus est. (Senec. lib. Quare 
viris bonis, etc., seu de Provident. cap. 6, pag. 504). » 

Idem Octavius paulo post : « Quod corporis hu- 
mana vilia sentimus, non est poena, sed militia... ca- 
lamitas sepius disciplina virtutis est. » Seneca vero : 
« Verberat nos et lacerat fortuna. Patiamur, non est 
ΒΟΥ ἰδ, certamen est. » Et paulo ante hiec. verba : 
« Calamitas virtutis occasio est (Senec. ibid. cap. &, 

pag. 409). » 
Pergit Octavius : « Deus... in alversis unumquem - 


DE MINUCII OCTAVIO 


401 


que explorat et examinat : ingenium singulorum pe- 
riculis pensitat : usque ad extremam mortem scisci- 
tatur, nihil sibi posse perire securus. » Jam quxso 
audi Senecam : « Hos itaque Deus quos probat 
quos amat, indurat, recognoscit, exercel: eos 
autem quibus indulgere videtur, quibus parcere, 
molles veniuris malis servat. Erratis enim, si quem 
judicatis exceptum. Veniet ad illum diu felicem sua 
portio. Quisquis videtur dimissus esse, dilatus est 
(Senec. ibid. cap. 4, pag. 408). » 

Addit Octavius : « Itaque ut. aurum ignibus, sic 
nos discriminibus arguimur. » Et Seneca post citata 
a nobis ejus verba : « Ignis aurum probat, miseria 
fortes viros (Senec. ibid. cap. 5, pag. 391). » 

Quid plura ? Prosequitur Octavius, et ait : « Quam 
pulchrum spectaculum Deo, cum Christianus cum 
dolore congreditur, cum adversus minas οἱ supplicia 
et tormenta componitur ? » Prius Seneca eodem in 
libro dixerat : « Ecce spectaculum dignum, ad quod 
respiciat intentus operi suo Deus. Ecce par Deo di- 
gnum, vir fortis cum mala fortuna compositus (Se- 
nec. ibid. cap. ἃ, p. 492). » Videsne quam recte 
Minucius ea, qua Seneca, vir inter ethnicos optimus 
et honestissimus scripserat, conira ipsosmet ethnicos, 
et ad tuendam Christianorum doctrinam, gentilli 
longe sanctiorem, traduxerii? 

Ab ethnicis scriptoribus ad Christianos si transea- 
mus, plura quoque animadvertemus, qux Minucius 
ex Tertulliani libris, ac potissimum ex illius Apolo- 
getico decerpsit. Ad íd autem probandum, quxdam 
tantum ex iis proferre nunc sufficiet. De Deo itaque 
δας Octavius dixit : Universa qux:ecumque sunt, verbo 
jubet, ratione dispensat, virtute consutimot. ». De 
eo etiam Tertullianus : « Quod colimus, Deus unus 
est, qui totam molem istam.... verbo, quo jussit; 
Fatione, qua dispensat ; virtute, qua potuit, de nihil? 
expressit (Tertull. Ápologet. cap. 17, p. AS). » 

lursum de eodem Deo Octavius : « Quid, quod 


( omnium de isto habeo consensum? Audio vulgus, 


cum ad ccelum manus tendunt, nihil aliud quam 
Deuni dicunt: et, Deus nisgnus est; et, Deus. verus 
est; et, Si Deus dederit. Vulgiiste naturalis serio. es!, 
an Christiani confitentis oratio? » Similiter Tertul- 
lanus : « Anima..... Deum nominat hoc solo nomine, 
quia proprio Dei veri : Deus magnus, Deus bonus; 
et, quod Deus dederit : omnium vox est. Judicem 
quoque contestatur illum : Deus videt; et Deo com 
mendo ; et Deus mihi reddet. O testimonium. anima 
naturaliter. christian:e! Denique — pronuntians h:ec 
non ad Capitolium, sed ad caelum respicit (Tertull. 
ibid). » Eadem ille sed brevius dixit duobus aliis in 
libris (Idem lib. de Testimon. anime cap. 2, pag. 
81, et libr. de Resurr. carn. cap. 5, pag. 531). 
At Minucium ad πὸ, qux retulimus, ejusdem Ter- 
tulliani verba respexisse, nulli dubium esse debet. 
Nonne etiam ad alia ejus verba collineabat, ubi 
hec genülibus jure merito objecit : « Ubi magis a 
sacerdotibus, quam inter aras et delubra, conducun- 
tur stupra, tractantur lenocinia, adulteria meditan. 


. 405 


DISSERTATIO. 


406 


tur. Frequentius denique in zedituorum ceLulis, quam A quibusdam puncüs notata, brevitatis haud dubie 


in ipsis lupanaribus, flagrans libido defungitur. » 
Nam Tertullianus simili plane modo iisdem ethnicis 
prius ohjecerat : « Conscientiz omnium recognoscent 
in templis adulteria componi, inter aras lenocinia 
tractari, in ipsis plerumque zedituorun: et sacerdotum 
tabernaculis, sub iisdem vittis, et apicibus, et pur- 
puris, thure flagrante, libidinem expungi ( Tertull. 
Apologet. cap. 15, p. 16). » 

De gladiatorum preterea crudeli prorsus feritate 
hxc sunt Octavii verba : Non dissimiles et qui de 
arena feras devorant, illitas et infectas cruore, vel 
membris hominis ei viscere saginatas. » De iisdem 
Tertullianus : « Illi qui de arena ferinis obsoniis c«ce- 
nant, qui de apro, qui de cervo petunt. Aper ille 


causa przxtermisit. 

Minucius : « Nec nomen Dco quaeras: Beus nomen 
est. Illic vocabulis opus est, cum per singulos propriis 
appellationum insignibus multiuudo dirimenda est. 
Deo qui solus est, Dei vocabulum totum est.... Audio 
vulgus.... Et, Deus; magnus est ; et, Deus verus est ; 
et, Si Deus dederit ; vulgi iste noturalis sermo est. » 
Cyprianus : « Nec nomen Dei quzras ; Deus nomen 
est illi. Illic vocabulis opus est, ubi propriis appella- 
tionum insignibus multitudo dirimenda est. Deo qui 
solus est, Deus vocabulum totum. est.... Vulgus in 
multis Deum naturaliter confitetur... Dici frequenter 
audimus : O Deus! et, Deus videt ; et, Deo commendo; 
et, Deus mihi reddet; et, Quod vult Deus; et, Si 


quem cruentavit, colluctando detersit. Cervus ille in B Deus dederit.» (Cypr. ibid. pag. 15.) Videsne quo- 


gladiatoris sanguine jacuit. [Ipsorum ursorum alvei 
appetuntur, cruditantes adhuc in visceribus humanis. 
Ructatur porro ab homine caro pasta ,de homirfe 
(Tertull. Apologet. cap. 9. pag. 10). » 

Ad h:ec vero Octavius : « Nec factiosi, inquit, sumus, 
si omnes unum bonum sapimus, eadem congregati 
quiete, qua singuli. » Tertullianus autem : « Hxc 
coitio Christianorum....si quis de ea queritur eo 
titulo, quo de factionibus querela est : in cujus per- 
niciem aliquando convenimus * Hoc sumus congregati, 
quod et dispersi, hoc universi quod et singuli, neminem 
|edentes, neminem contristantes (Tertull. Λροίοφ. 
cap. 39, p. 56). » 

Denique ut alia bene multa, inferius citanda, nunc 


modo inter Minucii verba Cyprianus sua interjecerit ? 
Minucius insuper de mortuorum hominum imagini- 
bus lizc litteris mandaverat: « Sacra facta sunt, quz 
fuerant assumpta solatia. » l'e iisdem Cyprianus: 
« Facta sunt sacra, quz primis fuerant assumpta 
solatia (Cypr. ibid. pag. 41). » 

Minucius : « Alexander ille magnus Macedo insigni 
volumine ad matrem scripsit, metu $u:x potestatis 
proditum sibi de diis hominibus ἃ sacerdote secre- 
tum. » Cyprianus : « Alexander Magnus insigni vo: 
lumine ad matrem suam scribit, metu potestatis pro- 
ditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretuin 
(Cypr. ibid. pag. 12). » 

Minucius : «Castores alternis moriuntur, ut vivant, 


missa faciomus, dicit Octavius : « Vicit, qui quod C /Esculapius ut in deum surgat, fulminatur. Hercules 


contendit, obtinuit. » Tertullianus autem : « Victoria 
est, pro quo certaveris, obtinere (Tertull. Apolog. 
cap. 50, pag. 44). » 

Jam vero ad ea veniamus qua Cyprianus ex Mi- 
nucio nostro transcripsit: « Quando umquam, ait 
auctor noster, regni societas aut cum flde coepit, aut 
sine cruore discessit ?* » Totidem verbis Cyprianus : 
Quando umquam regni societas, out cum fide coepit, 
aut sine cruore desiit (Cyprian. lib. de Idolor. Vanit. 
pig. 14)? » Uude. forsitan. colligas in — Minucii 
textu. similiter, pro discessit, legendum desiit, quod 
verbo cepit imnelius opponitur. 

Minucius : « Rex unus apibus, dux unusin gregibus, 
in armentis rector unus. » Cyprianus : « Rex unus 


ut hominem exuat, OEteis ignibus concrematur. » 
Cyprianus iisdem adhuc verbis: « Castor et Pollux al- 
ternis moriuntur, ut vivaut; JEsculapius ut in deum 
surgat, fulminatur; Hercules ut hominem exuat, 
OEteis ignibus concrematur (Cypr. ibid. pag. 11). » 

Minucius : « Apollo Admeti pecus pascit. Laome- 
donii muros Neptunus instituit, nec mercedem opcris 
infelix structor accepit.» Cyprianus : « Apollo Admeti 
pecus pavit. Laomedontí muros Neptunus instituit, 
nec mercedem operis infelix structor accepit ( Cypr. 
ibid.). » 

Minucius postea de Saturno et Jano h»c memorat : 
« Docuit litteras imprimere, nummos signare.... lta- 
que latebram vocari maluit Latium....et Janiculum 


est apibus, οἱ dux unus in gregibus, et iu armentis D Janus. » Cyprianus: « Inde Latium de latebra ejus 


recior unus (Cypr. ibid.). » 

Minucius : « Qui uriversa quzecumque sunt, verbo 
jubet, ratione dispensat, virtute consummat, — hic 
ncc videri potest, visu clarior est; nec comprehendi, 
Gietu purior est ; nec :estimari, sensihus major est.... 
οἱ ideo sic eum digne xstimamus, dum in:zstimabilem 
dicimus. » Cyprianus vero: « Qui universa quzcumque 
sunt, verbo jubet, ratione dispensat, virtute consum- 
mat; hic nec videri potest, visu clarior est; nec com- 
prehendi, tactu purior est; nec a:stimari, sensu ma- 
jor est : et ideo sic eum digne :estimamus, dum in:es- 
timabilem dicimus (Cypr. loc. cit.).. Ibi autem Cy- 
prianus quiedam Minucii verba, a nobis omissa, et 


nomen accepit. Hic litteras imprimere, hic signare 
nummos in [8118 primus instituit... De cujus, Jani, 
nomine Janiculum dictum est. (Cypr. ibid.). » 

Minucius : « Ántrum Jovis visitur, et sepulchrum 
ejus ostenditur. » Cyprianus hzc totidem plane ver- 
bis retulit : « Antrum Jovis in Creta visitur, et sepul- 
chrum ejus ostenditur (Cypr. ibid.). » 

Minucius : « Pejerante Proculo Deus Romulus. » 
Cyprianus vero : « Est Romulus, pejerante Proculo 
deus factus (Cypr. ibid. pag. 128). » 

Minucius de diis : « Cur si nati sunt, non hodieque 
nascuntur, nisi forte jam Jupiter senuit, et partus in 
Junone defecit. » De iisdein Cyprianus : « Si autem 


407 


DE MINUCII OCTA VIO 


408 


aliquando dii nati sunt, cur non hodieque nascuntur, À ut ad cultum sui cogant, ut nidore altarium, vel 


nisi forte Jupiter senuit, aut partus in Juuone defecit 
(Cypr. ibid.). » 

Minucius : « Romanorum deos vernaculos novi- 
mus. Romulus, Picus, Tiberius, et Consus, et Pilum- 
nus, ac Picumnus dii. Cloacinam Tatius et invenit, 
et coluit. Pavorem Hostilius, atque Pallorem : mox 
a nescio quo Febris dedicata est.... sane et Acca 
Larentia, et Flora meretrices. » Cyprianus : « Ro- 
manorum deos vernaculos novimus. Est Roinulus... 
Picus, et Tiberius, et Pilumnus et Consus.... Deam 
quoque Cloacinam Tatius et invenit, et coluit : la- 
vorem llestilius atque Pallorem : mox a nescio quo 
Febris dedicata : et Acca et Flora meretrices ( Cypr. 
ibid. pag. 12). » 

Minucius : « Mars Thracius, vel Jupiter Creticus, 
vel Juno nunc Argiva, nunc Samia, nunc P«ua, 
nunc Diana Taurica vel mater Ida, vel Egyptia, 
illa non numina, sed portenta. » Cyprianus : « Mars 
Thracius et Jupiter Creticus, ct Juno vel Argiva vel 
Samia vel Poesa et Diana. Taurica, et Deum Mater 
Idea et /Egyptia portenta, non numina (Cypr. ibid. 
pag. 15). » 

Minucius : « Ànte eos, Deo dispensante, diu regna 
tenuerunt Assyrii, Medi, οἱ Perse, Grzci etiam et 
AEgyptii. » Cyprianus : « Imperium ante tenuerunt 
et Assyrii, et Medi, el Pers:e ; οἱ Graecos et /Egyptios 
regnasse cognovimus (Cypr. ibid.). » 

Minucius: « Quid Regulus? Nonne auguria servavit, 
et captus est? Mancinus religionem tenuit, ct sub 


jugum missus est, et deditus. Pullos edaces habuit C 


et Paulus apud Cannas ; tamen cum majore reipu- 
blic:& parte prostratus est. Caius Casar, ne ante 
brumam in Africam navigia transmitteret, auguriis 
et auspiciis renitentibus, sprevit, eo facilius et navi- 
gavil et vicit. » Cyprianus : « Regulus auspicia ser- 
vavit et captus est. Mancinus religionem tenuit et 
sub jugum missus est: et pullos edaces Paulus ba- 
buit, et apud Cannas tamen cxsus est. C. Caesar, ne 
ante brumam in Africam navigia transmitteret, δὺς 
guriis et auspiciis renitent'bus, sprevit, et eo facilius 
navigavit et vicit (Cypr. ibid.). » 

Minucius de d:emonibus : « Spiritus insinceri et 
vagi a coelesti vigore, terrenis labibus et cupiditatibus 
degravati.... Non desinunt perditi jam perdere, et de- 


hostiis pecudum saginati, remissis qux» constrinxe- 
rant, curasse videantur. » Cyprianus : « fli ergo spi- 
ritus sub statuis atque imaginibus consecratis delitc- 
scunt, li afflatu suo vatum pectora inspirant, extorum 
fibras aniniant, avium. volatus gubernant, sortes re- 
gunt, oracula efficiunt, falsa veris semper involvunt. 
Nam et falluntur et fallunt : vitam turbant, somnos 
inquietant. Irrepentes etiam in corporibus occulte, 
mentes terrent, membra distorqueut.... ut ad cultum 
sui cogaut, ut nidore altarium et rogis pecorum sagi- 
nati, remissis qux constrinxerant, curasse videantur 
(Cypr. ibid. pag. 14). » 

Minucius rursum de iisdem dx:monibus : « Sic oc- 
cupant animos, ut ante nos iucipiant homines odisse, 


B quam nosse; ne cognitos aut imitari possint, aut 


damnare non possint. » Cyprianus quoque : « Hinc 
vulgus in odium nostri nominis cogunt, ut nos odis- 
&e incipiant. homines antequam nosse ; ne cognitos 
aut imitari possint, aut. damnare non possint. (Cy- 
prian. ibid.). » 

Minucius : « Templum quod ei, Deo, exstruam, 
cum totus hic mundus, ejus opera fabricatus, euin 
capere non possit ; et cum homo latius maneam, intra 
unam :ediculam vim tantze majestatis includam? Non- 
ne melius iu nostra dedicandus est mente, in nostro 
imo consecrandus est pectore. » Cyprianus vero: 
« Quod tenpluin habere possit Deus, cujus templum 
totus est mundus? Et cuin homo latius maneat, intra 
unam adiculam vim tantz majestatis includam? Iu 
nostra dedicandus est mente, in nostro consecrandus 
est pectore (Cypr. ibid. pag. 15). » 

Alia adhuc in hoc Minucii libro occurrunt, qu;e 
quidem his similia, quie Cyprianus vel in libro, jam 
a nobis szpius citato, vel in suis ad Donatum εἰ De- 
metrianum libris, et alibi scripsit, qua nuuc tran- 
Scribere longius foret. Quamobrem illa, ubi ad con- 
firmandam aucloris nostri senteutiam opus erit, in- 
ferius proferemus. 

Αἱ mirum haud dubie videbitur Cyprianum, !am 
disertum eruditumque virum, tot unius libelli, a Mi- 
nucio compositi, loca de verbo exscripsisse ad ver- 
bum. Plurimi itaque suum in animum facile indu- 
cent Minucium ex Cypriano potius, quam Cyprianum 
ex Minucio sua esse mutuatum. Sed si Minucius librum 


pravatí errorem pravitatis infundere. » Cyprianus D suum uti jam ostendimus, prior edidit, non ille certe 


simili modo : Spiritus insinceri et vagi, qui postea- 
quam terrenis vitiis immersi sunt, et a vigore celesti 
terreno contagio recesserunt, non desinunt perditi 
perdere, et depravati errorem pravitatis infundere 
( Cypr. ibid.). » 

Minucius de iisdem adhuc : «lsti igitur impuri 
spiritus.... sub statuis et imaginibus consecrati delite- 
scunt, et afflatu suo... inspirantur vatibus.... Non« 
numquam extorum fibras animant, avium volatus 
gubernant, sortes regunt, oracula efficiunt falsis plu- 
ribus involuta. Nam et falluntur et fallunt... vitam 
turbant, somnos inquietant, irrepentes etiam corpori- 
bus occulte... terrent mentes, membra distorquent ; 


ex Cypriano, sed Cyprianus ex illo sua desumpsit. 
Quid veru, quod nec infimi nec obscuri fuit nominis 
Minucius noster; quippe quem Lactantius eruditione 
haud mediocri przditum, et insignem, uti supra obser- 
vatum est, causidicum appellat, atque ex ejus libro 
plura haurire non dubitavit. Quidni ergo et Cyprianus? 


deum o 


409 
CAPUT ΗΠ. 


NOY.E IN MINUCH FELICIS LIBRUM ANNOTATIONES ; AC 
PRIMO EXPENDUNTUR ARGUMENTA, QUIBUS DEUM EXIS- 
. TERE C/AECILIUS NEGAT, ET PROBAT OCTAVIUSe 


ARTICULUS PRIMUS. 


Quid et quomodo in his notis agelur, ac primo inqui- 
ritur. utrum — Christiani ab hac disputatione  reji- 
ciendi. 


Nihil, ut jam diximus, toto lioc Minucii in libro, 
si prologum, et epilogum, atque ejusdem Minucii ju- 
dicium exceperis, aliud occurrit, nisi Czcilii Octa- 
viique disputatio ; qua ille ethnicorum, hic Christia- 
norum religionem omnibus ingenii sui viribus propu- 
gnare ac tueri connituntur. Sed utriusque argumenta, 
ac potissimum Octavii ad iniquas Czecilii eriminationes 
responsa, longo sermonum intervallo a se invicem 
separata, lectoris. mentem ita perturbare possunt; 
ut illorum vim et pondus, nisi iterum iterumque ea- 
dem legat et relegat, vix possit perspicere. Ad hxc 
vero, plura in eis strictim summatimque attinguntur, 
qu: tametsi Minucii tempore essent clara et perspi- 
cua, multis jam obscura sunt, atque idcirco debent 
ἃ nobis explicari. 

Quamobrem tria nostris in observationibus przes- 
tanda esse censuimus Primo quidem quodlibet Czeci- 
lii argumentum, et Octavii ad illud responsiones ac 
confutaiiones, a se invicem sejunctas, simul et con- 
junctim. proponemus examinabimusque. Secundo os- 


DISSERTATIO. i 
A ümnperitioribus, et mulieribus sexus sui facilitate la- 


410 


bentibus, plebem profane conjurationis iustituunt, 
actandem latebrosa, inquit, et lucifugax natio in 
publicum muta, in angulis garrula. » 


Neque porro Czxcilius solus hanc Christianis, 
ultimam hominum omnium, rusticitate, et impe- 
ritia postremorum, conditionem exprobravit. Nam 
Celsus et ipsemet ethnicus apud Origeuem in 
eos, tamquam vilissimos omniumque infimos, ni- 
hilque nisi coram pueris, mulierculis et fatuis 
docere aliquid audentes, sic invehitur : Óp&pr 
δὴ ποῦ καὶ τοὺς dw ταῖς ἀγοραῖς ἐπιῤῥητότωτα ἐπι- 
δεικνυμένους , χαὶ ἀγείρυντας, εἷς μὲν φρονίμων ἀνδρῶν σὐλ- 
λόγον οὐκ ἄν ποτε παρελθόντας, οὐδ᾽ ἐν τυύτοις τὰ ἑαντῶν 
χατατολμυύσαντας ἐπιδειχνῦτιν * ἔνθα δ᾽ ἂν ὁρῶσι μειράχια, 


B καὶ οἰκοτρέθων ὄχλον, καὶ ἀνογχων ay" pa xev ὅμιλον  d- 


ταῦθα ὠθουμένους τε. — x«i χαλλωπιξομένους. € Cerni- 
mus cerle et cireumforaneos istos circulatoreg 
ostentare ista vulgo jactatissima, non apud cc- 
tus hominum prudentium, quod id nequaquam au- 
deant, sed ubicumque animadverterint, adole- 
scentum mediastinorum, οἱ fatuorum  turham co 
se ingerere, ibique se venditare. » Et paulo post: 
ὁρῶμεν x«i χατὰ τὰς ἰδίας οἴχιας ἐριουργοὺς, xal σχυτοτό- 
μους, καὶ κναφεῖς, καὶ τοὺς ἀπαιδεντοτάτοὺ;ς τε χα Ἰἀγροιχκοτά - 
τους. ἐναντίον μὲν τῶν πρισθυτέρων, x«i φρονιμωτέρων δεσπο- 
τῶν οὐδὲν ρθέγγεσθαι τολμῶντας " ἐπειδὰν δὲ τῶν παίδων ἰδίαι 
λάβωνται. χαὶ γυνκίχων τινῶν σὺν αὑτοῖς ἂν Gov co, θαύ- 
μασι ἅττα διξιόντας, ὡς οὐ χρὰ προσέχειν τῷ πατρὶ xai 
τοῖς διδασκάλοις, σφίσι δὲ πειθεσθαι:. « Videre licet lani- 


tendimus quid in eis firmum, aut invalidum, verum C ficos, sutores, fullones in suis zdibus, οἱ illitera- 


aut falsum sit. Tertio qu: strictius et compressius, 
vel obscurius dicta sunt, explanare conabimur. 
Priore autem contra Christianos argumento Czcí- 
lius contendit eos ad hanc de diis disputationem 
nullo prorsus modo admittendos esse, et ἃ nemine 
audienidos. Suam vero argumentationem duci posse 
arhitratur ex duplici eorumdem Christianorum con- 
ditione, quarum altera ipsis peculiaris, altera cum 
czteris hominibus communis erat. Eos enim ex ul- 
tima plehis fzce collectos dicit, artium liberalium 
penitus expertes, illitteratos iudoctos plane, ac idio- 
tas, atque idcirco omnino indignos qui « de summa 
rerum, ac majestate » id est, de Deo, utrum existat, 
ac quis qualisve sit, dispntantes ac decernentes au- 


tissimum quemque et rusticissimum coram senioribus 
et prudentioribus patribusfamilias nibil audere pro- 
loqui. Ubi vero seorsun nacti fuerint pueros eorum, 
et muliereulas imperitas, mira quzdam disserere, 
non esse audiendos parentes ac praceptores, scd 
sibi credendum (Origen. lib. qi, contra Celsum, pag. 
441, 144, in 4. 

Quapropter Gregorius Nazianzenus ita Julianum 
Apostatam impero»torem irridet : « Hie nostre, hoc 
est, Gallilieorum ize contemptorum et abjectorum 
hominum narrationes. Hzc nos, qui Christum ado- 
ramus. [Hxc piscatorum, et ut ipsiaiunt, imperitorum 
discipuli. H:c nos, qui cum vetulis sedemus e! psal- 
limus. Hzc nos!ongis jejuniis confecti et semiani- 


diantur. Quid vero, quod non modo indiguum est, sed D mes. Hzc nos, qui frustra vigilamus. atque in noctur- 


eliam, ut ipseai: « indiguandum » hujuscemodi ho- 
nines eo devenisse audacis, ut certi aliquid de Deo 
constituant, de quo philosophorum doctissimi nihil 
hactenus statuere ausi fuis-ent ? Visne ipsamet tibi 
proferri Cicilii verha? Ecce h:»c ipsa sunt; « Indi- 
gnandum omnibus indolescendumque est, audere 


quosdam et lioc studiorum rudes, litterarum profa- 


nos, expertes artium etiam sordidarum, certum ali- 
quid de summa rerum, ac majestate decernere, de 
qua tot oinn:bus s:eulis sectarum plurimarum usque 
adhuc ipsa philosophia deliberat, » Rursus vero ur- 
get Christianos fuisse « homines deplorat» , illicite 
ac desperate factionis, qui de ultima fce colleciis 


nis stationibus nugamur, et tamen vos prosteruimus. 
Ubi sunt grammatici? Ubi consiliarii? Libet enim ab 
indoctorum nosiratium quodam, ut quidem vohis vi- 
detnr, triumphalem hymnum mutuari »  ( Gregor. 
Nasians. Orat. ἃ, in Julian. pag. 298 el seq.) 


Verumtamen ipsemet Julianus apud Cyrillum 
Alexandrinum isth:»ec. non tam sus «tatis quam 
primi Ecclesi» sseculi Christianis vitio vertit : μη- 
δὲ ἤλπισαν εἷς τοῦτο ἀρίξεσθαί ποτε δυνάμεως ὑμᾶς. ἡἧγά- 
σῶν γὰρ &l θερχπαίνας ἐξαπατύσουτι χαὶ δούλους, καὶ διὰ 
τούτων τὰς γυναῖαας, ἄνδρὰς τε διου; Ἐορνήλιος x«i Σέργιος, 
ὧν εἷς ἐὰν ρανή τῶν τηνικαῦτα γνωριξομένων ἐπιμνυσθεις, 
ἐπὶ Τιδεριου γὰρ ἥτοι Ἀλαυδίον ταῦτα, ἐγένετο, π’ρὶ τάγτων 


At 


DE MINUCII OCTAVIO 


412 


ὅτι ψεύδομαι νομίξετε € Neque. sperarunt, inquit, vos Α repertores in memorias exierunt, priusquam solertia 


eo potestatis venturos umquam. Satis enim habebant 
ipsi, si ancillas, aut servos deciperent, et per hos 
uxores et viros, quales Cornelius et Sergius, quorum 
unus si illustres inter viros ejus statis appareat 
(atqui Tiberii vel Claudii temporibus hzec fuerunt), de 
omnibus me mentiri putatote. (Cyril. Alex. lib. vt, 
contra Julian. pag. 206). » C:iecilius vero asseverare 
non veretur Christianos $ua adhuc aetate fuisse vilis- 
sima plebis illitteratos indoctosque homines. 

Atqui absurdum est, ait ille, aut si mavis, indignan- 
dum iltos de Deo aliquid haud dubitanter decernere, 
de quo philosophi quamplurimi adhuc deliberant. 
Neque dixeris id a Cacilio de tot philosophis gratis 
coníictum. Nam Cicero non modo varias ac valde 
discrepantes asserit fuisse doctissimorum horumce, 
ut ipse loquitur, hominum de Deo sententias : Sed, 
« qui deos, inquit, esse dixerant, tanta sunt in va- 
rietate ac dissensione constituti; ut eorum moles« 
tum sit annumerare sententias. » Et paulo post : 
« Profecto eos ipsos, qui se aliquid babere arbi- 
trantur, addubitare coget doctissimorum hominum 
de maxima re tanta dubitatio (Cic. lib. w de Na- 
tur. Deor. pag. 195, 197). » 

Verum Octavius, seu potius Octavii nomine Minu- 
cius, hane Ciecilii aliorumque ethnicorum argumen- 
mentationem duplici ratione diluit, funditusque ever- 
tit. Primum enim C»xcilio gratis dat, et concedit 
Christianos omues, uti ille falso tamen contendebat, 
fuisse pauperes, illitteratos, et imperitos. Sed argu- 


mentum, inde ab eo desumptum, penitus imbecille et ἢ 


infirmum esse multiplici ratione demonstrat. Quili- 
bet enimvero homines cujusvis zetatis, sexus, et di- 
gnitatis, naturaliter sensus et rationis capaces sunt, 
iisque sapientia non temere, sed a natura inseritur. 

Deinde jpsiinet gentiles philosophi, atque alii ar- 
tiuin inventores, initio, pleheii indocti, ae seminudi 
fuerant. Quin inimo nostrates, inquit Octavius, quam- 
tuinvis pauperes, commenti 8unt prudentiam, eamque 
aliis postea. tradiderunt. Ingenium ergo nec faculta- 
tibus οἱ divitiis datur, nec paratur studio et labo- 
re, sed liomini cum ipsa sua. mente. ingeneratum 
est. 

Denique in disceptationibus et controversiis non 
tam disputantis auctoritas quiritur, quam rationum 


momenta, et veritas. Quod quidem, ut id obiter dica. D 


mus, lis a Cicerone as-eritur verbis : « Non enim, 
tam auctoritatis (alis auctores) in disputando, quam, 
rationis momenta quxrenda sunt (Cic. lib. 1 de 
Natur. Deor. post init. pag. 497). » Quapropter qui 
de Deo rebusque divinis disputat, is eo efficacius ve- 
ritatem ἃ se propugnari onibus persuadet, quo ma- 
gis ejus sermo impolitis, imninusque van: eloquentie 
ponipa fucatus est. Sed prsestat Octavium suis verbis 
contra Cecilium disputantem audire; « Sciant, ait, 
omnes liomines sine delectu zetatis, sexus, dignitatis, 
rationis el sensus capaces et habiles procreatos, nec 
fortuna nactos, sed natura insitos esse sapientiam. 
Quin ipsos etiam philosophos, velsi qui alij artium 


mentis parerent nominis claritatem, habitos esse ple- 
beios, indoctos, semiuudos. At vero divites faculia- 
tibus suis illigatos, magis aurum suspicere consuesse, 
quam celum. Nostrates pauperes et commentos esse 
prudentiam, et tradidisse caeteris disciplinam. Unde 
apparet ingenium non dari facultatibus, nec studio 
parari, sed cum ipsa mentis formatione generari. 
Nihil itaque. indignandum vel dolendum, si quicum- 
que de divinis qu:erat, sentiat, proferat; cum non 
disputantis auctoritas, sed disputationis ipsius ve- 
ritas requiratur : atque etiam quo imperitior sermo, 
hoc illustrior est; quoniam non fucatur pompa fa- 
cundie et gratia, Sed, ut est, recti regula susti- 
nelur. » 


B Simili plane modoCyrillus Alexandrinus adversus 


Julianum eadem objicientem argumentatur : « Quod 
vero muliercul:e. crediderint, ac famuli, et obscuri 
nonnulli homines vocati fuerint, inde Servatoris cle- 
mentiam vituperat. Sed numquid satius est. sentire 
homiuem, in quantum natis est homo, nullo pacto 
homini antecellere, sed unam per omnes rationem 
substanti;: procedere, Unus quippe omnium ingres- 
sus in mundum, et equalis egressus, ul scriptum 
est..... Una quidem omnibus hominibus est natura. 
llla autem sic comparata est, ut ad quidvis laude di- 
gnum sit idonea. Sapiens enim est, et secernere po- 
test a deterioribus meliora. Nibil ergo prohibet, 
quominus infima sortis hoino sit sapiens, et qui des- 
titutus est pecuniis, justitiam colat, et qui servili est 
conditione, àquus et honestus videatur.... Equidem 
dixerim ego, virum inopem, si rcetum honestumque 
vivendi genus susceperit, citra comparationem prie- 
siare diviti avaro, et servum sapientem hero insa- 
no.... Videre autem licet eos, qui laude virtutis apud 
Griecos maxime przstiterunt. c:eteris, artifices initio 
fuisse popularemque et sordidam artem exercuisse, 
quam ἃ parentibus accepissent, non sine tamen. ad- 
imiratione sapientie. Multos praetermitto. Ad ipsum 
venio Saceratem, Sophironisci filium, qui matre obs- 
tetrice geuitus, patre autem statuario, eamque artcin 
apprime calluit, neque id sibi dedecori esse putavit 
(Cyril. Alex. lib. νι coutra. Julian, pag. 207). » 
Grazca Cyrilli verba, quia longius esset hic referre, 
in ejus libro legere poteris, ubi illud et auctoritate et 
verbis Porphyrii, ex tertio flistorig Philosophorum 
libro a se transcriptis, luculentissime probatum, Ti- 
mai testimonio confirmat, His addi potest Laertius, 
qui in. Socratis Vita. Platonem citat, qui illum So- 
phronisco patre lapidario, eujus ariem postea exer- 
cuit, eL matre Phienarcta obstetrice natum tradidit. 
( Laert. lib. uw, ὃ 48). ki autem. suffragantur 
Valerius Maximus, Suidas, Timon a nobis articulo 
sequenti laudandus, et alii ( Valer. Mazim. lib. n1, 
cap. Δ). 

Quid vero, quod Cyritlus ibidem, adhuc eodem 
Porphyrio teste, deinonstrat Platon^m palzstris diu 
primum exercitatum , ex athileticis sudoribus , vel, ut 
quidam aiuat, ex Istlimiis et Pytliis, vel aliis cer 


413 


DISSERTATIO. 


41 


taminibus ad philosophiam transivisse (Cyrill. Alex. A sione sibi utendum existimavisse; ut ea lenitate ac 


libr. v1 advers. Julian. pag. 208). 

Addit prxterea ille Zalmoxitn Thracem fuisse Py- 
thagorz servum , et illum multas mulieres, quemad- 
modum Plato Marcellam, philosophicis imbuisse 
disciplinis. Huc porro accedit, quod nos alibi de 
mulieribus philosophis, pictricibus, et poetriis dispu- 
tavimus (Tom. 1. Apparat. lib. n, dissert. n, cap. 18, 
ari.4, pag. 1155; et cap. 24, art. 5, pag. 25, et seq.). 

Denique si Minucius hoc nomine, Nostrates, desi- 
gnaverit Hebreos, qui ethnicis artes et disciplinas 
tradiderint, id a nobis jam probatum est tom. 1, 
Apparat. lib. n, dissertatione 2, cap. 7, δ. 2. pag. 
587, ex Justino martyre, et ex Clemente Alexan- 
drino. Ibidern lib. wr, dissert. 2, cap. 1, art. 1, pag. 


moderatione adversarium suut ad ejurandos errores 
suos, christianamque religionem amplexandam faci- 
lius alliceret. 

Nihil porro ineptius erat, quam illud quod urge- 
bat Czecilius Christianos nationem esse latebrosam , 
lucifugacem , et in angulis garrulam. Sua enim vero 
documenta publice predicabant: sed hzc ethnici, 
ne vera esse negate non possent, audire erubesce- 
bant ac verebantur. Sed de his infra fusius. 

Postremo ex dictis evidenter adhuc ostenditu? 
quantumvis varie ac discrepantes fuerint philoso- 
phorum gentilium de Deo sententiz , quantumvis de 
illo dubitaverint, ac, si velis, quidam eum existere 
negaverint ; Cliristianos tamen, etiamsi pauperes et 


854, cap. 15, art. 1, et. seqq. ; atque ex iis que de B illitteratos, potuisse de ipso disputare, ac certi sta- 


Thalete , cap. 17, art. 1, !pag. 1421; de Pythagora, 
ibidem cap. 17, art. 2; de Platone, ibidem art. ὁ, 
atque philosophorum ex sacra nostra Scriptura fur- 
tis et expilationibus , cap. 16, art. 2; ac tandem et 
artium ef scientiarum inventoribus. Ibidem cap. 51, 
art. 1, pag. 1187, et seqq. 

Quamvis autem hzc Minucii responsio, qu: fri- 
volam C:rcilii argumentationem funditus evertit, et 
ipsi et cuiftibet, quantumvis moroso homini, plene 
satisfacere debuerit; secundam tamen ei adjicit. 
Plane siquidem penitusque pernegat tales suo tem- 
pore Christianos fuisse, quales Cscilius tam au- 
dacter asseruit, pauperes atque inflms omuium 
sortis homines indoctos et illitteratos. Non enim « de 


ultima, inquit, statim plebe consistimus, si honores C 


vestros et purpuras recusamus. » Atque h:ec pro- 
fecto nec plura homo modestissimus, quibus id quod 
Cxcilius temere affirmabat, verum esse paucissiinis 
verbis inficiatur. 

Sed quod tanta modestia negat illud Origenes, 
ubi Celso respondet, maxiniüm convicium et im- 
pudentem calumniam esse palam asseverat. ( Orig. 
li^. i1, contr. Cels. pag. 342, et seqq.). Nec mirum qui- 
dein. Naim Tertullianus Miuucio paulo antiquior, de 
se, omnibusque ztatis sua Christianis hxc meinorige 
prodidit : « Hesterni sumus, et vestra omnia imple- 
vimus, urbe$, insulas, castella, municipia , conci- 
liabula, castra ipsa, tribus, decurias, palatium, 
senatum, forum : sola vobis relinquimus templa 


tuere aliquid, verumque ferre sententiam. 

Frustra ergo Czcilius eos sub orationis fincm 
horiatur, desinant « cceli plagas, et mundi fata et 
secreta rimari. Satis enim est pro pedibus aspicere, 
maxime indoctis, impolitis et rudibus. » Quod qui- 
dem ex Democrito, cujus fonte Epicurus hortulos 
suos vanis falsisque opinionibus rigavit, haustum 
fuisse, docet his verbis Cicero : « Democritus non 
inscile nugatur, ut physicus, quo genere nihil 
arrogantius : «Quod ante pedes, nemo spectat ; coeli 
scrutatur. plagas. » ( Cic., Lb. n de Divinat. p. 282, 
lin. 50.) Nam hoc superbi hominis, litteris et otio 
iutemperanter abutentis, argumentum ex hactenus 
dictis prorsus eversum est. 


ARTICULUS 1I. 


Expenduniur argumenta quibus Cacilius probare nititur 
[as Christianis et aliis non esse de Deo disputare. 


Christianos ab omni de Deo disputatione arcendos 
alia C:xcilius probat ratione, quie ipsis cum ceteris 
hominibus plane communis est. Eam etenim objicit 
esse naturze humamnw infirmitatem ; ut. nemini. quie 
supra nos ecelo suspensa, aut infra. in terre viscc- 
ribtts posita, scire, aut scrutari concedatur : « Absit, 
inquit llle, ab exploratione divina humana medio- 
critas, cum neque qua supra nos exelo suspensa..... 
neque 41:8 infra terram..... scere sit datum, aut 
scrutari permissum. » Unicuique siquidem suflicit, 


(Tertull. Apolog. cap. $1, pag. 55). » At certe, qui D si « secundum vetus sapientis oraculum nosmetipsos 


urbes, forum, castra, decurías, palatium , senatum 
et tot alia loca implebant, ex his certe plurimi, ut 
jam diximus, nec infimz sortis erant honines, nec 
pauperes, nec indocti et illitterati. 

At eur , inquiet aliquis, hzec et alia a. nobis infe- 
rius citanda, tam alto Minucius sileutio pr:etermisit ? 
Cur, inquimus et nos, ille vel solo suo exemplo os 
Cscilii , tam impudenter mentientis continuo non 
occlusit? Non. enim ex infimae plcbis fzce vir dici 
potuit, qui ut jam ex locupletissimis testibus Lac- 
tantio atque flieronymo observavimus, Roms insi- 
gnis eausidicus erat. Nobis itaque haud egre per- 
suadebitur, eum tam modesta moderataque respon- 


noverimus. » Alludit autem. ad celeberrimum illud 
adagium, γνῶθι σεαυτόν, « Nosce te ipsum ; » quod nos 
alibi ab aliis Thaleti, ab aliis Chiloni, atque etiam 
Pythiz adscriptum annotavimus (Tom. 1 Apparat. 
lib. m, diss. 9, cap. A4, art. ὅ, pug. 1097; et cap. 19, 
art. ἅ, pag. 1170). 

Addit Cieilius quod si aliquando insano iueptoquo 
labori indulgentes , ultra humilitatis nostra: teri:nos 
evagemur, liunc errorem vanis formidologisque Chri- 
stianorum opinionibus non esse implicandum. Nou 
vult ergo ullam ἃ Christianis de Deo rebusque divi- 
nis institui disputationem , satisque ipsis esse, Si sc 
ipsos noverint. 


M3 


DE MINUCII. OCTA VIO 


416 


Magna autem, uti quidem ipsi videbatur, Socratis, À « Omnium testimonio professus est, se non tantum 


qui divino oraculo hominum sapientissimus renuu- 
tiatus est, auctoritate testimonioque, illud stabilire 
et confirmare nititur : « Si ghilosophandi, ait , libido 
est, Socratem, sapienti: principem, quique vestrum 
tantus est, si poterit, imitetur. Ejus viri quoties de 
celestibus rogabatur, nota responsiu cst : Quop 
SUPRA NOS NIHIL AD NOS. Merito ergo de oraculo testi- 
timonium meruit prudentix: singularis. Quod ora- 
culum ipse pr:esensit, idcirco uuiversis esse prx- 
positum, non quod omnia coinperisset, sed quod 
nihil se scire didicisset. lta confesse sapienti 
sunuma prudentia est. » 

Hzc autem a Czcilio non iuconsiderate dicta fuisse 
inde probatur, quod de codcm Socrate Cicero lilteris 


omnia, sed in universum nihil nosse, aut lioc tantum 
86 scire, quod nesciret. » 

Theodoretus porro (Theodor. de Grec. affect. cu- 
rat. serm. 2, pag. 488; ibid. serm. &, pag. 531), qui 
Pytliie hoc oraculum attribuit, alicubi Xeuophontis 
verba refert (Xenoph. lib. 1 Memorab. pag. 710; 
et lib. wv, pag. 815) , quibus narrat quomodo Socra- 
tes quoslibet homines 8 celestium divinarumquo 
rerum investigatione «dehortabatur ; asserebatque 
eos, qui illas rimari conabantur, aut fatuos esse, 
aut in maximo stultitie periculo. Xeuophont;s au- 
teni verba integra ia ejus libris, et adbuc a Cyrillo 
Alexandrino (Cyrill. l. v contra Julian. pag. 180), 
et Gellio citata reperies (Gellius. lib. 1v Noct. Att. 


similiter mandavit : « Socrates mihi videtur, id quod B cap. 4). Laertius nihilominus ( Laert. lib. n, 8 


constat inter omnes, primus a rebus occultis, et ab 
ipsa natura involutis..... avocavisse philosophiam , 
et ad vitam communem adduxisse; ut de virtutibus 
el vitiis, omuinoque de bonis rebus et malis quxre- 
ret : coelestia autem aut. procul esse ἃ nostra cogi- 
tatione censeret, vel si maxime coguila essent, 
nihil tamen ad bene vivendum couferre. Hic in 
omnibus fere sermonibus, qui ab iis, qui illum au- 
dierunt, perscripti varie, copiose sunt, ita disputat, 
ut nilil aflirmet ipse, refellat alios : nihil se scire 
dicat, nisi idipsum; eoque prestare c:rteris, quod 
iMi, quie nesciant, scire se putent: ipse se nihil 
&cire id unum sciat; ob eamque rem se arbitrari alb 
Apolline omnium sapientissimurm esse diclum, quod 


91 et 45) ejusdem Xenophontis testimonio (Xenoph. 
lib. 1 Memorab. pag. 126) probat Socratem. de 
Providentia Dei aliquando disputasse : et laudatus 
ab eo Xenophontis locus in ipsius libris revera in- 
venitur. 

Citatum tandem a Czcilio ejusdem Socratis ada- 
gium : « Quod supra nos, nihil ad nos, » a Lactantio 
(Lactant. lib. m, de falsa Sapient. cap. 20, pag. 508), 
bis profertur verbis : « Celebre hoc proverbium 
Sucrates habuit : Quod supra nos, nihil ad nos. » 
llieronymus vero sic illud contra Rufinum adhibet : 
« Totam mihi physicam opponis, ut frustra ad ethi- 
cam transiens Socrates dixerit : Qu:e supra nos, nihil 
ad nos (Hieronym. Apologet. advers. Rufin. lib. v, 


hxc esset una omnis sapientia, non arbitrari sese (ἡ [onge post medium). » Ceterum C:ecilius ex his con- 


scire, quod nesciat (Cic. lib. 1 Acad. quast. pag. 5, 
lin. 44, et seqq.). » Quis autem facile sibi persuaderi 
non sinet hzc et alia Ciceronis verba , alibi a nobis, 
ubi de eodem Socrate agebamus, relata, Ciccilii 
dictis iia consentanea esse; ut hunc inde sua hau- 
$isse haud prorsus absurde suspicandi locum nos 
habere videamur ( Tom. n Apparat. lib. nm, dissert. 
9, cap. 17, art. 5, pag. 1155, et seqq.)? 

Porro autem hujusce Apollinis in Socratis laudem 
oraculi rursus Cicero aliis in libris (Cicer. lib. de 
Sencet, pag. A1, lin, 12; et lib. de Amicit. pag. 419", 
lin. 45, et pag. 129, lin. 22.) , Pausanias (Pausan. 
lib. 1, pag. 20 ). Plinius (Plin. lib. vu natur. Hist. 
cap. 91), Solinus (Solin. cap. 1, pag. 11), Valerius 


«ludit iinitandam 6856 Arcesil», Carneadis, Simo- 
nidis, et Academicorum in summis, ac potissimum 
de diis, tutam dubitationem, Vides certe quibus fun- 
damentis nitatur hzc Caecilii, sive ethnici hominis 
argumentatio. Jain vero quid ad eam respondeat 
Octavius, examinemus. 


ARTICULUS 1l, . 


Ezponuntur Octavii responsa , quibus superiora Cecilii 
argumenta diluit el evertit, 


* 


Fatetur quidem Octavius, ac. Cxecilio concedit [10 - 


Maximus (Valer. Maz. lib. πὶ, cap. 4), aliique quam D minem nos:e se ipsum debere, aique attento cir. 


plures meininere. Laertius vero illud sic a Pythia 
fusum testatur : 
ἀνδρῶν ἁπάντων Σωχράτης σοφώτατος" 
Mortalium omuium Socrates sapientissimus. 

7 (Laert. l. n. in Vit. Socr. $ 51.) 
Martyr autem Justinus (Justin. Cohortat. ad. Grec. 
pag. 55), eamdem ac Cxcilius et. Cicero, hujus ora- 
culi rationem protulit, Lucianus vero ( Lucian. de 
Sallat. pag. 501; Dial. Amor. pag. 585; et Dial. 
de Seciis, pag. 504), postquam illius mentionem 
semel atque iterum fecit, de ipsomet Sorrate hxc in 
verba loquitur : ὅς ἐχιχράγει πρὸς ἅπαντας, οὐχ ὅπως uv 
πάντα ἀλλὰ μνδ' ὅλως εἰδέναι τὶ, $ τοῦτο μόνον, ὅτι δυχ οἶδε. 


cumspicere animo, quid ipse, οἱ unde sit, utrum 
ex elementis, vel atomis concretus , vel a Deo factus 
et creatus. Sed lioc, inquit, ab illo sciri non potest, 
nisi Deum cognoscat. Deinde vero sicut cxtera ani- 
mantia prona, atque ad hoc nata, ut solum pabu- 
lumque conspiciant; ita homo vultum sublimem et 
erectum habet, ut humi non repat, sed attollendo 
ad celum oculos, omnemque muudi ornatum con- 
templando, ad Dei perveniat cognitionem. Quid 
vero, quod fas. illi non est, ingerentem 5656 oculis 
sensibusque nostris divinam ignorare claritatem ? 
Qus enim infra, circa, supraque ipsum, qua anie 
pedes s8uos, et in cceli plogis sunt posita, si lustrz- 


411 


DISSERTATIO. 


. A18 


verit ; tum illico apertissime comperiet esse sliquod A — Porro autem Minucius acute omuino οἱ facete So- 


praistantissim:e mentis numen, a quo creata omnis 
natura movetur, alitur et gubernatur. Et hoc. qui- 
dem ex priino Ciceronis de Natura Deorum libro eum 
decerpsisse jam vidimus. Christiani igitur id constan- 
tissime asserentes , nullis se vanis aut formidolosis 
opinionibus implicabant. 

Ab objecta vero Socratis auctoritate ille facillime 
Be se expedit, et eam paucissimis verbis elevat, pla- 
neque conficit. Postquam enim multa, quibus Deum 
existere probaverat, certa esse ostendisset, tum con- 
tinuo hzc adjecit : « Proinde Socrates scurra Atticus 
viderit, nihil se scire confessus, testimonio licet fal- 
lacissimi dzmonis gloriosus. » Nec ibi quidem ille 
plura, sed qu:e abunde sufficiunt ad ea omnia peni- 


cratem illum corripit, qui de Apellinis testimonio 
gloriabatur. Fallacissimi quippe d:emonis oraculum 
erat, quod sane sicut et alia ab ethnicis jactitata, ab 
impiis d:emonibus fusum profectumque fuisse, quem- 
admodum infra videbimus, demonstrat. Unde op- 
time quidem Tertullianus in hoc ipsum Apollinis 
oraculum , quo, inquit, « Socratem Apollo sapientis- 
siuum omnium ceciuit, sic exclamat : O Apollinem 
inconsideratum ! Sapientis testimonium reddidit ei 
viro, qui negabat deos esse (Tertull. Apolog. cap. 48, 
pag. 40). » 

Socratis itaque auctoritate sic eversa, citatum 
deinde a Czecilio Arcesil:ie, Carneadis, aliorumque 
Academicorum testimonium plane penitusque corruat 


tus destruenda, quz ex Socratis auctoritate decerpta B necesse est. Nam bi, sicut et ipse C:ecilius fatetur, 


erant. Czecilio enim libenter largitur Socratem se ni- 
lil scire confessum quidem esse, sed ibidem asserit 
illum fuisse « scurram Atticum. » Quo autem auctore 
id dixerit, si quaeras, tibi respondebit Cicero eum ita 
a Zenone appellatum : Zeno quidem, inquit, non eos 
solum qui tum erant, Apollodorum, Syllum cxteros- 
que ligehat maledictis : sed Socratem ipsum, paren- 
tem philosophiz, latino verbo utens, scurram Atticum 
fuisse dicebat ( Cic. lib. 1, de Natur. Deor. pag. 209, 
lin. 9). » Quapropter Lactantius hanc ipsam in rem , 
codem Zenone citato, his Socratem verbis exagitat : 
«Per canem et anserem dejerebat. O hominem scurram, 
"ul ait Zeno Epicureus, ineptum, perditum, despera- 
tum, si cavillari voluit religionem ; dementem, si hoc 
serio fecit, ut animal turpissimum pro Deo habueri:. » 
(Lactant. lib. v1 de falsa Sapient. cap. 20, pag. 509.) 
ltà quidem ille certe probat Socratem jure merito , 
3 Zenone, quamvis Epicureo, scurram appellatum ; 
quandoquidem si per canem et anserem jocose jura- 
vit, religionem irrisit, et cavillatus est. Si autein se- 
rio, demens profecto fuit, qui turpissimum animal , 
non secus eique JEgyptii, pro Deo habebat. Inde 
procul dubio Timon in Sillis hunc philosophum his 
depinxit versibus : 


Ex δ' ἄρα τῶν ἀπέχλινε λιϑοξόος, ἐννομο)έσχης, 
Ἑλλήνων ἐπαοιδὸς, ἀκριθολόγους ἀποφήνας, 
Ἡδυχτὴρ ῥητορόμυχτος, ὑκαττιχὸς, εἰρωνεντής. 
l'luxit ai his legumque loquax laj.idumque politor, 
Grxcorum vates, iuiposturdeque magister, 
Derisor, rhetorque subatticus, et simulator. 
(Laert. lib. u in Vit. Socrat. $ 19.) 


C 


Socratis discipuli fuerunt, ejusdemque opinionis as- 
serlores : « Hoc fonte» C:ecilii verba sunt, «defluxit 
Arcesil:e, et multo post Carneadis , et Academicornm 
plurimorum in summis quiestionibus tuta dubitatio : 
quo genere philosophari et caute indocti possunt, et 
docti gloriose. » Hanc autem Arcesilz, Carneadis, et 
aliorum Academicorum opinionem clarissime expli- 
cat Cicero, lib. u1 de Orat. pag. 195; lib. i de Fi- 
nib. pag. 58 : lib 1n de Offic. pag. 290 : de Divinat. 
lib. n. pag. 501 : precipue lib. 1 Academ. quest. 
pag. 10, et lib. iv, pag. 15, 14, et seqq. ; et Dioge- 
nes Laertius Jib. iv de Vit. et Dogmat. Philosoph. 
ubi utriusque Arcesile et Carneadis vitam scripsit. 
Augustinus lib. xix de Civitat. cap. 18, et lib. im, 
cont. Ácadem. pag. 284. Gellius lib. xi Noct. Attic. 
cap. 5, ubi Academicos inter et Pyrrhonios quid dis - 
criminis intersit, perspicue enucleat ; Vossius, Jonsto- 
nus, et alii, qui de philosophis eorumque sectis plura 
litteris mandaverunt. Nos autem de vana Academico- 
rum $ccta , ac nominatim de Arvesilao et Carneade', 
tomo primo hujusce Apparatus lib. mr, dissert. 9, 
cap. 17, art. 5, pag. 1154 disputavimus. Quis porro 
non intelligit quo jure Minucius, confutato rejectoque 
Socrate, horum omnium opiniones , et testimonium 
floeci nihilique facit, ac penitus ad:pernatur? 

Non majoris illud apud eum est pretii, quod ex 
Simouide paulo fusius urget Cxcilius. « Quid * Simo- 
nidis Melici, inquit, nonne admiranda omnibus et 
sectanda cunctatio est? Qui Simonides cum de eo 


Nec est quod aliquis objiciat, Socratem a Grecis, D quid et quales arbitraretur deos, ab Hierone tyranno 


ut testatur Cicero «/po»z vocatum , id est, festivum , 
facelum, elegautem (Cic. lib. n de Orat. pag. 107; 
el in Bruto, pag. 240, lib. m Acad. quest. pag. 
14; lib. τι de Offic. pag. 565) ; quippe qui sale Atti- 
co, seu verbis gravitate salsis, alios philosophos , 
qui sibi sapientiam ascivisse venditabant, numquam 
non insectabatur : cum vero Epicurei gravius id fer- 
rent, illum contumeliosissimo scurrz dicterio verbe- 
raruut. Quis enim negaverit hominem, qui nihil , ne 
Deum quidem ipsum se scire profitebatur, ab aliis 
ethnicis philosophis, atque a Minucio et Laciantio 
Ἢ scurram », vel quod mitius est « scurraim Atti- 
cum » recte vocitari. 


quirreretur, primo deliberationi diem petiit, postri- 
die biduum prorogavit, mox alterum tantum admo- 
nitus adjunxit; postremo cum causas tant3: mora 
tyrannus inquireret , respondit ille quod sibi quanto 
inquisitio tardior pergeret, tanto veritas fieret obscu- 
rior. » A Cicerone autem hac mutuatus esse vide- 
tur. Latinus enim orator eadem sic narrat : « fhogas 
me quid aut qualis sit Deus? Auctore utar Simonide, 
de quo cum quiesivisset hoc idem tyraunus lliero, 
deliberandi causa sibi unum diem postulavit. Cum 
idem ex eo postridie quxreret, biduum petivit; cum 
sxpiss duplicaret numerum dierum, admirausque 
H.ero quireret, cur ita faceret : Quia quanto, inquit, 


419 


lib. yx de Natur. Deor. pag. 204, lin. 12, et seqq. ). » 
Jbi vero Simonides ab eodem Cicerone « Poeti sua- 
vis » appellatur, atque inde, ut ait Suidas, Μελιχέρτης, 
Melicertus, propter suavitatem vocatus. Quapropter 
corrupte in manuscripto regio Minucii nostri codice 
legitur Simonidis Melchi , nec male in editis. Melici 
restitutum. lilius autem Pausanias mcminit , et /Elia- 
nus, patria Ceum fuisse testificatur. Nos autem de 
illo jam disseruimus (Pausan. lib. τ Aui. pag. 2, 
AElian. lib. 1v. Variar. Hist. cap. 45, lib. 1x, cap. ult. et 
lib. xu, cap. 25. Tom. 1, Apparat. lib. n , dissert. 
2, cap. uli. art. ult. pag. 1284). 

Quam vili porro Minucius pendat non solum lunc 
Simonidem, vel Arcesilaum et Carneadem, sed 


DE MINUCH OCTAVIO 
diutius considero, tanto mihi videtur obscurior (Cic. À 


430 
ARTICULUS ἵν. 


΄ 
Exominantur argumenta, quibus Deum existere negat 
Caecilius, et Octavius demonstrat. 


Cum Caecilius sua in disputatione partes officium- 
que Acadeimicorum, uti diximus, sustineat, nihil mi- 
rum, Si ab ipso orationis exordio asseveranter aflir- 
met, nullo plane negotio probari posse « omnia in 
rebus humanis dubia, incerta, suspensa, magisque 
omnia verisiinilia, quam vera. » Quamvis autem tam 
absurd: insulseque propositionis falsitas a nobis 
post Octavium in superioribus articulis abunde de- 


monstrata sit, inde tamen Caecilius conficere cona- 


tur nemini hactenus certum exploratumque fuisse 
utrum Deus existat : « Sint. principio, inquit, om- 


etiam Pyrrhonem aliosque omnes Academicos et gen- Ὁ nium semina, natura in se coeunte, densata, quis hic 


tiles philosophos , ex his ejus verbis collige : « Arce- 
silas, et Carneades, et Pyrrho, » de quo Laertius, 
Eusebius , et alii, nosque alibi, « et omnis Academi- 
corum multitudo deliberet ; Simonides etiam in per- 
petuum comperendinet : philosophorum supercilia 
contemnimus, quos corruptores et adulteros novi- 
mus, et tyrannos, et adversus sua vitia facundos. 
Nos non habitu sapientiam, sed mente praferimus ; 
non eloquimur magna, sed vivimus : gloriamur nos 
consecutos , quod illi summa intentione quzsiverunt, 
nec invenire potuerunt ( Laert. lib. 1x in Vita Pyrrh. 
Euseb. lib. xiv, Prepar. Evang. cap. 11 et 48, 


pag. 990). » 
Similiter Cyprianus , qui ex his verbis quzdam in 


auctor Deus? Sint fortuitis concursionibus totius 
mundi membra coalita, digesta, formata, quis Deus 


machinator * Sidera licet iguis accenderit, et celum 


licet materia sua suspeuderit, licet terram fundaverit 
poudere, ct mare licet influxerit liquor, unde hzc 
religio, unde formido , qu: superstitio est ? » At his 
certe verbis Cxcilius rejecta ab aliis philosophis De- 
mocriti el Epicuri opinione, qua ut Cicero aliique 
aiunt, atomorum motu et concursione omnia formata 
esse arbitrabantur, verum Christianorum de Deo do- 
cumentum labefactare molitur (Cic. lib. 1 de Fin. 
pag. 41 , et seqq. et lib. 1 Ácad. Quast. pag. 4; εἰ 
lib. de Nat. Deor. pag. 205, 904, et seqq.; Laert. 
lib. 1x ei x, in. Democ. εἰ Epic. Vita. Theodoret. 


guum de Bono Pajientie librum sic transtulit : « Phi-,C serm. 9, pag. 487, et serm. ἃ, pag. 528, Gassend. 


logoplios nec humiles videmus esse, nec miles , sed 
sibi multum placentes, sed lioc ipso quod sibi pla- 
ceaut, Deo displicentes... Nos autem, qui philosophi 
non verbis, sed factis sumus, non vestitu sapientiam, 
sed veritate przferimus, qui virtutum conscientiam 
magis, quam jactantiam novimus : qui non loquimur 
magua, sed vivimus (Cypr. lib. de Bono Patient. 
post inil. pag. 210, εἰ segq.). » 

Caterum Tertullianus, de quo nos suo loco (Dis- 
sert. in Tertull. cap. 4, art. 4), eadem de Thalete, 
que Minucius de Simonide hunc retulit in modum : 
« Quid Thales ille princeps physicorum sciscitanti 
Croso de Divinitate certum renuntiavit, commea- 
tus deliberandi s&xpe frustratus ( Tertull. Apoluget. 


tom, 1, pag. 256, etseqq. tom. Synt. philosop. Epi- 
cur, part. 2, ὃ 1, cap. 15; et nos. tom. 1. Apparat. 
pag. 495 et 1456). Apud ipsum enim Ciceronem 
Velieius Epicureus Platonis de Deo sententiam refel- 
lere eadeu) argumentatione connisus est : « Quibus, 
inquiebat, oculis intueri potuit vester Plato fabricam 
illam tanti operis, qux construi a Deo, atque zdifi- 
cari mundum facit? Qu:e molitio ? qux ferramenta ἢ 
qui vectes ? quxe. machinz ? qui ministri tanti mune- 
ris fuerunt? Quemadmodum antem obedire et parere 
voluntati architecti aer, ignis, aqua, terra potuerunt! 
Unde vero orte illx: quinque forma , ex quibus reli- 
qua formantur, apte cadeutes ad animum efficien- 
dum, pariendosque sensus. Longum est iter ad oin- 


cap. 46, pag. 40). Recte ergo Minucius concludit p) nia, αὐ talia sunt; ut optata magis, quam inventa 


neque humanam infirmitatem , neque professam phbi- 
losophorum ignorationem prohibere umquam po- 
tuisse, quin Christiani de Deo coelestibusque rebus 
disputarent. Nam ante Minucium nostrum Tertullia- 
nus citato jam loco dixerat : « Deum quilibet opifex 
christianus et invenit et ostendit, et exinde totum, 
quod in Deo quzritur, re quoque assignat : licet Pla- 
to affirmet factitatorem universitatis neque inveniri 
facilem, et inventum in omnes enarrari difflcilem. » 
Denique ibi Tertullianus , ut fusius suo loco ostende- 
mus, ea probat qux de philosophorum vitiis dixit 
Minucius. 


videantur ( Cic. lib. de Nat. Deor. pag. 198, lin. 
33)? » 

At Czcilius haud dubie existimabat hoc Ciceronis 
cuniculo omnes expugnari plillosophorum de Deo 
opiniones. Si enim fortuito atomorum motu et con- 
cursu cuncta composita sunt, atque elementa sine 
ullo artifice vel auctore in se ipsa refluuut ac revol- 
vuntur , nullus profecto Deus existit, aut certe du- 
bium illud incertumque est. 

Sed recte respondet Octavius, eos, qui mundum 
omnemque ejus ornatum frustis quibusdam seu a:o- 
mis temere, ac fortuito sibi coh:rentibus , congloba- 
tun) es:e censent, videri nec meutem , nec sensuum 


491 


DISSERTATIO. 


492 


nec oculos babere. Prius vero Cicero dixerat : « Hic A tur; ac tandem ex indita unicuique aut ratione na- 


ergo non mirer esse quemquam, qui sibi persuadeat 
corpora queedam solida atque individua vi et gravi- 
tate ferri, mundumque effici ornatissimum et pul- 
cherrimum ex eorum corporum concursione fortuita? 
Hoc qui existimat (ieri potuisse, non intelligo cur non 
idem putet, si innumerabiles unius et viginti forma 
litterarum, vel aure», vel qualeslibet aliquo conji- 
ciantur, posse ex his in terram excussis , annales 
Ennii, ut deinceps legi possint, effici. Quod nescio 
an ne in uno quidem versu possit lantum valere for- 
tuna..... Qnod si mundum efficere potest concursus 
atomorum, cur porticum, cur templum, cur domum, 
aut urbem n«n polest, qui? sunt minus operosa , et 
multo quidem faciliora ? Certe ita temere de mundo 


scendi , aut generandi cupidine. 

Cicero autem hanc inductionem longe fusius prose. 
quitur , atque plurimam totius secundi de Natura 
Deorum libri partem, in eam explicaudam enuclean- 
damque (Cicer. lib. n. de Natur. Deor. pag. 928, 
el seqq.). Longius profecto esset, et parum utile ea 
omnia, qu: ab illo, more suo elegantissime dicta , et 
a Minucio nostro delibata sunt, hic tanscribere ; vel 
eo maxime, quod a quolibet apud-eum facile videri 
possint, Salis itaque nobis erit si observemus ibi nos 
à Cicerone, quantumvis Ácademicorum sectalore , 
admoneri hoc argumentum non modo a quibusdam 
traclari philosophis, ac nominatim a Cleanthe, sed 
omnes etiam philosophos debuisse eo plane peni- 


effuüiunt , ut mihi quidem numquam hune admirabi- B tusque convinci. « Nam philosophi, inquit, debuerunt, 


lem coeli ornatum, qui locus est proximus, suspexisse 
videatur (Cic. lib. n de Natur. Deor. pag. 933, lin. 
6). » Neque £emel id dixisse contentus, alio in libro 
brevius quidem, sed mon minus per-picue repetit : 
« Esse, inquit, praestantem aliquam eternamque na- 
(oram, et eam suspiciendum admirandamque homi- 
num generi, pulchritudo mundi, ordoque rerum co- 
lestium cogit confiteri (Idem, lib. de Divinat. pag. 
901 , lin. 22). » 

Nec est quod nobis atheus nescio quis , aut perti- 
nax incredulus ,objiciat Ciceronem academicam sec- 
lam seculum fuisse , qui omnia incerta 6886 opinaba- 
lur, aque utrum verus Deus, aut alii gentilium dii 
exsisterent revera dubitabat. Non enim qnierimus 


8i forte eos primus adspectus niundi conturbaverat , 
postea cum vidissent motus ejus finitos, et :equabiles, 
omuiaque ratis ordinibus moderata, immutabi'ique 
constantia , intelligere inesse aliquem non solum ha- 
bitatorem in hac coelesti ac divina domo, sed etiam 
rectorem ac moderatorem , et tamquam architectum 
lanti operis, tantique muneris (Lib. n de Nat. Deor. 
pag. 227; ibid. p. 246 ). » Alia his plane similia eo- 
dem in libro jam dixerat. Sed adire adhuc poteris 
Philonem Judeum, auctorem libri de Monarchia , et 
Qusstionum graz:carum , Athenagoram , Theophilum 
Antiochenum, Ireneum, Lactantium, Atlianasium et 
alios. 

; Quid vero, quod non hi tantummodo ethnici , Ju- 


quid ille sentiret, nec utrum timore aliquo non aude- C di , ac Christiani scriptores , sed recentiores etiam 


ret, quem cognoscebat verum Deum, palam confiteri. 
Sed expendimus quanii momenti sit illius argumen- 
lum. Atqui nemo est sani capitis homo, qui negare 
possit eo inviclissune demonstrari unicum existere 
Deum , rerum omnium creatorem el rectorem. Quo- 
quo enimvero oculos, uti ai Octavius, sive sursum, sive 
deorsum , sive ultro citroque vertat, tam facile , 
quam certo comperiet esse aliquod prwestantissimze 
mentis uumen, a quo omnia facta sunt, ac gubernantur. 

Uterque autem et Cicero et Octavius illud baud 
brevi rerum creatarum enarratione manifestissime 
comprobant. Et Octavius quidem ex colo, rapidoque 
ejus , ac solis et lun; rato statoque motu; ex ejus- 
dem lun:e senio et labore, id est, variis illius erro- 


scholastici, ac praesertim D. Thomas, qui ad demon- 
strandam, uti hi loquuntnr, Dei existentiam , hoc 
argumento, eoque aliis tanto gravioris momenti, 
utuntur, quanto ab omuibus facilius percipi injelligi- 
que potest. Quamobrem Aposiolus inde asseveranter 
pronuntiat neminem esse hominem, qui possit ullam 
prorsus ignorati a se Dei habere excusationem. Nam 
« Invisibilia, inquit, ipsius a creatura mundi per ea, 
qu: facta sunt, intellecta conspiciuntur. Sempiterna 
quoque ejus virtus el divinitas; ita ut sint inexcusa- 
biles (Roman. 1, 20). » Ilinc Tertullianus : « Et hzc 
3iL, est summa delicti nolentium recognoscere , qua 
ignorare non possunt (Tertull. Apolog. cap. 17, 
pag. 18). » Cyprianus vero iisdem pene verbis : « At- 


ribus sive incrementis et decrementis, uti ex Cice- Ὦ que est summa delicti, nolle agnoscere, quem igno- 


roné mox citando, atque Marone iatelligere est 
( Virgil. lib. n Georg. v. 418 ); item lucis ac tene- 
brarum continuata vicissitudine , siderum ordine ac 
dispositione ; stabili frugum, et quatuor anni tem- 
pestatuimn varietate; mari suis orarum littorumque ἢ- 
nibus circumscripto ; reciprocatis Oceani sestibus ; 
pereuni fluminum fluviorumque cursu, rectis monti- 
bus, collibus flexis, porrectisque campis ; naturali 
animantium tutela ; ac praecipue hominis pulchritu- 
dine, illiusque meinbris , quorum nullum nisi neces- 
sitatis aut decoris causa formatum , atque ipsa homi- 
num omnium figura ; qua etsi sibi videantur similes, 
certis tamen lincamentis singuli dissimiles ipveniun- 


rare non possis (Cypr. lib. de Idol. Vanit. p. 14). » 
Quod quidem aute utrumque a Clemente Alexan- 
drino assertum vidimus (tom. 1 Appar. dissert. 2, 
cap. 6, art. 1, pag. 948). 


ARTICULUS Y. 


Expenditur .aliud. Minucii argumentun , quo. Deum 
intimo hominum sensu, ac. ipsa eorum conscientia 
cognilum, revera existere demonstrat. 


Ethnicos Minucius noster a creaturis, mirandoque 
prorsus totius mundi ornatu , ad se ipsos. intimum. 
que eorum sensum, ac propriam uniuscujusque con- 


425 


DE MINUCII OCTAVIO 


424 


scientiam revocat. Dei quippe revera exsistentis idea, A alibi affirmat fieri, non nasci Christianos. Quanio- 


et cognitio , inquit , illorum animis adeo insita inge- 
nitaque est; ut non modo philosophi, ae docti, sed 
plebeii etiam el indocti, natura duce, eum existere 
palam aperteque variis in occasionibus confiteantur. 
« Quid, inquit Minucius, quod omnium de isto labeo 
consensum ? Audio vulgus, cum in coelum mauus ten- 
dunt, nihil aliud, quam Deum dicunt : et, Deus ma- 
gnus esL; et, Deus verus est; et, Si Deus dederit. 
Vulgi iste naturalis sermo est, aut Christiani confi 
tentis oratio? » 

Przterea ibi ille continenter adjecit etlinicos, falso 
Jovis deorumque suorum nomine, verum ipsunimet 
Deum reipsa appellare. « Qui Jovem, iuquit, princi- 
pem volunt, falluntur in nomine, sed de divina po- 


brem Minucius noster dixit : « Vulgaris iste natura- 
lis sermo est, aut christiani confitentis » Deum sci- 
licet existere « oratio. » Ubi vero lioc primuin ac 
precipuum ver: religionis documentum variis com- 
probavit philosophorum gentilium testimoniis, ex iis 
concludit « aut nunc Christianos esse philosophos, aut 
philosophos [ἃ tunc fuisse Christianos, » in hoc, 
quod verum Deum, non vero alia Christian: religio- 
nis placita agnoverint. Sed de hoc adhuc in nostra de 
Tertulliani Apologetico dissertatione. 

Cieterum eodein plane, quo ille, et Minucius nos- 
ter, modo argumentatur Arnobius : « Da, inquit, ve- 
rum judicium, et hec omnia cireumspiciens , quz 
videmus, magis an sint dii cteri, dubitabit, quam 


testate. consentinnt. » Eadem plane Cyprianus, ut B in Deo cunctabitur, quem esse omnes naturaliter 


antea vidimus, scriptis tradidit. Sed utrique praive- 
rat Tertullianus, qui in eosdem ethnicos simili plane 
modo argumentatur : « Vultis, inquit, ex anima ip- 
sius testimonio comprobemus » unum videlicet dum- 
taxat. rerum Deum exsistere? « Οὐ licel carcere 
corporis pressa, licel institutionibus pravis circum- 
scripta, licet libidinibus ac concupiscentiis evigorata, 
licet falsis deis exoncillata; cum tamen resipiscit, ut 
ex crapula, ut ex somno, ut ex aliqua valetudine , 
Deum nominat, hoc solo, quia proprie verus hic unus 
Deus bonus et inagnus; » ita codices manuscripti an- 
tiquiores et melioris not:v, quemadmodum suo loco 
videbimus. « Et, quod Deus dederit, omnium vox est. 
Judicem quoque contestatur illum : Deus videt: cl, 


Deo me commendo; et, Deus mihi reddet O testimo- C 


nium anim naturaliter christianz! Denique pro- 
nuutians hiec, non ad Capitolium, sed ad coelum rc- 
spicit. Novit enim. sedem Dei vivi. Ab illo enim οἱ 
inde descendit ( Tertull. Apolog. cap. 17, p. 18).» 
Sed hzc ille adliuc fusius alio in libro prosequitur. 
Qu» quidem omuia describere cum longius foret, 
nonnulla , atque ea in primis, qux: ad secundum Mi- 
nucii nostri locum faciunt, proferemus : « Te palam, 
inquit, et tota libertate, qua non lice! nobis, domni ac 
foris audimus ita pronuntiare : Quod Deus dederit : 
et, Si Deus voluerit. Ea voce et aliquem esse signi- 
ficas, et omuem illi confiteris potestatem, ad cujus 
spectas voluntatem : simul et czteros negas deos 
esse, dum suis vocabulis nuncupas, Saturnum, Jo- 


Scimus, sive cum exclamamus : O Deus ! sive cum 
illum testem constituimus improborum, et quasi nos 
cernat, faciem sublevamus in celum ( Arnob. 
lib. w  advers. Gent. init. pag. 45 ).» 

Denique Lactantius similiter in ethnicos disputat : 
« Nam cum jurant , inquit, et cum optant, et cum 
gratias agunt, non Jovem, aut deos multos, sed Deum 
nominant, adeo ipsa veritas, cogente natura, etiam 
ab invitis pectoribus erumpit..... At vero si qua ne- 
cessitas gravis presserit, tunc, Deum recordautur. Si 
belli tremor infremuerit , si alimenta frugibus longa 
siccitas denegaverit, si 8$eva Llempestas , si grando 
ingruerit, ad Deum confugiunt, a Deo petitur auxi- 
lium ; Deus , ut subveniat, oratur. Si quis in mari, 
vento seviente, jactatur, hunc invocat. Si quis aliqua 
vi afflictatur, hunc protinus implorat. Si quis ad ex- 
tremam mendicandi necessitatem deductus, victum 
precibus exposcit, Deum solum obtestatur, et per 
ejus divinym atque unicum numen (Lactant. lib. u 
1 nstitut. cap. 2, pag. 138). » 

Porro illa Dei cognitio ita menti hominumintimisque 
sensibus ingenerata est, ut a nemine sine magno pia- 
culo ignorari pos:it. Nam « ignorare, ait auctor nos- 
ter, nec fas est, uec licet ingerentem sese oculis, et 
sensibus nostris ceelestem claritatem. » Quamobrem 
ille postea fidenter asseverat, quoslibet Deum igno- 
rantes non secus atque impios, debitis mulctaudos 
esse poenis ac suppliciis. Loquentem illum si audire 
velis, ecce ipsamet ejus verba : « Eos merito, qui 


vem, Martem, et Minervam. Solum Deum confirmas, D Deum nesciunt , ut impios, ut injustos, nisi profanus 


quem tantum Deum nominas; ut cun illos interdum 
deos appellas, de alieno, et quasi pro mutuo usa vi- 
dearis. De natura quoque Dei, quam pr:edicamus , 
nec te latet. Deus bonus, Deus benefacit, tua vox 
est (Lib. de Testimon. anime cap. 2, pag. 81). » In 
libro quoque ad Scapulam : « Populus, inquit, accla- 
mans Dco Deorum, qui solus poteus est, in Jovis no- 
mine, Deo nostro testimonium reddidit (Idem, lib. 
ad Scapul. cap. 4, pag. 81). » 

At illud, inquit, est « testimonium anim: natura- 
liter cliristianz , » in hoc videlicet , quod insitsm a 
natura labeat veri Christianorum Dei cognitionem. 
Non enim minus perspicue, sicut suo loco videbimus, 


nemo deliberat; cum parentem omnium, et onnium 
Dominum non minoris sceleris sit ignorare, quam 
ledere. » Sed jam audisti citatos ἃ nobis Paulum 
Apostolum, Tertullianum, Cyprianum eadem de illis 
pronuntiantes, qui nec ex rebus creatis, nec ex illa 
ingenita mentibus suis Dei cognitione, illum agno- 
scunt, aut volunt agnoscere. 

At huic de homini innata Dei cognitione opinioni 
quantum geutiles etiain philosophi faveant, ex illo- 
rum Oratore latino accipe : « Quse est, iuquit, gens 
aut quod genus liominum, quod non habcat sinc doc- 
trina anticipationem quamdam deorum , quam ap- 
pellat πρόληψιν Epicurus, id 651, anteceptam animo 


425 


nec quiri, nec disputari possit..... Cum cnim non 
instituto aliquo, aut more, aut lege sit opinio consti- 
tuta, maneatque ad unum omnium firma consensio, 
intelligi necesse est esse deos; quoniam insitas eo- 
rum, vel poiius innatas cognitiones habemus. De 
quo »utem omnium vatura consentit, id verum esse 
necesse est. Esse igitur deos confitendum est » (Cic., 
lib. 1 de Nutur. Deor.. pag. 202, lin. 5 et seqq. ). 
Quid autem illa. hominis ethnici confessione et ar- 
gumentatione verius, uisi deos suos pro vero et unico 
Deo dixisset? At vide, «quaso, an hunc errorem 
emendaverit, ubi Ennii testimonio ostendit hunc ve- 
rum Deum, sicuti Minucius ct Tertullianus aiunt, 
Jovis nomine ab omnibus invocari : « Quod vi ila 


DISSERTATIO. 
16i qnamdam informationem, sine qua nec intelligi , A 


496 
Jupiter, auctiferas lustravit lumine terras. 


Ili autem versus apud ipsummet llomerum sic griece 
exhibentur : 


Τοῖος Ἰὰρ νόος ἐστὶν ἐπιχθονίων ἀνθρώπων, 
Οἷον ix' ἦμαρ ἄγησε πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε. 
(How., Odyss. xxvin, v. 155.) 


Quos latinus interpres sic reddidit : 


Talis enim mens est terrestrium hominum 
Qualem quotidie ducit pater hominumque deorumque. 


Scimus quidem a Lactantio traditum, nihil ab [10 - 
mero dari potuisse quod pertineat ad veritatem ; 
quippe qui humana potius quam divina conseripserit 
(Lactant., lib. 1. Instit. divin., cap. 5, pag. 94). 
Verum prxterquam quod Cicero hec carmina. tain- 
quam probata Stoicis citavit, ea sane Minucii nostri 


essei,» inquit, « qui potuisset assensu omnium dicere B proposito sic congruunt , ut ad illa collineasse plane 


Eunius : 


Aspicehoc . 
Sublime candens, quem invocant omnes 
ovem. 


Illum veru et Jovem et dominatorem rerum, et om- 
nia nutu regentem, et ut idem Eunius, 


Patrem Divumque hominumque. 


et prz:sentem, ac prxpotentem Deum. Quod qui du- 
hitat, baud sane intelligo , cur non idem, sol sit, an 
nullus sit, dubitare possit » (lib. n de Nat. Deor., 
pag. 214, lin. 12 ct seqq. ). 


CAPUT IV. 
DE DEO UNO. 


ARTICULUS PRIMUS. 


KExaminatur argumentum , quo Octavius. etlinicorum 
poetarum Homeri et Virgilii, philosophorum Thale- 
lis, Anuximenis, Diogenis Apolloniatis, Anaxagore, 
Pythagore εἰ Xenophanis auctoritate unum. dum- 
laxal Deum esse ostendit. 


Quemadmodum Minucius validissimis rationum 
momentis, ac communi omnium populorum consensu 
demonstrat Deum revera existere : ita etiam illum 
plane unicum esse, ipsorumimet ethnicorum cum 
poetarum tum pliilosophorum testimonio luculenter 
ostendit. À poetis autem sic orditur : « Audio, » in- 
quit, » poetas quoque unum parrem divum atque ho- 
minum pra:dicantes, et talem esse mortalium men- 
tem. qualem parens omnium dixerit. » 

Utrnm vero unius poeta: Grxci vel Latini, an plu- 
rium sint hzc verba , a nobis fortasse aliquis requi- 
ret. At in fine superioris articuli vidiinus Jovem, 
quem omres invocant, ab Ennio poeta vocari « Pa- 
wrem divumque hominumque. » Cicero autem ibi 
Balbum Stoicum inducit h:wc ipsa verba citantem , 
quibus pr:estantissimad mentis numen existere con- 
firmet. Testatum praterea Augustinus facit eumdem 
Ciceronem (August., lib. v de Civit., cap. 8, p. 191), 
ubi probat a Stoicis Jovem « quem summum Deum » 
putabant, appellari, hos citasse Homeri versus, sic- 
que in latinam vertisse linguam : 

Tales sunt hominum mentes quali pater Ipse 
PaTROL. Ill. 


videatur. Si quis ramen, aut Ennium, aut alios poe- 
tas ibi ab illo citari nobis recte probaverit, illi siatim 
sub-cribemus. 

Alier poeta ἃ Minucio, quemadmodum postea a 
Laciantio (Lactant., lib. 1 Instit. divin., cap. 5, 
pag. 22), nomine suo sic appellatur : « Quid Man- 
toanus Maro? Nonne apertius, proximius, et verius, » 
id est, propius ad veram de Deo sententiam accedit, 
eamque apertius οἱ verius decl rat? Illius tameu ver- 
sus auctor noster nec integros, nec quo in libro ha- 
beantur, sed corum dumiaxat seusum, et quedam 
verba quamvis ex duobus cjus libris excerpta, hunc 
exhibet in modum : « Principio ccelum et terras, et 
c:lera mundi membra, spiritus intus alit, et infusa 
mens agitat ; inde hominum pecudmnque genus, et 
quidquid aliud animalium. » Idem alio loco mentem 
istam et spiritum nominat. {{π| enim ejus sunt : 
« Deum naque ire per omnes terrasque tractusque 
maris, ceellumque profundum : unde homines et pe- 
cudes, unde imber et ignes. » Non igitur inutilis om- 
nino quibusdam oper: pretium erit integros versus 
illos describere , et indicare ubi reperiantur. Priores 
autem in sexto /Eneidos libro sic leguntur : 


Principio coelum, terras, camposque liquentes, 
Luceutemque globum lun:e, T'itaniaque astra, 
Spiritus iutus alit; totamque infusa per artus 

Mens agitat molem, et magno se corpore tuiscet : 
Inde hominum pecudumque genus, vitzeque volantum, 
Et qui? marmoreo fert monstra sub zvequore pontus. 


(Virgil., /Eneid., 1. vi, v. 719 et seqq.) 
Posteriores vero in Georgicoruni libro quarto sic lia- 
bentur : 


Deum namque ire per omnes 
Terrasque, tractusque maris, ccelumque profundum, 
Hinc pecudes, armeula, viros, genus omne ferarum; 
Queimque sibi (euues nascentem arcessere vitas. 


(Idem, 1. wv. Georgic., v. 220 et seqq.) 


Ja lios autem, ac potissimum priores versus legendas 
sunt Servii observationes. Plures alios ac priecipue 
Grecos poetas, de quibus superiore tomo egimus, 
Minucius citare poterat ( tom 1 Apparat., pag. 784) : 
sed quia Homerum, uti apparet, omnium Gr.ecorum 
poetarum, M.ronem vero Latinorum coryph:eum ac 
principem fnisse nemo non fatetur, idcirco horum 
testimonia ad precipuum illud christiane religionig 


1, 


491 
dogma prohandum satis superque esse existimavit. 

Ad celebriores itaque philosophos transit, probat- 
que cos in camdem, etsi non iisem verbis, re tamen 
vera Ccocspirasse sententiam. A  Thalete autem di- 
cendi sic facit ini:ium : « Thales Milesius, qui prius 
omnium de coelestibus disputavit, rerum initium 
aquam, » ut alibi vidimus, « dixit, Deum autem eam 
men!em qua ex aqua cuncta formaverit » (tom. 1 
Apparat., pag. 454 et 776 ). Et liec quidem decerpta 
videntur ex Cicerone, ubi de eadem , ac Minucius 
noster, quzestione disputat. Philosophorum enim, si- 
cuti ille, opiniones ibi recenset, atqne ab eodem quo- 
que Thalete sic incipit : « Thales Milesius, qui pri- 
inus de ta'ibus rebus quasivit, squam dixit esse ini- 
tium rerum, Deum autem eam mentein. quie ex aqua 
cuneta fiugeret » (Cic , lib. 1 de Nat. Deor., p. 199, 
lin. 20) Eadem porro Laciantius, ac totidem penc 
ac Minucius verhis postea tradidit (Laetant., lib. 1 
Institut. diviu., cap. 5, pag. 24 ). 

Sed Minucius liec continester subjunxit, qux in- 
curia amanuensium librariorum ita depravata sunt, 
ut sine aliquo novo codice manuscripto vix a quo- 
quam vera eorum lectio inveniri queat. In editis ete- 
nim nostris sic exhibentur : « Et (ms. reg. eo, Rigal- 
tius eho ) altior et sublimior aqui. et spiritus ratio ; 
quam ut ab homine potuerit (ms. reg. poterit, male), 
inveniri, a Deo tradita ( ms. reg. traditum). » Nonne 
horum verborum initio pro voce eo , legendum sed , 
vc] ejuscemodi aliquid ? Ut ut sit, sensus Minucii esse 
videtur altiorem et sublimiorem esse aqua et spiritus, 


tamquam rerum omnium caus, utl aiunt, materialis (; 


et efficieniis rationem , quam ut ab homine potuerit 
inveniri, nisi a Deo ipso edoceatur Quamobrem Tha 
les hoc invenire non potuit, quod a solo Deo tradi- 
tuin. est.. Verumtamen id. ille. poterat discere ab 
gyptiis quibuscum , ut. alibi diximus, congressus 
fuerat. Egypti autem ἃ Moyse, et liic a Deo illud 
acceperat ( tom. i1 Apparat., pag. 1120, et seqq). 

c Anaximenes deinceps, »pergit Minucius, « et post, 
Apolloniates Diogenes aera infinitum et immensutn. » 
Verum Cicero utriusque opinionem separatün expli - 
cat. Et primum quidem de Anaximene h:rc | illius 
sunt verba : « Anaximenes aera Deum statuit, eum- 
que gigni , esseque immensum et infinitum, et sem- 
per in motu » (Cic., lib. 1, de Nat. Deor., pag. 199, 
lin. 25 ). Minucius vero hiec verba, « eunque gigni,» 
de industria omisit : nam ille prioribus verbis eo ma- 
gis ἃ vera nostra de Deo sententia aberrabat, quo 
propius *ubsequentibus, « infinitum et immensum, » 
ad eam accedere videtur. 

De Diog^»ne vero Apolloninte ità Tullius postea : 
« Quid aer, quo Diogenes Apellonistes utitur Deo, 
quem sensum habere potest, aut quam formam Dei? » 
( Idem Cic., ibid., pag. 200, lin. 10. ) Quis vero qna- 
lisve fuer.t ille aer, quo Diogenes Apolloniates Deo 


utebatur, tacet. quidem latinus ille orator : sed ab: 


Augustino his verbis declaratur : « Diogenes, Anaxi- 
menis alter auditor, aerem quidem dixit rerum esse 
mnateriam, de qua omnia fierent, sed cum esse com- 


DE MINUCII OCTA VIO 
A potem divin:e rationis, sine qua nihil ex eo ficri pos- 


438 


801» ( Áug., lib. ΥῊ; de Civit., cap. 29 ). Vides sane 
quam imerito jure Minucius dixerit eamdem esse 
utriusque Anasimenis et Diogenis de Deo opinionem, 
eamque a christiana non prorsus abhorrere. Quamvis 
enim ab aliis ideo dissentiat, quod aerem rerum ma- 
teriam dixerit, in hoc tamen cum Christianis con- 
sentit, quod pro certo habuisse videatur aerem, di- 
vinze rationis compotetn, rerum omnium efficientem 
esse causan. 

Non desunt enim scriptores qui suspicantur hos 
philosophos aeris infiniti immensique nomine intel- 
lexisse uon hunc quidem quem spiramus aerem, sed 
diviuum quemdam spiritum , quemadmodum Virgi- 
lium canentem audivimus, quo tota mundi machina 


B fovetur. et animatur. Huic autem suspicioni favere 


videntur hec Plutarchi apud Eusebium de Auaxi- 
menis epinione verba : « Anaximenes Milesius aerem 
ejusmodi principium esse docuit ; ex eo enim omuia 
nasci, in eumque vicissim cuncta dissolvi. Nam ani- 
nius, yvy», noster, exempli causa, aer est, nosque fo- 
vel ac tuelur, cunctumque adeo mundum spiritus 
aerque, πνεῦμα x«l ἀὴρ, complectitur ; est autem spi- 
ritus eademque aeris significatio, λέγιται δὲ συνωνύμως 
ἀὴρ καὶ πνεῦμα » ( Euseb., lib. xiv Prepar. Evang., 
cap. 14, pag. 74). in primo autem Plutarchi de Phi- 
losophorum Placiiis libro hxc leguntir. ( Plutareh., 
lib. 1 de Placit. Plilos., cap. 3. pag. 876, tom. 2). 
Sed ibi Anaximenes ab eo redarguilur, quod rerum 
dumtaxat materiam , non vero eflicientem cau-am 
assignaverit. Prius vero Eusebius ex alio Plutarchi 
libro Stromatum nou aliud 9b Anaximene asseruum 
fuisse narrat, nisi aerem , quei infinitum putabat, 
rerum omnium esse principium. Sed hacc ita expli- 
c3 Laertius, tamquam Anaximenes duo iude prima 
rerum principia cousiitucrit ( Laert., lib. n, $ 5, et 
lib. ix. ὃ 57). At bi fortasse aut non totam illius, ne- 
que l'iegenis Apolloniatis sententiam exposuere, aut 
infiniti nomine spiritus immensus intelligendus est. 
'De utriusque porro opinione videsis alios , a nobis 
alihi laudatos auctores, et Augustinuin Epist. cxviu, 
ad Dioscorum, pag. 338 (tom. 1 Apparat., lib. iu, 
dissert. 2, 8 29. pag. 455, et lib. m, dissert. 5, cap. 1, 
art. 4, pag. 776 ). 
Pergit Minucius : « Anaxagoras, descriptio et motus 
D infinite mentis Deus dicitur. » Similiter Cicero : 
c Inde, » inquit, « Anaxagoras, qui accepit ab Anaxi- 
mene disciplinam, primus omnium rerum descriptio- 
nen et motirm, mentis infiritz vi ac ratione designari 
et caulici voluit » (Cic., lib. 1 de Nat. Deor., p. 199, 
lin. 22). Alibi vero paulo aliter : « Anaxagoras ma- 
teriam infinitam, sed eas particulas similes inter se, 
et minttas, eas primum confusas, postea in ordinem 
reduetas ἃ mente divina » (lib. 1v Acad. quesl., 
pag. 55, lin. 12). Sed illius opinionem Laertius longe 
enodatius certiusque ex illius libris, et Timonis au- 
ctoritate sic exposuit : Πρῶτος τῇ 0)» νοῦν ἐπέστησεν, 
ἀρξάμενος οὕτω τοῦ συγγράμματος, Ó ἐστιν ἡδέως, «ai μεγα- 
λοφρόνως ὡἁρμηνευμένον * Há&vca χρήματα ἦν ὁμοῦ, εἶτα νοῦς 


429 


DISSERTATIO. 


490 


ἐλθὼν αὐτὰ διεκόσμησε" παρ᾽ ὃ xai γοῦς ἐπεχλύθη" x«l φησι Α Quod quidem hunc ille probat in modum : E γοῦν 


περὶ αὐτοῦ Τίμων, d» τοῖς Σίλλοις οὕτω. 


Καὶ «οὐ ἀναξαγόρην φάσ᾽ ἔμμεναι, ἀλχίμον ἥρω, 
Νοῦν, ὅτι δὴ véos αὐτῷ, ὃς ἐξαπίνης ἐπαγιίρας 


Πάντα συνεσφήκωσεν ὁμοῦ τεταραγμένα πρόσϑεν. 
« Primus hic materi: mentem adjecit, iu principio 
Operis sui, suavi et magnifica oratione sic scribeus : 
« Omnia simul erant , deinde accessit mens, eaque 
composuil; quamobrem et mens sive animus , ὁ νοῦς, 
dicitur. Titoun. hoc ipsum de Awnaxagora in Sillis 
decantavit : 


Nunc ubi Anaxagoras, mens est, fortissimus heros, 

Qui mentes subito, uam meus uon deluit illi, 
Composuisse puta, fuerant quie incoudita quondam. » 
De illo quoque plura Lucretius, atque etiam Augus- 
tinus, et uos quoque locis jam citatis (Lucret., lib. 1, 

ante fin.). 

Dehinc Minucius : « Pythagore Deus est animus, 
per universam rerum naturam commeans, et inten- 
tus, ex quo etiam animalium omnium vita capiatur. » 
Ex Cicerone hsc adhuc auctor noster deibavit : 
« Pythagoras,» ait ille, « cen-uit animum esse per uà- 
turam rerum iutentum ct commeantem, ex quo animi 
nostri carpereutur » ( Cic., lib. 1, de Nai. Deor., p. 
499, lin. 57). Utrumque haud dubie secutus est 
Lactantius. Atque eo etiam. recidit, quod de asserta 
ab illo Pytlisgorea unitate et dualitate Laertius. Plu- 
tarehusque memorant, uti liquet ex his quze de eo- 
dein philosopho su; eriori. Apparutas nostri tomo lo- 
cis jam citatis observavimus (Lactant., lib. 1. Instit. 
divin., cap. 5, p»g. 21, et lih. de Jra Dei, cap. 11, 
pag. 796 ; Laert, lib. vi in. Vit. Pythag.; Vlutar., 
lib. 1. de Pl. Philosoph., pag. 876, tom. 1, Apparat., 
pag 785). 

Post lizee autem Minucius : « Xenophanem, » in- 
quit, » notum est omne influitum eum mente , Deum 
tradere, » Ciceronis autem h:ec sunt verba ipsissima : 
« Tum Xenophanes, mente adjuncta, omne przterea 
quod esset infinitum, Deum voluit esse » ( Cic., lib. 1 
de Nutur. Deor., pag. 199, lin. 4 ). At Laertius paulo 
aliter, sed non alio prorsus seusu narrat eu:n existi- 
mavisse : « Dei substantiam globosam esse, nihiluue 
cum hominibus habere commune. Totum cernere, 
totumque. 2udire , non tamen respirare. Simulque 
esse omnia, mentem, prudentiam, cternitatem. » 
(Laert., lib. ix. 8 15). Ibi autem hac voce cza;poccóz, 
globosam seu rotundam substaniiam, nihil aliud nisi 
intinitam significat. Ea autem idcirco usus est, quia 
figura rotunda neque initium habet neque finem. 
Q'iapropter rursus. Cicero alio. i» lihro eamdem Xe- 
nopliin' s sententiam. hiis. retulit verbis : € Xenoplia- 
nes dixit unum esse omnia, reque id esse mutabile, 
el id esse Deumn, neque natum umquam, et sempiter- 
num, et conglobata figura » (lib. 1v Acadein. quasst., 
pag. 95). Aute Minucii porro :etatem Clemens Ale- 
xandrinus aperte docuit hanc Xenophanis sententiam 
consentaneam esse christian: doctrinz, hisque Isaiae 
verbis : « Cui assimilavistis me, dicit Dominus? » 


καὶ Ξενοφάνης ὁ ολοφώνιος διδάσκων, ὅτι εἷς x«i ἀσώματος 
ὁ Θεὸς, ἐπιφέρει. 


El; Θεὸς ἕν τε θεοῖσι καὶ ἀνθρώποισι μέγιστος 
OU τι δέμας θνητοῖσιν ὁμοίϊος, οὐ δὲ νοηρά. 


« Recte ergo Xenophanes Colophonius docens unum 
esse Deum, et incorporeum, subjungit : » 


Maximus in genere est divum atque hominum 
Deus uuus, 


Qui «οὐ corpore, nec mente est mortalibus ullis 
Assimilis, 

Huic locum quem alibi breviter attigimus, inte- 
grum descripsit Eusebius; qui iamen alio iu loco 
Plutarchi verba exhibet, quibus longe aliter Xeno- 
planis de Deo opinionem repraesentat. Videsis Epi- 
phanium atque Theodoretum ( tom. τ Apparat., 
pag. 1115; Euseb., lib. xia. Prepar. Evang.. cap. 13, 
pag. 079, et lib. 1, eap. 8, pag. 25; Epiphan., Ex- 
posit. fid., p:g. 1087 ; Theodor., Serm. 2, de Grec. 
Affect. curat., pag. 480 ). 


ARTICULUS If. 


De aliis gentilibus philosophis Antisthene, Speusippo, 
Democrito, Stratone, Ep:curo, Aristotele, Heraclide 
Pontico, Theophrasto, Cleanthe, Zenone, Ghrysippo, 
Diogene. Baby(onio , Xenophonte , Aristone et Pla- 
tone. 


Ad alios gentiles pbilosophos gradum, si placet, 
cum Minucio nostro faciamus. Quiduam autem. de 
Deo Antisthenes ac Speusi pus censuerint, ille sic 
enarrat : c Anti-thenem, populares deos multos, sed 


C naturalem unum. priccipuum : Speusippuim vero. na- 


turalem animalem, quo ounia reguntur, Deum nosse.» 
At haec procul dubio ex Ciceroue mutuatus. est, 
qui de utroqu« totidem pene verbis dixerat : « Autis- 
thenes in eo libro qui PAysicus inscribitur, popula- 
res deos multos, naturalem unum esse dicit.... Nec 
niulto secus Speusipius (in manuscripto regio Seuzip- 
pus, sed male) Platonem avuuculum subsequens, vim 
quamdam dicit, qua orinia regantur, eamque. ani- 
malem »(Cic., lib. 1 de Natur. Deor. pag. 200, lin. 2?). 
De illa Antisthenis opinione Lactantius posiea litteris 
eadem inanda vit (Lactant., lib. 1 Instit. Divin., cap. 5, 
pag. 24; et lib. de lra Dei, cap. 41, pag. 196). De hoc 
autem — philosopho ac. de Speusippo alibi egimus 
(Tom. 1 Apparat., pag. 4115, 1122 et 1151 ). Laer- 


D tius vero in. hujus Vita. asserit enm intra. Platonis 


avunculi sui dogmata perstitisse. Verum de illis ab eo 
l;befaetatis Numenius apud Eusel im expostulat, f!e- 
nique Laertius animadvertit ab ip-o scriptum fuisse 
Definitionum librum, quem. nonnulli eum esse opi- 
nantur qui inter. not? Plitonis opera. in. Incem pro- 
diit Illius autein libii initio h:ec Dei definitio legitur 
Θεὸς ξῶν»ν &'&ixrov , αὐτάρκες πρὶς “ὐξαιμυινίαν, οὗτία αἷ- 
toc, τιῦ ἀγαθοῦ φύστως αἰτία : € Deus. est animal ime 
mortale se ipso contentum , essenlia semyiterna, 
natur: boni causa » (Laert., lib. vv. 8 4, ὃ, Euseb., 
lib. v Prepar. Evang., cap. 5, pag. 121 apud Platon., 
tom. 3, pag. 414). 

Rursum vero ex Cicerone ea Minucius delibaverat, 


431 


DE MINUCIL OCTAVIO 


492 


que de Democrito postmodum adjecit : « Quid De- Α bus. Sic ille Deum opere magno liberat, et me ti- 


mocritus, quamvis atomorum primus inventor, nonne 
plerumque naturam, qu;e imagines fundat, et iutelli- 
gentism, Deum loquitur? Etenim Cicero similiter 
de illo : « Quid Democritus, inquit, qui tum imagines 
earum,ue circuitus in deorum numero refert, tum 
illam naturam 41:6 imagines fundat ac mittat, tum 
scientiam intelligentiamque nostram » ( Cicer., lib. 
cit., pag. 200, lin. 5). Quocirca Augustinus hiec ad 
Dioscorum de illa Democriti opinione scribit : « Quanto 
melius ne audissem quidem nomen Democriti, quam 
cum dolore cogitarem nescio quem suis tempori- 
bus magnum putatum , qui Deos esse arbitraretur 
imagines quie de solidis corporibus fluerent, solid;e- 
que ipse non essent, easque hac atque hac motu 
proprio cireumeundo, atque illabendo in animos ho- 
ininum, facere ut vis divina cogitetur, cum profecto 
illud corpus unde imago flueret, quanto solidius 
est, tanto prizestantius quoque esse judicetur. Ideo- 
«ue fluctuavit, sicut isti dicunt, nutavitque sententia ; 
ut aliquando naturam quamdam , de qua fluereut 
imagines, Deum esse dicent, qui tamen cogitari 
non posset, nisi per eas imagines quas fundit οἱ 
emittit, id est, qu:e de illa natura, quam ne-cio quam 
corpoream et sempiternam , ac per hoc eliam divi- 
nam putat, quasi corporis similitudine, continua ve- 
lut emanatione ferrentur, et. venirent, atque intra- 
rent in animos nostros; ut Deum vel deos cogitare 
possemus » (Augustin., Epist., 448, pag. 510). Sed 
quantumvis fluctuaverit vacillaveritque Democritus, 
ex his certe qux ipse Augustinus ac Cicero de illius 
opinione scriptis tradiderunt, quis non. videat Minu- 
cium jure haud immerito dixisse quodam saltem 
modo agnitam ab illo fuisse naturam divinam, ac 
Deut revera esse unuin ἢ Atqui id ad ejusdem Mi- 
nucii sufficiebat propositum. 

Siratonis dehiuc opinionem his paucissimis verbis 
exponit: « Straton quoque et ipse naturam. » Sed 
quo pauciora, eo. minus clara sunt hac verba. Eo- 
rum itavue enodationem S:epius laudatus a nobis Ci- 
cero tibi suppeditabit : « Nec audiendus est,» inquit, 
« cjus, Theophrasti, auditor Strato, is qui physicus 
appellatur, qui omnem vim divinam in natura sitam 
esse censet, qu:e causas gignendi, augendi, minuen- 
dive habeat, sed. careat omni sensu el figura » (Cic., 
lib. cit., pag. 200, lin. 45). Visne plura? Audi rur- 
sus eumdein Oratorem de illo loquentem : « Negas 
sine Deo posse quidquam. £cce tibi e transverso 
Lampsacenus Strato, qui det isti Deo immunitatem 
magni quidem muneris. Sed cum sacerdotes deorum 
vacationein habeant, quanto est. zequius habere istos 
eos? Negat opera deorum se uti ad fabricandum 
mundum. Qu:xcumque siut docet omnia esse effecta 
natura, nec ut ille qui asperis et levibus, οἱ hamatis 
uncinatisque corporibus concreta hic esse dicat, in- 
lerjecto iuani : somnia censet. hiec. esse Democrati 
nou docentis, sed optantis. Ipseautem singulas mundi 
partes persequens, quidquid aut sit, aut fiat, natura- 
libus fieri aut factum 6550 docet ponderibus οἱ nigti- 


B 


C 


more » (Lib. 4, Academ. quast., pag. 55, lin. 46 ). 
Alium tibi citari si desideras, en pr:esto est. Plutar- 
chus qui hoc de Siratonis opinione scriptum reliquit : 
Καὶ μὰν τῶν ἄλλων περιπατητιχῶν ὁ κορυραίοτατος Στράτων 
οὔτε Ἀριστοτέλει κατὰ πολλὰ συμξέρεται, καὶ Πηάτων, τὰς 
ἐναντίας ἔσχηκε δόξας περὶ χιννσεως, περὶ νοῦ, «di περὶ ψυ" 
Xe. χαὶ περὶ γενίσεως" αὐτὸν, τελευτῶν; τὸν χόσμον, οὐ ζῶον 
εἰναίφησι, τὸ δὲ χατὰ φύσιν ἕπεσθαι τῷ κατὰ τύχην. € Εἰ 
quidem Peripateticorum reliquorum summus Sirato, 
neque cum Aristotele sentit. multis de rebus, οἱ de 
motu, mente, auim2, ortu, contraria Platoni defendit. 
Denique mundum ipsum auimal esse negat, aitque 
naturam sequi fortunze impetus, casu initium motus 
naturae praebente, et deinde sic a natura. motus pliy- 
sicos absolvi » (Plutarch., lib. advers. Colot. Epicur., 
pag. 1115). Quam porro Sirato naturam. appellavit, 
jam a Cicerone explicatun vidimus. Sed de liac il- 
lius opinione nobis aliquid adhuc dicendum erit, ubi 
quomodo a Lactantio refellatur, palam omnibus fa- 
cere conabimur. 

Minucium nostrum interim sequamur : « Etiain 
Epicuru. ille, » inquit, « qui deos aut otiosos fingit, 
aut nullos, naturam tamen superimnponit. » Sed hanc 
Epicuri de Deo opinio: ei fuse enucleat apud Cice- 
ronem Velleius Epicureus. Postquam enimvero mul- 
tis probavit Dei vitam eam esse, qua nihil beatius, 
nihil omnino bonis omnibus affluentius excogitari po- 
test, hanc sententi:e sue reddit rationem : « Nihil 
enim agit, aullis occupationibus est implicatus, nulla 
opera molitur, sua sapientia et virtute gaudet : habet 
exploratum fore se semper cum in maximis, tum in 
mterais voluptatibus » Postea ille ibidem declarat 
Epicurum falso docuisse natura effectum esse mun- 
dum : nihil opus fuisse fabrica, eamque rem οἱ esse 
facillimam » (Cic. lib. 1 de Natur. Deor., pag. 205, 
lin. 8). Nam oninia, ut jam diximus, fortuito atomo- 
rum concursu facta fuisse garriebat. Denique ibidem 
Velleii seu Epicureorum nomine Tullius dixit : « Et 
pie sancteque colimus naturam excellentem, atque 
prastantem. » At Minucius noster qux» Epicurus falsa 
esse docebat, ab his distinguit, quibus prastantiorera 
exteris omnibus naturam, atque idirco divinam, vo- 
lens nolens, confessus est. Adi, si lubet, L»sertium, et 
Menagiüi ac Gassendi iu illum notas, et aliut hujus 


D librum (Laert. lib. x. $ 125; Menag. et Gassend. notas 


ad liujus lib. iv, de vita et morib. Epicur., cap. 1,2, 5). 

Deiuceps vero Minucius plurima transcripsit Cice. 
ronis verba, quibus Aristotelis de Deo refert opinio- 
nem, Ecce siquidem quomodo ille loquitur : « Ari- 
stoteles varial, et assiguat tamen unam potestatem. 
Nam interim mentem, mundum interim Deum dicit, 
interim muudo Deum pra:ficit. » Sic autem Tullius : 
« Aristoteles in tertio de Philosophia libro multa tur- 
bat, a magistro Platone uno dissentiens. Modo enim 
menti tribuit omnei divinitatem, modo mundum 
ipsum Deum dicit esse, modo quemdam alium pr:c- 
ficit. mundo » (Cic. lib. citat., pag. 200, lin. 26, εἰ 
seqq. ). Et hxc quidem decerpsit Minucius, sed rcli« 


455 


DISSERTATIO. 


434 


quit sequentia : « Eique eas partes tribuit, ut repli- À tur» menti atque animo hoc nomen tribuit, tum ulti- 


catione mundi quadam motum regat atque tueatur : 
tum cei ardorem Deum dicit esse..... Cum autein 
sine corpore idem vult esse Deum, omni illum sensu 
privat et prudentia. » Pauciora nibilom:nus, quam 
uterque, de illa Aristotelis sententia retulit. hune in 
modum Lactantius : « Aristoteles quamvis secuin 
ipse dissideat, ac repugnanua sibi dicat el sentiat , is 
summam tamen unam mentem mundo przesse te- 
statur »(Lactant. lib. n Institut. divin., cap. 25, p. 25; 
etlib. de Ira Dei cap. 11, pag. 796) Et brevius adhuc 
alio in. libro: . Eadem fere, inquit, atque Antisthe- 
nes, » de quo nos paulo ante diximus « Aristoteles 
cum suis Peripateticis. » Videsis Plutarchum, Lesca- 
lopierum, ac si velis qux alibi observavimus (Plu- 
tarch. lib. 1 de Placit. Philosoph., cap. 7, pag. 881; 
Lescalop. in cit. Cicer. 8 35, pag. 54, et de Arist. 
Theologia, pag. 184 et seqq., tom. 1 Apparat., pag. 
781). 

Pr:eterea « Heraclides Ponticus, ait Minucius, Deo 
divinam mentem, quamvis varie adscribit, alias mun- 
do, alias divine menti tribuens principa:um. » Αἱ 
h»c quidem, et alia. insuper de illo tradit Cicero : 
« Ex eadem,» inquit, « Platonis schola Ponticus Hera- 
clides puerilibus fabulis refersit libros; et tamen 
modo mundum, tum mentem divinam esse putat : 
errantibus etiam stellis tribuit divinitatem, sensuque 
Deum privat, et ejus formam mutabilem esse vult, 
eodemque lihro rursus terram et ccelum refert. in 
Deos » (Cic. lib. 1de Natur. Deor., pag. 200. lin. 39, 
et seq. ). Minucius itaque, sicuti vides, de lleraclidis 
opinione ea tantum refert, qux ad rem suam facie- 
bant. lllius vitam scripsit Laertius, nosque de illo 
tomo superiori loco paulo avte citato disseruimus 
(Laert. sub finem lib. v tom. 1 Apparat., pag. 779). 

Quatuor subinde alios philosophos simu! Minucius 
ita conjungit : « Theoplirastus et Zenon. et Chrysip- 
pus, et Cleanthes sunt et. ipsi multiformes, sed ad 
unitatem providenti:? omues revolvuntur. » Tum 
continuo trinm posteriorum opiniones singillatim re- 
censel, sed mhil de primo amplius dixit. Utrum au- 
tem. id ab ipsomet Minucio, vel librarii oscitantia 
omissum fuerit, quis asserere audeat? Theophrasti 
porro opinionem si scire aveas, eam tibi patefacient 
hxc Ciceronis verba : « Nec. vero Theoplirasti. in- 


constantia ferenda est; modo enim menti divinum D 


tribuit. principatum, modo caelo, tum autem signis, 
sideribus4ue ceelestibus » ( Cic. ibid., pag. 200, lin. 
12). Vide, si Inbe!, qu;e de illo alibi animadvertimus 
(Totn. 1 Apparat., pag. 781). 

His observatis, jam quid de tribus aliis Minucius 
statuat, examinemus. Α Cleanthe autem sic incipit : 
x Cleanthes. mentem, modo animum, modo zethera, 
plerumque. rationem, Deum asserit. » Iia ille ab ul- 
limo exorsus est, quamvis cum, sicuti Cicero, cujus 
vestigiis more suo insistit, Zenonis discipulum fuisse 
fateatur. De illius autem sententia he scriptis ipse 
Cicero mandavit : « Cleanthes qui Zenonem audivit, 
tum ipsum mundum Deum dicil esse, tum totius na- 


mum et altissimum, atque undique cireumfüusum, ct 
extremum omnia cingentem, atque coniplexum ardo- 
rem, qui :ther nominatur, certissimum Deum judi- 
cat » (Cic. lib. cit., pag. 101, lin. 10). Quod quidem 
ile fusius adhuc enucleat, quemadmodum a vobis 
alibi annotatum est (Tom. 1 Apparat., pag. 782). 

Seeundum dehinc locum Minucius Zenoni Cleanthis 
magistro assignat, illiusque de Deo opinionem sic 
exponil : « Zenon, ejusdem magister, naturalem. le- 
gem atque divinam, et zethera interim, interdumque 
rationem vull omnium esse principium. Idem inter- 
pretando, Junonem aera, Jovem celum, Neptunum 
mare, ignem esse Vulcanum, et czteros similiter 
vulgi Deos elementa esse tnonstrando, publicum gra - 
viter arguit et revincit errorem. » Noune utem haze 
adhuc delibata sunt ex hoc Ciceronis loco? « Zenon 
naturalem legem divinam esse censet, camque vim 
obtinere recta imperantem, prohibentemque contra- 
ria..... Alio loco :ihera Deum dicil esse..... Aliis au- 
tem libris rationem quamdam per omnem per'!inen- 
tem naturam, ut divinam e-se affectam putat. Idem 
astris loc idem tribuit, tum annis, mensibus, anno- 
rumque mutationibus. Cum vero Hesiodi Theogoniana 
interpretatur, tollit omnino usitatas perceptasque co- 
gnitiones deorum. Neque eaim Jovem, neque Juno- 
nem, neque Vestam, neque quemquam qui ita. ap- 
pelletur in deorum liabet. numero, sed rebus inani- 
malis atque mutis , per quamdam significationem 
liec tribuit nomina » (Cic.lib. cit. pag. 200, lin. 47 et 
sequ.). Laertius vero testatum nobis facit eam fuisse 
Z-nonis opinionem : ἔνα τε εἶναι Θεὸν, καὶ νοῦν, xcii 
εἱμαρμένην. καὶ Δία, πολλαῖς τε ἑτέραις ὀνομασίαις προσο- 
νομάξεσθχι. « Unum esse Deum, et mentem, et fatum, 
et Jovem, multisque aliis appellari nominibus »(Laert. 
lib. vn in Vita Zenon., ὃ 155 et 147 ). Qus qui- 
dem noniina ille postea recensuit. Hinc Tertulliauus : 
« Apud vestros quoque sapientes λόγον, id est, sermo- 
nem atque rationem, cons!at artilicem videri univer- 
sitatis. Hunc enim Zeno delerminat factitatorem, qui 
cuneta in. dispositione formaverit, eumdem οἱ fatam 
vocari, et Deum, et animum Jovis, et vecessitatem 
omnium rerum » (Tertull. Apolog., cap. 21). Tertul- 
linum sequitur Lactantius (Lactant. lib. 1v [nstitut., 
cap. 7, pag 373). Sed quxdam ex iis jam atti- 
gimus in superiore Apparatus nostri tomo ( Tom. 1 
Apparat., pag. 780). Qua autem ratione iidem Zeno 
et Stoici deos vulgi elementa esse putaverint, in se- 
cuenti dissertatione ostendemus (Dissert. in. Arnob. 
c. 17, art. 5). 

Tertius a Minucio appellatur Chrvsippus qui « ea- 
dem fere,» inquit, «vim divinam, rationalem naturam, 
οἱ fatalein necessitatem Deum credit : Zenoneinque 
interpretaiione physiologixe in Hesiodi, llomeri, Or- 
pheique carminibus imitatur. » Atque h:ec longe fu- 
sius Cicero prosequitur (Cic., lib. cit. pag. 201, lin. 
97 ). Ex primo etenim ejusdem Chrysippi de natura 
deorum libro, l:vc litteris consignata memerat : € Ait 
viu divinam in ratione esse positam, et universa na» 


ἀδῦ 


DE MINUCII OCTA VIO. 


456 


tur: animo, atque mente; ipsumque mundum, Deum À 802; Lactant., lib. de 4ra Dei, cap. 14, pag. 795 ; 


dicit esse, et ejus animi fusionem universam : tum 
ejus ipsius principzstum, qui in mente et ratione ver- 
seiur, communemque rerum naturam ,. ut.iversa at- 
que emnia continentem ;. tuin fatalem umbram. et 
necessitatem reium futurarum.» Quibus quidem alia, 
quw ibdem legere poteris, cum adjecisset, hic ex 
secundo illius de Natura itidem Deorum libro retulit : 
« in secundo. auteui. viilt Orphei, Muszei, [lesiodi, 
Homer.que fabellas accommodare. ad. ea, quia 
ipse primo libro de diis immortalibus dixerat, ut 
etiam veterrimi poet;e, qui h:ec. ne suspicati quidem 
sint, Stoici fuisse videantur. » De his autem aliisque 
Sioijcis videsis Laertium, qui eorum vitas publicavit, 
Plutarchum, Lipsium, ac qu: ἃ nobis tomo superiore 
Observaia sunt, ( Laert., lib. vn de Vitis et dogmat. 
clar. philosoph., Plutarch., lib. 1 de Placiut.. Philoso- 
gph., cap.7 et 8; ac lib. de Stoicor. repugnant. ; Lipsi., 
lib. 1 Physiolog. Stoic., dissertat. 5, et seqq.; tom. 1 
Apparat., pag. 780 ) 

Frosequitur Minucius noster, et ait : « Babylonio 
etiam Diogeni, disciplina est exponendi et dis-ereudi 
Jovis partum, et ortum Minervse, et lioc genus cx- 
tera, reru vocabula esse, non deorum. » Pra'iverat 
Cicero his verbis : « Diogenes Babylonius, » quem 
alibi inagnum et gravem Stoicum vocat, « in eo li- 
bro. qui inscribitur de Minerva, partum Jovis ortum- 
quce virginis ad philosophiam traducens, disjunyit ἃ 
fabula ( Cic., lib. 1 de Natur Deor., pig. 220, lin. 
44, et lib. 5, de Offic., pag. 594) » AMios ejus libros 


Theodor., tom. 4, serm. de Fide, pag. 477). 

Pauca Minucii de Aristonis opinione verba, pluri- 
bus his Cicero, ac clarioribus exposuit : « Neque for- 
mam fei intelligi po-se ceuset, neque in diis sensum 
esse dicit, dubiiatque omnino Deus animaus uecue 
sit ( Tom. 1 Apparat., pag. 782 ; Cic., lib. 1 de Nat. 
Deor., pag. 201, lin. 8). » Observandum obiter in 
regio cod. ws. Minucii non lezi sicut in editis «Aristo 
Clius, » Sed « Aristo Stoicus. » Quapropter rogabis 
fortasse, an ibi « Stoicus » potius, quam « Chius » 
legendum ? Sed quolibet modo legas, parum interest. 
Aristo siquidem et patria Chi is, et philosophi: secta 
Stoicus fuit. Id autem satis patet ex iis qux de | illo 
alibi animadvertiinus ( Tom. 1 Apparat., ὅ dissert. 


B 2, cap. 18, art. 2. pag. 11,5, et seq. ) 


Horum denique philosophorum agmen merito clau- 
dit Plato, czterorum omnium facile princeps. BHllius 
autem de Deo sententiam sic Minucius enarrat: « Pla- 
toni in Timeo Deus est, ipso suo nomine mundi pa- 
rens, artifex anima, celestium terrestriumque fabri- 
cator, quem et invenire difficile prz nimia et incre- 
dibili potestate, et cum inveneris, in publicum dicere 
impos-ibile prefatur. » Quocirca palam ille declarat 
hauc Platonis sententiam aliis omnibus esse apertio- 
rem, totanique fere ccelestem, « nisi ille persuasionis 
civilis nonnumquam adinixtione sordesceret, ». lioc 
est, nisi Socratis priceptoris sui cicutam neceimqnue 
veritus, falsis vanisque imperiti vulgi opinionibus 
ignave serviliterque interdum adulari coacuis fuisset. 


de Jivinatione , Nobilitate, et Legibus αὖ eodem (? Unde Justinu- Martyr : Esa?» ὁ Πλάτων τοὺς τὸν 


Cicerone, Atheuzo, οἱ Plutarclio. citatos reperies. 
J.aertio autem si credas, « Stoicus, » fuit « ex Se- 
leucia, appellatusque est Bahylouius ob urbium vi- 
cinitatem : » Si Gellio fidem habeas, ille Plauti poe- 
te, Carneadisque Acalemici vixit tempore : si Lu- 
ciano, usque ad secundum supra nonaginta annos 
vitam suam produsit ( Cic., lib. 1 de Divinat., pag. 
255 ; Athen., lib. 1v Deipnosoph., p. 168, et lib. xii, 
pag. 526 ; Plutarcb., lib. de Exil., pag. 605 : Laert., 
lib. vi, sub (inem Vite Diog., 8 81; Gellius, lib. xvit 
Noct. atii., cap. 21; Lucian., de Macrob.. pag. 916). 

Quid plura? Duos alios Minucius profert in me- 
dium, qui Dei majestatem. ab. hominibus intelligi 
po:se pernegarunt. Alter enim, ut. illius verbis uta- 


πολυθεότητα ἀσπαξίμξιους δεδιὼς, τὰ dvxvt/m ἑαυτὼ τὸν 
κατ᾽ αὐτὸν δημιουργὸν εἰσάγει λέγοντα. 0 Plato multorum 
deorum cultum amplexos veritus, contraria inter se 
opificem Deum suum iuducit loquentem » (Justin., 
Cohort. ad Gr:ec., pag. 21; Plato in Timeo, pag. 41, 
tom. $ ), cum aliis utique diis, quos ab eo genitos 
fuisse ihidem dixerat. 

Cicero autem ubi illius opinionem enarrat, primum 
exprobrat inconstantiam ; « Jam de Platonis incon- 
stantia, » ait. «longum est dicere, qui in Timeo patrem 
hujus mundi nominari negat posse, in. Legum autem 
libris quid sit omnino Deus, inquiri oportere non 
censet » ( Cic., lib. 1 de Natur. Deor., pag. 200, 
lin. 44). Eumdem Platonis librum , ac sententiam 


mur, « Socraticus Xenophon formam Dei veri negat D citavit Lactantius » ( Lactant., lib. 1. [ustit., cap. 8, 


videri posse, et ideo queri non oportere. » Alter 
vero, «Aristo Chius comprehendi omnino non posse.» 
De yriore enodatius Cicero : « Xenophon facit in iis, 
qui a Socrate dicta retulit, Socratem disputautem, 
formaw Dei qu:eri non oportere, eumdemque et 80- 
lem, et animum Deum dicere, et modo uuum, tum 
autem plures deos. » In quarto autem Xenophontis 
Menmorabilium libro, id quod de eo narrat Cicero, re- 
vera invenitur. Primam vero hujus propositionis 
partem in usus suos sump-it Minucius no-ter, et post 
illum Lactantius, atque. οὐ. Theodoretus. Nos au- 
tem de ea slibi egimus. (Cic. lib. 1 de Natur. Deor., 
pag. 200, lin. 18; Xenoph., lib, 1v Memorab., pag. 


pag. 41, et lib. de lra Dei, cap. 14, p^z. 795). Sed 
plura ibi Cicero , et postea Eusebius de ipso Platone, 
ejusque inconstautia memorant, quibus respondere 
Lescalopierius conatus est ( Euseb., lib. xin Prepar. 
Evang , cap. 14 ; Lescalop., Erposit. in lib. 1 Cic. 
de Nat. Deor., $ 50. pag. 50). Ea autem. Minucius 
ad institutum suum non couducentia prxterinisit. 
Porro autem citata ἃ Minucio et aliis Platonis 
verha in ejus Tim:veo sic revera leguntur : 1 Ataue 
illum quidem ,arentem hujus universitatis invenire 
dificile, et cum inveneris, indicare in vulgus impos- 
Sibile, εἰς πάντα, ἀϊύ ατον Myr» } (Plato, toin. In, p. 
28 ). Eadem uanscripsit Atlienagoras, ubi sicut 


451 


DISSERTATIO. 


458 


Minucius noster, plane ostendit etlinicos philosophos A — A Persis itaque initam hisce duxit verbis: «Omitto 


unum agnovisse summum Deum ( Athenag., Legat. 
pro Christian., pag. 6, et seq.). Rursus vero illa phi- 
losophi verba citsrunt Cicero in Fragmentis, et Ter- 
tullianvs, nosque alibi ea retulimus (Cic., Fragm., 
pag. 26 ; Tertull., Apolog. cap. 46, pag. 40; Tom. 1 
Apparal., pag. 781 et 918, pag. 190). 

Tum deinde Minvcius h:ec. subneciit : « Eadem 
fere et i-ta, quie nostra sunt Nam et Deum novimus, 
et parentem amnium diximu-. » Similiter Athena- 
goTa8 : εἰ τοίυυν οὐκ ἔστιν ἄθεος Πλάτων, ἕνα τὸν Óvuitoup- 
γὸν τῶν ὅλο» vod» ἀγέν'ητον Θεὸν, οὐδὲ ἡμεὶς ἄθεοι, ὑρ᾽ 
οὗ λόιῳ δεδημιούργηται, καὶ τῶ παρ᾽ αὐτοῦ πνεύυατι συνέ- 
grrac τὰ πάντα, τοῦτον εἰδότες καὸ κρατοῦντες Θεόν. « (Quod 
8] non impia est hzc Platonis de uio. universitatis 
ingenito Deo sententia, ne nos quidem fuerimus im- 
pii, qui illum agnoscimus οἱ observamus Deum, cu- 
jus ut. verbo fabricata sunt, sic spiritu continentur 
lizec. universa. » 

Ex his omnibus philosophornm opinionibus ita 
explicatis hauc Minucius conclusionem elicit : «Expo- 
sui opiniones omniam ferme philosophorum, quibus 
illustrior gloria est, Deun unum multis licet desi- 
gnasse nominibus, ut quivis arbitretur aut nunc Chri- 
stianos esse philosophos, aut philosophos fuisse jam 
tunc Cliristianos, » eo videlicet sensu, quein. supe- 
rius explicaviuius, At perpende, qu:eso, utrum ab 
bac conclusio: e longe rece-serit Augustinus, qui de 
iisdem philosophis h:ec pronuntiat * « ltaque si hanc 
vitam illi viri nobiscum rursum agere potuissent, vi- 
derent profeeto cujus auctor.tate facilius consulere- 
tur hominibus, el paucis mutatis verbis atque sen- 
tentiis, Christiani fierent, sicut plerique recentiorum 
no-trorumque temporum Platonici fecerunt » ( Aug., 
lib. de sera Relig., cap. &, tom. 7, pag. 750). 
Unun porro his adjicere liceat, plerosque illog phi. 
losophos eanidem ob causam citari a Tertulliano, 
Lactantio, et aliis, atque ex eorum opinionibus idem 
plane confici ac concludi. Sed de illis postea agemus. 


ARTICULUS il. 


Expenditur aliud Octavii de Dco uno argumentum, ex 
terrenorum regnorum, οἱ rerum naturalium exemplis 
desumptum. 


Ex terrenis imperiis, ubi nullus regni socium pati 


Persas, de equorum hinnitu augurantes principa- 
tum. » Verum quis haec intelliget, nisi Darii Persa- 
rum regis hi-toriam noverit aut. revocarit in memo- 
riam ? Occisis siquidem Magis, oppressaque sordida, 
ut ait Valerius Maximus, eorum dominatioue, Darius 
ex peto el eenventü rex solus ereatus est, postquam 
ejus equus sub ipsum solis ortum dolo /Ebaris hin- 
nitum edidisset (Va!er.. Max., lib. vir, cap. ἃ, Exter., 
8, 9). Videsis Herodotum, Ju-tiuum | historieum, Va- 
lerium Max mum. et alios (Herodot. lib. wi, 8 59. 85 
el seg. ; Justin., sub fin. lib. 1; Valer. Maz. toc cit.). 

Nec magis clara sunt hzc subsequentia Minucii 
verba : « Et Thebanorum par mortuum, fabulam 
Iranseo : » vel obscurius ae corrupte in codice re- 


B gio « per mortui. fabulam. » Paucis his verbis Mi- 


C 


pucius decantaiam 8 Statio Polynicis et E'eoells 
fratrum, aique OEdipi Thebanorum regis filiorum fa- 
bulam perstringit ( Statius, lib. x1 et xii. Theboid.). 
Il»c autem sic. narratur. Cum Odipus in exsilium 
sponte proficisceretur, eisdem illis filiis suis regno 
Suo ea lege cessit, ut alternis imperarent. Natu porro 
major Eteocles postquam anno primo regnasset, Po- 
lvniei suhsequenti anno imperandi locum denegavit. 
lhepulsam ille passus, se contulit ad Adrastum Argi- 
vorum regem, et Argiam illius filiam sibi despondit. 
Tum coacto exercitu, Thebanis ille cum Tydxo, al- 
tero. Adrasti. genero, intulit. bellum. In eo autem 
aubo fratres. Ereocles. et Polynices singulari certa- 
mine inito , mutajis vulneribus occiderunt. Denique 
eorum cadaveribus rogo impositis, flamma duas in 
partes sese in odii implacabilis signum divisisse fer- 
tur. Audi, si lubet, Ovidium illud his versibus canen- 
tem : 


^ - 


Consilio, commune sacrum cum flat in ara 
Fratribus, alterna qui periere manu. 
Ipsa sibi discors, tauquau mandetur ab illis 
Seinditur in partes atra favilla duas. 
( Ovid., l. v Trist., eleg. 5, v. 55 οἱ seqq.) 


Exstant hanc in rem Graeci Branoris versus, quos 
Ausonius latinos fecit ( Auson., Epigr. 129). Atque 
ut Pausaniam, Diodorum Siculum, Senecam aliosque 
omittamus, Lucanus ad i4 allusit his versibus : 

Ostendens coufectas flamma latinas 


Scinditur in jy artes, geminoque cacumine surgit 
Thebanos imitata rogos. 


potest, aliud Minucius petit argumentum , quo non D Deinde vero Minucius: « Ob pastorum,» inquit, cet 


modo unum dumtaxat. Deum esse, sed illius unius 
tantum imperio omnia gubernari confirmat ac con- 
vincit : « Quando enim,» inquit ille, « umquam regni 
societas aut cum fide coepit aut sipe cruore perman- 
Sit? » Antea Ennius apud Ciceronem : 


Nulla sancta soctetas, nec fldes regni est. 
(Cic., 1. 1 de Offic., p. 351, lin. 9.) 

Minucius vero noster id quatuor probat exemplis , 
quorum ultimum a. Cicerone ibidem proponitur. Sed 
ea auctor noster quo brevius, eo obscurius retulit, 
Nam ne nomine quidem suo illos, quibus de agitur, 
umquam appellat, Non abs re itaque erit hiec. paulo 
enodatius explicare. 


cas;P regnum, de geminis memoria notissima est. » 
ltecte quidem, sed longe clarius, si Romuli et Remi 
nomen addidisset. Nenio enim nescit R-mum , pro- 
pterea quod fratris ludibrio novos transilivisset Roma 
n;uros, ab irato fratre lomulo, aut illius saltem jussu 
interfectum (Livius, lib 1; Florus, lib. 1, et alii). 
Eorum quoque, quos auctor noster. ultimum pro- 
fert in exemplum, nornina reticuit : « Generi el s0- 
ceri, » ait ille,« hella toto orbe diffusa sunt, et tam ma« 
gni imperii duos fortuna non cepit. » AL Cyprianus, 
qui h:xc tria posteriora exempla, sicut et alia plura 
ex Minucio, uti diximus , compilavit; utrumque suo 
appellat nomine : « Pompeius,» inquit, « et Coesur affl- 


439 


DE MINUCII OCTA VIO 


410 


nes fucrunt, nec tamen necessitudinis foedus in aemula Α imperaret et dominaretur, nemo qui regeret et guber- 


potestate tenuerunt » ( Cyprian., lib. de Idolor. Va- 
nitat., pag. 11}. Quomodo autem affines, atque 
unus socer, generque alius fuerit, his Suctonii de 
Ciusare verbis dices : « Ad retinendam Pompeii ne- 
cessitudinem ac voluntatem , Octaviam sororis su:e 
neptem, qux C. Marcello nup!a erat, conditione ei 
detulit, sibique filiam ejus iu matrimonium petiit » 
(Sueton., in Vita Cesar., ἃ 27), Fausto Syllx desti- 
natam. Prius vero dixerat : « Sub idem teinpus Cal- 
plurniam L. Pisonis filiam, succe-suri sibi in. consu- 
lJatu, duxit. uxorem, suamque Juliam Cv. Pompeio 
collacavit, repudiato priore sponso Servilio Cepione » 


(8 21). Vide praeterea, si. lubet, Plutarchum in Vita 


Pompeii, et alios Roman: historizx scriptores (Plu- 
tarch., tom. 1, pag. 641). 

Neque porro homines tantum, sicuti Minucius per- 
git, pati potuerunt regnum duos inter, eliam arctiori- 
bus naturz vinculis conjunctos, dividi, sed nec ipsa 
quoque natura. « Vide, » inquit, « extera : Rex unus 
apibus, dux unus in gregibus, in armentis rector 
unus. » Qu: quidem Cyprianus totidem verbis retu- 
lit (Cypr., lib. de Jdol.Vanit., pag. 14). Uterque vero 
inde concludit, neque summam in colo. dividi po- 
testatein, atque idirco unum dumtaxat esse Deum. 
Plura ex his atia. hujuscemodi post Lactaniium, de 
quo nos suo loco, lHieronyius profert exempla, qui- 
bus probandum susceperat unum in. monasterio de- 
bere esse rectorem: « Etiam muta,» ait,c animalia, et 
ferarum greges duces sequuntur suos. [n apibus prin- 


naret » (Athanas. Orat. contr. Gent., ὃ 58, pag. 57). 

Quis autem. non videat idem penitus a Minucio 
nostro hac probari ratione? « Cum palam sit paren- 
tem omnium Deum nec principium habere nec ter- 
minum, qui nativitatem omnibus przstet, sibi per- 
petuitatem, qui ante munduin fuerit, sibi ipse pro 
mundo, qui universa quaecumque sunt. verbo jubet, 
ratione dispensat, virtute consummat » Eadem 
porro et autea. a Tertulliano et postea ἃ Cypriano 
dicta es-e vidimus. Cernisne quanti roberis sit. istud 
argumentum, quo doctissimi illi viri evideuter de- 
monstrant nullos plane, si plures sint, posse esse 
deos, atque idcirco ut unus tantummodo, nec plures 
sinL dii, esse prorsus necessarium ? 


CAPUT V. 
DE DEI! NOMINE, NATURA, ET ATTRIBUTIs. 


ARTICULUS PRIMUS. 


(Quis et quid sit Deus, quodve ejus nomen, ac quomodo 
ab homine cognoscatur ; tametsi corporeis oculis vi- 
deri non possit. 


Quamvis Octavius tam certis, quam evidentibus, 
argumentis probaverit Deuni existere, cumque. esse 
unicum , Caecilius tamen solita gentilium. pervicacia 
adhuc uutans, eorum, si tamen potnisset umquam, 
vim et robur infirmare lac. percunetatione conatur : 
« Unde, » inquit, « vel quis ille, aut ubi Deus unicus, 
solitarius, destitutus, quem non gens libera, non re- 


cipes sunt. Grues unam sequuutur ordine litterato. C gna, non sallem. Romara. superstitio noverant ? Ju- 


]mperator unus; judex unus provinciv. [omo ut 
condita est, duos fratres simul liabere reges non po- 
tuit, et parricidia dedicatur. In Rebeccie utero Esau 
et Jacob bella gesserunt..... Tu. navi unus guberna- 
tor ; in domo unus dominus. In quamvis grandi exer- 
citu unius signum exspectatur. » ( Lactant,, lib. t 
Institut. divin., cap. 5, et seq., lib. de Ira Dei , cap. 
41, pag. 795; llierouyimn., Epist. 95, ad Rustic. Mo- 
nach., pag. 775). 

Ex iis autem sic contra C:cilium gentilem Octa- 
vius Minucii nomine argumentatur :« Tu in ccelo sum- 
mam potestatem dividi credis, et scindi veri illius ac 
divini imperii totam potestatein? » Cyprianus paucio- 
ribus verbis : « Multo inagis,» inquit, : mundi unus est 


dieorum sola et misera gentilitas unum et ipsi Deum 
coluerunt. » Ad liec autem Cecilii, aliorumque Gen- 
tilium, interrogata Minucius constanter  respoudet 
eorumidem omnino Judzorum Deum esse atque 
Christianorum, quos Ciecilius ipse jam tum per to- 
tum terrarum orbem dispersos, ac Tertullianus, uti 
observavimus, loca ounmia implevisse declaraverat. 
Interroganti autem quis ille Deus sit, respondet 
Octavius : « Nec nomen. Deo quiras : Deus nomen 
est. Illic vocabulis opus est, cum per singulos propriis 
appellationum iusiguibus mu'titudo dirimenda est , 
Deo qui solus est, Dei vocabulum totum cst; quem 
8i pitrem dixero, terrenum opineris ; δὶ regein, car- 
nalem su-piceris ; si dominuni, intelliges utique mor- 


rector (Cypr. ibid.). » Et hoc. quidem argumentum T) talem. Aufer additamenta. nominum, οἱ perspicies 


Atlia.asius hune urget in modum, quo illius vim et 
pondus omnes adhuc facilius sentire percipereque 
possunt. « Ipse, » inquit, « dispositionis ordo, omniuni- 
que partium concors conspiratio, non multos, sed 
unum mundi ducem et. moderatorem esse mauifeste 
ostendit. Nim si plures mundo prxessent, ordo ille 
servari non posset ; sed omnia confusione el pertur- 
batione plena essent, dum unusquisque omuia ad 
suum arbitrium traheret, et adversus alium pugnaret. 
Namque οἱ multos deos, nullos deos esse, τὴν πολυ- 
θεότητα ἀθεότητα εἶναι, dicebamus, sic multos rectores 
nullos rectores, esse dicendum est. Cum enim alter al- 
€erius imperium cverteret, nullus certe esset, qui 


claritatem. » Apud Cyprianum, qui primam phrasim 
totidem verbis trauscripsit, omissa sunt h:ec duo verba 
« per singulos, » atque ibidem scriptum est : « Deus 
nomen illi; illic vocabulis opus est, ubi propriis appel- 
lationum insignibus multitudo dirimenda est » (Cypr., 
lib. de Idolor. Vanit., pag. 15). Neque ibi ille plura. 

Lactantius autem de Trismegisto : « llic, » inquit, 
« scripsit libros, et quidem multos, in quibus majes- 
tatem summi ac singularis Dei asserit, iisdemque no- 
minibus appellat, quibus nos, Deum οἱ Patrem : ac 
ne quis nomen ejus requireret, ἀνώνυμον esse dixit 
eo qued nominis proprietate non egeat, ob ipsam 
unitatem » (Lactant., lib 1, cap. 6, pag. 50). Trisme- 


411 


DISSERTATIO. 


2 


αθὸ 


44 


gisti verba a Lactantio sic citata sunt : ὁ δὲ Θεὸς εἷς, Α ad. aliquam cognitionem Dei manuducere, quantum 


ὁ δὲ εἷς, ὀνόματος οὗ πρὸσδέεται" ἔστι γὰρ ὁ ὧν ἀνάγυμος. 
Tum deinde ipsemet Lactantius sic disputat : « Deo 
igitur nomen non est, quia «olus. Nec opus est proprio 
vocabulo, nisi cum discrimen exigit multitudo; ut 
unamquamque personam sua nota et appellatione 
designes. Deo autem, quia seniper unus est, pro- 
prium nomen est Deus.» At quod ibi post grxca 
Trismegisti verba adjecit, illud profecto ex nostro 
auctore, sicut et alia plura, delibasse videtur, et 
sensum illius reddidit clariorem. 

Docet itaque Minucius primo naturam Dei esse 
simplicissimam. quz nullo penitus modo dividi queat, 
ipsum vero neque terrenum, n«que corporeum, ne- 
que mortalem, atque ideo spiritalis. immortalisque 
esse sulistantiaz. 

Deinde vero Deum quidem, qualis quantusque in 
se est, a nobis non cognosci : quemlibet tamen  lio- 
minem ab illius idea, qu:ecumque terrena et. imper- 
fecta sunt removendo, ad manifestam illius pervenire 
cognitionem. 

Tertio, nomina iis tantem rebus imponi, qux» a se 
invivem distincte, ac diversa sunt; ut quie una 
quique sit, desiguetur. Quamobrem Deo, inquit, 
qui simplicissimus est, ac solus ante omues creatu- 
Tas semperque exstit, nullum, uti mox cilatus a 
Laciantio Trismegistus aiebat, nonien dari potest. 
Neque absimili prorsus modo Justnus Martyr: 
0:6 δὲ οὔτε ὁ τιγεὶς ὄνομα mpsümipytv, οὔτ' αὐτὸς ξαυτὸν 
ὀνοαάξειν ὡήήγη δεῖν, εἷς καὶ μόνος ὑπάρχων. » Fieri omnino 
nou potest, ut. proprium aliquod Deo nomeu attri- 
buatur, propterea quod nomina ad designationem et 
discretionem subjeetarum rerum iümnponantur, quze 
vari: sunt et multze. Deo autem, qui nomen inderet, 
nemo ante eum exstitit : neque ipse se ipsum no- 
mine aliquo designari opus esse duxit, unus et solus 
existens ( Ju-tiu. Cohort. ad Grac., pag. 19). » Rur- 
sus vero alibi haud «emel ille, sicut ct alii Eeclesi;e 
Patres, negat ullum fingi posse proprium Dei 
nomen. 

Neque his officit, quod Celso objicienti Deum esse 
innominabilem, respondet Origenes: Διαστολῖς δεῖται. 
εἰ μὲν γὰρ, ὅτι οὐδὲν τῶν ἐν λέξεσι καὶ σημαινομένοις 
ὑύνατα, παραστίσαι τὰς ἰδιότητας τοῦ Θεοῦ, ἀληθές ἔστι 
τὸ λεγόμενον, εἰ ye καὶ πιλλαὶ ποιότητες οὖχ εἰσὶν ὀνυμασταί. 
τὶς γὰρ δύνχται ὀνύμασι διανυρὰν δοῦναι ποιότητος φοίνικες, 
καὶ γλυκύτητος ἰσχάδος.... οὐδὲν οὖν θαυμαστὸν εἰ οὐχ ὄνο- 
μαστὺς οὕτως ὁ O*üq. εἰ δὲ τὸ ὀνομαστὸν λαμβάνεις, xa^0 
οἷον τέ ἐστιν ὀνόματι παραστίσαι τι τῶν περὶ αὐτοῦ, εἰς τὸ 
χειραγωγῆται τὸν ἀγεοατὴν, καὶ ποιῆσαι γοῖ,σαι περὶ Θεοῦ, 
χώτὰ τὸ ἐνιατὸν τῇ ἀνθρωπίνη góz:t, τινὰ τῶν περὶ αὐτοῦ, 
οὐδὲν ἄτοτου )ἐγτι» αὐτὸν ὀνοματτόν. € istinctione opus est. 
Si enim hoc vult, quod in verborum significatis nihil 
potest Dei proprietates exprimere, verum e«t; quan- 
doquidem multze qualitates sunt. innominabiles. Quis 
euim discernat nominibus qualitatem dulcedinis pal- 
mule, et dulcedinis caricz... Non mirum igitur, si 
Deus lioe. paeto est innominabilis. Quod si. nomina- 
bile accipiatur, quatenus auditorem potest nominibus 


B 


C 


naturx: humauz licet comprelendere, non absurde 
dicetur nominabilis (Origen., lib. txt contr. Cels., 
pag. 520, in 45). » l'ateiur siquidem Origenes ἃ ne- 
mine posse Deo proprium nomen imponi, nec ab 
ullo nominari, nisi quatenus fragilitati human: ἀδ- 
tum est. 

At iis quidem ilà vere .prorsus ac recte positis, 
Minucius noster, ac cum illo Cyprianus, οἱ Lactan- 
tius asserunt hoc. vocabulum Deus, revera esse, 
quantum honini, ut ait Origenes, eum nominare fas 
est, totum ac proprium veri Dei nomen. Antea. vero 
illud a Tertulliano his comprobatum verbis legimus : 
Anima « licet. corpore pressa, licet.... Deum nomi- 
nat, hoc solo, quia proprie verus hie Deus bonus el 
magnus (Tertul., Apologet., cap. 17, pag. 90). » 
Quapropter hoc Dei nomen ipsi soli uec alteri dan- 
dum esse asseverat. 

Quis autein ille sit, si quis a Minucio nostro, que- 
maduodip C:ecilius, sciscitetur, hac protinus ab 
eo responsum acripiet : « Hic nec videri potest, visu 
clarior est, nec comprehendi, tactu purior est ( hiec 
tria posteriora verba etsi ἃ Cypriano. transcripta, in 
ms. codice regio desunt) nec zestimari, sensibus ma- - 
jer esi ( infiuitus, immensus, et soli sibi quantus est 
notus. Nobis vero ad intellectum pectus angustum 
esl), et idco sic eum digne :stimamus, dum insti- 
mabilem dicimus » (Cypr., lib. de Idol. Vanit., pag. 
44). Ea autem omnia, his tautum exceptis, quae 
uncinis clauduntur, totidem verbis descripsit Cvpria- 
nus. At utroque prior Tertullianus, idem aliis verbis 
hunc dixerat in modum : « Invisihilis est, etsi videa- 
tur; incomprehensibilis, etsi per gratiam repr:e- 
sentetur ; in:estimabilis, etsi humanis sensibus :esti- 
metur, ideo verus tantus est. C:terum. quod. videri 
communiter, quod comprehendi, quod :sitimari po- 
lest, minus est. et. oculis quibus occupatur, οἱ ma- 
nibus quibus contaminatur , et. sensibus qnibus 
invenitur. Quod vero immensum, soli sibi notum 
est ; lioc est, quod Deum :ves:imari facit, dum :vsti- 
mari non capit : ita eum vis magnitudinis et notum 
howinibus objicit et ignotum. » Esdem 4 Theophilo 
Αἱ thioclieno, et ἃ Naziauzeno aliisque Ecclesi: Pa- 
tribus s:epe sepius tradita quis ignorat? (Theoph, An- 
tioch., lib. 1 ad Autolyc. post. init., pag. 74.) 


D Sed contra hzec tam certa tamque vera documenta 


insurget adhuc aliquis etlhinicus, et cum Czcilio urge- 
bit, h:c Christianorum. placitorum monstra. esse ac 
portenta, quibus se frustra. Deum habere. affirmaut. 
Etenim illum nec ostendi, nce videri posse fateri 
coguntur. At, quid mirum, ait Minucius, si Christiani 
Deum suum, quein ex operibus ejus evidenter agnos- 
cuut, corporis oculis se non videre profitcantur ? 
Numquid tu ipse, quisquis es gentilis homo, ventum 
et flatus, quihus omnia impelluntur, oculis tuis vides ? 
Numquid oculorum tuorum acies solem, qui omni- 
bus videndi causa est, intuendo non hebescit, et ob- 
tunditur? Numquid animam tuam, qua. vivis, qua 
animaris, qua loqueris, vides ac conspicis? 


413 


DE MINUCII OCTAVIO 


44 


Nec suum, qu:eso, ullus inducat in animum a solo A in mundi motibus omnibus, virtutem ejus semper prz- 


auctore nostro his comparationibus infirmatas fuisse 
vanas ethnicorum argutias, et cavillationes. Nam iis- 
dem comparationibus usi sunt, non antiquissimi 
modo, aliique Ecclesi; Patres, sed. doctissimi etiam 
quidam gentlum Seriptores. Atque ut ex multis 
quosd m seligauus, Theophilus Antiochenus : « Deus 
universa, » inquit, « cum non forent, creavit,[nt ex ope- 
ribus suis quam excellens «it, homini innotesceret. 
Est anima humana in liumano corpore, non. videtur, 
invisibilis exiens, verum ex corporis motibus co- 
guoscitur, sic nec Deus humanis et corporeis oculis 
videri potest... Quemadniodum si quis cernat navem, 
suis arinamentis instructam, mare sulcare et in por- 
tum appellere, certe credit aliquem a quo guhernetur, 


sentem adspicimus, cum tonat, falgurat , fulmimat, 
cum serenat, » quemadmodum supra ostendimus. 


ARTICULUS 1]. 


Quibus argumentis Minucius probaverit Deum esse in- 
finitum, eternum , immensum, ac scire omnia. 


Pleraque Dei attributa, sive summ: divinzque 
ejus perfectiones, a. nestro Minucio perspicue ex,li- 
cantur. Eum enim infinitum csse ideo pronuntiat, 
quia principio et fine caret. Nec id Cicilius inficiari 
poterat, cui illud memoratum a Laertio effatum. Tha- 
letis, notum esse debuit : Τί τὸ Θεῖον aicbat Thales: 
τὸ μυτε ἀρχὴν ἔχον μήτε τελευτνν. t()uid Deus?quod ini- 


in ea esse gubernatorem... Si in solem, quod same p itio οἱ fine caret » (Laert., lib. 1 in Vita Thalet., 6.56). 


minimum est clementum, » cum Deo videlicet com- 
positum, « liomo oculos intendere nequit, propter 
caloris et potentize excellentiam, multo minus gloriam 
Dei, qua ineffabilis est homini, homo mortalis con- 
tueri potest » (Theoph. Antioch., lib. 1 ad Autolyc., 
pag. 72). Plura adhuc ille ibi, qu: si gr.ece scripta 
videre cupias, in ejus libro legere haud difliciliter 
poteris. 

Postea vero Lactantius eodem plane modo argu- 
mentatur ac plures quoque aduibet ejuscemodi com- 
parationes : « Aute omnia, quoniam Deus ab homine 
videri non potest, ne quis tamen ex eo ipso putaret 
Deum non esse, quia mortalibus oculis non videtur : 
inter c:wtera institutorum suorum miracula, fecit 


Deinde vero Minucius asserit illum esse a:ternum ; 
ul pote qui « nativitatem omnibus prestet, sibi 
perpetuitatem, » atque ipse ante mundum fuerit. 
Tertullianus autem hanc Dei :ternitatem repetere 
videtur ex superiori Minucii ratione, qua probatur 
esse infinitus. Nam ille contra llermogenem sic 
disputat : « Quis alius Dei census, quam cternitas ? 
Quis alius aternitatis. status, quam semper faisse 
el futurum esse, ex prarogativa nullius initi, et 
nullius finis » (Tertull. lib. cont. Hermog., cap. 4, 
pag. 267)? Sed illa duo infinitatis et :ternitatis at- 
tributa secum ita connectuntur, ut utrumque ab 
alio eque possit probari. Sed audias adhuc, velim, 
Gregorium Nazianzenum de :eternitate Dei di:pu- 


etiam multa, quorum vis quidem apparet, sub-tantia G tantem : t« Deus οἱ erat semper, » inquit, cet est, et 


tamen non videtur, sicut est vox, odor, ventus, ut 
harum rerum argumento et exemplo, ctiam Deum, 
licet sub oculos non veniret, de sua tamen vi, et 
effectu, et operibus, cerneremus. Qvid voce clarius, 
aut vento fortius, aut odore violentius? 1π2ὲ tamen 
cum per aerem feruntur, ad sensusque nostros ve- 
niunt, et eos potentia impellunt, non cernuntur acie 
luminum, sed aliis corporis partibus sentiuntur. Simi- 
liter Deus non aspectu nobis, aliove fragili sensu com- 
prehendendus est, sed mentis oculis intuendus, cum 
opera ejus pr:clara et miranda. videamus » ( Lact, 
lib. vit de Vita beata, cap. 9). lreuzuim aliosque ea- 
dem enarrantes adire poteris: longiora quippe illa 
sunt, ut omnia transcribawwus. 

Quid quod, et ipse Cicero, ut etiam etlinicis lio- 
minibus ethnicum scriptorem opponamus, simili 
prorsus modo dixit : « Sic mentem hominis, quamvis 
ean non videas, ut Deum non vides ; tamen ut Deuin 
coguoscis ex operibus ejus, sic ex memoria rerum, 
el inventione, ct celeritate motus, omnique pulchri- 
tudine virtutis, vim divinam mentis cognoscito » (Cic. 
lib. 1 Tuscul., pag. 126, lin. 58). 

Minucius itque bis rationibus, quas tam ethnici 
quam Christiani scriptores quo jure comprobarunt, 
C:cilio planissime satisfacit, ejusque fuuditus diruit 
raliocinati.nem. Qwocirca recte ille concludit : 
« Ex hoc credimus Deum, quod eum sentire possu- 
mus, videre non possumus. In operibus enim ejus, et 


erit : vel ut rectius loquar, semper est; nam crat 
et erit, nostri temporis fluxaeque nature segmenta 
sunt. [lle autem semper est, atque hoc medo se 
ipsum nominat, cum in monte Moysi oraculum edit. 
Universum enim id quod est, in se complectitur, 
nec principium habens, nec finem habiturus » 
(Greg. Nazian. Orat. 5?, pag. 811). Qu:e. quidem 
iisdem verbis in ejusdem Oratione secunda supra 
quadragesimam habentur (Idem, Orat. 42, pag. 898). 
Deus itaque cum nihil ab alio, sed a se ipso, et 
quod est, et quidquid est, accipiat, idcirco et infi- 
nitus et :elernus esse debet. 

Alind autem christiane doctrine novum Cecílius 
contendebat esse moustrum, quod illius sectatores 


D Deum immensum, et ahique presentem przdicarent, 


Quoinodo etenim, inquiebst, potest locis omnibus 
interesse, in ccelo constitutus, et simul e per uni- 
versa districtus? » Quid ergo? respondet Minucius. 
Nonne sol ccelo affixus, ubique pra:seus. est ? Nonne 
ille sine luminis corruptione, sed eo semper integro 
et illibato, omnibus miscetur? Atqui multo magis 
Deus non solum rebus singulis, sed etiam nobis et 
proximus et infasus est. Quinimmo addit Minucius : 
« Non tantum sub illo agimus, sed et cum illo, ut 
prepe dixerim , vivimus. » Quibus quidem verbis ad 
illu1 Apostoli effatum : « in eo. vivimus, movemur 
et sumus (Actor. cap. xvii, v. 98), animadvertisse 
nonnulli forsitan suspicabuntur. Sed cum tota in 


445 


DISSERATATIO. 


446 


dispntatione contra ethnicos agendo, nihil, uti A Nec cogitata, inquit. Ut non solum manus, sed etiam 


observavimus, ex sacra nostra Scriptura delibaverit, 
hauc cer:e rationem ideo protulit ; quia ethnici eam 
aut infirmare, aut re-puere non poterant. Et. certe 
Seneca, (amets: gentilis, quod «m in. Epistola scrip- 
serat : « Inse (Deus) humano geueri. ministrit : uhi- 
que et omnibus pr.vsto est. » Alibi vero : « Quo- 
cumque flexeris, ibi illum videbis eccurren em. 
Nih ! ab illo vacat. (Seneca, Epist 9^, pag. 297, et 
seq., lib. 1v de Benef, cup. 8). » Denique ut. plura 
omittamus, in alia rursus. Epistela : « Deus ad ho- 
mines venit, immo «quod. propius est, in homines 
verit (Kpist. 75, pag. 3505). » Cum itaque omnia, 
uii recte post Thaletem et Aratum tradit Minucius, 
Deo plena sint, debent quoque et cuneta esse ipsi 
cognita (Thales, apud Aristot. lib. 1 de Anim. cap. δ). 
Quamobrem ille omnium speculator, omnes novit 
hominum et actus et cogitationes. 

Sed contra h»c omnia Caecilius. pertinaciter in- 
stabat, Deum frustra gratisque fingi omnibus locis , 
factis, et cogitationibus interesse. Quid enim, in- 
quit, hujusce opinionis assertores aliud his verbis 
ingerebant, nisi Deum. « molestum, inquietum, et 
impudenrer etiam curiosum ? » At hiec. erat ipsamet 
Eyicurei philosophi impia apud Ciceronem. expostu- 
latio, « Imposistis. » inquit, « iu cervieibus nostris 
sempiternum dominum, quem dies et noctes time- 
remus. Quis enitn. non timeat. omnia. provideutemn , 
οἱ cogitintem, et animadverlentiem, οἱ omnia. ad 
60 pertinere putantem, cüriosum, et plenum. negotii 


Deum ? » (Cic. lib. 1 de Nat. Decor, pag. 205, lin. 29.) C 


Quapropter Lucretius de hoc. timore depul 0, et 
gratias Epicuro maximas agit, et. summopere | gra- 
tulatur.. Quid vero, quod Cicero uhi narrat Sira- 
tonem docuisse. « omnia esse eff.cta. natura, » ibi 
postea. addidit : « Sic. ille et Deum opere. magno 
liberat, et me timore. Quis enim potest, cum esisti- 
met a Deo «e curari, non et dies et nocies divinum 
numen horrere; et si quid adversi. acc derit, quod 
cui non accidit, eximescere ne id jure eveuerit? » 
(Cic. lib. Academ. pag. 53, lim. 47.) 

Sed philosophi illi, atque in primis Epicurei, 
homines plane voluptuarii, h:wc objiciebant. Per- 
Sua-um Siquidem ipsis erat. Deum, Si actus. cogi- 
tauonesque. hominum cognoscat, esse timendum, 


mentes puras habere vellemus, cum secretis cogi- 
tationibus nostris numen adesse credidissemus 
(Valer. Maz. lib. «in, cap. 2, 8 8, exter.). » Ortus ita- 
que inde hominibus rimor, sj Epicureis malisque ho- 
minibus incomm-dus sit, ceteris jure merito optimus 
justissimusque eeuseiur, Videsis in Laertii locum citatos 
auctores Lucanum. Euripidein,et Theonem Sophistam, 
qui boc effatum non Thaleti, sed Pittaco tribuit. 


CAPUT VI. 


DE DIVINA PROVIDENTIA. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Examinantur argumenta , quibus — Minucius. ostendit 
euunawn, et omnia, ac singula. Dei providentia. gu- 
bernari ; ubi de Britannia, Nilo, Euphrate, et Indo, 


Quibus argumentis Minucius Deum existere pro- 
bavit, iisdem colligit universa et singula, quae ejus 
nutu ac voluntate. primum creata. Sunt, ac totum 
mundum divina ejus Providentia regi et. gubernari. 
Jam vero ea argumenta superius exposuimus et 
exiiminavimus. Nemo autem negare potest. summam 
esse illorum vim, et pondus maximum. Cicero au- 
teni, quemadmodum diximus, in precipua secundi 
sui de Natura Deorum libri yarte, longe copiosius , 
quam auctor noster, iisdem rationum moinentis con- 
tra Epicureos demonstrat munduin divina. providen- 
tia acdliministrari. 

llle vero, ac post eum Minucius hoc de divina 
Providentia documentum, obvia cuilibet domus com- 
paratione asseiit et. illu-trat. Ac. Minucius. quidem 
noster : « Quod si, » inquit, « ingressus aliquam do- 
muni, omnia exculta, disposita, ornata vidisses, 
utique praesse ei crederes dominum, οἱ illis bonis 
rehus esse meliorem : ita iu hac mundi domo, cum 
celun terramque prospicias, providentiam, ordinem, 
legem ; crede esse. universitatis dominum, parens 
Leimnque, ipsis sideribus, οἱ totius muudi partibus 
pulchriorein. » Antea vero Orator : « Ut si. quis. in 
domum aliquam, aut iu gymuasium, aut. in. forum 
venerit, cum videat omnium rerum rationem, nio- 
dum, disciplinam, non possit ea sine causa fieri, 
judicare, sed esse aliquem intelligat, qui przesit, et 


atque. adeo hoc timore voluptatem: felicitatemque D cui pareatur; multo magis in tactis motibus, tan- 


Suam perturbari. Deus. nibilemiius minime similis 
est aliis regibus, qui « regni sui,» ait Minucius, « per 
officia ministrorum , universa novere; » sed cuncta 
per semetipsum cogroscit. Neque illi ad ea cugnos- 
cenda « iudiciis opus est. » Quod quidem antiquis- 
simi philosophi ultro fatebantur. Thales quippe 
Milesius, quemadmodum ex Laer:io discimus, « In- 
lerrogatus, latereine. deos. homo. male ageus : ἀλλ᾽ 
οὐδὲ διαιούμενος, £p». Ne cogitans quidem, inquit » 
(Laert., lib. 1, in Vit. Thalet & 2u ). Valerius vero 
Maximus ilem posteris tradidit, atque. istius pronun- 
tiati. hanc. reddidit. rationem : « Miriflce Thales : 
pam interrogatus an facta hominum deus fallerent : 


tisque vicissitudinibus — tam multarum rerum, atque 
tantarutn ordinibus, in quibus nihil umquam immen- 
$3 ct infinita vetustas mentita sit, statuat. necesse 
est ab aliqua mente tantos naturg motus guberuari » 
( Cic. lib. m de Natur. Deor., pag. 216, lim. S, et seq.). 

Neque rerum tantummodo universitati , qua omnia 
continentur, sed singulis etiam mundi partibus Deus 
Providentia sua consulit, Sed audiamus, si lubet, 
Minucium id quibusdam quoque exemplis demon- 
strantem : « Britannia, » inquit, « sole deficitur, sed 
cirenifluentis. maris. tempore recreatur.. Egypti 
siccitatem temperat Nilus Colit. Euplirates Mesopo- 
tamiam, judus et serere Orientem dicitur et irríi- 


441 


DE MINUCII OCTAVIO 


A8 


gare. » In manuscripto autem regio'codice post vocem A affirmat Britanniam maris tempore recreari? Huic 


« Nilus » bxc leguntur : « Amnis Euphrates Meso- 
potamiam pro imbribus pensat. » Que. quidem cur 
jn editis mutata sint, nobis certe iucompertum est. 

At nulli dubitamus h:ec excerpta fuisse ex secundo 
Ciceronis de Natura Deorum libre, ubi iisdem Nili, 
Euphratis, et Indi exemplis, ad probandam quoque 
Dei Providentiam ntitur. Trauscripta autem a nobis 
superius illius verba, hic repetere supervacaneum 
duximus (Cic., lib. w de Nat. Deor., pag. 254, lin. 
90; vid. supr. cap. 2, art. 6). 

At nonne, inquies, Minucius perperam et pra. 
postere , primo pro exemplo Britanniam proposuit ? 
Undenam euim ille. accepit illam sole defici? Sed 
dic, qu:so, nonne etiam Strabo similiter de Bri- 
tannis hic scripto tradidit : 
ἀξξες μᾶλλον 3 νιφιτώδεις. dy δὲ ταῖς αἰθρίαις ὀμίχλη 
κατέχει πολὺν χρόνον" ὥστε δ ἡμέρας ὅλης, ἐτὶ σπρεῖς 
μόνυν 3) τέτταρας ὥρας πὰς περὶ τὴν μεσημθρ'αν, opi at 
τὸν ἥλιον" τοῦτο δὲ χὰ» τοῖς Μορινοὶς συμβαίγει, xai τοῖς 
Μεναπίοις, καὶ ὅσοι τούτων πλησίοχωροι. € Àer apud eos 
imbribus magis est, quam nivibus obnoxius : ae sereno 
etiam ccelo caligo qu»d:im multum teniporis obtinet, 
ita ut toto die non ultra tres aut. quatuor, qu» 
sunt circa meridiem, horas, conspici sol possit. 
Qu^d ipsum Morinis quoque, et Menapiis, et corum 
vicinis contingit » (Strabo, lib. tw Geogr.. pag. 200). 

Visne et alium tibi proferri testem? | En. pr:esto 
est Tacitus, cujus h:ec sunt verba : « Coelum crebris 
imbribus ac nebulis foedum; asperitas frigorum 
abest. Dierum spatia ultra orbis nostri mensuram ; 
et nox clara, et extrema Britanni: parte, brevis, 
ut finem atque initium lucis exiguo discrimine inter 
noscas. Quod si nubes non olfficiant, aspici per 
noctem solis fulgorem, nec occidere et exsurgere, 
sed transire affirmant ; scilicet exirema et plana ter- 
rarum humili umbra non erigunt tenebras, infraque 
colum οἱ sidera nox cadit » ( Tacit. in. Vita Julii 
Agricol., longe post. init.). mE 

At si praterea tertium adhuc testem desideres , 
nobis adhuc in promptu est Ciesar, qui in. hanc in- 
sulam trajecerat. De illa siquidem hunc. scribit. in 
modum : « Loca sunt temperatiora, quam in Gallia, 
remissioribus frigoribus... In hoc medio cursu cst 
insula, qux appellatur Mona, complures pr:terea 


C 


itaque. Ciceronis verbis respondebimus : « Maria, 
inquit, agitata ventis ita tepescunt, ut intelligi facile 
possit in tantis illis humoribus inclusum esse calo- 
rem. Nec euim ille externus. et adventitius habendus 
est tepor : sed intimis maris partibus agitatione exci- 
tatus. Quod. nostris quoque corporibus contingit, 
cum motu atque exercitatione calescunt » ( Cic. lib. 
w de Natur. Deor., pag. 211, lin. 42, et seq.). At 
generatim de quolibet mari loquitur. Quid ergo 
mirum, si Britannia tempore maris, undique eam 
circeumdantis, calore tepescat. Sed melius forsitan 
dixisset hunc. teporem non ex incluso in mari 
calore, sed ex illius tantum agitatis salsis partibus , 
ejusque vaporibus excitari. 


ἕπομδροι δ᾽ εἰσὶν υἱ Β De tribus autem memoratis a Minucio fluminibus, 


si aliorum, pr:eter Ciceronem, Scriptorum testimonia 
petieris, multa tibi cito proferentur. Nam primo 
quidem, Diodorus Siculus. luculenter ostendit non 
solum quomodo Nilus Egypti siccitatem, ut ait Mi- 
nucius, temperet, verum etiam quomodo eam fecun- 
dai. fertilemque reddat. Grzca autem ejus verba, 
quia longiora sunt, latino tautum ex. interprete red- 
demus * : Exundatio ejus, » inquit,« a solstitio incipiens 
wslivo, ad equinoctium usque autumnale augetur. 
]nteviin uovum subinde limum iniportans, tam ignava 
quam frugibus et plantis culta sola, quamdiu velint 
agricole, humectat. Aquas enim leniter accedentes 
modicis facile aggeribus avertunt, iisque apertis, si 
ex usu videatur, non magno labore iterum inducunt ; 
adeoque tantum laboribus compendii, et hominibus 
emolumeiti afferi , ut pars rusticorum maxima seni- 
nibus in exsiccatos telluris. agros conjectis, pecora 
ad conculeandum inducant, et post quatuor aut quin- 
que menses ad demetendum revertantur. Aliqui le- 
vihus aratris summo terrx? dorso, post humectatio- 
nein obiter proscisso, ingentes fruguin acervos absque 
magnis impendiis, et laborum zerumnis inde tollunt » 
(Diodor. lib. 1 Bibtiot., pag. 22 ). Sanctus quoque 
Amb:osius, non minus luculenter : « Verno, » in- 
quit, » apud. /Egyptios tempore Nilus exundat, ut 
jaciendis seminibus terra mollescat, et blandiore sinu, 
ei clementiore gremio semina missa suscipiantur » 
( Ambros., lib. de Noe et arca , cap. 14, ἃ 48, pag. 
917). Qui plura voluerit, adeat Surabonem, Melam, 


minores object:e insule existimantur, de quibus in- D Plivium, Solinum, ct alios ( Strab. lib. v Geograph., 


sulis nonnulli scripserunt dies continuos triginta sub 
bruma noctem esse » ( Casar. lib. 1v de Bello G«ll. 
pag. 113). Sed, hi, quemadmodum llerodianus, Ser- 
vius et Jornandes aut falso rumore decepti fuerunt , 
aut de ultimis Scoti: versus septentrionem finibus 
loquuntur. Nam Tacitus jam laud.tus in Vita. Julii 
Agricol:ze : « Nos,» inquit, «clara,et extrema DBritan- 
nim parte, brevis; ut finem atque initium lucis 
exiguo discrimine internoscas. ». ( Herodian. lib. 11 
Histor, pag. 84 Serv. in lib. 1 Georgic. Virgil. pag. 
81; Jornand. dereb. Getic. cap. 2). 

Esto, dicet alius, res ità se habeat, cedo equidem. 
Verum quà, iuquiet, Minucius ratione constanter 


pag. 694, et lib. vri, pag. 388; Mela, lib. ide Situ orb., 
cap. 9. Plin., lib. 1. Histor. natur., cap. 9, pag. 557, 
ei lib. xvin, cap. 8, pag. 490; Solin., cap. 32). 

Testatum iidem auctores faciunt sicut. Egyptum 
Nilo, ita Mesopotamiau, quomodo ait Minucius, Eu- 
phrate foecundam fieri. De hoc enimvero flumine 
Plinius Προ narrat: « Iucrescit et. ipse Nili modo 
giatis diebus, paulum differens, ac Mesopotamiam 
inundat. sole obtinente vice-iz:am partem. Cancri. 
Minui incipit in Virgine, Leone transgresso. Li:totum 
vero remeat in. vicesima nona parte Virginiso»(Plin. lib. 
v Natur. histor. cap. 27, pag. 584). Solinus vera, Pli- 
nii sequester et imitator : « Mesopotamiam, » inquit, 


449 


DISSERTATIO. 


450 


opi: at inundalionis annus excessibus, ad instar A — Deinde vero quibusdam exemplis ille prohandum 


AEgyptii amnis, id est, Nili, terras contegens, invecta 
soli fecunditate, iisdem ferme temporibus, quibus Ni- 
lus » (Soliu., cap. 58). Videsis Surabonem, Arrianum, 
Quintum Curtium, atque alios geographos (Strab. lib. 
xvi Geograph., pag. 740 ; Arian. lib. vit de Expedit. 
Alezand., pag. 453 et 489 ; Q. Curt. lib. v, paulo 
post. iuit.). 

Porro autem postquam idem Strabo quxdam de 
fluviis, qui in Gangem, et Indum influunt, przfatus 
est, hiec qu» de Indo Minucius, litteris. prodidit, 
Kratosthenis auctoritate conlirmat : ἔκ δὲ τῆς &vx^v- 
μιάσεως τῶν τοσούτων ποταμῶν, καὶ (x τῶν ἑἐτεσίων ὡς 
Ἑρατισθένης φησι, βρίχεται τοῖς θερινοῖς ὅμδροις ἢ ἵνδικὰ 
καὶ γιμνάζει τὰ πεξία᾽ ἐν μὲν οὖν τούτοις τὸις ὄμδροις λίνον, 


suscipit falsum esse divina Providentia mundum gu- 
beruari, aut omnibus ac singulis consuli. Sed przs- 
lat. ipsumimet. Cicilium, ea proferentem, audire : 
« Quod si mundus, » inquit, « divina Providentia, 
οἱ alicujus numinis auctoritate regeretur, num- 
quam mereretur Phalaris οἱ Dyonisits | regnum, 
numquam Butilius et. Camillus exilium, Socrates 
venenum » Eodem plane argumento. apud Cicero- 
nem. Cottà Academieus Provideutiam Dei concutere 
moliebatur. (Cic., lib. v. de. Nat. Deor., pag. 252, 
lin. 4 etsqq.). Pro certo autem is posuit, quod a 
Telamone de diis hoc uno versu decantatuim est : 
Nam si curent, bene bosis sit, quod nuuc abest. 
Academicus autem ille iisdem atque aliis pluribus 


σπείρεται, χοὶ χέγχρον" πρὸς τούτοις σησάμην. ὄρυξα, 8.σ- B quam Ciecilius. exemplis, omisso tamen Camillo, 


Μυρὸν. ποῖς χιμερινοῖς"δὲ xatpoic πυροὶ, κριθαὶ, ὄσπρια, xai 
ἄλλοι χαρποὶ ἐδώδιμοι, ὧν ἡμεῖς &zeipit. 0. Eratostheues 
auctor est ex horum tantorum fluviorum exhalatio- 
nibus, et flatu. Etesiarum, Indiam azstivis imbribus 
madere ac campos stagnis oppleri, et iu iis imbribus 
linum seri et milium, et sesanum, orizam et bosmo- 
rum; Hiberuio autem tempore seri triticum, hordeum, 
legumina, ei alias fruges esculentas, quarum nos 
expertes » ( Strabo, lib. xv Geograph , pag. 690). 
Videsue quam recte Minucius ex his ownibus con- 
cludat omnia et singula Dei Providenti.: administrari. 
Terras eniinvero. natura sua steriles, et solis ardore 
tostas, nec imbribus madefactas, liorum fluminum 
inundationibus feecundas efficit. Eodem plane modo 


prius ostenderat hac divina providentia, aliarum (ἃ 


mundi partium fccunditati a stata, quatuor auni tem- 
pestatum vicissitudiue mirum plane in modum fuisse 
consultum : » Jam providenlie quanta, inquit, ne 
hiems sola glacie ureret, aut sola aestas ardore tor- 
reret autumni et veris inserere medium temperanien- 
tum ; ut per vestigia sua anni reverteniis, occulii et 
innoxiitransitus reverterentur. lbi autem dixit : 
« lliems glacie urit, » quemadmodum Virgilius : 


. . . . Áut Borez penetrabile frigus adurat. 
(Virgil. lib. v Georg. v. 95.) 
ARTICULUS 11. 
Excutiuntur Cecilii ethnici contra divinam. Providen- 
liam argumenta, ex rebus prosperis malorum, et bo- 
norum adversis ducta, ubi de Dionysio iyranno. Pha- 


h;ec. confirmare wiitur. lbi autem ea sic. urget : 
« Cur avunculus meus. vir innocentissimus idemque 
doctissimus P. huitilius in exsilio ' est....Duo de 
quadragin'a Dionysius tyraunus aunos fuit opulen- 
tissimi, et. beatissime civitaiis. Quam multss ante 
huuc in ipso Gracie flore Pisistratus, ac Phalaris, ac 
Apollodorus pueuas sustulit, multis quidem ante cru- 
ciatis et. necatis... Quid dicam de Socrate, cujus 
uorti illacrymari soleo Platonem legens? » Denique 
postquam multa. Dionysii impia facta et. sacrile;ia, a 
Valerio. etiam. maximo. postmodum | notata. (lib. 1, 
cap. 1. Extern. ὃ 5), receusuit, his narrationem suam 
absolvit verhis : « Hunc igitur nec Olympius Jupiter 
fulinine percussit, nec Zsculapius misero diuturnoque 
morbo intabescentem interemit, atque in suo lectulo 
mortuus, in Tyipanidis rogum illatus est, eamque 
potestatem, quam ipse per scelus erat. nactus, quasi 
justam et legitimam, hixreditatis loco filio tradidit » 
( Cicer. loc. cit). 

Dissimulare tamen nec C.rcilius nec alii Gentiles 
poterant Dionysium illum, cujus varia singulariaque 
facinora uterque, Cicero, et Valerius Maximus, alibi 
adhuc recensent, iu tam benta felicique fortuna fuisse 
miserr.mum (ldem lib. v Tuscul., p. 186, lin. 5 et 
seqq. Val. Max. lib. 1x, cap. 15. Exter., $4). Nam 
ipsemet Cicero lizec de illo litteris alio in libro man- 
davit: « Quid censemus superiorem illum Dio::ysium? 
Quo cruciatu. timoris augi solitum, qui cultros me- 
tuens tonsorios, candenti carbone sihi adurebat capil- 


laride, Rutilio, Socrate, Cauillo, et Judgorum D lum ? (Cic. lib. n de Offic pag. 977 liu. 17, et seqq.) 


Christianorumque miseria. 

Plura adversus. divinam  Providentiam — Caecilius 
objicit, quorum alia ad omnes universim. homines, 
3lia ad quosdam particulatim, alia ad Gentiles, alia 
ad Jud;:vos, alia denique ad. Christiauos spectant. 
Primum autem , quomodo, inquiebat. ilie, stante Dei 
Providentia, loca sacra et prolaua, quemadmodum 
bomines pii et impii, tulmine aliisque fortuitis casibus 
pariter ;equaliterque. feriuntur? Cur. sontes, ἃ 46 
ac insontes, boni et. nali, tempestatibus ac naufra- 
giis ullo sine discrimine opprinuntur? Cur. deuique 
viri nequissimi optimis s:pe s:epius florentiores sunt 
et feliciores ? 


Valerius vero maximus eum alio modo scelerum suo- 
rum panas dedisse. sic enarrat: « qui tame:si. debita 
supplicio. non exsolvit dedecore t:inen. fiii, mortuus 
poenas rependit, quas vivus effugerat. Lento cnim 
gradu ad vindictam sui divina procedit ira, tidiia- 
temque. supplicii gravitate compensat » (Val. Maz., 
lib. 1, cap. 4, Exter., 85). 

De Phaladiris vero morte li:c. posteris tradidit 
Cicero : « Tesus est Phalaris, cujus est przeter c:ete- 
ros nobilita.a erudelitas, qui non. ex insidiis interiit 
ut is quem. inodo dixi, Alexander : non a paucis, ut 
hic noster; sed in quem universa Agrigentinorunm 
multitudo impetum fecit. » Ex Valerio autem Maximg 


41 


DE MINUCII OCTAVIO 


458 


disces cujus consilio, οἱ quomodo hic tyravnus ab A latus est sanguis, ac paulatim frigore inducto, vena- 


Agrigentinis interfectus fuerit ( Valer. Max., lib. ni, 
cap. 3. Exter., $2. 

P. Rutilii Ruffl, quem Paterculus virum non sz- 
culi tantum sui, sed omnis :vi optimum appellat, 
nola est omnibus historia ( Patercul. lib. m Histor.). 
Quis enim nescit illum publicanorum, quorum 1a- 
trocinia eoercuerat, conspiratione, depulsum fuisse 
in exsilium, quamvis teste Cicerone, esset innocentis- 
simus (Cic. Orat. 11, pro Foute., pag. 227, et seq. et 
Orat. 51, in Pison, pag. 544)? De illo autem Vale- 
rius Maximus sic loquitur : » Quid damnatione, quid 
exsilio miserius ? At P. Rutilio, conspiratione publi- 
canorum perculso, auctoritatem adimere uon value- 
runt. Cui Asiam petenti omues provincie illius civi- 
tates legatos, secessum ejus opperientes, obviam mi- 
serunt. Exsulare aliquis hoc loco, an triumphare 
justius dixerit? » (Valer. Max., lib. n, «ap. 10, $5.) 
Similia baud. semel dixit Seneca ( Senec., lib. Quare 
bonis viris mala, etc., cap. 5; lib. de Benefic., cap. 
41; et epist. 24 et 69). At omittenda non sunt liec 
Ovidii de eodem ftutilio carmina : 

Et grave magnanimi robur mirare Rulili, 


on usi redditus conditione dati. . 
Suiyrna virum Lenuit, nun pontus, et hostica tellus 


(Ovid., Eleg. 1v, 1. 1, de Pont. v. 65.) 
Denique liujus meminit Vossius, quem si lubet adire 
liaud diíflcile poteris (Voss., lib. 1 de Histor. grec., 
cap. 22). 
Platonis porro de Socratis Morte liber, quem Cicero 


rum vigor constitit. Quanto magis huic invidendum 
est, quam illis, quibus gemma ministratur, quibus 
exoletus, omnia pau doctus, suspensam auro nivem 
diluit? Hi quidquid biberint, vomitu remetientur 
tristes, et bilem suam regustantes. At ille venenum 
lxtus et libens hauriet. » 

De Camillo tandem, quem Czcilius non autem 
Cicero mem.rat, ἢ τς ἃ Valerio Maximo scripta re- 
peries : « Virium. Romanarum et incrementum. [:e- 
tissimum, et tutela. ceriissima Furius Camil'us in 
Urbe incolumitatem suam tueri non valuit, cujus 
ipse salutem stabilierat, felicitatem auxerat. Siqui- 
dem a L. Apuleio tribuno plebis tamquam  peculaior 
Vegetan: pr.edz: reus factus, duris, atque ut ita di- 


B cam, ferreis senteotiis in exilium missus est. Et qui- 


dem eo tempore, quo optimo juvene filio privatus, 
solatiis magis allevandus, quam cladibus onerandus 
erat. Sed immemor patria. tanti. viri maximorum 
meritorum, exequiis filii, damnationem p.tris junxit : 
«Αἱ,» inquit, « «rario abesse tribunus plebis quere- 
batur quindecim millia :xris, tanti namque poena finita 
est. Indignamn. summam, propter quam populus Ho- 
manus tali principe careret » (Valer. Max., lib. v, 
cap. 8, ὃ 2). Hwc copiosus descripsit Plutarchus, 
quen: adire poteris, quemadmodum Senecam, Diodo- 
rum Siculum, Livium, Florum, et alios (Plutarch., in 
Camil. Vit., tom. 1, pag. 954. et seqq. Senec., lib. iv, 
de Benefic., cap. 21, et lib. v, cap. 17. Diodor. Si ul., 
lib. xiv Bibiiot., pag. 456. Livius, lib. v, 8 32). 


non siue lacrymis unquam a se lectitatum testaUir, 5 Ab Ethnicis ad Jud:eos et Christianos transit. Cae- 


is ipse est, qui Phedo, sive de Animo inscribitur. In 
ejus autem fine Plato, quomodo idem Socrates. ve- 
. neno epoto vitam finierit, non minori eloquentia, 
quam dolore deplorat ( Plato in Phed., tom. 1, 
pag. 116, et scqq. et Apologet. Socrat., tom. 1). 
At de hac tanti philosophi c:de legi potest illius 
Apologia ab eodem Platone, Xenophonte, et Apuleio 
conscripta, atque Senece, Origenis, Augustini, alio- 
rumque plurium lihri ac comimentationes (Xenoph. 
Apolog. Socrat. pag. 705, et lib. n Memor. Apulei. 
Apolog. Socrat. Laert, lib. m. Vite Socrat., 8 49. 
Senec. lib. de Provid. pag. 913; lib. 1 de Vit. beat., 
cap. 26 et 97; et epist. rxxiw. Origen., lib. im, contr. 
Cels., pag. 71. Augustin. lib. vit de Civit., cap. 5, 


ciliu-, atque eorum exemplo divinam Providentiam 
tollere sic nititur : « Scio equidem,» inquiebat, « unum 
Deum ab Jud:;eís palam aperteque coli. Sed quam eis 
opem, quodve tulit auxilium? Nonne miserrima est 
natio, quie cum Deo suo Romanis Numinibus (cod, 
reg. nominibus, editio Rigaltii hominibus) e-t captiva ἢ» 

Chri-tiauos vero adhuc acrius urget : « Ecce, » sit, 
« pars vestrum et major et melior, ut dicitis, egetis, 
algetis, opere, fame laboratis, et Deus patitur et 
dissimulat : non. vult, sut. non potest opitulari suis ; 
ita aut invalidus, aut iniquus est.» Sed « hxec, » per- 
git ille, « pauca sunt, et cum aliis communis. Vobis 
autem insuper peculiaria proprisque semper m.la 
esse videmus, minas videlicet, supplicia, tormenta, 


pag. 192; L»ert. loc. cit. Origen., lib. 1, contra Cels., ]) cruces et ig.:es. Ubi eigo Deus vester? Cur vobis 


pag. 5. Senec. lib. de Provid., cap. 9, pag. 495). 
Cwterum citati ἃ nohis Scriptores narrant. quam 
falsa fictitiaque fuerint crimina, propter quw ab ini- 
quissimis judicibus morte damnatus est. Demum 
Lsertius ac postea. Origenes memori: prodiderunt, 
Arbenienses injust:. condemnationis, statim atque 
ille mortuus est, penituisse. Quamobrem Seneca 
*^unc mortem illi tam gloriosam fuisse asseverat, 
quam infamis fuit aliorum plurimorum vita : « Male,» 
inquit, « tractatum Socratem judicas, quod. illam po- 
tionem publice mixtam, non aliter quam medicamen- 
tum immortalitatis obduxit, et de morte disputavit 
usque ad ipsam. Male cum illo actuin est, quod ge- 


non subvenit, et opitulatur? » 

Sed non solus C:ecilius, verum ethnici. omnes hac 
ipsa querela et expostulatione Christianes pulsare 
consueverait, Nam illis, sicuti refert C'emens Alexan. 
drinus, objiciebant : Ed xs3erac ὑμῶν ὁ Θεὸς τὶ δνγποτε 
διώκτνσθε, xai φονεύεσ)ε; ἢ αὐτὸ; ὑμᾶς; εἰς τοῦτο ἐχξίδωτι. 
«δὲ Deus vestri curam gerit, cur patimini persecutia- 
nem, et. morte afficimini? An ipse vos eis tradi'? » 
( Clemens Alexand., lib. iv. Strom., pag. 504 ) 
Et paulo post : Διατί δὲ οὗ βοηθεῖσθε διωχόμενοι.... 
« Cur autem cum vos persequuntur, nihil vobis affer- 
tur auxilii »(Ihid. pag. 505)? Apud Eusebium quoque 
Lugdunensis Viennensisque Ecclesia scribebat ; Οἱ 


458 ΄ 


DISSERTATIOQ. 


454 


δὲ ἐπιεικέστεροι, καὶ κατὰ ποσὸν συμπαθεῖν δοχοῦντες, ὠνεί- A Deum. cognoscit, eique pie ac fideliter servit ct ob- 


étdov πολὺ, λέγοντες. σοῦ ὁ Θεὸς v072y. καὶ τί αὑτυὺς ὥνησεν 
ἡ θρησκεί»», ἣν x«i πρὸ Tic ἑαυτῶν ci)ovzo ψυχῆς. «Νυιυ]- 
li paulo zuiores, el qui vicem nostram dolere quo- 
dammodo videbantur , exprobrabant identidem, liec 
 diceutes : Ubi est Deus eorum, οἱ quid illis profuit 
hzc religio, cui vitau quoque suam postposuerupL ? » 
(Euseb., lib. v Histor., cap. 2, pag. 165.) 
Omuibus itaque his argumentis cum ipse Cicilius, 
tum pluriui ali Etunici, ae presertim Epicurei et 
Academici, uti ex Cicerouis de Natura Deorum lbris 
ostendimus Providentiam diviuam impuguabaut. llis 
autem probare conabaniur Deum, si quis sit, summa 
quiele, eL felicitate perfrui, nihil agere, nu!lis occu- 
pationibus disüneri, nulla opera moliri, atque eo 


esse beatum, quod cerium exploratumque habeat fo» B 


re se semper in maximis a'ternisque voluptatibus. 
Quamobrem assertam a Stoicis Dei Providentiam 
tamquam fatidicam anum rejiciebant , negabantque 
Deum aliquid curare, aut aliqua ejus Providentia 
mundum guberuari. Verum hzc illi tam impie, quam 
contra couscienti:e sux stimulos objectabant, ut im- 
pune peccare, et quodlibet agere possent. Sed Octa- 
vium, Silubet, varia illa argumenta. refellenteui, et 
everlentem audiamus. 
ARTICULUS Π. 
Quomodo Octavius superiora Caecilii argumenta infir- 
met, et desruat. 
Obiject3 sibi ἃ C:eilio contra divinam Providen- 
tiam argumenta Octavius tanta facilifate, quanta so- 


liditate diluit funditusque destruit. Jam euiw propo. C 


sita ab ethuicis tyrannorum Phalaridis, ac Dionysii, 
atque etiau Socratis, summi, ut aiebant, mirandique 
philosophi exempla, ob iis ipsis eversa animadver- 
tisti. Ad illud autem quod ducitur ex fulminibus, 
quie casso irritoque ictu, aut ullo absque discriniine 
loca sacra et. profana, piosque et impios homines fe- 
riuul, Octavius re-pondet tantum abesse, ut inde 
Deum esse íiegemus, quin potius, « in mundi,» inquit, 
« onimibus motibus virtuteui ejus semper pr:esentein 
aspiciuus, cum tonat, fulgurat, fulaniu21, cum sere- 
nat. » Nos eniuvero sicul Denm, et omnipotentem 
cjus virtutem, in coli «ereniiale, ita iu maximis lu- 
jus twrbulentissimisque tewpestatibus agnoscunus., 
Ei certe eisi nemo tuc Deum corporeis oculis videat, 


temperat. Ad infirmandatii vero Ciecilii arguimentatio- 
nem isdem plerumque atqueSeneca, tametsi Etbicus, 
et rationibus et verbis utitur. (Senec., lib. Quare viris 
bonis, εἰς. pag. 488, ei seqq. ). 

Primo itaque penitus negat eos esse felices, qui 
divitiis affluaut , vel amplissimos honorum dignita- 
tunique gradus adepti sunt. Altius siquidem tolluntur, 
ut gravius decidant; vel sicuti Claudianus cecinit : 


Tolluntur in altum 
Ut lapsu graviore cadant. 


(Claudiau., 1. 1 àn Rufin.) 


Adh:zc vero hi, ut victima, saginantur ad suppli- 
cium, et tamquami bosti: ad, pcenam coronantur. Quid 
etiam, quod adulatores fictis sxpissime  blandi- 
tiis et. assentationibus aliorum abutuntur potentia? 

Pr:terea nonne dives « fortun:e male creditur, » 
inquit Minucius, ejusque inconstantie. committitur? 
Nonne divitiis. suis, tamquam viatico, ad breve 
conficiendum vitz iter, minus locupletatur, quam 
oneratur? Rex auiem, tam timet, quam timetur, οἱ 
ad periculum solus est. Nam Labieuus ἃ Seneca ci- 
tatus recte canebat : 


Necesse est multos timeat quem multi timent. 


Qui vero generie sui predieat nobilitatem, non seip- 
sum laudat, sed parentes. Denique qui fascibus οἱ 
purpura gloriatnr, hic mente sordescit. Omnes quip- 
pe homines, sive pauperes sive divites, pari sorte 
nascuntur, sola virtute distinguuntur. 

Cyprianus vero in sua ad Donatum Epistola longe 
copiosius, quam auctor noster, prosequitur (Cyprian., 
epist. ἃ ad Donat ,pag. 7 et 8). Non audemus longio- 
rem illius sermonem integrum hic describere, quem 
tamen legisse procul dubio te non poenitebit. Addemus 
itaque íllud quod, brevius ab Apuleio scriptum legi- 
mus: « Generosus est? Parentes laudas. Dives cst? 
Non credo fortunz. Magis ista. dinumero. Validus 
est? /Egritudine fatigabitur. Pernix est? Abibit ἰὼ 
seneciulem. Formosus est? Expecta paulisper, et 
non erit » (Apul., de Deo Socrat. sub linem). Vide, 
si lubet, citatum a nobis Senecae librum de Providen- 
lia, sive Quare bonis viris anala accidant, eum sit Pro» 
videntia, atque iu hunc librum Mureti Disputalivnem, 


quis dubitare tamen potest horum (autorum motuum D et Morellii, a:que aliorum Qbser ationes. 


primum esse auctorem, queim Lunc limet ac veretur? 
Nam idcirco tonitrua mugiunt, ait Tertullianus, « ut 
homines terreaniur, » eoque terrore improbi ad sa- 
niorem meniem redet, et implorent Dei wisericor- 
diam ( Tertul., Apologet , cap. 17, pag. 48 ). Sed 
de Tertulliano nos suo loco. 

Secunda Cecilii adversus Dei Providentiam argu- 
mentatio, ab aliis gentilibus, et atiis sepius uec 
sine fastidio repetita, desumitur ex malorum quorum- 
dam hominum felicitate, et bonorum miserig. Quo- 
pam enim modo, inquiunt, Deus aque justus ac po- 
tens hec ferre. potuisset? Sed Minucius facile lucu- 
Jenterque ostendit eum solum csse felicem, qui verum 


Pergit Minucius, ac desumptum ex proborum ho- 
minum paupertate, adversisque casibus argumentum 
simili modo explodit. Ea enimvero paupertas, inquit, 
neque infamia est, neque miseria, sed gloria, virtu- 
lisque coiparand.e ac stibilLeudie occasio. Noster 
siquidem « animus ut luxu solvitur, ita frugalitate 
firpiatur. ». Deinde vero in egestate. dives est, qui 
nihil concupiscit : pauper e contrario ille est, qui di- 
vitiis abuudans, plura adhuc desiderat. Quamobrem 
Pomponius Rufus apud Valerium Maximum dicebat : 
« Omnia babet, qui uibil cuncupiscit, eo quidem 661. 
tius, quam qui cuncta possidet. » (Valer. Maxin., 
lib. 1v, cap. 4 proe.) 


4:5 


DE MINUCII OCTA VIO 


450 


Huc accedit, quod nemo, uti Minucius post Sene- A cai et soli sui extorrés vagantur per orbem sine 


cam ait, εἰδὴ pauper vivil, quam pauper natus est. » 
Inde autem infert Seneca. contemnendam esse pau- 
pertatem (Sen., lib. de Prov., cap. 6, pag. 504. ). 
Deiude quod Christianos spectat, Minucius haud du- 
bitanter asserit illos posse divitias οἱ facultates, 
si eis utiles forent, a Deo impetrare ; sed illas ab 
]psis sperni atque innccentiam  anteferri ac pietatem. 

Longe autem minoris, vel potius nullius plane 
momenti illud e«t, quod ex miserrima Jud:eorum 
conditione urget Czcilius. Quamdiu enim Deum pie 
sancteque coluerunt, quamdiu pr:eceptis ejus morem 
sedulo gesserunt, tamdiu illos secundis rebus et om- 
ni prosperitatuin genere, non magnis sine miraculis, 
1808 esse constat. Αἱ postquam impielate suisque 
sceleribus Deum deserueruut, tum ab eo deserti, 
debitas luerunt impietatis sux scelerumque poenas. 
Audi, quieso, Minucii verba : « Quamdiu caste, inno- 
xie, religioseque coluerunt, quamdiu praeceptis sa- 
lutaribus obtemperaverunt, de paucis innumeri facii, 
de cgentibus divites, de servientibus reges ; modici 
multos, inermi armatos, dum fugiunt iusequentes, 
Dei jussu et elementis adnitentibus obruerunt..... 
]ta prius eos deseruisse comprehendes, quam esse 
desertos, nec cuin Deo suo captos, sed a Deo ut di- 
sciplinz: transfugas, deditos. » 

Neque Ceeilius, aut alius quilibet respondere 
poterat illud gratis a Minucio fictum, quod in eorum- 
dem Judieorum scriptis aeternz:e memori» traditum, 
passim ubique legitur. Nihil enim in eis contra se 


B Dei Providentiz, sed mi-erationis etiam, 


homine, sine Deo rege, quibus nec advenarum jure 
terram patriam saltem vestigio salutare conceditur ?» 
(Tertul., Apologet., cap. 1, pag. 20.) Eadem porro 
reperies apud Cyprianuim, qui totum hunc Tertulliani 
locum delibando, ipsamet etiam aliquando illius ver- 
ba mutuatus est (Cypreian., lib. de Idol. Vauit., pag. 
15). Sed de his fusius alia in dissertatione nostra 
agendum. 

Urgebat tamen Czcilius frustra przedicari Provi- 
dentiam Dei, qui impune patitur prohos homines 
quibuslibet adversis casibus affligi ; ac potis-imum 
Christianos maximis, et exquisitissimis suppliciis ve- 
xari, excarnilicari, necari. Αἱ Minucius id verum 
quidem 6586 fatetur : sed contendit hxc non solum 
immo 
vero anioris et benevoleutiz certissima esse indicia. 
Deus etenim, uti ille post Senecam ait, unumquem- 
que in adversis probat et examinat : vel ut ipsius«met 
Senec» verbis utamur : « Hos Deus, quos probat, 
quos amat, indurat, recognoscit, exercet. Eos autem 
quibus indulgere videtur, quibus parcere, molles 
venturis malis servat. Erratis enim, si quem creda- 
tis exceptum. Veniet ad illum diu felicem sua portio, 
quisquis videtur dimissus esse dilatus est (Senec., 
lib. de Provid. cap. 4; pag. 498). » liaque sicut 
aurum igne, iuquit uterque, Seneca et Minucius, sic 
fortis vir, pius et probus miseriis ac calamitatibus 
probatur. Potest ergo miser videri, sed reipsa miser 
uon est. Quzecumque enim corporis mala et tormene 


suosque parentes scripsere, nisi quo:! aut tacere aut (; (8, non penz sunt, sed militia, et szepius disciplina 


. dissimulare non poterant. Addit vero Minucius eo 
magis reos fuisse Judaeos, quod h:ec oinnia in iisdein 
illorum libris longo ante tenipore fuerunt. pradicta, 
quam acciderint. 

Duos autem praterea testes nominatim appellat 
Josephum et Antonium Julianum. At prior sane 
omni fide hac in re major erat. Judzus siquidem 
fuit, atque in libris, quos de gente sua, belloque Ju- 
daico scripsit, quique omnium manibus teruutur, 
quivis ea, qu: Minucius refert, legere facillime po- 
terit Posterior quoque de Jud:eis, ut satis aperte 
Minucius innuit, commentarios divulgaverat. Sed il- 
lorum jacturam a tam longo tempore fecimus , ut 
qui vel eorum vel ipsiusmet Juliani memiuerit, vix 


virtutis, vel ut Seneca loquitur : « Non szvitia ; cer- 
tamen est, » el virtulis occasio (Jbid. cap. 5, pag. 
901 ; cap. 5, pag. 494; cap. 4, pag. 498).» Addit in- 
super Minucius id quod non solum ab eodem Seneca 
sed etiam a Platone et Xenophonte confirmatur, vires 
nostras sine laboris exercitatione prorsus torpescere. 
( Plato, in Thect., tom. 1, pag. 155; Xenophon., 
lib. vn de Exped. Cyr., pag. 198). 


Porro autem prz cxteris omnibus hic laudamus 
Senecam, ejusque verba retulimus; quia Minucius 
plura, ut supra ostendimus, ex illo desuupsit, Cztte- 
rum de his omnibus legere przeterea poteris Ciceronis 
paradoxa, Valerium Maximum lib. iv, cap 4, de 
Paupertate laudata. Justinum Martyrem Apolog. 76, 


ullus pr::ter auctorem nostrum occurrat. Nullus ta- D pag. 45 et seqq. Clementem Alexandrinum, lib. iv 


men, nisi plane incredulus, nezare potest ea vera 
esse, 4 a Minucio nostro proferuntur. 

Si quis autem, Ccilio morosior, alium pro Ju- 
liano testem sibi citari postulet, ei protinus dabimus 
Tertullianum cujus hzc verba sunt : « Tantum Ju- 
dzis erat apud Deum gratia, ob insignem justitiam 
et fidem originalium auctorum, uude illis et generis 
magnitudo et regni sublimitas floruit ; et tanta feli- 
citas, ut Dei vocibus de promerendo Deo et non of- 
fendendo pramouerentur. Sed quanta deliquerint, 
fiducia patrum inflati, deviantes a disciplina in pro- 
fanum modum, etsi ipsi non confiterentur, probaret 
exitus hodiernus ipsorum; dispersi, palabundi, et 


Strom. pag. 504 et se4q. Tertullianum Apologetic. 
cap. 41. Cyprianum tract. de Mortalitate, pag. 158. 
Arnobium lib. n adversus Gentes, pag. 97. Lactan- 
tium lib. v, cap. 91 et 22, pag. 529 οἱ seqq. Ambro- 
Sium, Serm. 11, in Psalm. cxvii, pag. 4110 et seqq. 
ac lib. n de Jacob. et Vita. beat. cap. 9, pag. 473. et 
seqq. Augustinum lib. de Civitat. cap. 29, pag. 27. 
Theodoret. Orat. 6. de Provident. paz. 578 et seqq. 
de Grzcor. affect. curand. serm. 6. itidem de Pro- 
vident. pag. 575. et seqq. et alios quam plurimos. 
Interim vero auctorem nostrum sequamur, hoc im- 
belle Ethnicorum telum in ipsos acerrime retunden- 
tem. 


151 


ARTICULUS ΙΝ. 


Quomodo Octavius diluerit deductam a Caecilio ex mar- 
lyrum suppliciis et morte argumentationem ,.— wbi 
proposita Scevole, lieguli et Aquilii exempla expo- 
nuntur : ac de magno martyrum numero, et. diving 
ad subeundum martyrium gratig necessitate. 


Pergit Minucius, ac luculenter C:ecilio aliisque 
ellnicis ostendit, crudelissimis Christianorum marty- 
rum suppliciis, non modo non lai Dei Providen- 
tiam, sed mirum plane in modum commendari. Tan- 
tum enim ei abesse videtur, ut. Christiauus ob su:e 
religionis professionem dirissimis cruciatibus ac tor- 
mentis excaruificatus, atque iis animam agendo, mi- 


DISSERTATIO. 
A didisset. » 195 enim cum Porsenna, Etruscorum 


498 
rex, 
Romam gravi diutinoque belio obsideret, in liostium 
casira audacter, et sine nlla, ut ait Cicero, spe sa- 
luis intravit, ibique legis scribam, pro ipsomet 
rege , quem occidere. volebat , imprudens. interfecit 
(Cic., Paradox., p. 454). Quamobrem captus et ante 
regis tribunal adductus, dextram accenso ad sacrifi- 
cium fuco. injecit. intrepidus. Qua audacia exterrefa- 
ctus Porsenua, illum libertate donatum dimisit (Li- 
vius, Decad. 1, lib. i, pag. 92 eiseq.). At de lioc illius 
facto alibi diximus. 

Mareus vero Attilius Regulus, cujus postea auctor 
noster meminit, iterum consul, primo Punico bello, 
ab liosiibus, quos variis cladibus fregerat οἱ vicerat, 
captus, cum de captivis commutaudis Romam mnissus 


ser infelixquesit, quin illum diguum censeat Deo spe- B 65.561, jurassetque. se rediturum : « Ut venit, ait Ci- 


etaculum, Nonue. etenim benignis summa illius ma- 
jestatis conspectibus dignus, ipsique acceptissimus 
est sanclissimus martyr, qui propter publicam fidei 
christiane confessionem. innumera , eaque. atrocis- 
tima perpessus supplicia, effuso t.ndem sanguine, de 
carnificibus et tyrannis triumpliat? 

Nemo certe. quantumvis pervicax gentilis negare 
id merito jure potest, qui Πα Senece de forti viro 
legerit verba : « Ecce spectaculum dignum, ad quod 
re:piciat intentus operi suo Deus. Ecce par Deo di- 
gnum, vir fortis cum mala ferluna compositus , uti- 
que si et pro ocavit. Non. video, inquam, quid ha- 
beat in terris Jupiter pulchrius, si convertere ani- 
num velit, quam. ut spectet Catonem, jam partibus 


cero, captivos reddendos in. senatu. nou ceusuit. De- 
inde cum retincretur a. propiuquis et ab amicis, ad 
certissimum tamen. supplicium. redire maluit, quam 
hosti datam fidein fallere (Cic., lib. 1 de Offic., pag. 
996, lin. 16 et seqq.) » Ad eos itaque reversus, vigiliis 
el inedia necatus est. Videsis eumdem (ἰοῦ πο 
lib. v de Finib., pag. 112, atque imprimis lib. ut de 
Offi., psg. 401 et seq. Valer. Max., lib. 1, cap. 4, $ 
44, p. 15. Eutropium, lib. n Histor. Hom. Aurelium 
Victorem de Viris illustribus, pag. 605. A. Gellium, 
lib. v1. Noct. attic., cap. &. Florum, Lb. n, cap. 9. 
Senecam , lib. de Provident., cap. 19, pag. 272. 
Aug., lib. 1 de Civitat.,cap. 15, pag. 12; cap. 24, pag. 
25; lib. i, cap 25, pag. 52, et lib. 11, cap. 18, p. 76. 


non semel fractis, stantem nihilominus inter ruinas C De utroque autein, Scaevola et Regulo, Cicero, lib. 


publicas rectum..... Liquet mili cum magno spe- 
classe gaudio deos, cum jam ille vir, acerrimus sui 
vindex, aliena? saluti consulit, et instruit disceden- 
tium fugam ; dum etiam. studia nocte ultima tractat, 
dum gladium sacro pectori figit, dum viscera spar- 
git, et. illam sauctissimam animam  indignanique, 
qui ferro contaminaretur, manu. educit. » (Senec., 
lib. de Provid., cap. 2, pag. 492.) Si lise. Seneca de 
cthnico forti homine, in tot adversis constituto, de 
sua post hanc vitam sorte incerto, dicere potuit ; quid 
dicere debebat de Christiano martyre, qui certo. cer- 
lius novit se morte sua zternam felicitatem consecu- 
turum ? 

Ne autem Czcilius aut alius gentilis quispiam op- 


ui de Offic., pag. 252. Lactant., lb. v, cap. 15, pag. 
496. Tertullian., Apologet., cap. 50, et lib. ad M.r- 
tyr., cap. 4 et alios. Unum porro dumtaxat animad- 
vertemus varia» fuisse de Reguli poenis suppliciique 
genere horum Scriptorum opinioues. 

Ca'teium quo. frequentior hu,us. Reguli ac Mucii 
Scavole apud varies seriptores, eo rarior Aquilij, 
ab auctore nostro ibidem inemorati, mestio. fIinc 
certe quidam opinantur in ejus nomine scribendo er- 
rasse librarium , atque ibi pro Aquilio, legendum 
Atilio aul Acilio. Qua quidem facta. emendatione, 
ceusent liuuc esse, quem Dio; ysius llalicarnasseus 
ἀτύλιον, Seu polius, ut eis placet, ἀκύλιον, appellavit 
(Halicarn., lib. wv Antiquit., pag. 259 el seq ). Sed 


poueret. banc. quidem Senece , aut. Stoici cujusdam p futiles vanz que suut. hx» conjecturze. Minucius enim 


philosophi , non aliorum vero fuisse opinionem, id- 
circo urget adhuc Minucius, atque ob. Caecilii et cie- 
tlerorum oculos ponit. Mucii Scxvol , Reguli, et 
Aquilit exempla, quos tametsi calamitusi videren- 
tur, ob invictam nililowinus in acerbissimis tormen- 
tis constantiam, etlinici omnes. summis laudibus in 
coelum extulerunt. Quie porro. supplicia, Aquilius et 
ltegulus pertulerint , silet. Minucius, haud dubie quia 
hice suo tempore nemini incomperta erant. Sed ne 
alicui forsitan incoguito sint, ea breviter enarra- 
bimus ; de Mucii autem Sexvolie supplicio, liec 
Arnobius ibidem adjecit: « Qui cum errasset. in 
Iwgem , periisset in hostibus, nisi dextram per- 
PATROL. Ill. 


de viris innocentissimis, qui vario suppliciorum di- 
rissimorum genere occisi sunt, loquitur. Atilius au- 
tem, teste eodem llalicarnasseo, meritas criminis 
sui poenas. persolvit. 

Quid vero, amabo te, vetat quominus dicamus ser- 
monem ἃ Minucio fieri de Marcio Aquilio, quem Ap- 
pianus, a Mithridate crudelissnze morti. tiaditum, 
his narrat verbis : « Nec multo post. Morcium Aquis 
lium, legationis hujus et belli auctorem pr:ecipuum, 
captum vinetumque in asino cirenmvehlebat, coactum 
suapte voce apud spectatores proclamare se e«se Mar- 
cium, donec Pergawi auruin liqu:tum in | 0s ejus in- 
fundit, corruptelas largiuonum exprobrans Romano 


15 


459 


DE MINUCII OCTAVIO 


460 


nomini ? » (Appian., lib. de Bel. Mithrid., longe post A cibus, feris, et « omnibus, » ut ipse loquitur, « sup- 


init., pag. 125). Plinius quoque : « Nec jam, inquit, 
Quiritium aliquo. «ed universo numine Romano infami, 
rex Mithridates Aquilio duci capto aurum in os infudit 
( Plin., lib. xxxui Natur. Hist., cap. 5, pag. 32). 

Nescii quidem non sumus scriptis a Valerio Maximo 
proditum, M. Aquilium maluisse Mithridati turpiter 
servire, quam gloriose ac fortiter mori. Sed ipse Va- 
Jerius alto ibi premit silentio quo mortis genere obie- 
rit (Valer. Maz., lib. ix, cap. 15. $8 1). Quamvis au- 
tem ille de Aquilii morte aliter, quam Appianus et 
alii, sentiret, id certe prohibere non potuit, ne Minu- 
cius horum potius, quam Valerii Maximi, secutus sit 
opinionem. Illuc accedit, quod hic Aquilius esse cre- 
datur, de quo Cicero quadam in Oratione sic disse. 


pliciorum terriculis? » Nonne tot tamque diversis 
tormentis, non t»m parvo Christiani numero crude- 
liter necati, palinam martyrii tunc. consecuti sunt ? 

Animadvertendum | insuper persuasum Minucio, 
quemadmodum Lactantio, fuisse, neminem sine di- 
vino vietricis grati: auxilio, potuisse erudelissimos 
illos cruciatus pro Christi confessione ad mortem 
usque tanta perlerre constantia (Lactant., loc. cit.). 
Priuum etenim uterque diserte afürmat inspiratam 
eis fuisse patientiam. Sed quomodo inspirata est, 
nisi divinze grati auxilio? Deinde addit Minucius 
«neminem esse, qui aut. sine ratione velit poenam 
subire, aut tormenta sine Deo possit sustinere.» 
Lactantius vero postea scripsit : « Nec ipsam patien- 


rit: « Vos eum regem (Mithridatem), inultum. esse B iiam |. gine Deo, cruciatus tantos posse superare 


patiemini, qui legatum populi Romani consularem, 
vinculis, ac verberibus. atque omni supplicio excru - 
ciatum necavit? (Cic., orat. 15, pro Lege Manil., pag. 
$45.) Denique Arnobius, de quo nos suo loco, exem- 
plum ejusdem Aquilii contra ethnicos, quemadmodum 
Minucius noster , adhibuit (Arnob., lib. 1, pag. 935). 

Jam autem animum, quiso, advertas quam recte 
ex his exemplis auctor noster contra ethuicos argu- 
mentetur, Primum eniin ex Sc:evole exemplo sic ille 
disputat : « Et quot ex nostris non. dexteram. solum, 
Sed totum corpus uri, cremari, sine ullis ejulatibus 
pertulerunt, eun. dimiiti presertim. haberent in sua 
potestate ? » Acrius deinde, ex omnibus simul con- 
globatis, hunc in-tat in modum : « Viros cui Mucio, 


(Lactant., loco cit.).» Nonne autem his verbis ipsam 
divin: gratiz , ad mortem tot tantisque tormentis 
obeundam , necessitatem | luculentissime asserit et 
vindicant ? De Lactantio autem aliquid adhuc infra 
dicendum. (Dissert. 1n Lactant., cap. 98, art. 1). 


ARTICULUS V. 


Quomodo ultimum Caecilii contra divinam Providentiam 
argumentum ex Ghristianorum de futo opinione pe- 
titum, ab Octavio solvatur. 


Ultimum contra divinam Providentiam Czcilii 
propugnaculum fuit communis, uti aiebat, opinio, 
non modo gentilium, sed omnium etiam Christiano- 


vel cum Aquilio aut Regulo comparo. Pueri et. mu- (? rum, qui fato omnia fleri arbitrabantur. Quid ergo ? 


lierculie nostrz:: cruces et tormenta, feras et omnes 
suppliciorum terriculas inspirata patientia d»loris 
illudunt. » Eodem plane modo et ex iisdem Mucii ac 
Reguli exemplis Lactantius ratiocinatur :  « Nestri, 
ut de viris, inquit, taceam, pueri et muliercul:e tor- 
tores suos taciti vincunt , et exprimere illis gemitum 
nec ignis potest. Eont Romani, et Mucio glorientur 
aut Regulo..... Ecce sexus infirmus, et fragilis :tas, 
dilacerari se toto corpore utique perpetitur, non ue- 
cessitate, quia licet vitare, si vellent, sed voluntate, 
quia confidunt Deo (Lactant., lib. v Instit. divin. cap. 
45, pag. 495 ei seq.).» Alii vero ethnici, quamvis vo- 
busto corpore vigentes, cum. torquerentur, exclama- 
bant, edebantaue gemitus, quia « deest illis, inquit, 


quomodo (Gecilius tam. aflirmate asseverare potuit 
hanc communem fuisse Christianorum universorum 
sententiam ? Noune eam totis animi ingeniique viri- 
bus impugnaverunt ? Si de aliquibus hzretieis id ille 
dixisset, manus ei haud inviti daremus. Sed quis 
ipsum, de omnibus universim Cliristianis hoc asse- 
rentem, ferre potest? Audi tamen, obsecro, qua ra- 
tione illud probare conatur. « Quidquid agimus, in- 
quit, ut alii fito, ita vos Deo dicitis ; sic secte vestre 
non spontaneos agere, sed electos, » id est, vos Chiri- 
stiani non ultro et sponte vestra, sed divina ele- 
ctione, sectam religionemque vestram | amplerati 
estis. Cum au:em hzc objectabat, respexisse videtur 
ad ea Christi verba, qux vel. ex Christianis audierat, 


inspirata patientia. » Quibus quidem verbis Minncius D vel legerat. in Joannis Evangelio : Non vos me elegi- 


noster, uti cernis, jam usus fuerat. Lactantius igitur 
non modo auctoris nostri, seusum οἱ mentem, sed 
ipsa etiam qu.edam verba. expressit. 

Nemini porro ingratum aut injucundum fore puta- 
mus, si ex utroque illo Minucii Lactantiique loco ob- 
servemus non parvum, sicut quidam falso existi- 
mant, fuisse corum tempore martyrum numerum. 
Nonne eniin inagoam horum fuisse multitudinem illi 
pataui aperteque. declarant, cum dicunt non tantum 
viros, verum etiam pueros et mulierculas summa pa- 
lientia ac sinc ullo gemitu passos esse corpus suum 
uri et cremari ? Quid vero dicendum de variis aliis 
cruciatuum, de quibus illi tacuerunt, generibus, cru- 


siis, sed ego elegi vos (Joan. xv, 16). Ex iis autem 
ille concludit: « Igitur iniquum judicem fingitis, qui 
sortem in hominibus puniat, non voluntatem.» 

Sed hanc futilem  ineptamque argumentationem 
cito cL facile Minucius evertit. Quamvis enimvero a 
Deo simus electi, certum tamen est liberam semper 
esse humanam voluntatem, ac proinde bomines pro- 
pter liberos suos actus, δὶ pravi sint, non vero illo 
rum sortem a Deo puniri. « Meus, quippe, uti ille ait, 
libera est, et ideo actus hominis, non dignitas judi- 
catur. » Deus ergo justus cquusque est judex, qui 
hoimnines propter bonos aclus promio, ac propter 
malos, pcenis afficit. 


46! 


cedit illi, quod vult, omnes Christianos credidisse 
omnia fato fleri. At quid est fatum, inquit? « Fatum 
est, quod de unequoque nostrum Deus fatus est.» Ne- 
que huic fati definitioni repugnat Augustinus. Nam 
« ordinem causarum, inquit, ubi voluntas Dei pluri- 
mum potest, neque negamus, neque fati vocabulo 
nuncupamus, nisi forte, ul fatum ὦ fande dicium in- 
telligamus, id est, a loqueudo (August., lib. de Ci- 
vit., cap. 9, pag. 125).» Plura hanc in rem apud Vos- 
sium in Etymologico videbis. 

Hac autem posita fati. definitione, contendit Octa- 
vius nullam homini ad ageudum a Deo imponi fata- 
lem neces-itatem. Deus enim vero « cum materiam, » 
inquit, seu futura omnia, sive bona, sive inala homi- 


DISSERTA TIO. 
Verum Octavius eum C:eeilio agit liberalius. Con- À 


462 
CAPUT VII. 


DE ALIIS CHRISTIANE RELIGIONIS DOGMA'TIBUS. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Excutiuntur argumenta, quibus Ceecilius corporum mo- 
strorum resurrectionem. impugnat, et. Octatius eam 
tuetur ; ubi de metempsychosi atque hujus opinionis 
auctoribus et assertoribus. Pythagora et Platone. 


Alia quedam christianz religionis documenta con« 
vellere nititur Ciecilius, sed. non. fliciori Successu. 
Unun autem ex pr:cipuis illud procul dubio est, quo 
futurus corporis nostri ad vitam reditus asseritur. Eo 
enim sublato, vana, ut ait Apostolus, et inanis erit ἢ- 


num opera, « possit pr:escire, pro. meritis δὲ quali- B 9*9 "ostra. Ciecilius vero hoc fidei speique nostra 


tatibus singulorum lata. determinat. » Quibus sano 
verbis docet Deum, qui divina sua praescientia omnia 
futura, ae quidquid unusquisque aut bene, aut male, 
sed semper magna cum libertate, acturus est, optime 
cognoscit, pro meritis singulorum, sive bonis, sive 
malis, fata, id est, :eterna aut supplicia, aut pr:eimia 
determinare, seu :terno decreto suo statuere ac de- 
cernere. Ex quibus ille hunc concludit in modum : 
« lia in nobis non genitura plectitur, sed ingenii na- 
tura punitur ; » hoc est, non genitura, sine nascendi 
modus, sed vitia nostra, ac ea omnia, qux» Dei man- 
datis non oblemperando , peccavimus, ab illo ju- 
Stissime puniuntur. 

Porro autem quia. C:ecilius palam. asseverat. pro- 


lundamentum isto dilemmate evertere moliebatur : 
Vel resingemus, inquit, sine. corpore , vel cum cor- 
pore. Non primum quidem ; nam sine corp.;re ue- 
que iens , neque anima, neque vita. est. Alque ita 
argumentabantur etliniei , qui nibil nisi corporeum 
exsistere posse garriebaut. Neque etiam cum cor- 
pore, pergit Czecilius, vel ipsoimet nostro, vel alieno 
resurgemus. Non ipsomet quidem nostro, quod ἃ tam 
longo tempore erit. mortuum ; ut nihil prorsus illius 
residui quidquam possit remanere. Non alieno etam, 
quandoquidem non idem numero, sed alius a mortuo 
redivivus homo foret. 

Secundo deinde argumento contra. mortui nostri 
corporis ad vitam excitationem sie adhuc pugnat Cie- 


puguatam a plurimis gentilibus impian de fato seu € cilius : « Quis unus ullus ab inferis vel Protesilai 


fatali necessitate opinionem, 8 nobis haud dubie ali- 
quis sciscitabitur quinam illi fuerint. At. cui'ibet id 
petenti plenissime , uti arbitramur , his Ciceronis 
verbis satisfaciemus : « Ac mihi quidem, inquit, vi- 
detur, cum duz sententie fuissent veterum pbiloso- 
pliorum, una. eorum, qui censerent oinnia. ila fato 
fieri, ut id fatum vim necessilatis afferret, in qua 
sententia Democritus, Heraclitus , Empedocles, Aris- 
toteles fuit: altera. corum, quibus viderentur sine 
ullo fato esse animorum motus. voluntarii ; Chrysip- 
pus tamquam arbiter honorarius, medium se ferre 
voluisse : sed applicat se ad eos potius qui necessi- 
tate motus animos liberatos voluut. Dum autem ver- 
bis utitur 505, delabitur in. eas difficultates, ut ne- 
cessitatem fati confirmet invitus (Cicer., lib. de Fato, 
pag. 301, lin. 48 et seq.) » Qui plura voluerit, is ad- 
eat ejusdem Ciceronis de Futo librum, ex quo lec 
desumpta sunt. Legat etiam ex. recentioribus Chri- 
stiauis seriptoribus plurimos, Lipsium, οἱ Vossium 
ex antiquis vero Ecclesiz l'atribus , Augustinum, Eu- 
sehium et Tatianum, qui in sua ad Gricos Oratione, 
uii alibi observavimus, buuc errorem plane exagitat 
ac refellit (Voss., |. à de Orig. et Progres. idolol., 
cap. 45 et seqq. Lips., lib. de Const., cap. 99 et segq. 
Augusl., lib. v de Civit., cap. 2 et 40. Euseb., lib, 
vi de Prapar. Evang., cap. 4, 2, 5 et seqq., et Ta- 
'ian., tom. 1 Apparat. nostri, pag. 545). 


sorte remeavit, liorarum saltem permisso commeatu, 
vel ut exemplo crederemus * » Jam vero observatum 
ἃ nobis fuit quosdam frustra ominari in hoc Minucii 
textu. nomini horarum snbjungendum esse adjecti- 
vum paucarum. Saus enim ibi subintelligitur; quia 
de sorte agitur Protesilai, qui primus ex Gr:xeciz prin- 
cipibus ab Hectore in Trojano bello interfectus dici- 
tur. Laodamia. vero illius uxor, statim atque eum 
mortuum fuisse rescivit, magnis precibus a diis im- 
petrasse fertur, ut illius ad vitam excitati colloquio 
per tres horas frui sibi liceret. Videsis Propertium, 
Hyginum, Catallum et. Ovidium, qui ad huuc Prote- 
silaum uxoris ejus nomine scripsit Epistolam (Pro- 
pert, lib. 1, Eleg. 19 ; Hygin.. Fab. 105. Catul., 


D Epist. 65 ad Mallium. Ovid.. Epist. 15). 


Frequens autem ac sv pius repetita fuit πο ethni- 
corum argumentatio. Α Justino siquidem martyre sic 
proponitur: διὰ τὸ uxo) ἑωρχχέναι ὑμᾶς ἀναστάντα vro 
χρὸν, ἀσιστία ἔχει. « Proptere2 quod nondum οι τα 
resurrexisse videritis, vos incredulitas resurrectionis 
tenet. (Justin., Apolag. 2, p. 65.) » Similiter a Theo- 
philo Autiocheno : ἀλλὰ καὶ τὸ ἀρνεῖσθαί at νιχροὺς ἐγεί- 
ρέσθαι ρὲς γὰρ, Δεϊξόν μοι χᾷν ἕνα ἐγερ᾽ Lora ἐκ νι. ρὸν, vx 
ἡδὼν πιστεύσω : € Sed et negas mortuorum resurrectige 
uem. Ais namque : Ostende. mili saltem. unum ex 
mortuis revocatum, quem si videro, verbis tuis fidem 
habebo. (Theoph., lib. 1 ad Autol., pag. 77.) » Iia 
prxter cceteros, quos referre longum esset, adjunga- 


465 


DE MINUCIH. OCTA VIO 


tur Lactantius, qui pari quoque modo etlinicos h:ec A 


objicientes inducit : « Tot jam s;cula transierunt, quis 
umquam unus ab inferis resurrexit , ut ejus exemplo 
credamus? (Lactant., lib. vn, cap. 92, pag. 719.» 

Sed cur, inquit, Minucius, tu Cwcili, homo etlinice, 
audes auc. Christianorum de corporum nostrorum 
resurrectione sententiam , tamquam anilem fabulam 
rejicere " Cur peiis id unius exemplo tibi probari ? 
Numquid oblitus es dimidiam saltem illius partem 
con«tanter propugnari a Pythagora et Platone, qui 
animarum nostrarum ex mortuis corporibus in alia 
transmigrationem asseruerunt? At id si ex memoria 
tua excidit, lege, quxso, librum primum Diodori Si- 
culi, et ibi ab eo scriptum reperies Pythagorsm ab 
iEgyptiis lance accepisse. opinionem (Diodor. Sicul., 
lib. 1 Biblioth., pag. 62). Revolve BHeradoti libros, 
ct ibi videbis illum similiter dixisse Gr::cos, quorum 
nomine haud. dubie Pythagoram et Platonem. coin- 
prehendit, illam ab iisdem delibasse /Egyptiis (He- 
rodot., lib. n, δ 195). Adi Lsertium, atque ex citatis 
ab illo Scriptoribus comperies , quid l'ythagoras de 
variis. 3nim:e sux transmigrationibus — prirdicabat 
(Laert., lib. vit, $ ἃ er 5). Si hec on ni: satis. ribi 
non sint, fidem procul dubio non deuegabis Faberio,, 
qui apud Tertullianum hanc ipsam de metempsychosi 
opinionem a Pytliagora. propugnatam apeite. testifi- 
catur (Tertull., Apologet , cap. 48, p«g. 42). At ipse- 
met Tertullianus, Ambrosius , aliique, quemadmo- 
dum Minucius noster, linc recte concludunt incre- 
dibilem ethnicis esse non debere Christianorum de 
corporis nostri resurrectione sententiam (Ambros., 
lib. de fide Resurr., S 65, tom. n, pag. 1151). 

Quid vero, quod idem Tertullianus alibi liaud du- 
bitanter asseverat, hoc de animarum transmigratione 
absurdiun dogma non modo ab eodem lf'ythagora, 
sed etiom a Platone, sicuti. dixit Minucius noster, 
fuisse assertum (Idem, lib. de Auim., cap. 28). Sed 
quod ad Platonem attinet, nullo prorsus ad id pro- 
bandum teste opus est. Non obscure enim nec semel 
in libris suis illud tradidisse legitur (Plat., in fin. 
lib. de Anim., tom. wi, pag. 105, ei lib. x de Republ., 
tom. i, pag. 620). 

Priusquam vero progrediamur ulterius, duo hic 
observanda sunt. Et primo quidem de illo ridiculo 
philosophorum errore Minucium dixisse : « Non phi- 


464 


Per illud, ut nos olim mutant pliilosophi, 
Et nunc de mulo bominem, de muliere colubrum 
Faciunt, et ex diversis diversa alia. 
(Crinit., l. xii de Honest. discipl. cap. 5. 
Laberius autem et poeta et niimus fuit, de quo pra- 
ter czeteros Macrobius : « Laberium asper:e libertatis 
equitem. Romanum Casar quingentis. millibus invi- 
tavit, ut prodiret in scenam, et ipse ageret. mimos, 
quos scriptitabat. » (Macrob., lib. n, Saturnal., cap. 
7.) Atque ibi Macrobius plura. Laberii carmina rc- 
fert, quibus ad scriptos a se mimos agendos coactus 
cst. De illo quoque lloratius cecinit. 


Et Laberi mimos, ut pulchra poemata mircr. 
(Horat., lib. n, Sermon. Sutir. 10 ) 


Laberius itaque lias philosophorum de meteinpsyehosi 


B qgelirationes, non solum scriptis, paulo ante citatis, sed 


C 


etiam actis mimicis haud dubie deriserat. Minucius 
ergo inde inferre potuit huuc errorem « mimico 
« vitio, » aut mimico convitio, » aut « mimi cone 
vicio, » nimirum Laberii, vel si velis, cujuslibet 
pantomimi esse dignum. 

Animadvertendum secundo Pythagoram a Minucio 
appellari primum, qui hanc opinionem, seu potius 
deliratiouem introduxit. Sed «quo jure, quove teste 
jd tam asseveranter affirmavit? Nam Diodorus Si- 
culus apertissime , uti jam diximus, et llerodotus 
paulo obscurius testificantur primos hujus opinionis 
auctores fuisse AEgyptios, a quibus eam Pythagoras 
accepit. Quamobrem aut erravit Minucius, aut po. 
tius nihil aliud sibi voluit, nisi hane sententiam a 
Pythagora, tamquam primo illius inventore οἱ aue 
ctore apud Grxeos disseminatam. Quod si lioc puste- 
rius ille tantum edixit, ipsummret procul dubio testem 
habebit llerodotum , cujus hac sunt verba : Τούτῳ 
τῷ λόγω εἶσι οἵ Ἑλλήνων ἐχρήσαντο, οἱ μὲν πρότερον, οἱ δὲ 
ὕστερον, ὡς ἰδίῳ ἰαυτῶν ἐόντι. τῶν ἐμὼ εἰδὼς τὰ οὐνόματα, 
οὗ γράφω. « llancratiunemsunt ex Graecis, qui usurpa- 
verint tamquam suam ipsorum, alii prius, alii poste- 
rius, quorum ego nomina sciens non duco esse scri- 
benda (BHerodot., lib. w, ὃ 125). » Sed longe clarius 
ab Hieronymo scriptum fuit: « Et quia Pythagorica 
dogmata me legisse dixeram, audi quid apud Grecos 
Pythagorss primus invenerit, immortales esse ani- 
mas, et de aliis corporibus transire in alia. » (Hiero- 
nym., Apologet. adver. Rufin., lib. wt. ante. fin., pag. 


losophi studio, sed mimico vitio digna ista sententia D 470. Tom. 1 Apparat, peg. 592, 620 et 4156. Dis 


est. » Mirum etenim quanto studio nec pauci, nec in- 
eruditi viri huuc locum, quem corruptum censent, 
et emendare nitantur, et. quam varias illius correc- 
tiones excogitaverint. Sed nihil certi afferunt, pro- 
pter quod genuina manuscripti codicis regii lectio 
immutari debeat. Quamobrem ea retenta, Rigaltius 
suspicatur Minucium his verbis ad mimos colli- 
neasse, qui in scena 5656 aliquando in belluas trans- 
formabant , eorumque  induebant figuras. Alii vero 
9pinantur a Minucio notari Laberium, a Tertulliano, 
utí paulo ante annoiavimus, laudatum, et hiec. illius 
carmina a Criuito descripta: 


lit audio mala multa etiam ex bonis 


sert. in. Lactant., cap. 99, art. 1, Dissert. in. Tertull. 
Apologet., cap. 44, art. 2.) De hac porro illius ac 
Platonis opinione a nobis jam dictum est, et infra 
adhuc disputabitur. 


ARTICULUS 11. 


Alia ad probandam corporum nostrorum resurrectionem 
Octavii, et contraria Cecilii argumenta examinantur. 


Contra primam Octavii argumentationem oljec- 
tabat C:ecilius, aliique gentiles, se numquam ridicule 
prorsus aut. Pythagorz οἱ Platonis, aut Christiano - 
rum de corpore nostro δά vitam revocando opiniorii 


465 DISSERTATIO. 466 


subscribere potuisse ; quandoquidem nulla umquam, A essent::e mex fidem habeo; ita natus, et. per mor- 
quicumque fingatur, ratione fieri illud potest. Sed — tem ad non essc redactus, arque iterum conspicuus 
Octavius insulam adversarii sni, de potestate divina — oculis denuo existam. Quamvis enim caro tota in- 
dubitantis, temeritatem sic reprimit : « Quis tam — cendio consumatur, materiam tamen evaporatam 
stultus, out brutus est, ut negare audeat mortuam — mundus excipit : quamquam aut. in fluviis, aut mari 
hominem potuisse a Deo ad vitm revocari? » Quem- — contabescam, aut feris dilanier, condor tamen in 
sdmodum enim hominem ex nihilo finxit ac erea- — penu perdivitis domini. Quod licet. pauperes et im- 
vit, ita eque facile illum a mortuis excitare potest. — pii nesciant; Deus tamen qui regnat, substantiam 
Sed hoc. argumentum acrius urget Justinus martyr: — sibi soli conspicuam, quando voluerit, ad pristinam 
« Si quis umquam vobis, cum nondum !ales exstare- — integrilatem | reducet (Tatian. Orat. contr. Grec. 
tis, neque.ex talibus orti essetis, asseveraret semen — pag. 146). » 
humanum et imaginem piciain. indicans, ex. eo ipso Pari etiam modo Tertullianus respondet : « Übi- 
semine naturam hujusmodi fieri po-se ; num prius- — cumque resolutus fueris, quacumque te materia 
quan: id factuin esset, crederetis? Non equidem opinor — destruxerit, hauserit, aboleverit, in nihilum rede- 
quemquam contra hoc dicere ausurum esse. Sed enim. gerit, reddet te. Ejus est nihilum ipsum, cujus et 
quomodo ab initio non. credidissetis possibile esse, B totum (Tertull. Apolog. cap. 48, pag. 15). » Longe 
ut e tenui gutta tales. existerent et extitisse lamen — autein fusius. Athenagoras hic adversus gentiles ur- 
videtis : eodem modo existimate impossibile non esse — get et explicat. Jbi autem. ipse, quemadmodum alii 
ut dissoluta, atque seminum instar in. terram dejecta.— jam citati ἃ nobis Scriptores : Ε μὴ ὄντα κατὰ τὴν 
corpora hum 18, tempore suo, jussu Dei relinquant πρώτην σύττασιν, ἐπυίησε τὰ τῶν ἀνθρώπων σώματα. xal 
et naturam. iucorrupübilem induant (Justin. | Apol. σὰς τούτων ἀρχὰς, καὶ διαλυθέντα, x«0' ὃν τύχη τπον, 
u, pag. 65) » ἀναστάσει μετὰ τῆς εὐμαρείας. ἐπίσης γὰρ ^or xai τοῦτο 
Eodem quoque telo ethnicos non solum Tatianus, δυνατόν. « Si hominum corpora cum non essent, con- 
et Athenagoras, à nobis mox citandi, verum etiam — didit Deus, eorumque principia unde originem tra- 
Tertullianus sic ferit : « Considerateipsum, o homo, — hunt, procreavit ; etiam. quomodocumque dissoluta , 
ct fidem rei invenies. lRecogita quid fueris, antequam — cum eadem facilitate instaurabit. Id. enim illi :eque 
esses, utique nihil : meminisses enim, si quid fuisses. — facile est. ( Athenagor.. lib. de Tesur. car. pag. 48 
Qui ergo nihil fueris priusquam esses, idem nihil fa- οἱ seqq ). » Cietera autem quie. hic transcribere lon- 
cius, cum es:e desieris, cur non possis rursus esse de — gius foret, in ejus libro legere te non pigeat. 
nihilo, ejusdem auctoris voluntate, qui te voluit csse Qsamvis autem Minucius tot. tantique ponderis 
de nililo ? Qui non. eras, factus es, cum iterum non C rationibus frivolas ethnicorum cavillationes funditus 
eris, fies. Redde, si potes, rationem, qua factus es, et — everterit; variis nihilominus exemplis illas adhue 
tunc. require qua fies, Et tamen facilius utique fies, — refellit et destruit : « Vide adeo, inquiebat, quam 
quod fui-ti aliquando ; quia. zeque non difficilefaetus ἴῃ selatium. no-tri, resurrectionera. futuram. omnis 
es, quod numquam fuisti aliquando. Dubitabitur, — natura. meditetur. Sol demergit et nascitur, astra 
credo, de Dei viribus, qui tantum hoc corpus mundide — labuntur οἱ redeunt, flores occidunt et reviviscunt, 
eo, quod non fuerat, uon minus quam de morte vaca-.— post senium arbusta frondescunt, semina non nisi 
tionis et inanitatis composuit, animatum spiritu om- — corrupta revirescunt : ita. corpus in s:eculo, ut. ar- 
nium animatorum (Tert., Apolog. c. 48, p.42). » Atque. bores in hyberno adhuc occultant virorem, ariditate 
h:ec ille uberius eo in libro prosequitur (/dem, lib. de — mentita. Quid festinas ut cruda. adhuc hyeme revi- 
Wesurrect. carnis, c. 11 etsegq ) Brevius autem postea. — visca!. et redeat? » Eadem est Theophili Autiocheni 
Lactantius : « Si a. principio Deus hominem nescio — futuram corporis nostri resurrectionem comproban- 
quo inenarrabili modo instituit, credamus ab eore- — di ratio. « Deus. plurimarum, inquit, rerum argu- 
stitui veicrem posse, qui novum fecit. (Lactant, lib. — menta. suppeditat, quibus incredulitatem nostram, 
vii δι ἴηι}... cap, 95, pag. 121). » " quantum ad resurrectionis negotium attinet, pro- 
Instahant tamen. gentiles fieri omnino non posse, D pellat. Observa, nisi molestuin sit, temporum, die- 
ut hominis corpus aquis absorptum, igne crematum, — rum. et. noctium. interilum. Annon. animadvertis, 
in pulverem, cineres et. favillas redactum, in aliud — ut ista moriuntur οἱ resurgunt? Quid przeterea re- 
corpus transmutatum, idem numero rursus exsus- — feram resurrectionem fructuum et seminum, quae 
citetnr, reficiatur, ac reformetur. At respondet Mi- — omnia nostre voluntati seeviunt? Si enim. granum, 
nueius, quamquam corpus. illud « nobis subducatur, — exempli gratia, tritici, aut. reliquorum fructuum in 
Deo tamen elementorum custodi reservari. » Et id — terram sparseris, primum quidem moritur et dis- 
quidem ille paucis, quod pluribus Totianus et hune — solvitur, et tum. demum nascitur, οἱ in culmum 
urgebat in modnm : « Hoc ita futurum credimus, nihil — fruciificantem | assurgit. Arborum et quercuum na- 
interim curantes, utcunque nugari nos et blaterare— tura, secundum Domini imperium, occulta quadam 
arbitremini. Quoniam sicut ignorabam, quis essem, — vi, nobisque invisibili, statis temporibus fructus 
antequam  nascerer, cum nullus adhuc essem, $0- — proferunt. Interdum passerculus, aut alia avieula 
lum autem in subjecto materie carnis existebam; — devorans semen mali, aut ficus, aul alte;ius. rei, 
deinde genitus, qui olim non eram, ipsa generatione — avolat in locum aliquem editum, saxosum, et id in 


461 


DE MINUCII OCTA VIO 


463 


foveam aliquam per diversam corporis partem ermit- Α ad ca revocanda. Dei potestas, qua de sola agitur, 


tit. Quid fit? Semen illud subcressit, etin arborem 
magnam evadit, quamvis devoratum, per tantum 
calorem Lrainsierit.... Sin autem volueris mirabilius 
spectaculum cernere, quod ad id comparatum est, 
ut inajore evidentia inortuorum resurrectis compro- 
betur, jubeo te erigere vultum, non solum ad ter- 
restria, verum etiam ad coele-tium resurrectionem. 
Lunam vide, qu: singulis. mensibus et. perit et re- 
nascitur, nec non et alia considerato astra. Preterea 
el in temetipso, qu:imvis id. ignores, resurrectionis 
operationem cognosce, o liomo. Non dubito quin 
aliquando adversa valetudi.e aíflictus, aniiseris car- 
nes tuas, et forinam, roburque; c:eterum Deus tibi 
misericordiam impertiens et medicinam tribuens, 
effecit ut carnes amissas, formam, roburque recu- 
perares. Et quemadmodum ignoras quo, te relicto, 
carnes abierint, sic (6 fugit unde redierint, et unde 
eas acceperis, Verum enimvero, inquis, ex alimento 
el saporibus, in sanguinem conversis, carnes repul- 
lularunt. Pulchre quidein; sed ne erres, hoc Dei 
beneficinm est, nec alteri est accepto. referendum 
( Theoph., (ib. n de Autolyc., pag. 77 et seq.).» 
lisdem quoque aut simil.bus plane exemplis plurimi, 
iique doctissimi Ecclesim Patres, futuram corpo- 
rUm nostrorum resurrectionem confirmarunt. Sed 
quia prolixiora sunt eorum verba, quam ut hic in- 
tegra exlubeantur, ea curiosis omnibus, qui omnia 
suismet oculis lustrare volunt, indicabimus. L gant 
iaque Tertullianum  Apolog.t.. cap. 48, et lib. de 


B 


Resurrectione carnis, cap. 19. Ambrosium lib. v He- C 


zaem. cap. 22 et 25, pag. 109 et seq. atque in pri- 
mis lib. n de Fide resurrect. ἃ 55 et seq. pag. 1147 
el 801. Táeodoretum. orat, 9, 46 Provident , sub (i- 
nem, pag. 456 et seqq. Nilum orat. 1, in. Puscha, 
apud Photium, Biblioth. pag. 1530. Adeant adhuc 
Augu tinum lib. xxi de Civit., cap. 91 et seqq., 
pag. 676 et seqq., ubi ille explicat utrum, et quo- 
modo corpora, aut illa quie in favillas et. cineres 
redacta sunt, aut alia ab aliis hominibus comesta, 
aut etiam iufantium, sint ad vitam revocanda. Re- 
volvant etiam, si vacat et lubet, pseudonymum Jus- 
tini martyris librum Quest. et Respons. ad Grac., 
pag. 208 et seqq., iuter. ejusdem Justini opera di- 
vulgatum. 


plane ac perspicue probatur. Nonue etenim solis 
astrorumque occasus, et. ortus, nonne fructus alia- 
que liujusmodi ex putrescentibus granis suis reuas- 
centia, nobis exhibent aliquam resurcentis nostri 
corporis similitudinem? A! si. h:ec δ} Dei petes- 
tate continuo fiunt, quomodo ethnici neg»re audebaut 
corpora nostra mortua posse eadem Dei porentia 
ad vitam excitari? Ut ea igitur ad amissi luminis au- 
ras redeant, nihil aliud quam ipsius Dei voluntas 
desideratur. Atqui id Deum velle ex. sacris nosiris 
Seripluris evidentissime colligitur, uti inferius ex 
aliis nostris scriptoribus 0o:tendemus. Quia vero 
etlinici non. de hac utique Dei voluntate, sed de 
il!ius tantum potentia. litem faciebant, satis s:bi Mi- 
nucius, aliique, esse putarunt hane variis exemplis, 
ac quibusdam etiam ad hominem, uti loquuntur, 
argumentis demonstrasse. 

Porro autem his ita stabilitis ac confirmatis, nihil 
auctor noster amplius censuit. respondendum ad 
ineptam Cicilii cavillationem, qua postulabat ali- 
quem mortuum sibi proferri, qui ad nos umquam 
vivus remeaverit. Quid cnim opus erat divinam mor- 
tuos exsuscitandi potestatem aut. Protesilai, aut alio 
probari exemplo, qu:e certissimis rationum moinen- 
tis demonstrata fuerat? Theophilus tamen Antio- 
chenus, ut hebes illud et imbelle gentilium telum 
vetundat, alia, quam Protesilai, tradita ab ipsismet 
gentilibus exempla hunc profert. jn modum : « Sed 
quid memorabile facis, si videas οἱ credis? Εἶτ: 
πιστεύεις τὸν ρακλία χαύσαντα ἑαυτὸν ξῆν, xdi συ) ήπιον 
κιρεν.ὠθίνται ἐγνηγίρθαι, τὰ ὃὲ ὑπὸ τυῦ Θεοῦ σοὶ λ'γόμενχ 
ἀπιστεῖς, ἴσως xy ἑτιθείξώ σοι νεκρὸν ἐ ερθέντα, xui ζῶντα, 
χαὶ τοῦτο ἀπτιστεὗύτεις. S1 credis Herculem, quem {{8}}} - 
ma assumpsit, vivere, /E-culapium fulmine tactum, 
vite restitutum, quie dementia est nolle dare fidem 
illis, qux Deus loquitur? Dubitatio te teneret, et 
si tibi presentarem aliquem e mortnis evocatum, 
an apud te fidem invenire possem ἢ » (Theoph., lib. ad 
Autolyc., pag. 77.) Poterat adhuc ille allatum a 
Platone Heri Armenii, de quo os alibi, exemplum, 
aliaque plura, ab ethnicis venditata, in medium ad- 
ducere; sed hxc tanquam supervacanea Scriptores 
nostri aspernati sunt. Caterum si de futura. mor- 
tuorum resurrectione plura adliuc, quam 68, que 


Verum insurget ethnicus aliquis, aut nescio quis D ex citatis auctoribus retulimus , aliquis desideret, 


incredulus, nobisque objiciet, proposita hactenus 
ad probandam corporis nostri resurrectionem exem- 
pla, minimi aut potius nullius esse mornenti. Neque 
enim sol et astra moriuntur, neque iidem numero 
flores et fructus mortui reviviscunt. At sane non 
adeo bardi et hebetes fuerunt laudati a nobis doc- 
tissimi illi viri; ut hzc aut ignoraverint, aut non 
animadverterint. Nescii quippe non erant omnes com- 
parationes aliqua, ut aiunt, ex parte claudicare. 
Quamobrem eas ideo instituunt, ut ex illis. pate- 
faciant. multa suppetere nobis exempla, quz aliquid 
cum mortuis corporibus nostris, ad vitam aliquando 
révocandis, commune ac simile habeant, et quibus 


is Tatianum , Ambrosium, aliosque ?dcat, qui. inte- 
gros h»c de argumento tractatus. ediderunt (Tom. 
1 Apparat. lib. m, dissert. 9, cap. 16, art. 1, 
pag. 1116). 

ARTICULUS 1i. 


Expenduntur argumenta, quibus. ostenditur improhos 
homines. peenis eternis atque. igne sempiterno cru- 
ciandos ; pios autem el justos perpetua felicitate do- 
nandos ; ubi de montis "Etna εἰ Vesuvii ignibus, 
Stygia palude, et igneo inferni flumine. 


Quemadinodum  C:ecilius christian:e fidei de mor- 
tuorum hominum ad vitam regressu, ita. ct de im- 


469 


DISSERTATIO. 


410 


proborum poenis sempiternis, :eternaque piorum A rarum, flagrant nec erogantur: ita poenale illud 


felicitate dogma, non sine irrisione rejicit ac repu- 
diat. « Hoc, inquit, errore, » futuri de morte ad 
vitam reditus, Christiaui « decepti beatam sibi, ut 
bonis, et perpetem vitam mortuis pollicentur; c:ete- 
ris ut injustis, poe;am sempiternam. .... Quid post 
mortem impendeat, miseri dum vivitis, xstimate... 
Tu qui inimortalitatem postliumam somnias, cum pe- 
riculo quateris, cum febribus ureris, cum dolore la- 
ceratis, nondum conditionem tuam seutis? » Deuique 
tam audacter quam impie ille pronuntiat : « Sicut 
nascimur, et interimus, » id est; quemadmodum au- 
tequam nasceremur, nibil eramus, ita post mortem 
ad idem nihilum redacti, nihil penitus erimus. Et ita 
quidem argumentabatur Ciecilius, At hic. obiter ob- 


incendium, non damnis ardentium pascitur, sed 
inexesaà corporum laceratione nutritur. » At hzc 
ille delibasse videtur ex hoc Tertulliani de iisdem 
&ternis ignibus disputantis loco: « Noverunt et phi- 
losophi diversitatem arcani eti publici ignis. lta 
longe alius est, qui usui humano, alius qui ju- 
dicio Dei apparet, sive de coelo fulinina siriugens, 
sive de lerra per verlices montium eructans. Non 
enim ahsumit, quod exurit: sed dum erogat, re- 
parat. Adeo manent montes semper ardentes, et 
qui de colo tangitur, salvus est, ut nullo jam igni 
decinerescat. Et hoc eiit testimonium ignis :weterni, 
hoe exemplum jugis judicii poenam nutirientis. Mon- 
tes uruntur et durant. Quid nocentes et Dei hostes ὃ 


servandum in hoc textu verba periculo quateris, qui- B lc sunt quie. in. nobis solis prxssumptiones vocan- 


busdam displicuisse, eosque ariolari legendum quer- 
quero, id est, frigore et tremore, sive febri frigida 
quateris. Sed huic conjecturas repugnat manuscriptus 
codex regius, ac verba etiam subsequentia eam ad- 
mitti prohibent. 

Octavius autem Ceciliu lic Christianis objicienti, 
vel potius arroganter exprobranti, modeste respon- 
det plerosque « conscientia meritorum, » id est, pec- 
calis vitiisque conscientiam illorum redarguentibus, 
magis optare, quam re ipsa credere hominem morte 
exstingui penitus, nec ad ulla postea supplicia re 
servari. Et. sane dubium non est, quin. in illos hoc 
errore seipsos f.llentes, acliberius peccantes, quo 
tardius, eo severius justissimo Dei judicio animad- 


tur, in philosophis et poetis summ:e scienti: et 
insignia judicia (Tertull. Apologet. cap. 48 pag. 45).» 
Eodem quoque modo Lactantius, post utrumque, 
Tertullianum ac Minucium Felicem, hac plane in 
verba, ab aliis paulo diverso, arguimentatus est (Lac- 
tant., lib. vn. divin. Institut. cap. 21 pag. 71145 et 
seq.). Ignis sempiterui « natura. diversa est ab hoc 
nostro, quoad vit: necessaria utimur, qui nisi 
alieujus materi fomite alatur exstinguitur. At ille 
divinus per se ipsum semper vivit ac viget sine 
ulis alimentis, nee admixtum liabet famum, sed 
est purus ac liquidus, et in aqux: modum fluidus. 
Non enim vi aliqua sursum versus urgetur, sicut 
noster... ldem igitur divinus ignis una eademque 


vertatur. Unde Valerius Maximus de Dionysio Syra- C vi, atque potentia et. cremabit impios, et recrea- 


cusanorum tyranno : « Lento, inquit, gradu ad vin- 
dictam sui divina procedit ira, tarditatemque supplicii 
gravitate compensat (Valer. Maz., lib. 1, cap. 4, Ex- 
lern. ὃ 5, pag. 21). 

Αἱ si, fatente ethnico homine, divina vindicta non 
sini graviorum criminum reos abire impunitos, ne» 
gare procul dubio alii nun possunt improbos, scele- 
ratos, et impios bomines, qui criminibus adhuc coin- 
quinati moriuntur, debitis post mortem panis esse 
afficiendes. Tunc enim quas in. hac vita non dede- 
ruut, in allera, quie :etlerna erit, sempiternas igne 
aterno luent. Nam «sapiens ignis, ait Minucius, 
membra urit, et reficit, carpit et. nutrit. » Neque 
elhnici respondere poterant illud quorumdam, qui 


alios terrere volebant, esse. commentum. Non id D 


quippe omnipotenti Deo difficilius est, quam mor- 
tuum hominem ad vita" excitare. Sufficit igitur ut 
id velit. Atqui eum ita velle non. solum sacr:e Scrip 
tur? declarant, sed divina etiam illius justitia, quie 
nulium scelus inultum relinquere. potest. 

At Minucius ut. illud eilinicis facilius persuadeat, 
in hujus documenti confirinationem quidam affert 
exempla ignium, fulminum, ac montium ZEtnz et 
Vesuvii, atque lerrarum ubique ardentium, quas 
quidem illis incognita procul. dubio non eraut. Au- 
dias velim. eum loquentem : « Sicut ignes fulmi- 
num, iuquit, corpora tangunt, nec absumunt ; sicut 
ignes ZEue οἱ Vesuvii, et ardentium ubique ter- 


bit; et quantum a corporibus absumet, tantum 


"reponet (uoster codex resumet) ac sibi ipse :xter- 


num pabulum subministrabit. Quod poete in vul- 
turem. Tityi transtulerunt; ita sine ullo: revires- 
centium. corporum detrimento aduret tantum, ac 
sensu doloris afliciet (Dissert. in Lactant. cap. 29).» 
Sed de hac Lactantii CTertullianique argumenta- 
tone adhuc aliquid suo loco. dicemus ostendemus- 
que quo sensu hic et Minucius verbum erogare accc- 
perint. (Dissert. in. Tertull. cap. 11). 

Pergamus interim, iisque oecurramus, qui genti- 
lium nomine nobis forsitan objicient, prorsus inep- 
tas 6.56 fulminum, montium ac terrarum semper 
ardentium , cum inferorum igne comparationes Non- 
ne eteniin, inquiet, aliquid ex hominis fulmine taeti 
substantia hujus ardore consumitur? Nonne ctíam 
ignibus /Etn;zs Vesuviique (in manuscripto codice 
Hennei et Jesui, corrupte, uti vides) seu aliorum 
montium, aut ardentium terrarum nova seinper 
subministratur materia? Contra. vero Christiani 
asseverabant eumdem semper fore ignem infero- 
rum, nihilque penitus humani corporis ab illo exusti 
deperire. Verum Tertullianus, quem Minucius nos- 
ter, uti jam monuimus, sequitur, lec rationis ino- 
mentum ethnicis plane pracidit, Maximam quippe 
hujus argumenti vim in hoc positam esse ostendit, 
quod gentiles, nemine reclamante, faterentur quos- 
dam fulminum, montium, et teccorw We ΝᾺ 


Ai 


prorsus extraordinarios. Nonne autem inde inferre A 


potuit, ab iisdem ethnicis perperam negari alium 
non posse infinita Dei potentia excitari ignem, 
qui idem semper. maneat, impiorumque corpora 
hon cousumendo, seternum exuret, ac cruciabit. 

Neque porro ibi stetit Minucius, sed alia adhuc 
comparatione, seu alio, ut aiunt, ad hominem, 
argumento confirmat, quam inepte Cecilius aliique 
gentiles id abuuerint: «Adimonentur, inquit, homines 
doctissimorum libris, et carminibus poetarum, illius 
ignei fluminis, et de Stygia palude s:epius ambien- 
tis ardoris, qux cruciatibus aternis praeparata, et 
dimoenuni indiciis ct de oraculis Prophetarum co- 
gnita tradiderunt. » lbi autem Minucius et profanos 
Οἱ sacros scriptores procul dubio citavit. Prophe- 
tarum siquidem nomine , libros Veteris Testa- 
menti, atque etiam, si velis, Sibyllarum, et alio- 
rum, quos ethuici prophetas esse putabant, effata 
designat: « diemonum vero indiciis, » sacros Novi 
Testamenti codices; ubi legimus daemones palam, 
ac omnibus audientibus, confessos fuisse xternis se 
ignibus cruciari. Ethnicis itaque pullieam illam 
dzenonum confessionem objicit, quam nec illi, nec 
ullus alius negare poterat. 

Seriptores vero profanos, sive ethnieos, testes 
appellat « ignei fluininis de Stygia palude, » puta 
Acherontis, quem iidem ethnici unum ex quatuor 
celebratissimis inferorum fluviis esse fabulabautur, 
ignibusque, ut ait. Servius, plenum, qui Pyriphle- 
gellhoutis aquas. recipiebat (Serv. in lib. v1 Virgil. 


4Eneid. pag. 404). Qui autem fuerint hi aliique duo C 


inferorum fluvii, ex Platone, qui illos descripsit, 
atque aliis quam plurimis discere quilibet facillime, 
poterit (Plato Phe. tom. 1, pag. 112 et seqq.). 

Ab illo quoque Platone eadem facilitate edoce- 
bitur, cur Styx ἃ Minucio palus, eaque ardore sz- 
pius amhiri dicatur; tametsi alii fluvium esse tra- 
diderint, cujus adeo frigida est aqua, ul ea epota 
quivis protinus moriatur. Styx enim, inquit, in 
horridum immanemque locum incidit, paludemque 
efficit. (Idem, ibid. p«g. 1415). Terram vero ingre- 
ditur, et circumrotans influit in. Pyriphlegethontem, 
igne ardentem, neque ejus tamen aqua illi aut cui- 
piam alteri fluvio miscetur. Circulo autem facto, 
effundit se in tartarum. Totus porro ille Platonis 
locus ab Eusebio descriptus est 
Prapar. Evang. cup. 95, p. 561). Quis vero sibi facile 
non persuadebit hunc ipsum in primis Platonem, 
doctissimorum hominum, vel , ut ait Tertullianus , 
philosophorum, nomine, huncque ejus librum a 
Minucio nostro citari? Nullus quoque inficias for- 
tasse ibit, e laudatis ab eo et Tertullisno poetis, 
primum Homero, et secundum Virgilio dandum esse 
locum. Ilomerus cnimvero cecinit: 

ἔνθα μὲν εἰς ἀχέροντα Πυριςλεγέθων τε ῥέο: σι, 


Κώκυτός θ᾽, ὃς δὴ Στυγὸς ὕδατός ἐστιν ἀποῤῥώξ, 
Πέτρη τε, ξύνεσὶς τε δύω ποταμῶν ἱριδούπων. 


Hic quidem in. Acherontem l'yyriphlegethonque con- 
i fluunt 
Cocytusque, qui certe Stygis aqui est. fluxus. 


DE MINUCII OCTAVIO 


(Euseb. lib. xip 


479 


Peiraque, et concursus duorum fluviorum valde. so- 
(nautium. 
(Hom., Odyss. x, v. 445.) 


Postea vero Virgilius : 


Hinc via Tartarei, qu:e fert Acherontis ad undas, 
Turbidus hic eco, vastaque voragine gurges 
AEstuat, aique omnéii Cocyto eructat arenam. 
(Virgil., {. νι Eneid., v. 295 et seqq.) 
Quos in versus h:ec Servius observat: ες Aclie- 
ronta vull quasi. de imo nasci tartaro; hujus :zes- 
tuaria. Stygemi creare, de Styge autem nasci Co- 
cytum. » Vide adhue si velis, quie ille prius in 
ejusdem libri versum 107 annotaverat. Sed. Siygize 
paludis frequens apud varios Scriptores mentio. 
Tum deinde Minucius : « Et ideo apnd eos , inquit, 
etiam ipse rex Jupiter per torrentes ripas et atram 


p voraginem jurat religiose, » hoc est, per aquas du- 


bio procul Stygias, de quibus Ilomerus: 
ἄγρει νῦν μοι ὁμόσσον dó&oy Στυγὸς ὕδωρ. 
Age nunc mihi jura inviolabilem Stygis aquam. 
(Homer., Iiad. xi, v. 271.) 


Alio etiam in libro canebat : 


Kai πὸ κατειβόμενον Στυγὸς ὕδωρ, ὦστι μέγιστος 
Ogxo;, δεινότατός τε πέλει μακχάρισσι θεοῖσι. 


Et ipsa subjaceus Stygis aqua, quod maximum 
Juramentum, gravissimumque existit beatis Diis. 


(Idem, Odyss. L. v, v. 185 et seqq.) 
Homero plane concinit Virgilius hisce carminibus 
latinis : 


Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem, 
Di cujus jurare timent et tallere numen. 


(Virg.,l. v1 JEneid., v. 325 etseqq.) 

Plura si velis, adi Apollonium Argonaut. lib. it, v. 
290. Hesiodum Teogon. iv, 585 et seqq. et v. 775 
ei seqq. Ovidium lib. 1 Metamorph. v. 184 et 8664. 
Apuleium lib. vn. Metamorph. circa ied. N.talem 
Comitem lib. ui Mytholog. cap. 4 et seqq. Vossium 
lib. 11 de Orig. et Progr. Id«lo. cap. 81 pag. 359 
el seqq. 

Quam certum porro est improbos homines, qui 
ex hac vita criminum conscii migrant, :eternis Sup- 
pliciis a justo e! omnipotente Dco affici, tam 
constare debet justos, in justitia morieutes,, ab 60- 
dem Deo sempiterna felicitate donari. Minucius au- 
tem eo ipso, quo primum probavit, secundum satis 
se demonstrasse arbitratus est. Quocirca iilud am- 
plius probandum non existimavit, palamque pro- 
nuntiare non dubitat: « Hos pios videlicet homines, 
spe futurz felicitatis securos vivere. » 


ARTICULUS IV. 


Examinantur. argumenta. quibus. Octavius. contra Ca-- 
cilium probut mundum | igne aliquando. periturum ; 
ac de Stoicorum, Epicureorum, εἰ Platonis. ea 
de re opinionibus. 


Christiani pro certo adhuc ratoque decreto ha- 
bebant totum hunc mundum, et omnia quz in eo 
sunt, igne consumenda. Sed illud Cxcilius paucis 
his verbis impugnat: « Quasi aut natura divir.is lo- 
gibus constitutus zeternus ordo tuibetur, aut rupto 


415 


DISSERTATIO. 


τ 


clementorum omnium federe, οἱ coelesti compage A humore mundus hic omnis ignescat. » Mirum sane 


divisa, moles ista, qu:e continetur, et cingitur, sub- 
ruatur. » Sed illum Octavius his verbis castigat : 
« Aut improvisum ignem cadere, aut difficile non 
credere, vulgaris erroris est. » Multis autem liec 
obscura videntur. Quamobrem hligaltius, et. quidam 
alii duorum verborum transpositione, sic in editis 
correcta scribi voluerunt : « Aut iniprovisum ignem 
credere, aut difficile non cadere vulgaris opinionis 
est. » Ouzelius vero unius verbi additione putavit 
mendum debere ita sanari : « Aut improvisum ignem 
cadere, aut sufficere non credere, vulgaris erro- 
ris est. » Sed perperam, ac contra fidem manus- 
eripi codicis, ac Minucii mentem. Ouinibus siqui- 
dem satis apertus e-t hic illius sensus : Vulgaris 
erroris est credere iumprovisum ignem non cadere, 
aut id esse difficile, nimirum Deo, qui pari. utique 
facilitate, qua omnia creavit, illa potest destruere. 
At hanc esse veram ejus mentem liquido patet 
ex subsequentibus ipsius verbis οἱ argumenta- 
lione. 

Verum enimvero propositionem suam, his ille 
probat argumentis ; ac primo quidem: « Quis sapien- 
Hum, inquit, ignorat. omnia que oria Sunt, occi- 
dere; qu:e. faeta sunt, interire? Coelum quoque cum 
omnibus, qux: cuelo. continentur, ila. ut. coepisse , 
desiuere. » lbi procul duhio indocti? hominuin mul- 
titudini opponit sapientes, sive eo nomine philo- 
soplos designet, sivet alios quoslibet, qui imperite 
plebis opinionibus dnei se non patiuntur. Prius au- 


tem Cicero, Velleium  Epicureum sic. di-putautein C 


induxerat: « Hunc ( Platoncin) censes primis, ut 
dicitur, labris gustasse physiologiatn , qui quidquam, 
quod ortum sit, putet ztternum esse pos-e? Qu:e 
est enim. coagmentatio non dissolubilis? Aut. quid 
est, cujus principium aliquid sit, nihil sit extre- 
mum ? » (Cic. lib. n de Natur. Deor. pag. 198 lin. 
9l el seqq.) 

Cyprianus vero ad Demetrianum scribit hauc ab 
ipsemet Deo constitutam esse legem, ut quie. orta 
suut, omnia occidaut, et. aliquando fiuiantur : « IH.ce, 
inquit, sententia mundo data. est, bze Dei lex est; 
ut omnia orta occidant, et aucta. senescant, et in- 
flirmentur. fortia, et. imagna minuantur, et cum in- 
firmata et. diminuta. fuerunt, finiantur. » (Cyprian. 
ad Demetr. tom. 1 pag. A87). Et hiec quidem. ille 
fusius prosequitur, qu.v in ejus libro legere poteris, 
sicuti et infinita propemodum alia, in eamdem rem 
ab aliis scriptoribus (radita, quie nunc congerere 
nihil necesse est. 

Porro autem — Minucius noster verissimam illam 
Christianorum de. mundi (ine, futuroque. illius in- 
ceudio sententiam, non. medo communi sapientum 
opinione coafirmat, sed quorumdam quoque tametsi 
non ejusdem sect;e. plillosophorum testimoniis. Post 
citata enimvero a nobis superiora illius verba, cou- 
tinenter subjecit: « Fontium dulei (ms. dulci-) aqua 
marisve nutriri (ms. maría nutrire) in vim ignis abitu- 
rum, Sticis constans opinio est, quod consumpto 


quantum in. lioc loco, quem corruptum esse volunt, 
emendando eruditi viri a se invicem dissentiant. 
Num quidam retinendam censent. manuscripti co- 
dicis lectionem, sed post liec verba: « constans 
opinio est, » quie ibi subsequuntur, tamquam 8u- 
perfluum, quod ex maryine in textum | irrepsit , 
additamentum penitus rejiciunt.. Eam autem aiunt 
esse Minucii mentem : fontes suis dulcibus aquis 
non amplius nutrient maris aquas : sed illud nu- 
rire, sive maris nutrimentum, uti Stoicorum opi- 
nio est, in nivim ignis abibit, seu igne conficietur. 
Alii nihil in textu manuscripti codicis, nisi dulces 
aquus, pro dulcis aqua, ininutandum — suspicantur, 
cumque esse auctoris nostri sensum:  Nutrire, sive 
nutrimeuta , qux fontes et maria. eclo debent , 
pariter eum illo in vim ignis abitura. 

Sed Gronovius, explosis hisce omnibus conjectu- 
ris, putat Minucii verbis omnia comprehendi , quae 
triplicis differenti: sunt , liquoruim genera. Quamo- 
brem textum ejus sic corrigendum esse opinatur: 
c Fontiuin, dulcis aqu;e, maris nutrimen in vim ignis 
abiturum. » Verum priterquam quod hoc correctio 
auctoritate nulla. stabilitur , quodnam , obsecro , est 
inter fontium et dulcis aquae nutrimentum discrimen ? 

At quam obscura οἱ emendatu difficilia suut au- 
ctoris nostri verba, tam certum profecto videtur il- 
lum ad h:ec respexisse Ciceronis verba : « Sunt stellae 
natura flamineze: quocirca terre, maris, aquarum 
vaporibus aluntur iis, qui a sole ex azris tepefactis , 
et ex aquis excitantur... . Ex quo eventurum nostri 
( scilicet Stoici) putant id, de quo Panctium addu- 
bitare dicebant: ut ad extremum ormwis mundus 
ignesceret , eum, humore consumpto, neque terra ali 
posset , neque remearet aer, cujus ortus, aqua omni 
exliausta, esse non posset, Tta relinqui nihil preter 
ignem, a quo rursum animante ac Deo, renovatio 
mundi fieret, atque idem ornatus oriretur ( Cic. lib. 
n de Natur. Deor. pag. 232, lin. 19 et seqq. ). » Vi- 
des enim quz: dam ex iis verbis eadem esse, alque 
apud Minucium, qui proinde sensum Ciceronis red- 
dere voluit, 15 vero esse videtur: neminem sapicn- 
lium ignorare ceeuin, ac omnia, quie in eo conti- 
uentur, tam dulci fontium, quam maris aqua nutriri ; 
illudque ipsum celum, omnenique mundum, con- 


D suinpto, uti Stoici opinabantur, humore, in eam 


unde coeperat, vim ignis abiturum. Si quid tamen 
aliauis certius proferat, huic non refragabimur. 

De hoc autem Stoicorum pl cito, prxtcr laudatum 
ἃ nobis Ciceronem, Philo h:ec scriptis tradidit: Ot $t 
Στωϊκοὶ κόσμον ἕνα, γενίσεως δ᾽ αὐτοῦ Θεὸν aiu, pDob&c δὲ 
μηκέτι Θεὸν, ἀλλὰ τὴν ὑπάρχουσαν ἐν τοῖς οὖσι supe Xx«- 
μάτου δύναμιν, χρέν»»ν μαχραῖς περιόδοις, ἀναλύουσαν τὰ, 
πάντα εἰς ἑαυτῆν, ἐξ ἧς πάλιν αὖ ἀνχγέννητιν χόσμου ἵστασο 
θα: τῇ προμηθείᾳ τοῦ τεχνίτου. € Stoici unum mundum 
asserunt, et Deum auctorem cjus generationis ; cor- 
ruptionis vero non item Deum, sed. indefessam vir 
ignis , rebus insitam , post longas temporum ambages 
absumpturam , et in semet inutaturam omnia, ex qua 


ἽΝ 


DE MINUCTI OCTAVIO 


416 


denuo mundum ínstauraturam Opificis providentiam A modo Epicurus vel ejus sectatores mundum interitu" 


( Philo. lib. Quod mun. sit corrupt., pag. 940).» Postea 
tamen adjecit: « Boethus, Possidonius et Panztius, 
viri Stoica doctiina valentissimi , tamquam correpti 
numine, omissis exustionibus et instaurationibus, 
transfugerunt ad divinius de incorruptüibilitate mundi 
placitum. » Πρὸς θειότερον δόγμα, τὸ τῆς A4p^apal"c τοῦ 
χύσμου καντὸς, αὐτομόλησαν. Animum autem, quaso, 
advertas au his verbis confirmari possit, quod di- 
etum a Cicerone vidimus , non Pan:etium solum , sed 
alios etiam Stoicos addubitasse utrum vera esset alio- 
rum sodalium suorum de futuro mundi incendio sen- 
tentia. Sed Minucio nostro hanc louge plurium fuisse 
sufliciebat. Videsis in citatum Ciceronis locum Les- 
calopierii observationes , et Origenis adversus Celsum 
disputationem ( Orig. lib. v. contr. Cels. pag. 244), 
ac ea eliam, si velis, qux a nobis in superiori Ap- 
paratus nostri tomo observata sunt ( Tom. I. Apparat. 
lib. wr, dissert. 2 cap. 16. art. 4, pag. 1117). 

Neque porro hanc Minucius noster Stoicorum tan- 
tummodo de elementorum conflagratione , et mundi 
ruina esse opinionem asscriL; sed etiam « Epicureis, 
inquit, eadem ipsa sententia est. » Utrum autem ibi 
de omnibus, vel de quibusdam dumtaxat Epicureis 
intelligendus sit, et utrum Epicurum a pr:eceptore 
suo Democrito, id accepisse crediderit, non minimus 
datur dubitandi locus. Ad Pythoclem enimvero h:c 
Epicurus scripsit ( Apud Luert. lib. x, $ 88) in ver- 
ba: Κόσμος ἐστὶ περιοχι τις οὐρανυῦ, ἄστρα τὶ καὶ πάντα 
φαινόμενα περιΐχουσν, ἀποτομὴν ἔχουσα ἀπὸ τοῦ ἀπείρου, 
καὶ καταλήγουυσα ὃν πέρατι, ἣ ἀρχιῷ, ἢ πυχνῷ. καὶ οὗ 
λυομένου, πάντα τὰ ἐν ἀυτῷ σύγχυσιν» Aegean... ὃν ὦ Mg yoy 
οὐκ faci χαταλαδε». « Mundus est coeli quzedam conti- 
nentia, stellas, et terram, et quie videntur omnia 
continens, abscissionemque ex infinito linbens, at- 
que in termino desinens sive raro, sive denso: quo 
soluto, qu:e in illo sunt omnia, confusionem acci- 
pient : aut desinens, ant in eo, quod eircumagitur, 
aut in eo, quod stabilitatem habel.... in quo termi- 
num comprehendere nequimus. » Plutarchus vero, 
cujus Eusebius verba retulit, lixec narrat in secundo 
de Placitis philosophorum libro: Ἐπίκουρος φθαρτὸν 
(κόσμυν) ὅτι evi» , ὡς ξῶεν, ὡς φυτὸν. t Epicurus peri- 
turum , diiit ( mundum ) quia genitus sit, ut animan- 
tem, et plant. ( Plutarch. lib. n de Placit. Phil. 
cap. ἃ. pag. 886. Euseb. lib. xv Prepar. | Evang., 
pag. 842). » Testatum vero Lactantius facit hic 
hausta ab Epicuro ex Democriti foutibus : « Epi- 
curus, auctore Democrito, ait mundum, et ortum, 
et aliquando esse periturum. » Postea vero illius opi- 
nionem enucleatius exponit : « Epicurus , inquit , sive 
Democritus sua sponte natum esse dixit , seminibus 
inter se coeuntihus, quibus iterum resolutis, dissi- 
dium , atque interitum secuturum ( Lactant., [/b. vit, 
Divin. Insüt., cap. pag. 6&7, et cap. 5, pag. 651 ).» Et 
recie quidem. Nam paulo supra Epicureum audivi- 
mus, qui apud Ciceronem as-everat omne, quod or- 
tum est, necessario periturum. 

Àt nendum 89118. exploratum habemus quonam 


B 


C 


D 


rum dixerint, utrum aqua, an igne, aut atomorum 

corpusculorumve, sicut Lactantius ait, dissolutione, 

vel eorum conflictu, ac pereussionibus, quemad. 
modum Philo his significat de Democrito, ct Epicuro 
verhis : Πο)λοὺς κόσμους ὑπογράφυυσιν, ὧν τὴν μὲν γένεσιν 
ἀλληλοτυπίαις,, xxi ἐπιπ)οχαῖς ἀτόμων ἀνατιθίασι, τὴν δὲ 
φΊἼορὰν» ἀντικυπαῖς, καὶ ἀποστάσεσι τῶν γεγονότων. € Multos 
mundos inaginantur, quorum generationem. confli- 
ctationibus et connexionibus atomorum tribuunt , cor-, 
ruptionen percussionibus et dissultibu- ( PAilon., lib. 

Quod mund. sit incorrupt., pag. 940). » Multos enim- 
vero mundos si variis hujusce modi conflictionibus 
ac percussionibus corrumpi posse Epicurus autuma- 
vit, cur non et omnes? Gassendus tamen verisimilius 
opinatur illum docuisse mundum hunc igne, u'pote 
cxteris omnibus elementis magis actuoso, penitus 
absumendum. ( Gassendus, Syntag. Philosoph. Epic. 

$ 2, cap. 7, tom. m, pag. 52 ). Αἱ si citata paulo 
ante a nobis auctoris nostri verba aut legisset, aut 

se aliquando legisse meminisset, poterat procul du- 

bio illa in coujeclurz su; haud prorsus invalidam 

proferre confirmationem. 

Venit postremo Minucius ad Platonem , qui , ut ipse 
refert: « Loquitur Plato partes orbis nunc inundare 
dicit » ( sed hoc ultimum verbum quidam, aut reji- 
clunt, aut retinent, si post Plato, addatur), « et nunc 
alternis vicibus ardescere; et cum ipsum mundum 
perpetuum, et. insolubilem diceret esse fabricatum , 
addit tawen ipsi artifici Deo soli, et solubilem , et 
esse mortalem. [Ita nihil mirum est, si ista moles ab 
eo, quo extructa est, destruatur. » Duo ibi Minucius 
a Platone asserta narrat. Primo mundum a Deo « in- 
solubileim » crcatuimm, sed ita tamen ut ab illo solvi et 
destrui possit. Secundo partes mundi alternis vici- 
bus , aut inundare, id e*t, aquis obrui, aut « ardes- 
cere , » hoc est igne coneremari. 

At primum quidem Plato apertissime edixit: As- 
λούμεν:ς οὗ» ἄριστον γξννημα ποιεῖν, τοῦτον ἐποίει Θεὸν γεν» 
γητὸν, οὗποχα οθαρησόμενον ὑπ᾽ ἄλλῳ αἰτίων, ἕξω τῷ αὑτὸν 
σηντεταγμένῳ Θεῷ, εἴποχοαι δηλετο αὐτὸν διαλύειν. « Cum 
igitur Deus vellet pulcherrimum fetum, mundum 
producere, hunc effecit Deum genitum, numquam 
corrumpendurm ab alia causa, prxter quam a Deo, 
qui ipsu'n composuit , si quando voluit ipsum dissol- 
vere ( Plato. in Timaeo, tom. m, pag. 94 ).» Quam 
sane ob causam ab Arnobio litteris hoc mandatum 
legimus : « Plato ille divinus multa de Deo digna, nec 
communia sentiens multitudini, in eo sermone ac 
libro, cui nomen Timaus inscribitur, deos dicit et 
mundum corruptibiles esse natura, neque omnino 
dissolutiunis expertes: sed voluntate Dei regis ac 
principis, vinctione in perpetua contineri ( Árnob., 
lib. n , pag. 68 ). » 

Testatum autem fecit Philo Judzus hanc revera 
fuisse Platonis de mundo creato οἱ incorrupiibili 
sententiam , quia ab illo Deus supremus inducitur 
hxc ad alios deos feci-se verba : ( Pil. lib. Quod 
mund, si( corrup. pag. 950). Θεοὶ θεῶν, ὧν ἐγὼ δη- 


AT 


DISSERTATIO. 


A18 


picvpbe πάτερ τε ἔργων», ἄλυτα ἐμοῦ μὴ θέλοντος. τὸ μὲν À cum tempore dissolutum iri. Docebat enim Plato, 


οὖν δὲ δεθὲν πᾶν λυτόν" τό γε μὴν καλῶς ἁρμοσθὲν, χαὶ ἔχον 
εὖ, λύειν ἐθέλειν χοχοῦ. διὸ καὶ ἐπείπερ γεγένησθε, ἀθάνατοι 
μὲν οὖκ ἐστὲ, οὐδὲ ἄλυτοι τοπάμπαν" οὔτι γε μὰν λυθήσεσθξ 
yt, οὐδὲ τεύξ-σθε θανάτου μοίρας, vic ἐμῆς βουλήσεως μεί- 
δουος ἔτι ξεσυοῦ, χαὶ κυριωτέρ:. )αχόντες ἐκείνων, οἷς, ὅτ᾽ 
δ ίμνεσθε, συνεδεῖσθε ( Plato, Tim. tom. n, pag. 41). 
Qu:e quidem in Platonis Tim:eo, exceptis nonnullis 
diversis lectionibus , inveniuntur. Prima autem verba 
ab Athenagora citata sunt ( At/Aenag..— Legat. pro 
Christian., pag. 1) ; omuia vero in quodam operum 
Ciceronis fragmento , sic latine reddita exhibentur: 
«Hiec vos, qui deorum satu orti estis, attendite: 
Quorum operum ego parens effectorque sum , quie 
per me facta sunt, non sunt dissoluta, me invito, 


quemadmodum vidimus, mundum sola Dei voluntate 
dissolvendum, atque idcirco ex se, ac nisi Deus vel- 
let, perpetuo mansurum. Vide etiam an ille jure me- 
rito à Cicerone, paulo antea citato, prupterea argua- 
tur, quod mundum et ortum fuisse, sed eo tamen, 
quo diximus, modo :eternum fore putaverit. Quid- 
quid porro pronunties, negare nou poteris Minucium 
ex hae Platonis aliorumque de mundo tandem des- 
truendo sententia, baud absurde conficere ethnicos 
non potuisse inflciari verum esse Christianorum pla- 
circum, quo mundum igne aliquando periturum asse- 
rebant, De illo autem aliquid notavimus in superiore 
Apparatus nostri tomo, et in subsequentibus disser- 
tationibus nostris adhuc dicemus (Tom. 1 Apparat., 


quamquam omne colligatum solvi potest : sed haud 1} pag. 1117). 


quaquam boni est , ratione vinctum velle dissolvere. 
Sed quoniam orti estis, immortales vos quidein esse, 
et indissoluhiles non potestis; neutiquam tamen dis- 
solvemini, nec vos ulla mortis fata periment, nec 
fraus valentior, quam consilium meum , quod majus 
et. vinculum ad. perpe uitatem, quam illa quibus 
estis tum, cum gignebaminl, colligati ( Cicer. lib. 
de Univers. Append., pag. 29. lin. 6 et seqq. . » 

At hi non explicant utrum Plato censuerit mun- 
dum alternis vicibus igue et aqua corrumpendum. 
Clemens vero Alexandrinus illud hisce edisseruit 
verhis: Ó δὲ Πλάτων τὴν γῆν χρόνοις τισὶ διὰ πυρὸς κα- 
θοίρισϑαι χαὶ ὕδατος, ὧδξ πως ons Πολ)αὶ κατὰ πολλὰ 


09«pul γεγόνχτιν ἀνθρώπων, καὶ ἔσονται πυρὶ νὰ xxi ὕξατι 


CAPUT VIII. 


DE TRIBUS EXSECRANDIS CRIMINIBUS , INFANTICIDIO , 
COMESIS T"nUMANIS CARNIBUS, ET IXCESTOU, QUORUM 
CHRISTIANI A C.ECILIO ET ALIIS ETHNICIS ACCUSA - 
BANTUR. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Que qualisve (uerit. ca accusatio, que illius occasiones, 
el quamdiu duraverit? 


Vidimus hactenus quam vano inutilique conatu 
Cxeilius precipua. quidam Christianorum docu- 
menta labefactare molitus sit, ac quihus rationum 
momentis ab Octavio, seu potius Minucio Felice sta- 


μέμισται, wop'ats δὲ voi ἄ))λαις ἕτερχι βραχύτεραι. xai pec (ὁ biliantur. Ad eas nunc veniamus eriminationes, quie 


ὁλησ dxipiper Τὸ δὲ ἀ)γηδὲς, ἔστι τῶν περὶ γῖν x21 xxt. 
οὐρσυὸν ἰόντων mapki)uit , xai διὰ μακρῶν γινυμῆων, τῶν 
ἐπι γῆς πυρὶ πολγῷ φθορά. ἕτειτα πρὶ τοῦ χαταχ)υτμτῦ 
ἐτιλέγει" τ᾽ ἂν δὲ αὖ θεοὶ γῆν ὕξασι καθαίρεντ'ς γατακλὺ"» 
ξευσὼ,, οἱ μὲ, ἐν τοῖς ὄρισι διασώξονται βυννό)οι χαὶ νεμεῖς 
οἱ δὲ ἐν ταῖς παρ᾽ ἡμῖν πόγεσιν, εἰς τὴν θάγοσσαν ὑπὸ τῶν 
ποταμᾷν πέρυνται. (€DPlato autein. terram. quibusdam 
temporihus dicit rer ignem, et aquam espurgairi hiec 
modo: Multi s;epe fuerunt interitus, et erunt igne 
quidem, et aqua moximi; quin etiam aliis quoque 
iunumerabilibus alii breviores. Et paulo post subjun- 
git : Revera autem est eorum , que terram et coelum 
oheunt, immutatio, et qui post longa intervalla 
corum , qui sunt in. Lerra, inulto igne (it interitus. 


bus Caecilius aliique etlinici saeros eorumdem. Chii- 
stianorum ritus , moresque sanctissimos susu. plaue 
temerario infaimare conati sunt. Primum autem Ce- 
cilius Christianos omnes lorrendorum prorsus cri- 
minum in synaxibus, et nocturnis congregationibus 
admissorum, accusat. Ait enim eos solemui quodam 
die ad epulas, in iis nocturnis synaxibus agendas, 
alicubi congregari. Accenso autem ibi lumiue infan- 
tem ab. ipsis crudelissime necari , eosque rabie plus- 
quam ferina vesci illius carnibus, et lambere sangui- 
nem : extinctis demum facibus, omnes quolibet stupri, 
adulterii, incestusque scelere pollui. 

Jam quidem in superiore Apparatus nostri tomo 
observavimus a quibusdam secundi Ecclesi; seculi 


Deinde subjungit de diluvio: Quando autem rursus D scriptoribus, ac pr.vsertim Justino martyre, Athena- 


dii terram aquis expurgnantes inundant, qui sunt qui- 
dem in montibus buhulci et pastores conservantur : 
qui autem sunt in iis, qu:e sunt apud vos urbibus , in 
mare feruntur a fluviis ( Clemens Alexand. lib. v. 
Strom. pag. 549 el seqq. ). » 

Perpende autem, obsecro, utrum Minucius noster 
ad liunc Clementis Alexandrini locum collineaverit , 
atque ex dictis ii conciliari inter se possint , qui , si- 
cuti Lactantius ( Lactant. lib. vn. [natitut., cap. 4 pag. 
616; et cap. 5. pag. 656), dicunt Platonem docuisse 
mundum jn :ternum esse mansurum, vel ut Epipha- 
nius ( Fpiphan. lib. 1 adv. Heres. pag. A9. et Expos. 
Fid., pag. 1088 ) , illum esse corruptioni obnoxium, 


gora, et Theophilo Antiocheno memoria proditum, 
Christianos horumce criminum ab ethnicis fuisse in» 
simulatos. Sed etiarasi hi aliique nostri auctores con- 
cesserint quosdam h:ereticos, a uobis ibidem notatos, 
puta Cataphrygas, vel Basilidem, aut Carpocratem 
ejusque secta!rores , aut. Gnosticos sicuti. ]ren:us 
(Iren., lib. 1  advers. H«eres., cap. 21), Eusebius 
(Evseb. lib. vv Hist. cap. 7, pag. 120), Epiphanius 
testificantur (Epiph. in Heres. 26, 8 5, p. 87, et heres. 
21, ἃ 5, pag. 104), priebuisse aliquam hujus calum- 
ni: occasioaem ; palam tamen ac constantissime as«- 
serunt. falsissimum esse honc criminationem. Quin 
immo publice contestantur ethnicos numquam taxes- 


AT? 


DE MINUCII OCTAVIO 


480 


ligasse, vel ausos investigare utrum vera essent illa A ptismate. initiabantur, quoties Christiani solemnes 


Christianorum crimina, ne falsa esse aliquando agno- 
scerent. Nullum quoque cujuslibet conditionis homi- 
nem, ut postea dicetur, invenire umquam potuerunt, 
nisi paucissiinos Christianorum mendaces servos, a 
quibus cradelissimus omnium tyrannus, exquisitissi- 
mis quantumlibet suppliciis extorquere potuerit, ut 
hzc crimina vera et a Christianis patrata fuisse fa- 
leretur. 

Quamvis autem hoc tam certum , quam publicum 
testimonium ad Minucii nostri lec execranda cri- 
mina jure merito pr:efracte negantis , explicandam 
conlirmandamque sententiam suflisiant ; quia tamen 
Ciecilius paulo aliter , quam citati a nobis scriptores 
hanc instruit. accusationem , juvat eum audire. Quo 


etenim modo ethnici tuuc. detestabili illo inendacio B 


impudenter abutereniur, hunc ille explicat in. mo- 
dum : « De initiandis tiruuculis fabula tam detes- 
tanda, quam noia est. Iufans farre contectus, ut de- 
cipiant incautos , apponitur ei qui sacris imbuitar. Is 
infans a tirunculo farris superficie, quasi ad innoxios 
ictus provocato, c:ecis occultisque vulneribus occidi- 
tur. Hlujus, proh nefas! sitienter sanguinem lambunt, 
hujus certatim membra dispertiunt .... Et de convi- 
vio notum est..... Ad epulas solemni die coeunt cum 
omnibus liberis , sororibus , matribus, sexus omnis 
homines, et omuis aetatis. llic post multas epulas, ubi 
convivium caluit , et incest:e libidinis furor ebrietate 
exarsit, canis qui candelabro nexus est , jactu offula 
ultra spatium lines», qua vinctus est, ad impetum et 
saltum provocatur. Sic everso et exiincto conscio lu- 
mine, impudentibus tenebris, nexus infand:v cupidi- 
tatis involvunt, per incertuin sortis, etsi non omnes 
opera, conscientia tamen incesti. » Quid his sccleri- 
bus magis crudele, impium , inhumanum , et hor- 
ridum? 

At priusquam ulterius progrediamur, observan- 
dum est in manuscripto codice legi : « Incest: libi- 
dinis fervor ebrietatis; » sed librarii oscitantia , ut 
plerique arbitrati sunt. Quocirca in pluribus editio- 
nibus scriptum voluerunt ebrietate , satis utique claro 
et aperto sensu. Verum live emendatio non placnit 
Gronovio, qui voces incest libidinis depravatas sus- 
pieatus est, ac legendum « in ὁπ 685 libidines fervor 
ebrietatis exarsit. » Nam de incestu, inquit, paulo 


post dieitur : conscientia. tamen. periter. incesti. Sed D 


tantum. sbest, ut. his verbis ultimis exeludantur su- 
periora inceste libidinis, quin ea potius videantur jam 
dicta indicare. Ad verum itaque propius accedit al- 
tera lectio; melioris tamen codicis auctoritate debel 
conlirmari. 

At omni probabilitate illnd caret , quod Gronovius 
ibidem adjecit, his C:cilii de Christianarum sv- 
naxeun verbis , designari infantium Baptisma. Num- 
quid enim Czxcilius Gentilium nomine, in Christianos 
disputando, de sacris horum coetibus loqui non. po- 
tuit, nisi mentionem Baptismi faceret? Numquid illi 
et ethnicis compertum erat quidquid in his cuetibus 
agebatur? Numquid etiam infautes toties sacro Ba- 


C 


quidem suos «eetus, sed secretos inibant? Bene ta- 
men est, quod Gronovius infantes sacris  Bapti- 
smalis undis :etate Miuucii Felicis ablutos fuisse 
ultro fateatur. 

Quod vero spectat ad. crimina, quorum Christiani 
tam falso, quai. temere postulabantur, de his Ter- 
tullionus scriptum nobis id reliquit : « Dicimur sce- 
leratissimi de sacramento infanticidii, et pabulo inde, 
el post convivium incesto; quod eversores luminum 
caues, lenones scilicet tenebras, tum. et. libidinum 
impiarum inverecundiam procurent (Tertull. Apolo- 
gel. cap. 1, pug. 8). Ibi autein ille paucis verbis omnia 
congerit crimina, qu;e Caecilius, sive Minucius pluri- 
bus edixit , nempe infanticidium, convivium carne et 
sanguine infantis. inhumauissime occisi adorna- 
tum , eversores dehinc luminum canes , ac promis- 
cuos quoslibet concubitus atque. incestus. Ibi tamen 
Tertullianus non. perspicue omnino edisserit, quo- 
modo infans diceretur a Christianis occidi. 

Aperte autem postea declarat etlinicos revera cre- 
didisse a Christianis exceptum infantis rudem , sive 
crudum sanguinem, eoque panem intinctum, quo tum 
quidem , quemadinodum οἱ ejusdem infantis carni- 
bus, vescebantur (JZbid. cap. 8, pag. 9). Alio autem 
in libro obscurius loquitur, nih.Ique aliud memorat, 
nisi « iufanticidium , horam lucernarum, caninum 
ministerium, et ingenia tenebrarum, » quibus faven- 
Gibus, Christiaui quolibet stupro, adulterio et iucestu 
contzminari dicebantur. (/dem , lib. 1 ed Nation., 
cap. 15 et 16, pag. 60). Sed live suo loco enuclea- 
tius explicabimus (Dissert. iu. Tertull., cap. 30, 
art, 1). 

Origenes vero. ubi Celsum he adhuc. crimina 
Christianis solita procacitate objectuntem pro merito 
castigat, ibi testificatur hujus calumui;e, ab ipso nas- 
centis Ecclesie initio Christianis illate , auctores 
fuisse non quidem ethuicos, aut lizereticos, wt ab aliis 
paulo ante dictum vidimus, sed Jud:eos. Addit pra- 
terea. suo adhuc tempore quosdam his quantumvis 
falsissimis rumoribus ab amplectenda Christiana re- 
ligione deterritos , omuiumque Clirisiianorum fugisse 
colloquia. Δοχεῖ μοι παραπλήσιον Ἰουδαίοις πεποιηκέναι, 
τοῖ; χατὰ τὴν χρχὰν Χριστιανιτμοῦ κατασχιθάσασι ÜuTQy- 
μίαν» τοῦ λόγυν᾽ ὡς ἄρα κατα ὑταντις παιδίον μιτα)αμξά - 
νουσιν αὐτοῦ τῶν σαρκῶν" χαὶ πάλιν, ὅτι οἵ ἀπὸ τοῦ λόγου, 
τὰ τοῦ σκότου πράττειν ,3υυλόμενηι, τξεννύουσι μὲν τὸ νΡῶς, 
ἔχχστος 0i τὴ πυρατυχούτυη, αἴγνυται. f; τις δυσφημία ταρά- 
λογος πάλιν μὲν π)είστων ὅτων ἑλράτει (00227. τυὺς ἀὐλο- 
τρίους τοῦ λόγου, ὅτι τοιοῦτο! εἰσι Χοιττιανοί, καὶ νῦν δὲ 
ἔτι, ἀπατῷ τινας, ἀποτρεπιμίοους διὰ τὸ τοιαῦτα, κἂν εἰς 
χοινωνίαν ἀπ)ουστίρο» τῶν λόγων ἥσει" πρὸς Χριστιανοὺς 
c Videtur, aiebat, mihi, Celsus , feci-se idem, qued 
Jud:ei, Christian;e. doctrinie. initio, sparso rumore, 
quod ejus secte. homines mactati pueri vescerentur 
carnibus; et quod quoties eis libeat. operam dare 
occultis libidinibus, extineto lumi:e, constupret quam 
quisque primam nactus fuerit. Qux falsa et iniqua 
opinio dudum valde multos a religione nostra alienos 


181 


DISSERTATIO. 


483 


tenuit, persuasos quod tales sint Christiani; et ad A vobiscum quondam adhuc czci et hebetes sentieba- 


hoc temporis$ nonnullos fallit; quia ea de causa 
Christianos ità aversantur , ut ne simplex collo- 
quium cum homine Christiano habere velint. »(Orig., 
lib. νι contr. Cels., pag. 995 et seqq.) 

Verumtamen si Jud:ei hujus calumni.e auctores 
fuerunt, eam procul dubio auxerunt quidam, in Lug- 
dunensis Viennensisque Ecclesi: Epistola, al; Euse- 
bio descripta, notati gentiles Christianorum servi, qui 
a przside capti, eum toriuenta vreformi.laveut, et die- 
monui instinctu , et wilitibus incitautibus , mentiti 
fuerant Christianorum θυέστεια δεῖπνα, xi οἱδιποδέιους 
μίξεις, « Thyasteas coenas, et incestos OEdipi cuncu- 
bitus, » quze paulo post a nobis explicabuatur (Euseb. 
lib. v, cap. 2, pag. 156). 


AL brevi postea tempore duravit hxc calumnia. B 


Nam teste sdhuc Eusebio, postquam Christianorum 
innocentia omnibus inuotuissel , impudentissima illa 
criminatio penitus extincta est. « Sed he dierionis 
artes, » inquit eruditus ille vir, « nequaquam in diu- 
turuum tempus ei processere; quippe cum veritas 
ipsa se ipsam astrueret, οἱ commendaret , progres- 
suque temporis in dies elucesceret..... Simul etiain 
exsüncta est temporis lapsu calumnia illa, quie 
nostri religioni afficta fuerat. ( Euseb., lib. wv. His- 
Lor., cap. 1, pag. 190). » Jamvero examinandum est 
quomodo Minucius h:c tam falsa, quam horrenda 
crimina diluat. 
ARTICULUS 11. 
Expenduntur generales rationes, quibus Octavius ob- 


jecta Christianis α Caecilio εἰ Gentilibus crimina C 


diluit. - 

Duplici responsione Octavius planum omvibus 
facit, nihil prorsus his calumniis esse putidius, ab 
ipsaque veritate, et omni prorsus verisimilitudine 
magis alienum. Prima autem responsio generalis est, 
atque omnia simul. complectitur. illa crimina, quia 
Octavius falsissima atque omnino incredibilia esse 
demonstrat. Secunda vero unumquodque crimen di- 
]uit, ac perspicue ostendit singula tam falso Christia- 
nis inferri, quam impudenter, et impune a gentilibus 
perpetrabantnr. Prior illa respousio in hoc articulo, 
po»terior in subsequentibus examinanda est. 

Octavius itaque , seu Minucius, fidenter respondet 
malis d:emonum artibus factum, ut. etlinici « ante 


mus, qua:i Christiani monstra colerent , infantes vo- 
rarent, convivia incesta miscerent. Nec intelligeba- 
mus ab his fabulas istas semper ventilari, nec um- 
quam vel investigari, vel probari ; nec tanto tempore 
aliquem existere, qui proderet non tantum facti ve- 
niam, verum cliam iudicii gratiam consecuturum. » 
Eamdem autem vidimus fuisse aquissimam Justivi 
mar:yris, alioruuque a nobis paulo ante citatorum, 
querimoniani. Sed eam adhuc acrius fusiusque contra 
eilinieos urget Teriullianus , et post eum Lactantius, 
atque alii, sicut a nobis suo loco demonstrandum est 
(Tertull. Apolog., cap. 4 ei 2, et lib. 1 αὐ Nation. 
cap. 1. Lactant, lib. v, cap. 1). 


Neque ibi tamen stetit summa gentilium adversus 
Christianos contra jus omne iniquitas. Minucius si- 
quidem. et Octavius, cum adhuc gentilium supersti - 
tionibus addicti , publico causidici, ut diximus, mu- 
nere fungereutur, quoslibet sacrilegos, parricidas, 
aliorumque scelerum gravissimorum reos coram ju- 
dicibus defendebant, illorumque suscipiebant patro- 
cinium. Contra vero in Christianos, impia prorsus at- 
que hactenus inaudita commiseratione, savicntes , 
dira quaestione acerhissimisque suppliciis eos, si fleri 
posset, cogebant , non ut crimina illa fatereutur, sed 
se christiauos esse negarent. « Exercentes, ait, in his 
pervers»m qui:estionem, non qu;e verum erueret, sed 
qui mendacium cogeret. » 


Tertullianus quoque eamdem Gentilium iniquissi- 
mam crudelitatem sic exagitat « Itaque nec in illo ex 
forma malorum judicandurum agitis erga nos, quod 
ceteris negantibus adhibetis tormenta ad confiten- 
duin, solis Christianis ad negandum, cum si malum 
esset, nos quidem negaremus, vos vero confiteri tor- 
meutis compelleretis..... Vociferatur homo : Chris- 
tianus sum. Quod est, dicit: tu. vis audire quod non 
est. Veritatis extorquend:e. priesides de nobis solis 
mendacium elaboratis audire. lloc sum, iuquit, quod 
queris an sim. Quid me torques in perversum ? Con- 
fiteor, et torques ; quid. faceres, si negarem ? Plano 
aliis negantibus non facile fidem accommodatis : nobis 
si negaverimus , statini creditis. Suspecta sit. vobis 
ista perversitas, ne qua vis lateat in occulto, quie vos 
adversus formam, adveisus naturam judicandi, con- 


nos incipiant. homines odisse, quam nosse ; ne co- D !ra ipsas quoque leges ministret » (Tertull. Apolog. 


gnitos aut imitari possint aut damuare non possint. 
Quod quidein. totidem verbis repetit Cyprianus (Cy- 
pr., lib. de Idol. Vanit., pay. 14). Quamobrem justis- 
sime cum Ccilio aliisque gentilibus ille expostulat, 
quod Christianos incognitos , inexploratos, et num- 
quam auditos condemnarent. Ne autem id ethnici 
negare auderent, asseveranter afürmat se iliud non 
ab aliis tantum certo didicisse,sed compertum omiuinuo 


. . . . . bL! 
habere funestissima sua experieutia , cujus lunc 


jpsum maxime pe«uitebat. Si nobis non credas , ecce 
jpsamet illius verba , « Quam iniquum sit. de incog- 
nitis et inexploratis judicare, quod facitis ; nobis ipsis 
pouitentbus eredite, Et nos idem fuimus , et eadem 


cap. 2, pag. 5, et lib. 1 ad Nation. cap. 2, pag. 46 
εἰ seqq.). Nec id semel dixisse contentus fuit, sed 
rursus postea etlinicos urget, aitque : « Longe aliud 
munus carnifici in Christianos imperatis, non ut di- 
cant, qu.e faciunt, sed ut negent, quod sunt. » 
Cyprianus vero in eosdem gentiles simili modo ar- 
gumentatur, eosque hoc confutat. confunditque di- 
lemmate : « Christianum esse aut est. crimen, aut 
non est. Si crimen est, quid non interficis confiten- 
tei ? Si crimen non est, quid persequeris innocei- 
tem? Torqueri enim debui, si negarem, si poenam 
tuam metuens, id god prius fueram, et quod deus 
tuos non colueram , mendacio fallente celaren, tupc 


485 


DE MINUCII OCTA VIO 


48ὲ 


torquendus fuissem, tune ad confessionem criminis A Apolog- cap. 2, pag. &)? » Quanti autem hoc ar- 


vi doloris adigendus, «icut in c:eteris quiestiunibus 
torquentur rei, qui se negant erimine, quo accusan- 
tar, teneri ; ut facinoris veritas, qu:e indice voce non 
premitur, dolore corporis exprimatur. Nunc vero cum 
sponte confitear, et camen, et crebris ac repetitis 
identidem vocibus Christianum me esse contester, 
quid tormenta adhibes confitenti (Cypr. lib. ad De- 
mel. pag. 190 εἰ seqq.)? » 

Aliud iniquissimi gentilium in Christianos judicii 
caput fuit, quod si quis cruciatuum vi tandem vielus, 
Christianum se esse inliciaretur, tunc ei favebant, 
laudibus illum extollebant, augebantque honoribus. 
Quasi vero fas eis fuisset hac falsa pietate liomines, 
tot tantorumque criminum accusatos, nec ea se cont- 


gumentum sit ponderis et momenti, inde colligitur, 
quod fieri non possit, ut. homo tot eriminum 608- 
$cius, vel so!a vindice €onscientiía, non erubuerit ; 
vel eum non paeuituerit secte, ad hzec scelera impel- 
lentis, suum dedisse nomen; aut. denique tot exse- 
crandorum flagitiorum accusatus, panas subire non 
fuerit veritus. Atqui nihil tale Christianis accidit. 
Quinimo et de nomine suo, et professione semper 
gloriati, pro utrinsque defensione quelibet etiam 
crudelissima ad mortem usque tormenta constantis- 
sime pertulerunt. 

Porro autem Minucius noster ferre non potest sibi 
ab ethnicis ohjici Christianos tot tantorumque crimi- 
num fama ubique vulgata coargui. Primum enim fal- 


misisse negantes, non solum absolvere, sed omnibus B sos hos rumores pravis demonum artibus dissemi- 


bonis, ob solam nomiuis christiani negationem, cu- 
mulare ? Sic itaque fatebantur in solo, ut ait Tertul- 
lianus, Christianorum nomine posita fuisse omnia 
eorum crimina (Tertull. Apolog. cap. 2 et 5, pag. 4, 
et lib. 1 ad Nation. cap. 5, 5). 

Verum hac impii homines fraude et astutia alios ad 
ejurandam christianam | fidem facilius allicere. vole- 
hant, Neque id gratis a nobis fictum putes. Minucius 
eleniuir illud a se factum, non sine maximo contriti 
cordis dolore confitetur. « Et si. quis, ait, infirmior, 
malo pressus et vietus, christianum se negassel, fa- 
vebamus ei, quasi ejerato nomine, jam omnia facta 
sua illa sua negatione purgaret. Ágnoscitisne eadem 
nos sensisse et egisse, quie. sentilis el geritis ? Cum 
si ratio, non instigatio d:emonis judicaret , urgendi 
magis, non ut diffiterentur se Christianos, sed de in- 
cestis, stupris, de impiatis, id est, pollutis, »acris, de 
infantibus immolatis faterentur. » Eadem quoque 
Lactantius memorie postea his totidemque verbis 
prodidit : « Si qui autem doloris vel mortis metu, vel 
suapte perfidia cceleste sacramentum deseruerint, vel 
ad funesta sacrificia consenserint, eos laudant, et 
honoribus mactant, ut eoruin. exemplo cateros illi- 
ciant (Lactant. lib. 1, cap. 9, pag. 48:). » 

Aliud certissimum integritatis et innocentize Chri- 
stianorum indicium erat, quod si tanta flagitia admi- 
sissent , aliquos saltem eorum aliquando poenituis- 
set , aut timuissent poenas criminibus suis debitas 
juere, aut tandem erubuissent nomen ei dedisse re- 
ligioni, qu:e ad illa perpetranda cumpellebat. « At- 
qui malum adeo non est, ait Minucius, ut Christianus 
reus nou erubesceret, nec timeret, et unum solum- 
modo, quod non ante fuerit, pamniteret. » Sed hiec 
fusius a Tertulliano antea dieta fuisse tegimus. Ipsa- 
met enim illius isthz:c sunt. verba : « Christianus 
vero quid simile ? Neminem pudet, neminem pani- 
tet, ni-i retiro non fuisse. Si denotetur, gloriatur : si 
accusatur, non defendit : interrogatus, vel ultro con- 
fitetur : damnatus, gratias agit. Quid hoc mali est, 
quod naturalia (ms. natura alia), mali non habet, ti- 
morem, pudorem, tergiversationem, poenitentiam, de- 
plorationem ? Quid. hoc mali est, eujus reus gandet, 
cujus accusatio votum est , et poena felicitas (Tertull. 


C 


D 


natos fuisse contendit. Deinde vero : « Fama, inquit, 
semper sparsis mendaciis alitur, ostensa veritate con- 
sumitur. » Sed hoc Tertullianus longe fusius prose- 
quitur, ac citato etiam Virgilii carmine, invictissime 
demonstrat nihil lioc argumento esse quidquam ma- 
gis leve, infirmnm, et absurdum (Tertull. Apolog. 
cap. 7, et lib. v ad Nation. cap. i). Sed quomodo il 
lud, aliaque a nobis exr.osita urgeat, suo loco exami- 
nabimus (Dissert. in Tertull. cap. 20, art. 1). 


CAPUT IX. 

DEMONSTRATUR QUAM FALSA SINT DUO PRIMA CRIMINA 
CHRISTIANIS OBJECTA, INFANTEM AB IPSIS SACRA INTER 
MYSTERIA OCCIDI, AC POSTEA DEVYORARI EJUS CARNES, 
ATQUE ETHNICOS E CONTRARhIO HORUM REVERA ESSE 


REOS. 
ARTICULUS PRIMUS. 


Excutiuntur. argumenta, quibus. Minucius Christianos 
hoc utroque crimine prorsus liberat. 

Tametsi Minucius generalibus responsis inusta 
Christianis a Czcilio, et oliis gentilibus tria horrenda 
infandaque scelera satis superque diluisset , ad 
unnmnquodque tamen venit, quod singulatim duplici 
ratione confutat et. destruit. Primo enim illud falsum 
omnino esse demonsirat. Deinde vero luculentissitne 
probat ipsosmet gentiles , Christianorum odiosos ac- 
cusatores, illius reipsa esse reos ac conscios. 

Initium autem ab infante occiso, adesis ejus carni« 
bus, potatoque sanguine, his ille verbis duxit : «}}- 
lum jam velim convenire, qui initiari nos dicit, aut 
credit de cxde infantis, aut sanguine. Putas posse 
fieri, ut tam molle, tam parvulum corpus fata vulne- 
rum capiat, ut. quisquam illum rudem sauguinem, 
(eodem Tertullianus verbo utitur) novelli, et vix dumg 
nati hominis edat, fundat, exhauriat? Nemo hoc po- 
test credere, nisi qui possit audere (Tertull. Apolog. 
cap. 8, pag 9). » Dicit itaque hanc criminationeu ab 
omni prorsus veritate sic abhorrere ; ut ab iis solum 
credi po-sit, qui scelus idem perpetrabant. Martyr 
vero Justinus rationes nobis reddit, cur id omnem 
liumanam fidem superet. (Justin. Mart., Apol. pag. 
50). Nemini enimvero credibile, inquit, fieri potest, 
ul homines flagitiosissimis voluptatibus dediti , hu- 
manisque casi infantis carnibus, quales Chlirisiiani ab 


485 


DISSERTATIO. 


486 


etlinicis fingebantur, vescentes, sponte sc omnibus A modo quisquam, ait ille,vel homicidii, vel humanarum 


bonis, divitiis et facultatibus privarent, sinerentque 
se ob solam religionis adeo crudelis confessionem, 
exquisitissimis tormentis occidi, ac ultro eliam quan- 
doque morti se offerrent. 

Quid autem, quod Tryplio Jud:us ab eodem Jus- 
tino marlyre interrogalus, an verum esse censeret 
illud et alterum, quod Christianis iufligere solebant 
flagitium : « Homines vorare, et post epulum, lu- 
cernis extinctis, nefario promiscue concubitu in- 
volvi; » ulla absque lizsitatione respondit : Περὶ δὲ 
ὧν πολλοὶ λέγουσιν, có turctóras ἄξιον᾽ πόῤῥω γὰρ χεχώρηκε 
τῆς ἀνθρωεκίνης φύσεως. 4 Qus ἃ maltis joctantur, indie 
gna sunt fide; longe euim a natura humana ab- 
sunt ( Justin., Dialog. contra Tryph. pag. 927). » 


carnium epulationis insimularet illos, quos ne juste 
quidem occidendi bominis supplicium | intueri. velle 
aut posse cognoverit. « Oüc γὰρ isse οὐδ᾽ ἐδεῖν, x& 
δικαίως φονιυνόμενον ὑπομένοντας, τούτων τίς ἂν κατείποι, ἣ 
ἀνθρωποφονίαν, ἣ ἀνήρωποδορίαν; » Pergit ille : « Quis 
non spectcula illa, in quibus gladiatores et belluas 
populo przesertim vos Imperatores exhibetis, maximi 
facit? Nos vero non ita. inultum, sive spectator sit 
aliquis, sive auctor ciedis, interesse, judicautes, alieno 
ab his spectaculis animo sumus. Quomudo igitur qui 
ne ab aliis quidem (ieri, ne quid inde sceleris, οἱ 
piaculi in nos redundet, videre sustinemus, homici- 
dium comimnittiemus ipsi (Attenag. , Legat. pro Chris- 
tian., pag. 38)? » 


Audisne Jud;:eum non sua tautum. sponte fateri hiec B.— Eundem plaue in modum contra Geniiles disputat 


esse incredibilia; sed rationem etiam reddere cur 
jlla [158 esse omnino, nec credi pesse persuasum 
habuerit? 

Tertullianus autem haud immerito asserit extra 
omnem penitus esse credibilitatem, atque hoininis 
non mente penitus capti opinionem, eo Chri: tianos 
venisse dementie, ut vitam mereedemque zternam 
jis promittereut, qui tantis tamque horrendis scele- 
ribus nos semel aut raro, sed toto ferme vite suae 
tempore contaminarentur. Przstat vero eum loquen- 
tem audire : « Ut fidem natura ipsius appellem ad- 
versus eos, qui talia eredenda esse priesumunt ; ecce 
proponimus horum facinorum mereedem. Vitam 
seternam repromittunt. Credite interim. De hoc enim 


quiero, an et qui credideris, tauti habeas ad eam tali (C 


conscientia pervenire. Veni, demerge ferrum in in- 
fantem, nullius inimicum, nullius reum, omuium 
filium : vel si alterius officium est, t& modo assiste 
morienti homini, antequam vixit. Fugientein animam 
novam exspecta. Excipe rudem sanguinem ; eo pa- 
nem tuum satia ; vescere libenter. Interea diseum- 
bens, dinumera loca; ubi mater, ubi soror, nota 
diligenter, ut cum tenebr: ceciderint. canin:, non 
erres. Piaculum enim admiseri:, nisi incestum fece- 
ris. Talia initiatus, et consignatus, vivis in zevum. 
Cupio respondeas, si tanti z:elernitas ? Aut si non, ideo 
nec credenda. Etiamsi credideris, nego te velle : 
etiamsi volueris, nego te posse. Cur ergo alii possint, 
$i vos non potestis? Cur nou possitis, si alii pos- 
sunt (Tertull., Apolog. cap. 8, pag. 9. Idem Tertewll., 
lib. y ad Nation. cap. Ἴ pag. 53. Dissert. in Tertull. 
cap. 90 art. 4 ei seqq. )? » At ille fusius adhuc ibi 
et alibi hzc enarrat, qu: a nobis suo loco expla- 
nanda sunt. 

Huic autem responsioni secundam Minucius adji- 
cit, infanticidium illud tam ab ipsa veritate, quam a 
Christianorum moribus et institutis essc. alienum. 
Quomodo enim illis Ecclesi:: sux aut consuetudine 
aut precepto, infantem impune interficere liceret, 
quibus « homicidium,» uti ille arguit, «nec videre fas, 
nec audire? » 

In eosdem publicos nefariosque calumniatores 
jdem quoque telum contorquet Athenagoras : « Quo- 


D Prognes uxoris sus sororem , 


Theophilus Antiochenus. Ad. Autolycum ( T/eoph. 
lib. m ad Autolyc., pag. 126 ) quippe hac iu 
verba scripsit : « Nunc vide an hi qui talia», hoe 
est, inemoratas a se sancli-simas Christi leges, «do- 
centur, taliaque discunt, possint more brutorum aui- 
malium vivere, et pollui nefariis commixtionibus, aut 
possint, quod omnium imumanissimun: esl, carnes 
humanas, infantis scilicet ἃ se occisi, attingere ὃ » 
Ó xov γε: xxl τὰς θέας τῶν novo peo ἡμῖν ἀπερίηται ἐρᾶν, 
iv& [st κοινωνοὶ, χαὶ συνίστορες τῶν φόνων γενώμεθα. ἀλλ᾽ 
οὐδὲ τὰς λοιπὰς θεωρίας ὁρᾷ.» χρὴ, ἵνα μὴ μολύνωνται ἡμῶν 
οἱ ὀρθαλμυὶ͵ καὶ τὰ ὦτα, γενόμενα evupácoya τῶν ἐκεῖ φω- 
νῶν ἀδυμένων, εἰ γὰρ εἶποι «ις περὶ ἀνθρωποθορίας ἐκεῖ τὰ 
Θυέστου, καὲ Τερίως τέκνα ἐσθιόμενα. € Proserlim cum 
etiam monomachias spectare nobis interdictum sil, 
ne videlicet participes hujusmodi czdium reddamur. 
Nec extera $pectacula spectare audemus, ne oculi 
Rostri inquiuentur, et aures nostr: audiant profana, 
qu: ibi decantantur, carmina ; nempe dum Thyestis 
tragica facinora commemorant, et Terei liberos devo- 
ratos recitaut. » 

Nemo est autem qui nesciat qua siut illa Thyestis 
Tereique tragica inmmanissimaque facinora, quiz 
etliniei publicis in spectaculis repraesentabant. Thyc- 
tes enim fertur Atrei fratris sui uxorem adulterio 
vitiasse. Cujus llagitii in vindielam Atreus. filium 
epulandum ei apposuit, qu:e. quidem scelera ne sol 
videret, suum idcirco cursum retro converlisse fa- 
bulantur. Tereug vero, Thracum Rex, Pbhilumclam 
postquam consiu- 
prasset , linguam ci pra:cidit , arctissimaque cu»todia 
inclusit. Sed iude a Pregne educta est, ae utraque 
Itym, adulterino concubitu proguatum, Tereo pauri in 
eonvivio comedendum dedit. Tot erimina prater Ovi- 
dium et alios, Martialis duobus carminibus ita cecinit. 


Ille magis ludit, qui scribit prandía szevi 
'Tereos, aut cenam crude T'hyeste tuam. 


(Quid., l. νι εἰ xiv Metlamorph.; Martial., 1. Epigr. 19). 

Vides igitur quam merito jure Mipucius noster alii- 
que antiquissimi Ecclesie Patres asseverarent Chri- 
stiauos ab ethnicis bomicidii [also falsius accusari ; 
quippe qui illud adeo abhorrebant, ut illud ne qui- 
dem in publicis spectaculis reprzesentatuin videre 


487 


DE MINUCII OCTAVIO 


aut audire umquam vellent. Nec minus clare conspi- A 


cis illes comesae humanz carnis tiam falso, quam 
vere quosdam ethnicos insimulari. Si quis autem 
alios similiter argumentantes sibi adliuc. proferri ve- 
lit, Tertullianum. eitabimus. lib. de Spectaculis, cap. 
19 et 20, Cyprianum, Epistola ad Donat. cap. 15. 
Lactantium lib. vi, cap. 20, pag. 619, et in Epitome 
cap. 6, pag. 745. 

Neque porro hoc tantum , sed alio etium argu- 
mento Minucius illam calumniam refellit : « Tau- 
tum, inquit, ab humano sanguiiue cavermus ; ut nec 
edulium pecorum in cibis sanguiuem noverimus. » 
Acrius vero et vehementius Tertullianus in eosdem 
ellinicos hanc argumentationem urget. Digna autem 
profecto sunt, qux hic describantur illius verba : 
« Erubescat error vester Cliristianis, qui ne. anima- 
lium quidem sanguinem in epulis esculeutis habe- 
mus; qui propterea. quoque suffocatis et. morticinis 
abstinemus, ne quo :anguimme contanminemur, vel 
intra viscera sepulto. Denique inter tentamenta Chri- 
stianorum botulos etiam cruore distentos admovetis , 
certissiwi scilicet illicitum esse penes illos, per quod 
exorbitare vos vultis. Porro quale est, ut quos san- 
guinem pecoris horrere contiditis, humano inhiare 
credatis? (Tertul. Apolog. cap. 9, pag. 10). 

Non soli autem viri, sed et mulieres hac. valida 
ratione Christianos flctitio plane crimine purgabant. 
Narrat siquidem Eusebius Bibliadem, christianam fe- 
minam, dirissimis suppliciis superatam , primo qui- 
dem cjurasse fidem Christi, multaque de Christianis 
tam. impia quam fa'sa coram tyranno dixisse : H^ δὲ 
ἐν τῇ στρεδλώσει ἀνίνηψε, xai ὡς ἂν εἰπεῖν, ἐκ βαλέος ὕπνου 
ἀνεγβηγόρησ'ν" ὑπομνησθεῖσα διὰ τίς προσκαΐξον τιμωρίας 
τὸν σἰώνιον ἐν γεῖν,ος κόλασιν, καὶ ἐξ ἐναντίας ἀντεῖπε τοῖς 
βλασρύμοις φήσασα᾽ Πῶς ἄν παιδία φάγοιεν ol τοιοῦτοι, οἷς 
μηδὲ ἀλόγων ξώων αἷμοι φαγεῖν ἐξόν. € Verum illa. resi- 
puit, Eusebii verba suut, inter cruciatus, ac veluti 
ex alto somno excitata est, prizsente supplicio de 
alterne gehenn.e cruciatibus ipsam subimonernte, οἱ 
contradicens impiis : Qui fleri posset, inquiebat, ut 
infantes comederent, quibus ne sanguinem quidem 
animantium degustare licet ( Euseb. lib. v Eccl. 
Hist., cap. 1, pag. 159)? » 

Quid hoc femin:z testimonio ad  revincendam 
eilinicorum calumniam validius et efficacius ?  Biblia- 


n 


ARTICULUS II. 


Ostenditur. quam. certo. Minucius ethnicos homic'di 
convincat , utpote qui filios recens natos expone- 
rent, aut aboriu necarent, atque etiam Carthaginenses 
Saturno filiorum suorum voratori, suos immolarent, 
tumque illorum gemitum. blanditiis et osculis com- 
primere conarentur , ac quam ob causam. 


Nulla major a depravatissimis hominibus calumnia 
excogitari potest, quam cum gravissimorum scelerum 
quorum ipsimet rei sunt, alios omuino insontes in- 
simulant. Tales autem Minucius probat fuisse ethini- 
cos. Palam enimvero onmibus ille facit homicidium, 
cujus falsissime, uti superiori articulo dietum est, 
Christianos arguebant, ab ipsis revera, nec semel, 
nec uno tantum modo, sed &epe Ss:epius variisque 
modis committi. Nam prater illa, qui in superiori 
articulo ex Theophilo. Antiocheno retulimus , Minu- 
cius noster duplex eis exprobrat homicidii genus, 
filiorum recens natorum expositionem, οἱ antequam 
nascerentur abortum : « Video, inquit, vos procrea- 
Los filios nunc feris et avibus exponere, nunc ad- 
strangulatos misero mortis genere elidere. Sunt 
qua in ipsis visceribus, medicaminibus epotis, ori- 
ginem futuri hominis exünguant et parricidium 
faciant, antequam pariant. » 

Eodem quoque modo antea Athenagoras. Qua 
ratione, inquit, homines jugulabimus Οἱ, τὰς τοῖς 
ἀμδλωθριδίοις χρωμένας σιυδροφονεῖν Tt χαὶ λόγον ὑρέξειν 


C c ἐξαμδλώσεως τῷ Θεῶ, »αμέν. « Qui mulieres imedica- 


mentis abortivis utentes homicidii reas, et rationem 
Deo reddituras dicimus. » ( Athenag., Legat. pro 
Christian., p. 58.) Nonne enim ejusdem, pergit ille, 
Sceleris conscius est, qui fetum in matris utero 
extinguit, aut recens natum morli exponit haud 
incer , atque ille qui hominem ziate. provectum 
interficit? Atqui ab his criminibus, ait ibi ille, tam 
abhorrebant Curistiani, quam sape ac impune ab 
Ethiicis perpetrabantur, Sed audiamus Tertullianum 
qui palam audacterque hic illis exprobrat , et in 
eos sic argumentatur : « Sed quoniam de infanticidio 
nihil interest, sacro, an arbitrio. perpetretur, licet 
de parricidio intersit, convertar ad populum : Quot 
vultis ex his circumstantibus, et in Christianorum 


des Christiana femina , immanissimis suppliciis vexa- D Sanguinem hiantibus, et ipsis etiam vobis justissi- 


ta, impactum Christianis crimen falsum esse af(ir- 
mat, sed summis doloribus victa, atque ut iis li- 
beraretur, verum esse tam falso, quan invito fatetur. 
Ad saniorem deinde mentem redit, palamque de- 
clarat se vi tormeutorum coactam, falsum disisse; 
ac tandem dirioribus tormentis excarnilicata, in liac 
ultima illa confessione perseverat, et moritur. Quis 
ergo san:e mentis homo huic testimonio fidem abro- 
gabit? De interdicto autem Christianis animalium 
sanguine alibi disputavimus (Tom. 1 Appar. lib. 
Jit, dissert. 1, cap. τ, art. 5, pag. 680 et se9q. ). 


niis, et severissimis in nos pr:zsidibus apud couscien- 
tias pulsein, qui natos sibi liberos enecant ? Siqui- 
dem et de genere necis differt , utique crudelius in 
aqua spiritum extorquetis; aut frigori, et fami, et 
canibus exponitis? Ferro enim mori atas quoque 
major optaverit. Nobis vero homicidio semel inter- 
dicto, eriam conceptum utero, dum adhuc sanguis 
in hominem deliberatur, dissolvere non licet. Ho- 
micidii festinatio est, prohibere nasci; nec refert 
natam quis eripiat animam, zn nascentem disturbet. 
Homo est, et qui futurus ; etiam. fructus omuis jam 
iu semine ὁδὶ (Tertull. Apolog. cap. 9, pag. 10). » 
Àt de his nos plenius in nostra de hoc libro disser- 


489 


DISSERTATIO. 


4090 


tatione ( Dissertat.. in. Tertullian., cap. 20, ar!. 5). A obumbratricibus scelerum, votivis crucibus exposuit, 


Nec minus acriter, nec sine ironia Lactantius 
liancce impudentem calumniam propulsat, quam ip- 
simet rei adversus innocentes adhibere non vere- 
bantur : « Impios , inquit, vocant ipsi scilicet pii, 
et ab humano sanguine abhorrentes, cum 51 et actus 
suos considereut, et illorum, quos tamquam impios 
damnant, jam intelligant quam | mendaces sint, et 
Hs omnibus quie adversus bonos aut dicunt, aut 
faciunt. digniores. Non enim de nostro , sed ex illo- 
rum numero semper exsistunt, qui vias ob-ident 
armati..... venena clam teimnperent, «qui uxores ne- 
cent, ut dotes exrum lucrentur, aut maritos, ut 
adulteris nubant, qui natos ex. se pueros aut. stran- 
gulent, aut si nimium pii fuerint, exponant » (^ac- 
tant. lib. v Insitut. cap. 9, pag. 485. Disseriat. in 
Lactant. cap. 91, art. 2 ). Sed alia quiedam de. his 
ille alibi, ut suo loco videbimus. Plura qui voluerit, 
is adeat Dionysium Halicarnasseum ,. Platonem. a 
Theodoreto citatum, Philonem Jud:ivum, Clemeutem 
Alexandrinum, et qu: alibi à. nobis de puerorum 
expositione observata sunt. (Dionys. lHalicarn. lib. 
u Ántiq. lHoman. pag. 88; Theodoret.. tom. ἃ. serm. 
5, pag. 618; Philon. lib. de Special. legib. pag. 195, 
εἰ seq.; Clem. Alex. lib. y Ped. pag. 926, et lib w 
Stromat. pag. 400, tom. 1 Apparat. pag. 805). 

Aliis pra'terea cxeinplis Minvcius invictissime pro- 
bat crudelissimum parricidium , aliaque homicidia 
non selum impune ab ethuicis, sed publica cum 
laude et plau-u. olim et. suo adliuc tempore consue- 


visse commiiti. Persuasum enimvero ethnici habe C 


bant, ait ille, a Saturno filios suos devoratos. Quam- 
obrem creduli homines in quibusdam Afric: par- 
tibus pietati ducebant ei suos quoqte filios immo- 
lare. llumanz. quoque victime ἃ Tauris Ponticis et 
ab /E :yptio. Dusiride, a Gallis Mercurio, a Romanis 
Gracus et. Graeca, Gallus οἱ Galla. cx debantur. 
Preterea. ab iisdem Ronianis Latialis Jupiter homi- 
nis crudeliter necati sanguine placari ferebatur. 
Tam horrend:e autem — feritatis. exemplo factum 
auctor noster censet, ut Catilina eruore humano 
conjuraverit, alii Bellon:e. sacrificaverint humani 
haustu «anguinis, ac plures comitialem morbum eo- 
dem humano sanguine, idest, ut recte Minucius ani- 
madvertit, morbo graviore savaverint. Denique huie 


tes'e militia. patrie nostrze, quse idipsum munus | illi 
proconsuli functa est. Sed et nunc. in. occulto. per- 
severatur boc sacrum facinus..... Cum propriis filiis 
Saturnus non. pepercit, extraueis utique. non par- 
cendo perseverabat, quos quidem ipsi parentes 
offerebant, et libentes respondebant, et infantibus 
blandiebantur, ne lacrymantes immolarentur Εἰ 
lamen multum homicidio parricidium differt. Major 
was apud. Gallos Mercurio prosecabatur. Renitto 
Tauricas fabulas theatris 51:15. Ecce iu illa religio- 
sissima urbe /Eneadarum piorum , nimirum Roma, 
est Jupiter quidam, quem ludis suis, Latiali haud 
dubie Jovi dicatis, humano proluuot sanguine..... De 
sanguinis pabulo, et ejusinodi tragicis ferculi- legite 


B necubi relatum sit. ( est »opud Herodotum opinor ) 


dvefusum braclnis sanguinem ex alterutro degustatum 
nationes quasd:zim | feeileri coimparasse. Nescio quid et 
sub Catilina tale degustatum. est. Aiunt. et. apud 
quosdam Gentiles Scyiiarum defunctum. quemque a 
suis comedi. Longe ewxcurro. llodie isthic  Bel- 
lou: sacratos (ms. sacratu-) sanguis de femore pros- 
eisso in pa'innlam cxceptus , esui datus signat. ltem 
ili qui muuere. iu arenà. noxiorum — jugulatorum 
sanguinem recentem avida siti , couitiali morbo mc- 
dentes auferunt, ubi sunt ? Item illi qui de arena 
ferinis obsoniis coeuant, qui de apro, qui de cervo 
petunt! Aper. ille, quem cruentavit, colluctando 
detersit. Cervus ille. in gladiatoris sanguine jacuit. 
Ipsorum  ursorum abhei appetuntur, cruditantes 
adhuc de visceribus humanis. Ructatur. proinde ab 
homine caro. pasta. de homine » (Tertullian Apolog. 
cap. 9, pag. 9 ). lutegrum liunc. Tertulliani locum 
exhibendum esse duximus, quia ibi ille qusedam 
exempla ab auetore nostro intacta. protuli ; οἱ alia 
clarius uberiusque exponit, quorum ipse Minucius 
noster videtur fecisse coinpendium. Negare tamen 
non pos:uimus priora ejusdem Tertulliani verba qui- 
husdam non carere difficultatibus. Sed ea suo loco 
pro virili parte nostra explanare οἱ  dissolverc 
conabimur (Dissertat. in Tertull. Apolog. ). 

luterim vero aliquid de horrendis illis hominum 
ab aliis hominibus mactatorum sacrificiis dicendum. 
Nihil vero necesse ut plura congeramus de celebri , 
paucisque incognita ethnicorum opinione, qua Sa- 


perquam imnianissim;e crudelitati eaim. haud dissi- D turnus (ilios suos vorasse perhibctur. Missis itaque 


milem esse dixit, qua athletze aliqui it arena. feras, 
hominum eruore et membris saginatas, lizuriunt ac 
- devorant. Qua ergo fronte Gentiles, concludit. Mi- 
nucius, tot criminum rei, impudenti calumuia obji- 
cere poterant infantem a Chiristianis occidi, vorari 
ejus carnes et bibi sanguinem ? Sed prius Tertullia- 
nus falsissimam illam criwinationem acrius huncque 
confutaverat iu modum : « [liec quo. magis refuta- 
verim, a vobis fieri ostendam portim in aperto, et 
partim in occulto, per quod forsitan. οἱ de nobis 
credidistis. Infantes penes Africam Sarurno. immo- 
labantur palam usque ad con-ulatum Tiberii, qui 
ipsos sacerdotes in eisdem arboribus templi sui 
PaTBoL. III. 


Pausania, Strabone, Diodoro Siculo, Luciano, Ap- 
pollodoro , Theophilo Antiocheno , et aliis quamplu- 
rimis (Pausan. lib. vu, p. 242; Strab. Geogr. p. 468; 
Diod. Sicul. l. v Biblioth., p. 955 ; Lucian. de Sacrif. 
p. 15; Apollod. lib. 1 Dib init.; Theop. Antioch. lib. 1 
ad Autol. p. 15, et lib. vn, pag. 118 ), sufficiat anno- 
tasse eam ab llesiodo liis decantari versibus (Hesiod. 
v, AUS el sqq.) : EE 

Πεύϑετο τὰρ γαίης τι καὶ οὐρανοῦ ἀστερόεντος 

Οὔνιχά οἱ πέπρωτο ἰῷ ὑπὸ παιδὶ δαμῆναι, 

Καὶ κρατερῷ περ ἔοντι, Διὸς μεγάλου διὰ βουλάς. 

Τῷ ὅγε οὖκ ἀλαυσκοπιην ἴσχειν, ἀλλὰ δοχείων 

Παῖβας lxx xexíztvt. 


Audierat enim ex terra et culo aJ llis imicante 
Quod sibi fatale esset proprio a filio domari, 


10 


491 


DE MINUCII OCTAVIO 


493 


Quantumvis robusto existenti, Jovis magni per cousi- A mare demergit » ( Diodor. Biblioth. lib. xx, pag. 159 


Ideoque non cwcam speculationem liabuit, DA insi- 
(dius struens 

Filios suos devorabat. 

Quamobrem Nonnus eumdem Saturnum. vocat 
« suorum devoralorem puerorum, » ἐῶν θοινήτορα 
παίδων (Nonn., lib. xx1; Dionys., car. 249). 

Unum his nobis adjicere liceat Tatianum, qui 
ejusdera non solum Saturni, sed aliorum quoque 
exemplis, ethnicos anthropophagiz, cujus Christianos 
falso insimulabant, hisce verbis arguit : « Apud nos, 
inquit, non invenitur anthropophagia : falsi testes, hoc 
crimine conura nos coníicto, deprehensi estis. Apud 
vos autem Pelops deorum epulis apponitur, et amatus 
Neptuno puer, et Saturnus filios, et Jupiter Metim 


εἰ seqq. ldem lib. xui, pag. 511}. Quid vero, quod 
Plutarehus narrat Gelonem cum victis a. se magno 
prolio Carthagiuensibus , pacemque petentihus , ea 
tantum conditione illam confecisse , ut Saturiio filios 
suos amplius non immolarent. Huc accedit quod a 
Dionysio Halicarnasseo scriptum legimus : « Fertur 
veteres Saturium placare solitos humanis victimis, 
sicut Carthagiuenses, dum stetit eorum urbs, et 
idem nuuc quoque fit apud Gallos, aliasque gentes 
Occidenti proximas » ( Dionys. Halicar. lib. 1, An- 
liquit. lioman. pag. 50 ). Cui porro hxc non suffi- 
cient, is legat adhue Justinuimn inartyrem, Origenem, 
Augustinum, qui testem suum "Varronem citavit 
( Justin. Apolog. n, pag. 50; Origen. lib. v contr. 


devorat. » Παρ᾽ ἡμῖν οὐκ ἔστιν ἀν) ρωποραγία, ψευδομάρ- D Cels. pag. 249; Augustin. lib. xii. de Civit. cap. 19 


vupte οἱ ἐπιτηδευήμενοι γεγόνατε. παρ᾽ ὑμῖν δὲ 5 1Πὲλού 
δεῖπνον τῶν θεῶν γίνεται, xai Π10σειὐῶνος ἐρώμενος, χαὶ ιρύνος 
“ποὺς υἱοὺς ἀναλίσκει, καὶ ? Ζεὺς τὸν Mz» xov t(ot (Tatian. 
Orat. contra Grec. pag. 162). 

Carihaginenses autem Saturno filioruu. suorum 
voratori gratificari cupientes , ei suos, uli recte ait 
Minucius noster, filios sacrificabant. Plato siquidem 
etsi palam negaverit homines hoe barbaro more a 
popularibus suis fuisse revera macltatos, ibidem 
nihilominus adjecit : « Contra. vero. Carihaginenses 
id solent ; quippe quod ipsis sanclum , atque legi- 
timum, Καρχηδόνιοι ΟΣ θύουσιν, ὡς ὅσιον, καὶ νόμιμον 
αὑτοῖς. lllud autem apud ipsos solemne cst ut. ip- 
sorum nonnulli filios suos Saturno sacrificent.... Sed 


et 26 ). 

Sed attende , qu:eso, quid non possint homines, 
sola fals:e pietatis umbra decepti? « A parentibus 
infantes, » inquit Minucius, « immolabantur, blauditiis 
el osculo coniprimentes vagitum, ne flebilis hostia 
iimmoletur. » l'rieuntem vero ibi sequitur Tertullia- 
num , qui uli jam annolaviinus , dixerat : « Parentes 
offerebant filios suos, et libentes respondebant, et in- 
fantibus blandiebantur ne lacrymantes immolarentur» 
(P'ertul. Apol. cap. 9). At si tunc filiorum suorum va- 
gitum et lacrymas, quomodo ipsi sua suspiria, gemitus 
el omnem paterni cordis sensum, illos occidendo, 
continere poterant? Ea iamen przepostera. Qnminino 
fortitudine liberorum gemitus et lacrymas comprime- 


eliam ii Grieci, qui in Lyeia. habitant, et ex Atlia- C bant , ue flebilis et lacrymans lostia, atque idcirco 


Inante oriundi, aequales bostias sacrificant » (Plato, 
tom. w lib. Polit. pag. 515). 

Apud Eusebium quoque liec leguntur Diodori 
Siculi de Coarihagiuensibus, ab Agathoele. Sicili;e 
tyranno obsessis, verba : « Iratum sibi Saturnum 
esse lac de causa dubitabant, quod cum ipsi antea 
liberorum suorum florem  inimolarent, deinceps 
nonnisi pueros quosdam, furtim  coemptos , atque 
abs se educatos , ad sacrificium submitterent. Itaque 
hac de re quxstione habita, nonnullos ex eis, qui 
sacro ac solemni ritu csi eraut, supposititios fuisse 
repererunt. Qui eum. secum ipsi reputarent, hos- 
tiumque castra. idanibus suis imminere cernerent , 
magna illis injecta religio est, quasi patirios deorum 
honores sustulissent. Atque hunc errorem ut mature 
procurarent, primum quidem eximios, communui- 
busque lectos suffragiis, adolescentes omuino du. 
centos poblice immolarunt., Deinde vero alii pr:eterea, 
qui violatz religionis vulgo suspecti essent, ultro sese 
ac sponte obtulerunt, trecentis hand. pauciores » 
( Euseb. lib. 1v. Prapar. Evang. cap. 16, pag. 161). 
H:ec autem desumpta sunt ex. vicesimo Dibliothiecae 
ejusdem Diodori libro, illiusque, et Eusebii grieca 
verba iuter sc eonferre poteris. Alio autein Diodorus 
in libro de lnileare. dixerat : « Diis supplicationes 
ritu patri: instiluens, τῷ μὲν Kpóvo παῖδα σϑαγιάσας, 
τῷ δὲ Πυσειδῶνι πλῆθυς ἱερέων γαταπουτίσος,, puerum 
Saturno mactat, et Neptuno turbam Sacerdotum in 


diis minime grata, mactaretur. Malum enimvero 
omen erat, si hostia repugnans , atque invita sacrifi- 
cabatur. Testem si sliquem velis, audi Macrobium : 
« Observatum est à sacrificantibus, ut si hostia 
quie ad aras duceretur, fuisset. vehementius reluc- 
tala, osteudissetque se invitan altaribus admoveri , 
amoveretur , quia invito Dco offerri eam putabant. » 
Sive ut ait Plinius; « nec aliena hostia deos placari, 
nec retrahente se aris ». ( Mucrob. lib. n Saturnal. 
cap. 5; Plin. lib. iu. Natur. Dist. cap. 45, p. 921). 
Quapropter infaustum, teste adhuc Ammiano Mar- 
cellino, existimaverunt, quod in Juliani Apostatae 
sacrificio decimus taurus, ruptis vinculis elapsus, 
στα reductus 651. ( Ammian, — Marcel. lib. xxiv, 


D cap. 6, pag. 409.) Funestum etiam Pompeio porten- 


dere aliquid visa est « Ab ipsis, » sicut ait Valerius 
Maximus, « altaribus hostiarum fuga » (Valer. Maz. 
lib. 1, cap. 6, ὃ 12) ; vel quemadmodum cecinit 
Lucanus : 


Admotus superis, discussa fugit ab ara 
Taurus, et Emathios j.rieceps se jecit in agros, 
Nullaque funestis inventa est victima sacris. 
(Lucan.,l vit, v. 150.) 
At non his tantum exemplis Gentiles homicidii par- 
ricidiique convincebantur, sed aliis adhuc plurimis, 


qui a nobis excutienda sunt. 


495 
ARTICULUS Ill. 


Quo adhac modo Minucius ostendat a Tauris Ponticis, 
el Busiride /E yyptio sacr: ficatos hospites, a Gallis ho- 
mines Mercurio . a Ttomanis Gracum et Grocam , 
Gallum et Gallam, aliosque J ovi Latiuli. 


Quemadmodum quibusdam Afric: populis infantes 
Saturno. iminolare. inhumanissimus mos fuit, ita 
« Tanris Ponticis,r ait Minucius, « et A:gvptio Busi- 
ridi, suos diis fietitiis sacrificare hospites. » De 
Tauris autem. hee. Clemens. Alexaudrinus — graecis 
litteris mandavit : Ὑκῦρει τὸ Evec , οἱ περὶ τὴν Ταυριχὴν 
Χεῤξόνησον χατοικοῦντις, οὕς ἂν τῶν ξένων παρ᾽ αὐτοῖς 
ἔλωτι, τούτων δὺ τῶν χατὰ θάλασσαν ἑπταικλότων, αὐτίχα 
μάλα τῇ Ταυριχῆ καταιύνντιν Ἀρτέμιδι, € Tauri populi , 
qui habitant. cirea. Tauricam Cliersonesum, quos- 
cumque hospites apud se ceperiit, ex iis qui in 
mari aberrarunt, Dian:e Tauricie statim sacr ficant. » 
( Clem. Alex. Admonit. ad Gent. pag. 21). Ea autem 
Clementis Alexaudrini. verbi ab Eusebio descripta 
invenies. Athenagoras vero brevius, Origines clarius, 
et utroque uberius Athanasius, eadem plane memo- 
rant. ( Euseb. lib. iv Pra par. Evang. cap. 16, p. 151; 
Athenagor.. legat. pro Christ. pag. 29; Origen. lib. v 
contr. Cels. pag. 249; Ath imas. Orat. contr. Grec. 8 25, 
pag.2 ). Prius autem his omnibus Naso immarnis- 
simam illam magis ferarum , quam liominum, crude- 
litatem sic cecinit : 

Illi, quos audis hominum gaudere eruore, 
lene sub ejusdem irigoris axe jacent. 


Nec procul a uobis locus est, ubi 'l'aurica dira 
Cede pharetrat:e spargitur ara Dei. 


(Ovid., l. 1v Trist., Eleg. αν, v. 525, et seqq.) 
Ovidio concinit his versibus Juvenalis : 


Tale quid excusat M:eotide s:vior ara 

Agyptus ; quipye illa uefandi 'Taurica sacri 
]nveutrix, homines (ut jam quis earmiua tradunt 
Digua lide credas) tameu immolat. .... 


(Juven. Satyr., xv, v. 115 el seqq.) 
Prudentius autem utrique scriptori etiam hoc ser- 
mone subscripsit : 


Tucassum arguere jam Taurica saera solemus ; 
Fuuditur humanus Latiali in munere sanguis. 


(Aurel. Prudent. l. s, contr. Symmach. in spectaculis, ete. 


Lucanus quoque et alii mox citandi, his non absi- 


milia narrant. At. Diodorus Siculus hujus dirissimi D 


moris rationes profert, quas apud eum, εἰ animus 
tibi est, legere poteris, ac preterea Senecam adire, 
et Gregorium Nazianzenum  ( Diodor. Sicul. lib. yw 
Biblioth. pag. A15; Senec. in fin. Octav; Gregor. 
Nazianz. Orat. 59, in Sac. lumin., pag. 829). 

Sed quantum ibi Minucio. favet Diodorus, tanrum 
ab eo dissidere videtur de Bu-iride. Meram enim 
contestatur esse fabulam, advenas Bu:iridis sa- 
vitia fuisse mactatos. Audi, quiso, ejus verba: 
Τῶν «yp xo) ὲ τοὺ; δμυχρωμάτους τῷ Τυρῶνι, τὸ παλαίον, 
ὑπὸ τῶν Bas io» ze: θύεσθαι pie τῷ τάρ τῷ ὀσίριδος" 
τῶν 5 2) Αἰγυπτίων δλίγους τινὰς εὑρίσκεσ' κι πυῤῥοὺς, τῶν 


οἱ Ev) τοὺ πλείγυς. οιὸ χαὶ περὶ τῆς δυυντίριδος ξενοχτος 


DISSERTATIO. 


^" μὴ ΓΕ LÀ es * 
À viae παρὰ τοῖς Ἐλλησιν ἐνισχύσαι 10» μῦθον, οὗ τοῦ βατι- 


C inliospitalitatem 


494 


ἡέξως ὀνομκϑομίνου βουσίσιδος, X2)X τοῦ ὄτρριξος τάρου 
ταύτην ἔχιντος Ti» Tf o3X/0p/U2, κατὰ τὴν τῶν ἐγχωρίων 
διάλεκτον. ἐ Momines aiunt ejusdem, quem. Typhon 
habuit, coloris ( scilicet. ruli) antiquitus ad Osiridis 
monumentum ἃ regibus mactatos esse. Et pauci sane 
/E2y tiorum rufi inveniuntur, sed peregrinorum 60}}}- 
plures.Proinde fabula de Busiridis, advenas obtruncan- 
lis, s;evitia apud Griecos invaluit, non quod rex aliquis 
Busiris vocatus sit ; «ed tumulus Osiridis lingua verna- 
cula id nominis habuit » (Diodor. Lib. 1, p. 33 et seqq.). 
At lioc tàmen iu. libro non prorsus inliciatur, aliquos 
fuisse ;gvptios reges, Dusiridis nomine appella- 
tos, Duorum etenim sic. cognominatorum | meminit 
(4deu, lib. 1, pag. 99). Tantum. itaque asserere. vi- 


B detur non homines, sed boves ad Osiridis tumuluimn, 


non tamen ἃ Busiride, sacrificatos.. Diodoro autein 
suffragari. Strabo. videtur his totidemque verbis z 
i Beusripte πόλις d» τὴ Βουσειρίτη, νόμῳ, xai χυνὸς πόλις " 
φυσι δ᾽ Ἐρατυσθένης κυινὸν ply tiyxi πᾶσι τοῖς βαρβάροις 
Poe σὺν ξτυν)ασίκν" τοὺς δ᾽ Αἰγυπτίους ἐλθγχεσίσι διὰ τῶν 
περὶ τὸν Ἰδούσειριν μεμυθευμένων d) τῷ βουσειρ'τὴ νόμῳ , 
διαθάλλειν ci» ἀξενίαν βουλυμένων σοῦ τόπου τούτου τῶν 
ὕστ'ρη}" οὐδὲ βχσιλέω; μὰ Δία, οὐδὲ τυράννου ji^9Mivsu τι» 
νὸς τοῦ Ὀτυσείριζος. € In. Busiritica. prefectura et Bu- 
siris civilis, οἱ Cynospulis. Auctor ext. Eratosthenes 
communem barbaris omnibus consuetudinem esse, 
ut liospites pellaut. /Egyptius vero aceusari propter 
ea , quie in fabulis de Busiride οἱ Busiritica pr:efcc- 
tura. dieta. sunt, volentibus posteris loci hujus 
calumniari; cum medius fidius, 
nullus rex neque fuerit Dusiris, nec tyranuus » 
( Strab. lib. xvi. Geograph. pag. 802 ). 

At quamvis hiec illi negaverint; plures tamen 
Minucius habet adstipulatores , atque imprimis Ovi- 
dium, hisce versibus canentem : 

Dicitur Agyptus caruisse juvaatibus arva 
Imhbribus ; atque annis sicca fuisse novem. 


Cum Tlrasius Busicin adit, monstratque. piari, 
Hospitis effuso saugutue, posse Jovem. 


Alibi vero : 


Ergo ego fuxantem peregrino templa cruore 
Dusirim domui. 


(Ovid., ]. 1, de Art. aman. v. 650 et 1. ix, Metam., v. 293.) 
Nec minus perspicue Virgilius dixit : 
Quis aut Eurystea purum, 
Aut illaudati nescit Busiridis aras. 
(Virgil., 1. m ceorgic., v. et 3.) 
Quem in locum Servius hiec observat : « Busiris 
vex fuit ;Egypti , qui cum susceptos hospites immo- 
laret, ab lHlercule interemptus est, cuim eti. n eum 
voluisset occidere. Hujus laudes scripsit Isocrates, » 
Quamobrem Statius alicubi appellavit : 
Inmnites ... Dusiridis ards. 


Eusebius vero 6 de Busiride tradidit : « Busiris 
Neptuni et Libya, Epaphi filie, nlius, apud. viciua 
Nili loca. tyraunidem exercet, transeuntes bospites 
crudeli scelere interficieus » ( Euseb. Ghron. ad 
an, 516 ). Cui preter alios suffragatus Augustinus , 


495 


DE MINUCII OCTAVIO 


496 


« Illo, inquit, tempore, scilicet Herculis, vel rex, Α suam us,ue «latem perseverasse (Plutarch., tom. r, 


vel tyrannus Busiris, suis diis suos hospites immo: 
labat , quem filium perhibent fuisse Neptuni ex matre 
Lybia, filia Epaphi » ( August. lib. ΧΥ de Civit. 
cap. 12). Vides sane plures Minucio de illa immani 
Busiridis feritate tulisse suffragium. 

Plurimi quoque nobis suppetunt haud incerti testes, 
quibus illud etiam confirmetur, quod ipse postea 
adjecít : « Mercurio Gallos humanas vel inhumanas 
victimas c:edere. » Tautze enim inhumanitatis sponsor 
testisque est Cornelius Tacitus, ubi de Gallorum 
moribus hxc przeter alia plura commemorat : « Deo- 
rum maxime Mercurium colunt, cui certis diebus , 
humanis quoque hostiis litare fas habent. Cwsar 
vero, cui potissimum notissima erat Gallorum na- 
tio, scribit illos gravioribus vexatos morbis , aut in 
przliis versantes, pro victimis immolasse homines, 
vel se immolaturos vovisse , atque ad ea sacrificia 
ministris usos esse Druidibus »(Tacit. de Morib. Ger- 
man. paulo post init.; Ces. lib. 1 de Dell. Gall. post 
init. ). Non ibi tamen explicat cui deo has prz- 
berent hostias : sed quia ille ibidem, quemadmodum 
Strabo, asserit. Gallos deum praecipue Mercurium 
coluisse, nonne cum Minucio nostro dici potest 
huic in primis deo, atque Heso ctiam, ut mox di- 
cetur, factum fuisse crudele illud sacrificium ( Strab., 
lib. vv, Geogr. pag. 198). Idem procul dubio judi- 
cium ferendum est de Diodoro Siculo, Mela, Stra- 
bone, Cicerone, et Solino, qui generatim. quoque 
3 Gallis homines diis immolatos fuisse testificantur » 


(Diod., I. v Biblioth., p. 314 ; Mela, l. vi, ubi de Gal- C 


lia ; Strabo, lib 1v Geogr., pag. 195; Cic. Orat. pro 
M. Fonte, p. 222 ; Solin. cap. 21, p. 41 ). Denique 
Jucanus de iis, et Diana Taurica , de qua nos paulo 
antea egimus, hire cecinit (Luc. l. 1 Phars. v. 444 $qq.): 


Et quibus immitis placatur sanguine diro 

Teutates, horreusque feris altaribus Hesus, 

Et Taranis Scythicze non mitior ara Diane. 
Lucano autem Lactantius adstipulatur. At testatum 
preterea. Suetonius facit impiam illam detestan- 
damque immolationem ab Augusto imperatore in- 
terdictam, a Claudio deinceps abrogatam fuisse : 
4 Druidarum, ait ille, religionem apud Gallos dirx 
immaniiatis, et tantum civibus sub Augusto inter- 
dictam, penitus abolevit » ( Lactant. lib. 1, Divin. 
Institut. cap. 21, pag. 112; Sueton. lib. v, S 25). 

Non ininus procul dubio crudele erat memoratum 

deimde ἃ Minucio nostro Romanorum sacrificium, 
quo Gr:ecum. et Grzcam, Gallam et Gal'um. vivos 
in foro Boario sub terra. defodiebant. A Livio au- 
tem hzc de illo inlimano prorsus | sacrificio litteris 
mandaia accepimus : « Ex. fatalibus libris saerilicia 
aliquot extraordinaria facta, inter qux Gallus ct 
Galla, Grzcus οἱ Grzca in foro Boario sub terra 
vivi demissi sunt, in locum saxo conseptum, ubi ante 
liostiis humanis maxime Romano sacro imbutum » 
( Livius Decad. wn, lib. i, pag. 165). Eadem narrat 
Plutarchus, hisque tamen addidit sacra illa facta 
mense novembri, Plinius vero aperte declarat ca ad 


in Vita Murcelli., pag. 999, et tom. u, Quaest. Bonm., 
p»g. 285; Plin., lib. xxvm WFHistor. Nat., cap. 1, pag. 
991 ). 

Quin enim Jupiter Latiaris, uti auctor noster pro- 
sequitur, ab iisdem Romanis /tomicidio celebratur ; 
vcl ut antea. scripsit : Jupiter, cum Latiaris, cruore 
perfunditur. » Et certe Tatianus asseverat se hujus 
horrendi, et alterius Dianx facti sacrificii testem 
fuisse oculatum : « Il:ec, inquit, cum viderem....... 
apud Romanos Latiarem Jovem humano cruore et 
Sanguine, per homicidia fuso, placari, Dianam vero 
non procul Megalopoli similibus gaudere » ( Tatian. 
Ürat. contr. Grec., pag. 165 ). Quapropter Thco- 
philus Antiochenus ethnicis jure prorsus merito ex- 


H probrabat lasciviam Matris. Deum, et. crudelitatem 


« Jovis Latiaris sitientis, διψῶντος, humanum. san- 
guinem » (Theoph., lib. n «ὦ Autolyc., pag. 122). 
Tertullianus vero non solum in suo Apologetico, si- 
cuti annotatum est, h:ec aperte confirmat, sed alio 
adhuc in libro his repetit verbis : « Scytharum Dia- 
nam , aut Gallorum Mercurium, aut Afrorum Satur- 
num hominum victima placari apud s:eculum licuit : 
et Latio ad hodiernum Jovi media in Urbe humanus 
sanguis ingustatur » (Tertull. Scorpiac., cap. 7, pag. 
624). Suo igitur tempore mos ille horribili; per- 
severabat, et adhuc postea duravit. Nam Lactantius 
similiter quoque scribit : « Nec Latini quidem hujus 
immanitalis expertes fuerunt. Siquidem Latiaris Ju- 
piter etiam nunc sanguine colitur humano » ( Lact., 
lib. 1, cap. 21. pag. 145). Tot. autein, tamque certis 
testibus tidem quis abrogare audebit? An autem diu 
postea tam iminane sacrificium factum fuerit, haud 
ità compertum. Certe quidem id Athanssius non crc- 
didit, quippe qui de illo huuc loquatur. in modum : 
Καὶ oi πάλαι δὲ Ῥωμαῖοι τὸν χαλούμεν.» Λατιάριον Δία 
ἀν)ρωποθυσίαις dÜpyaxsuvoy : € Prisci item Romani La- 
tiarem, ut vocant, Jovem humanis hostiis colebant » 
( Athanas. Orar. contr. Grec., $ 25, pag. 25). 

De hoc porro detestabili hominum diis mactan- 
dorum ritu et more alibi disputavimus. Prter 
scriptores autem ἃ nobis ibi citatos, legere adliuc 
poteris Philonem Judzxum, Cornelium Tacitum, Pli- 
nium, Suetonium, Porphlyrium, Eusebium, Cyrillum 
Alexandrinum, quibus addi possunt Tertullianus οἱ- 


D que Lactantius : sed de his nos suo loco (Tom. r 


Apparat., lib. 1m, disser. 1, cap. 9, art. 2, pag, 757; 
Philip., lib. de vict. Offer., pag. 855 ; Tacit., lib. xiv 
Annal, circ. med.; Plin., lib. xxx Natur. Hist., cap. 4, 
pag. 728 ; Sueton. Vita. Claud., $ 95; Porphyr., lib. 
xn de Abstinent. animaul., pag. 295; Euseb. Orat. de 
Laud. Constant., pag. 646 ; Cyril. Alex., lib. 1v 
contr. Julian., pag. 198 ; Dissert. in Lactaut., eap. 
91, art. 4, et in Tertull. cap. 20, art. 2 et seqq.). 


491 
ARTICULUS 1V. 


De aliis sceleribus ex. illo fero mactandorum hominum 
more profectis, nimirum Catiline humano sanguine 
conjuratione, sacris Bellona hominum cruore imbu- 
lis quasita illius haustu morbo comitiali medicina, 
ac belluis eo saginatis αὖ hominibus in arena de- 
voralis. 


Suspicatur Minucius ex hactenus explicato liomi- 
num fietitiis diis sacrilicandorum more, tamquam 
corruptis-inmio fonte, scaturivisse horrenda tria faci- 
nora : sceleratam videlicet Catilin:e foedere humani 
sanguinis conjuiationem ; sacra Bellon:e haustu hu- 
mani cruoris imbuta ; eodemque hominum sanguine 
quisitam comitiali morbo medicinam. Visue cum 


loquentem audire? « Ipsum, inquit, credo docuisse B 


sanguinis foedere conjurare Catilinam et Bellonam 
sacrum suum haustu humani erroris imbuere et Co- 
nitialem morbum homines sanguine, id est morbo 
graviore -anare.» Jam vero audisti citata a nobis Ter- 
tulliani verba, quibus e:dem antea scriptis tradiderat. 

Non eodem tamen omnes modo narrant factam ἃ 
Catilina. conjurationem. De illa enimvero Sallustius 
"νας posteris mandavit : « Fuere ea tempestate, qui 
dicerent Catilinam oratione habita, cum ad jusjuran- 
dum populares sceleris sui adigeret, humani cruoris 
Sanguinem vino permixtum in patera cireumtulisse. 
Inde cum post execrationem omnes degustassent, si- 
cut in : olemuibus sacris fleri consuevit, dicitur ape- 
ruisse consilium suum » ( Sallust. de Conjur. Catilin. 


DISSERTATIO. 
A 3utem de Commodo Imperatore : « Bellona, » inquit, 


498 


« servientes vere exsecare brachium pr:ecepit studio 
crudelitatis » ( Lamprid. in Commod., yag. 49). Qua- 
propter Lucanus canebat : 


. 5. . Quos sectis Bellona lacertis 
Sacra movet. 


(Lucan., l. 1 Pharsal., post med.) 
Rursum vero alio in libro : 
2... Quaecumque vagatur 


Sanguineum veluti quatiens Bellona flagellum. 
(Idem, 1. vn, post medi.) 


Videsis in h:ec Lucani carmina Montfortii, et in Lam- 
pridium Casauboni observationes, ac Cxcilii scholia, 
in illa Juvenalis carmina : 
. 5. . Ecce furentis 
Bellone, Matrisque deum chorus intrat. 
(Jurenal., Satyr. vi, circa med.) 


Animadvertlisti sane a quibusdam traditum in his mys 
teriis sectos humeros, ab aliis lacert;s, ab aliis bra- 
chium. Easautem omnes corporis partes Seneca semel 
simulque his memorat verbis : « Cumaliquis secandi 
lacertos suosartifex, brachia atque humeros suspensa 
manu crueutat » (Senec. lib. de Vita. beat., cap. 27). 
At eum ibi ad Bellon:ze sacra alludere quis non videat ἢ 

Cur ergo Tertullianus, inquiet aliquis, solius femo- 
ris proscissi mentionem fecit ? « [Iodie istic. » ait, 
« Bellonzx sacratos (mss. sacratus) sanguis de femore 
proscisso in palmulam exceptus, esui datus signal » 
(Tertull. Apolog., cap. 9, pag. 10 ). Quidni illi so- 


cap. 8). Narrat itaque hanc. noo omnium, sed. quo- (; lum femur, quemadmodum aliis solos humeros. vel 


rundam dumtaxat fuisse opinionem, de qua nihil 
ipse certo pronuntiat. Florus vero rem ita se ha- 
bui-se haud dubitanter affirmavit (Florus lib. 1v de 
Gestis Rom., cap. 1). 

At Dio Cassius illud aliter factum 6550 his testifi- 
calur vérbis : οἷς ἀθεμίτων ὀρχωμοσίων ἀνάγκην mporv «71, 
παιδα γάρ τινι χαταθύτας, καὶ (xi τῶν σπλάγχνων αὐτοῦ τὰ 
ὅραιο ποίγσας, ἔπειτα ἐσπλάγχνευσεν αὐτὰ μετὰ τῶν ἄλλων. 
« Illos ut se nefando jurejurando. adstringerent, δ)ά6- 
git. Puerum. enim quemdam mactavit, jurameutoque 
inito super ejus visceribus, ea deinde ipse cum aliis 
comedit » (Dio Cass., lib. xxxvi Hist. tom., pag. 48 
οἱ seqq.). Plutarchus autem tradidit eos mactati ho- 
minis gu-tasse carnes (Plutarch. in Vit. Cic., pag. 


lacertos meinorare fas. fuit? Non. euim ille, neque 
alii membra omnia, qu:e in Bellonz? sacris secaban- 
tur, dinumeranda esse arbitrati sunt. Sed de his 
mysteriis et illo Tertulliani loco infra adhuc aliquid 
dicendum (lufr., cap. 20, art. 5). 

At observes velim Minucium nostrum non dixisse 
quidem in his sacris elicitum ex mystarum membris 
sanguinem, sed hzc sacra haustu humani cruoris 
imbuta. At sane hoc secundum ab illo dumtaxat de- 
notatur, quia gravius erat, nec mysta:: sauguineni lu- 
manum hibebant, nisi prius ex eorum membris educ- 
tus fuisset. Tertullianum vero mox audisti, qui san- 
guinis tunc eteliciti eLepoti mentionem fecisse videtur. 
Sed de illo postea agemus (Dissert. in Tertullian., 


866). At minoris forsitan ponderis quibusdam haud D C?P* 30, art. 4). 


dubie videLitur horum | posteriorum, utpote Gr:eco- 
rum, quàm priorum auctoritas. Non immerito. igitur 
jure his latinis scriptoribus auctor noster Tertul- 
lasusque suffragantur. (Tertull., Apolog., cap. 9, 
pag. 10). 

De Bellon: autem sacris, ac festis, in illius hono- 
rem celebrari sclitis, hc sunt Lactantii verba, qui. 
bus sanguinolentum homiuum «acrilicium describit : 
« Sacra alia virtutis, quam eamdem Be'lonam vocant, 
in quibus ἐμ} sacerdotes non alieno, sed suo cruore 
sacrilicant.. Sectis namque humeris, et utraque manu 
gladios ex-erentes, currunt, efferuntur, insaniunt » 
( Lactant, lib. 1, cap. 21, pag. 110. Lampridius 


Demum auctor noster cos jure corripit, qui comi- 
tiali morbo laborantes, gladiatorum, iu arena vulne- 
ratorum, sanguinem, «quo sanari posse opinabantur, 
avide bibebant. Nam Plinius ipse, tametsi etlinieus, 
in illos uon minus acriter. invehitur : « Sanguinem 
gladiatorum,» iuquit, « bibunt, ut. viventibus poculis 
comitiales morbi, quod speclarc facientes in. eadem 
arena feras quoque horror est. At Hercule. illi ex 
homine ipso sorbere cfficacissimum putant calidum 
spirantemque, et una ipsam animam ex osculo vul. 
nerum, cum plagis ne ferarum quidem dmoveri ora 
fas sit. humana... Quasi vero sauitas videri possit, 
feram ex homine fieri, morboque dignum in ipsa mee 


100 


DE ΜΙΝΌ(Ι OCTAVIO 500 


diciua, egregia leieule. frustratiune, δἱ non prosit. A Quis autein. inconsulto altero. emendatiori. codice, 


Adspici humana exta nefas babetur, quid mandi? 
Quis ista invenit ostenta? Tecum enim res erit, ever- 
sor juris humani monstrorumque artifex, qui primus 
ea condidisti, credo, ne vita tui obliviscerelur. Quis 
invenit singula membra humana. maudere? Qua con- 
jectura inductus ? Quam potest. inediciua ista. origt- 
nem habuisse? Quis veneficia inuoceuLtora elflfecit, 
quam remedia ? Esto barbari externique ritus inve- 
nerint, etiamue Gr:eci suas fecere has artes?» (lliu., 
lib. xxvin Hist. Natur., cap. 1, pag. 55. ) Celsum 
praterea adire poteris, ac jam citatum. a nobis Ter- 
tullianum, et alios (Cels. lib. i1, eap. 25, de. cont. 
Morb.; Tertullian. Apologet., cap. 9. pag. 10). 

Denique feras crucre, viscer.bus, imembrisque 
saginatas hominum, ab liominibus alis, in circo cum 
eis dimiecantibus, fuisse devoratas discere. quivis 
facile poterit ex Apuleio, jamque citato. Tertulliano, 
quemadmodum in sequenti de ejus libris disserta- 
tione ostendemus (Apulei. lib. iv Metamorph. ante 
med., pag. 58, et seqq.; Dissertat. iu. Tertullian., 
cap. 20, art. 4 et 5). 


CAPUT X. 


DE TERTIO CRIMINE, SCILICET INFAMI POST EPULAS STU- 
PRO, ADULTERIO, ET INCESTU, CUJUS CHRISTIANI REI 
DICEBANTUR. 


AWTICULUS PRIMUS. 


Quantum Christiani ab hoc scelere abhorrercnt, quam 
castum fuerit eorum conjugium, quamque multi per- 
pelua in virginitate perseverarint. 


Ethnici per alteram calumniam, priore non. minus 
impudentem, Christianos petebant, illos infamis post 
epulas et. convivium stupri, adulterii. et. incestus 
aecusautes. C:rcilius vero. illam animo. nec. masis 
aequo, nee imninus acri, qaam superiorem adhibuit. 
Quamquam coii fictum. plane ae cominentitium fue- 
rit hoc crimen, duplici tamen. argumento illud pro- 
bare nititur. Et primum. quidem duxit. ex Frontonis 
testinonio cet auetoritate ; aiterum ex ec, quod « hio- 
nesta, » sicut ille aiebat, « seinper publico gaudeant :» 
contra autem Christiani magno semper studio invs- 
teria sua occultarent. 

At Octavius totam hauc et. calumniam, et argu. 
mentationem duplici etiam responsione obterit. οἱ 
conuindit. Audacter enim palamque. contestatur soli- 
tis d:emonum mendaciis confietuin fuisse hoc. Chris- 
tianorum scelus, et à. nemine umquam. probatum. 
Secundo ipsesmet Gentiles hujus ipsius deltestandi 
flagitii, Christianis perperam objecti, reapse con- 
vincit. 

Asseveranter itaque pronuntiat : « Grandem esse 
fabulam quum adversum nos daimnonum coitio dupli- 
picem. ob rationem mentita est : primo ut. gloriam 
pudiciti:: deformis infamiie aversione macularet. » 
Sed plures corruptum. nomen  aversione, atque. alii 
legendum suspicantur aspersione, olii accessione. 


certi aliquid statuere audeat ? Quid enim si. Minucius 
nomen illud aversione , Seu. adversione acceperit eo 
scusu quo a solis Jurisconsultis usurpatur pro 1e- 
pulsioue in alterum, aut. re non bene. perspecta nec 
explorata ? Causidici autem Minucii. στ} hic sensus 
eril: Daemones lane. excogitavere. fabulam, ut, de- 
loni infini in. Christianos rejecta, aut, ab etlinicis 
nec perspecta nec examinata, gloriam. chiistian:e 
pudieitiie macularent, Utrum vero scopum attigeri - 
mus, aliorum esto judicium. Po-terior porro aucto- 
ris nostri. ratio, qua. prior cosfiriari videtur , hiec 
esL : Ut ante explorazam veritatem homines a nobis 
atque ἃ suspieienda. religione. clicistiana. terrore. in- 
faud:e opinionis damones averterent. » 

literpositani deinde. Fr:ntonis auctoritatem. 2- 
tavius facillime infirmat : « Tuus, » siquidem, que- 
madinedum ille prosequitur, « Fronto, non ut af- 
firmator, testimonium fecit, sed convic.um, ut orator 
aspeisil, ». Quis autem nou. videt. hoc. nomine, 
tuus, perspicue declarari Frontonem de quo supra 
diximus, oratorem fuisse ethnicum, cujus proiude 
testimonium contra Christianos nullius momenti 
esse poterat? 

Verum, ut id clarius pateat, Octavius impudentem 
illam Gentilium calumniam, siugularemque innocen- 
tiam Christianorum patefacit. ex sobrits iorum con- 
viviis, summaque potissiuuu castiiate, quam ille tam 
vere quam simpliciter hune exponit. in modum : 
« Nos pudorem, non facie, sed mente. priestamus. 
Unius matrimonii vinculo libenter inliieremus ; cupi- 
dita'em. procreaudi aut. unaut seins, aut nullam. » 
Minucii itaque teaipore ea erat, semperque, ex Christi 
priccepto, esse debuit conjeguam christiaro: um casti- 
menia. At, majoris perlectionis s utin, plures nullo 
umquam matrimonii: vinculo colligati, in. perpetua 
virginitaie permanebant, Verum prestat rursus auc- 
torem nostrum de illa loquentem audire : « Pierique 
inviolati, » ait, « eorporis virgiuitate perpetua fruumtur, 
potius quam gloriantur. Tantum itaque abest. incesti 
cupido, ut nonnullis rubori sit. etiam pudica. con- 
junctio. ». Ibi vero his verbis, « Fruuntur potius, 
quam gloriantur, » ethnicos obiter perstringit, apud 
quos Vestales, et Matris deum sacerdotes de virgini- 
fate sua magis gloriabantur, quam revera fruerentur. 


D Sed de his infra. 


Tertullianus etiam ad. eamdem fal: 5imam etlini- 
corum crimiuationem similiter respondet : « Nos ab 
isto eventu diligentissima et fidelissima castitas sep- 
sit; quantumque ab. stupris et 40) omni. post. matri- 
monium excessu, tantum et ab incesti casu tuti su- 
mus. Quidam multo seciriores totam vim hujus erre- 
ris virgine continentia depellunt, senes pueri (Tert. 
Apologet., cap. 9, pag. 10). » Senes pueros ibi vocat 
qui ad senectutis usque. tempus, puerilem virginita- 
tem servaverunt, Antea. vero. Justinus martyr. illud 
his verhis declaraverat : Kaí τολ)οΐύ cive χαὶ πολλαὶ 
ἑξηχοντοῦται, και ἐδδιν zxtvzoUTa21, οἵ dx παιδίον» ἐ""77η - 


τεύθησαν τῷ Χριστόν, üp?:p.c ζιαμίνινσ'" xai εὔχνμσι χυτὰ 


5n 


sexus utriusque et sex»ginta et septuaginta annos 
nati, qui a pueris disciplinam Christi sunt assectati, 
incorrupti et c:libes perseverant. Et. glorior me per 
omne genus hominum tales commonstrare. posse » 
( Justin. martyr. Apolog. 1, pag. 62 ). De his porro 
non *olum virginibus, sed conjugibus etiam christia- 
nis eadem ille postea, atque Tertullianus. nosterque 
Minucius, tradidit. Christianos vel liberorum duni 
(axat. creandorum atque. educanderum . eratia. con- 
juuctes. connubio, ve!, eo recusato, in continente 
perp: tu.e. mansisse statu. Pari quaque modo eadem- 
que publica testificotione Athenagoras iniquam genti- 
linm. accusationem. propulsat. : 


- - . ΄ 4 . » - 
ἡμῶν, ἦν ἠγάγιτο χατὰ τοὺς Up ἡμὼν ve^ εἰμένους νόμους, 


Γυναῖχα μὲν ἔχαστος 


DISSERTA TIO. 
πᾶν γένος; ἀνθρώπων τοιούτους δεῖξαι. « Permulii profecto A Θευῦ ἐν δοχίμῳ νᾶ, xai 


509 
τῷ ποιεῖν τὰ γαθγχιντα, π)Ῥηροῦμ:- 
νοι πάσυς διχατυσύντςγ χαὶ ἀγαθότητος : € Cmlterum, ho- 
mines idiot:s, ab eis pro. nihilo habiti, ae stulti et 
liberales, «i modo committant se in. fidem Dei ct 
doctrinam Jesu recipiant, tantum absunt ab omni las- 
civia. spurcitia, turpitudine libidinum, ut in morem 
perfectorum: sacerdotum, ab. omni coitu abhorren- 
tium, multi eorum ju totum ciste. pureque vivant, 
alieni a congressu inulierum ctiam legitimo.... Apud 
Cliistianos , ron propter humanos honores, non 
propter merecde-. pecuniarias, non propter gloriolas 
viget virginiLiis studium; et quamprimum approba- 
verunt Deum liabere. in. notitia, conservantur a Deo 
in hac mente laudabili et. pietatis officiis, pleni omni 
bonitate ac justitia » (Idem, lib. vu, p. 564, et seqq.). 


νομίξων, xxi ταύτην μέχρι τοῦ περιδοποιήσασ'αι. ὡς γὰρ B Ihi Christianos in. castitate. aut. peryetua. virgunitato 


é γεουργὸς χ“ταθάλλων εἰς yiv τὰ σπέρματα, duxro) πε’ 


ριμένει οὐκ ἐπισπείρων᾽ ταὶ ἡμῖν μέτρον ἐτιθυμίοις ἡ mac 
διποιία. εὕροις δὲ ἄν πιλλοὺς τῶν παρ᾽ ἧμιν καὶ ἄνῆρας, 
xai γυναῖχας, κατα ηράσχινταος ἀγάμους, ἔγαιξι τοῦ μᾶλλον 
συνίσεσύαι τῷ Θεῷ : « llaque uxorem, quani secundum 
approbatas nobis leges sibi quisque duxerit, reputat 
non in alium quam in proereand:e sobolis finem. 
Quemadmodum enim agri«ola, postquam semina terrae 
mandavit, messis tempus exspectat nec alia superin- 
Jicit, sic nobis etiam concupiscentiae modus liberorum 
proereatione. definitur. Invenias autem. multos. ex 
nostris in utroque sexu qu. in eelibatu consenescant, 
quod in oc statu Deo conjunctiores se futuros cog- 
noscant » (Athenag. Legat. pro Christian., pag. 56. et 
seq). 

Denique, ut alios omittamus, Origenes certe, fri- 
volas Celsi cavillationes confutando, palam utique 
facit virosac mulieres, post datum christian: regioni 
nomen, tanto fuisse castiores, quanto antea impuri 
impudicique fuerant: ἐξ οὗ 72 ap: Osoust τὺν λόγον, τινὰ 
τρόπον γτγόνασιν ἐπιειαίστιρνι, voi ac pyórtpot, vai εὗστα- 
θέστερθι, ὡς τινας αὐτῶν διὰ τὸν ἔρωτν ὑπερθα)λυύσης x&- 
θαρότητος, καὶ διὰ τὸ καθαρώτερον ὑρητχεῦτειν τὸ θεῖον, 
μηδὲ τῶν συγκεχωρημένων ὑπὸ τοῦ νόμου ἄπτεσαι Aofo- 
δισίων : « Ex quo autem tempore verbum receperunt, 
lanto :equiores sunt dedditi, graviores, constan- 
tiores ; adeo ut quidam ex ipsis, amore esimie puri- 
latis et quo castiores ad Dei cultum accederent, ne 
concessa quidem et legitima utantur Venere » (Orig., 
lib. 1, cont. Cels., pag. 21 ). Alio autem in lihro, 
p^stquam ostendit gentiles — philosophes sese in 
quoli^et. impuritatis , lasciviie. οὐ turpitudinis luto 
volutasse , hzc de Christianis subiungit : Oti ci 


P 4 4 - -ὦ , n 
ὑπ αὐτῶν ἐτὶ ιδιωτίχ ἐξυυθενεύμενοι, x74 pir, χαὶ 


ἀνύράποϑα εἶναι )τηόμεντι, χὴν μόνον πιστεύωτιυ ἑαυτοὺς τῷ 
Θεῷ, ταρανεξάμεν»ν, τὴν τοῦ ἰχσοῦ δι᾿ασιχ)ίαν, τοσοῦτον 
ἀπιδξυυτιν ἀπε)γείας, xai ἀκαθαρσίας, χυνὶ πάτης ci e ἐν συν» 
0)3'a1c ἀσχημοτύνης, ὡς x7) τρόπον τελείων ἱερέων πτᾶσον 
συνουσίαν χποττραοίΐντων, πολλοὺς αὐτῶν παντενῶς χοῦς 


* μ 


prote. οὐ μόν.» ἀπὸ πασγῆς μίξεως .... ὁ) 0 ΧἈι ριστισνοὶς, οὖ 


διὰ τὰς παρὰ Lv puoi τινὰς, εὖ Γιὰ μισθυὺς χαὶ ἀρηύρ.α, 
“εωςε ^ LJ ^ ᾿ 2. - [E * * L4 
ονὐὲ οιἱὰ οὐξάτιιν, 22» Ust τὴν παντε)ῇ tup τνίαν, ἐπὶ ὡς 


^ 


ἊΝ , . 4 - * * . [d ᾿ : 
δ: Α41:») τὸν Oz?» "yt. ἐγ) ἐπι ν»7:1) τιηρουνται πὴ του 


C 


D 


viventes, opponit Atlieniensium pontifici, qui ad so- 
lemues c:erimonias caste obeundas cicuta utebatur, ac 
quibusdam etlinicis, sed paucissimis, virginibus, qua, 
religionis atque honoris aut mercedis gr.tia, sieut ille 
pontifex, in virginitate. videbantur permauere. Nos 
autem in aliis dissertationibus disputavimus (Tom. 1 
Apparat. lib. 1:1, Dissert. 1, cap. 5, art. 5, pag. 708; 
Ibid., Dissert, n, cap. 10, art. 4, pag. 1021) de ser- 
vata ἃ plurimis Christianis per totum vitze. Su: curri- 
culum continentia ae virginitate, et apud c:eteros om- 
nes castissimo matrimonii usu. At de utraque illa 
Cliristianurum virtute. infra adliuc aliquid dicendum 
erit (Dissert. in Lactant., cap. 97, art. 5 et 6). 

Porro autein, cum dixit auctor nosler, « unius ma- 
wrimonii vinculo libenter inbzremus, » ne iu. tuum, 
qu:eso, animum inducas, secundum matrimonium ab 
60 improbari : nam ideo addidit libenter, ut. eo signi- 
ficaret posse quidem cliristianum bominem secundam 
ducere uxorem , sed id ex. indulgentia illi ab. Apa- 
stolo conceii. Vide, si lubeat, qux? eom in. rem alibi 
animadvertimus (Tom. 1. Apparat. loc. cit., p. 2015 
οἱ seqq. ). 


ARTICULUS 1l. 


Quomodo Minucius Cecilii argumentum contra ethnicos 
retorqueat, ac eos cum matribus et sororibus connu- 
bium inire, atque illorum deos stupro, adulterio et 
incesiu coinquinatos ex ipsorum memoriis demonstret. 


Satis Minucio nostro non fuit calumniam repulisse 
ethuicerum ac Christianorum | patefevis-e innocen- 
liam : perzit enim ac validissimis ratiouum momentis 
demon-trat. ipso«met Gentiles stupri, adulterii et in- 
cestus, de quo Christianos invidiose criniinabantur, 
vere esse conscios, Jus siquidem « est apud Persas, » 
quemadmodum ille ait, « iisceri cum matribus; 
JEzyptis et Atheniensibus cum sororibus legitima 
connübia. » De Persi- autem, prater. Tertullianum 
(Apologel., cap. 9. pag. 11), Tatianus scribit Grzecis 
abominandum videri filios cum matribus suis coa- 
jungi, sed illud apud magos Persarum es-e in primis 
Jan labile (Tatian. Orat. contr. Gra'c., pag. 164). Ori- 
gezes vero asseverat multas esse leges quibus Perso 


505 


DE MINUCII OCTA VIO »04 


non arcentur, « nec matres a filiorum, nec patres a A :equalesve, ne gemellis quidem exceptis, quas natura 


filiarum connubio : 
παισὶ μητέρος, μηϑὲ ὑπὸ τῶν πατέρων τὰς ἑκυτῶν Puja Epsg 
(Orig. lib. v, contr. Cels., pag. 248). Quantum porro 
id quod aliis hominibus plane exsecrandum vidctur, 
Jaudabile probatumque Persis fuerit, disces ex lis 
Philonis Jud:wi verbis 


» ΜῈ χωλύοντες jaMriz)a: τοῖς 


: Μητέρας οἱ ἐν τέλει Ἱἱερσὼν τὰς 
αὐτῶν ἄγονται, χαὶ τοὺς ρύντας (x τούτων εὐγενεστάτους 
νομίξουτιν, καὶ βασιλείας vic μτηστης, ὡς λόγυς, ἀξίους : 
« Hono:atiores Persie cum matribus contraliunt ma- 
trimonia, et natos inde arbitrantur nobilissimos, re- 
gioque, ut. ferunt, dignantur. solio » (Philo. lib. de 
special. Leg., pag. 718). 

Ad hiec vero nobis post Eusebium (Euseb. lib. i 
Prepar. Evaug., cap. 4, pag. 11) testis est Theodure- 
tus, hanc. impiis-imam legem ἃ Zarada latam esse, 
qui, post receptam ab iisdem Persis christianam 
fidem, protinus abrogata est: Κατὰ τοὺς Ζαράδου πά- 
λαι Πέρσαι πολιτευόμενοι νόμους, καὶ μητρᾶσι, x&i ἀδελ- 
φαῖς, »xi θυγαθράσι μιηνύμενοι, καὶ γόμον ἔννομον τὸν 
παρανομίαν νομίζοντες, ἐπειδὴ τῆς τῶν Gio νομοθεσίας 
ὑπίκουσαν, τοὺ; μὲ) δαράδου γόμους ὡς ἐπάτηταν πυρχϑο- 
μίαν, τὴν δὲ εὐκηγγελιχὴν σωφροσύνην ἠημάπχσαν τε Persa,» 
inquit ille, « qui ex Zarad:e olim legibus viventes, et 
matribus et sororibus et filiabus quoque suis mis- 
cebaotur, et rem injustissimam juste legis loco la- 
bebant, postquam piscatorum leges audierunt, Za- 
radx leges ut nefarias proculcarun!, et evangelicam 
continentiam amplexi sunt » (T/teodoret., tom. 10, 
serm. ix de Legib., pog. 614). Jam vero de hac ne- 


ipso natali seiunctis; intemperantia vero societate 
copulavit insociabili, et male comparata junciura » 
(Philo, loc. cit. p. 119 et seqq.). 

Diodorus vero Siculus prius dixerat ZEgyptiis per- 
missum legibus sororum cum fratribus conjugium, 
quandoquidem lioc [5141 feliciter cesserat : γαμεῖν κδελ- 
φὰς 61x T2" γεγυνὸς ἐν τούτοις τ τῇ ϑ ἵσιδος ἐτίτεημα ( Diodor. 
Sicul., lib. 1 Biblioth., pag. 16). 

Ejusdem iniquissinie legis meminit Pausanias, ubi 
de Ptolem:wo sermonem sic. habet : Πτολε- 
μαῖυς Αρτινόης ἀδελρῇς ἀμγροτέρωην ἐρασθεὶς, ἔγημε 


Οὗτος 2 


αὐτὴν, Μωχίέδοσιν οὐδαμῶς ποίων νομιζόμενα, Àigut- 
τίοις μῆντοι, ὧν ἦρχε : « Plolemaus ÁArsinees, ger- 
maàn;e sororis amore ductus, cam sibi matrimonio ad- 


B junsit, atque id sane, non ex M:cedonum. sed Agyp- 


tiorum, quibus imperabat, lege fecit » ( Pausan., lib. 
1, pag. 6). ZEnilius quoque Probus, sive auctor li- 
belli de Viris illustribus, ad Atticum, eadem de Ci- 
monis apud Althenien:es cum Elpenia sorore sua 
conjugio narrasse legitur. Plutarchus tameu cam ab 
illo ductam fuisse dicit quia parem generis sui digui- 
tate sponsum non. invenerat ( Plutarch., tom. 1, in 
Vit. Cimon., pag. 481). Athenus vero id contra le- 
ges factum esse asserit. (Atheu:e., lib. xit, Deipnos. 
p»g. $89). At satis hactenus a nobis probatum puta- 
mus, quod auctor noster de liis cum Atheniensium tum 
ZEgyptiorum scelestis. nefariisque conjugiis tradidit. 

Insiat tamen ille acrius, et sic adversus Ciecilium 
ethnicosque disputat : « Memorie et trageedi:e. ves- 


fanda Persarum lege et consuetudine: disseruimus C trz« incestis gloriantur, quas vos libenter et legitis 


(Tom. 1 Apparat. lib. ut, dissert. n, cap. 94. art. 1, 
pag. 1259 et seqq). 

Ad /£gyptios Atheniensesque si veniamus, Philo 
Jud:us utrorumque conjugium pessimum esse pro- 
nuntiat : « Preeipitur ne sororem quidem esse du- 
cendam ; honestum sane praeceptum et aptum conti- 
nentie, quamvis Atheniensibus ὁ μὲν Σόγων ὁμοπα- 
τρίους ἐριεὶς ἄγεσθαι, τὰς ὁμομητρίους ἐκώλυσεν" ὁ δὲ Λα- 
κεδαιμονίων νομοθίτης ἔμπαλιν, τὸν ἐπὶ ταῖς ὀμογαστρίοις 
ἡάμυν ἐτιτρίψα:ς, τὸν πρὸς τὰς ἐμοπατρίους ἀπεῖστεν" ὁ ok 
τῶν Αἰγυπτίων χ)ευάξων τὸν ἐκστίρων εὐλάθειαν, ὡς ἡμ ἐεργχ 
διαταττομένων, εὐτόρησιν εἰς ἀσξλγειαν ἐπιδαψιλευόμ'νος 
ὄνσθερά τευτο» κακὸν σώμασι γαὶ ψυχαῖς, ἀκρασίαν, χαὶ πα- 


ρασχῶ» ὕδειαν ἀπάτας ἀδε)ρὰς ἄγεσθαι, τάς τε ἰδίας τοῦ 


et auditis. Sic et deos colitis incestos. » Meinoria- 
rum autem nomine supra usus fuerat : « Specta de 
libris memorias. » Et hoc quidem verbum ab A. Gel- 
lio szepius usurpatum est, Alicubi enim : «In libris,» 
inquit, « memoriarum scriptum est » (A. Gell. lib. v 
Noc. Attic., cap. 5). Alibi vero simplicius : «In ve- 
teribus memoriis scriptum legimus » ( Lib. 1v , cap. 
6). Memori:e itaque. idem sonant ac scripta, com- 
mentaria et ea. qua litteris ad rerum memoriam 
mand:ta fuerant. Quo etiam sensu Tertullianus di- 
xit : « Inter cetera memoriarum » (Tertill. Apolog., 
cap. 18) ; οἱ paulo post, « canas memoriarutm » (cap. 
19, pag. 19). Alibi vero : «Secundum me:norjas po- 
pulus Jud:eorum, id est antiquior, derelicto Deo, 


ἑτέρου τῶν γονίων τοῦδε ἢ τοῦδε, x2i τὰς ἐξ ἀμροῖυ, x«i τὰς D idolis servivit » (Lib. advers. Jud«os, cap. 1, pag. 


οὐ νεωτέρας μόνον, ἀλλὰ x21 πρεσθυτέρας, xai ἰσηλίκας, καὶ 
δίδυμοι γὰρ πολλάκις ἐγενυνθησαιν, coc ἡ μὲν φύτις ἄνα τῇ 
qivÍatt διήρτησε, καὶ διέφευξεν. ἡ ὃΣ ἀκολ’σία καὶ φιληδονία 
εἰς κοινωνίαν ἐκάλεσεν ἀκοινώνητον, καὶ ἁρμονίαν ἀνάρνοστον. 
« Solon hoc observat in uterinis tantum germanis, 
eodem patre prognatis relinquit liberum. Contra La- 
ced:emoniorum legislator uterinis non interdicit con- 
nubio, sed solis codem patre genitis. At ZEgyptius, 
ridens utriusue simplicitatem et semiperfecta placita, 
laxavit libidinem, et auxit in corporibus animisque 
insanabile malum intemperantiz,, permissa licentia 
ducendi sorores, sive per alterutrum. parentem sive 
per utrumque cognatas, majores pariter et minores, 


205). C:ecilio igitur recie Octavius. exprobrat lec- 
tas auditasque lubenti animo a gentilibus Memorias, 
hoc est scripla et libros seu historiarum seu poeta- ^ 
rum quibus scripto, ac trageedias queis voce οἱ gestu, 
incestus deorum suorum reprasentabantur. Nemo 
enim est qui nesciat in comoediis tragoediisque 
poetarum tam Gr.ecorum quam Latinorum, et alio- 
rum eihpicorum historiis, stupra, adulteria atque in- 
cestus deorum non minus frequenter quam. i'ipu- 
denter decantari. Vide autem, si vacat et lubet, quid 
de hisce comoediis ac tragodiis dixerint Lactantius 
(Lactant. lib. vi, Institut., cap. 20, pag. : 19; οἱ in 
Epitom. c. 65), Cyprianus (Cyprian. Epist. ad Do- 


505 


DISSERTATIO. 


506 


nal., pag. 5), Augustinus (Augustin. lib. u de Civit. A milis bestiz superficiem consecrasse. Atque ita inde 


cap. 8 et seqq.) et alii. Sed, nos plura de illis in 
lac et sequentibus. dissertationibus nostris. 

Alio tandem niodo Octavius. eiinicos incesti. id- 
circo arguit quod liberi recens nati, uti jam dixerat 
et à nobis prius observatum cst. (Cap. supr. ari. 35), 
Spe Sspiusa parentibus suis exponerentur. Haud 
raro enim accidebat ul nequissimi libidinosi-simique 
illi parentes, cum filiis natu grandioribus aut filia- 
bus ad servitutem redactis vel meretriciam. vitam 
agentibus, nefario incest, aut nescientes aut se ne- 
scire dissimulantes, polluerentur. Quapropter. Cle- 
mens Alexandrinus : Παιδὶ πορνεύταντι, χαὶ μαχλώσαις 
θυγαπράσιν ἀγνοτσαντες πο)λάχις μίγνυνται πατέρες, οὐ 


μεμνημξνοι τῶν ἐκτιθέντων παιδίω", καὶ ἄνδρας δείχννσι τοὺς 


pr:sumptum opinor nos quoque, ut Judaic:v religio- 
nis propinquos, eidem simulacro initiari » (Tertul. 
Apologet. cap. 16, pag. 17). Et hoc quidem ille 
alio in libro repetit (Idem, lib. v ad Nation., cap. 11, 
pag. 57 et seqq.). Quam  terito autcm Tertulliauus 
ab-urdaimn hancce. calnniam in Cornelium Tacitum 
refundendam esse dixerit, ex his ejusdem Taciti in 
citato quinto Historiarum libro verbis conjice : « Sed 
nihil :eque  Jud.vos, quam inopia aqui. fatigabant, 
Jamqué, haud procul exitio, totis campis procubue- 
rant, cum grex asinorum agrestium e pastu. in ru- 
pem nemore opacam concessit. Secutus Moyses, con- 
jctura herbidi soli, largas aquarum venas aperit..3 
Effiziem animalis, quo monstrante. errorem  sitim- 


γεμνηκότας ἀχρασίας disur/n * ταῦτα οἱ σοφοὶ τῶν νόμων B Que depulerant, penetrali sacravere, cwso ariete, 


ἐπιτρέπουσι : « Cum  meritorio, inquit, filio ct mere- 
tricibus filiabus s:epe patres. coeunt. Expo-sitorum fi 
liorum immemores, οἱ viros lieri eos. qui genuerunt 
efficit nimia libidinis licentia. llec sapientes leges 
permittunt » (Clem. Alex. lib. 1 Pedag., cap. 5, pag. 
236 ). lia ille Gentiles et immauem illorum in ex- 
ponendis filii« feritatem ac crudelitatem acri irrisione 
insectatur. Nec immerito quidem incestus inde fre- 
quenter fieri conqueritur. Verumtamen Minucii nos- 
tri contra illos. argumentum expressius. fusiusque 
Tertullianus (Tertullian. Apologet. cap. 9). Lacian- 
tiusque (Lactant. lib. vi, cap. 20, pag, 618 et seqq.) 
prosequuntur; ad quos te, ne longiores simus, mit- 
tendum duximus, doiec novam de illorum libris in- 
Stituamus. disputationem. 


CAPUT ΣΙ. 


DE ABSURDO CULTU QUEM ASININ9 CAPIT] ET SACERDOTIS 
VIRILIBUS CHRISTIANOS EMIBUISSE  C.ECILIUS FALSIS- 
SISSIME OBIICIT. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Quam falsa sit avc accusatio, et utrum Judwi vel Gnos- 
lici occasionem illi dederint, ac primi omnium caput 
asini revera adoraverint. 


Aliud ethnici tàin. absurde confictum. quam. im- 
pium crimen Cliristianis inferebant, quod C:ecilius 
his verhis. Octavio objeciat : « Audio eos;turpissim:e 
pecudis caput asini. consecratum nescio qua persua- 
Sione veuerari. » Tertullianus vero hane ridiculam 
accusationem clarius explicat, illiusque occasionem 
et causum lis patefecit. verbis : « Somniastis, » ita 
ille Geutiles alloquitur, « caput asininum esse deum 
nostrum. [Ianc Cornelius Tacitus suspicionem hujus- 
modi inseruit. Is enim in quinta Histeriarum suarum, 
bellum Judaicem excrsus ab origine gentis, etiain de 
ipsa tam origine quam de nomine et religione gentis, 
απ voluit argumentatus, Judicos refert Zzvp!o ex- 
peditos sive, ut putavit, extorres, vas is Arabie in 
locis, aquarum egentissimis, cum siti macerareutur, 
onagris, qui forte de pastu. | otum petituri astima- 
bantur, indicibus fontis usos, ob eam gratiam consi- 


velut iu. contumeliam Ilaummonis » (Corn. Tac. lib. 
v llist. init. ). Quamvis autem Tertullianus Tacitum 
c meudaciorum loquacissimum » hac saltem in re lend 
inmerito appellet, false tamen illus opinioni sub- 
scripsit Plutarchus, ubi de iisdem Judieis sic loqui- 
tur . «e Nunc tam interlicere quam edere suem eis est 
religio. Et fortassis hoc rationi. consentit , f τὸν 
ὄνον ὃΣ ἀνα ήναντα πηγὴν αὐτοῖς ὑδστος τιμῶσι. Sicul asi- 
no suus apud eos est lonor, qui fontem aquae eis mons- 
travit, iia suem eos revereri, ut sationis el arationis 
magistrum » (Plutarch. tom. 1, lib. 1v, Sympos., 
pag. 670 ). 

Quid vero qued et Democritus historicus, narrante 
Suida, ας de Judivis memoriz prodidit : Xpusi,» óv.v 
χεραλὴν πρυσεκύνουν χατὰ τριετίαν ξίνον ἀγρτύοντες πρυσίφε- 
p^», xal κατὰ λεπτὸν τὰς σάρκας ὕίεξκινον, xoi οὕτως ἀνή- 
pov» : € Asini capul adorabant, el tertio quoque anuo 
hospitem. capiebant et offerebant, et minutatim car- 
nes dissecabant, el sic interficiebant » (Suidas ad v. 
ἰούξως ). Inde fortasse factum est ut in hujus ab- 
surdi culius, tametsi plane fictitii, irrisionem, Zeno 
quidem Xlesandrinus, primum Jud:eus, ut idem Sui- 
das iefert (Idem, v. Z«»o»), misso religionis sue nun- 
tio, asinum album per eorum synagogam die sabbati 
traduxerit. 

Yerum Josephus, Appioni eamdem calumuiam ob- 
jicienti. ubi respondet, illius falsitatem. variis ratio 
nibus demonstrat. Proferenda autem sunt cjus verba, 
qu: etiamsi in. gr:eco exemplari desint, in editis ni- 


D hilominus sic latiue habentur : «In sacrario Appion 


priesumpsit edicere asini caput collocasse Jud:vos, 
et id colere ac dignum facere tanta religione. Et hoc 
affirmat fuisse depalatum dum Antiochus Epiphanes 
et exspoliassct templum et. illud caput invenisset ex 
auro compositum, multis pecuniis dignum. Ad hoc 
igitur primum quidem re-poudeo quoniam /Egyptius, 
vel si aliquid tale apud nos fuis et, nequaquam de- 
buerat increpare eum non sit deterior asinus furoni- 
bus et hireis et aliis qui sunt apud eos dii. Deinde, 
quomodo non intellexit, operibus inerepatus, de in- 
credibili suo mendacio? Legibus namque semper uti 
mur iisdem, in quibus siue fine constitimus. Et cur 
varii casus nostram civitatem, sicut etiam aliorum, 


507 


DE MINUCII OCTA VIO 


508 


&exaverint et Theos ac Pompeius magnus ac Licinius A Is enim, post ejuratam Judaicam religionem « pietu- 


Crassus, et ad novissimum Titus Cxsar, bello vin- 
centes, obtinuerint templum, nihil hujusinodi illi in- 
venere » (Joseph. lib. i1, cont. Ap., pag. 1065). Ad 
insulsum. iraque hoc imendacium, tam spe et repe- 
fitum et repulsum, duo Josephus reponit. Primo, 
argumentum in ipsumuct Apptonem, ZEgyptium ho- 
minem, retorquet, ostenditque de hoc crimine iniquis- 
Bimam esse illius expostulationem : /Egyptii. quippe 
non minus absurdo impioque cultu besti.s adorabant 
ac venerabantur. Secuudo, probat illud. non falsum 
tantummodo, sed incredibile penitus 6556 : nam Ju- 
dxi, qui omaem prorsus idolol:itriam, ac proinde 
Bsinini, quantumvis aurei, capitis cultum, summo 
odio numquam non habuerunt, iisdem semper vi- 
xere legibus. Deinde, quod Appiou de Antioclio Epi- 
phane memorat, hoc Josephus ab ipsa veritate om- 
nino abhorrere ostendit, Nullus enimvero, neque 
Pompeius magnus neque alii Romani imperatores , 
posi reportatas de Judiwis victorias in llierosolyimi- 
tanum templum ingressi, ullum asinini capitis sinu- 
lacrum in eo umquam invenere. 

Neque id negare potuit Tacitus, quem Tertullianus 
tanquam mendacem immemorem ipsiusmet testimo- 
nio refellit et insectatur : « At enini idem Cornelius 
Tacitus, » ipsamet Tertulliani sunt verba, « saue ille 
mendaciorum loquacissimus, in eadem /Iistoria τοῖν γί 
Cneium Pompeium, cum [lierusalem cepisset, prop- 
tereaque templum adiisset speculandis Judaic:e. reli- 
gionis arcanis, nullum illic reperis:e simulacrum. Et 
utique, si id colebatur quod aliqua effigie reprxsen- 
tabatur, nusquam magis quam in sacrario suo exhi- 
beretur; eo magis quia nec verebatur extraneos av- 
hitros, quamquam vana cultura : solis enim sacer- 
dotibus adire licitum ; etiam conspectus exterorum 
velo oppanso interdicebatur » (Tertull. Apol. cap. 16, 
pag. 17). Eadem ab illo, sed aliis verbis, in primo 
ad Nationes libro (cap. 11) rursus scriptis tradita le- 
gimus. Et recte quidem ; nam Cornelius Tacitus h:vc 
citato in. libro revera scripserat : « lomanoruin pri- 
mus Cn. Pompeius Jud:wos domuit, templumque jure 
victorix: ingressus est. Inde νυ ταῖν nulla. intis 
Deum effigie, » pictum videlicet aut fabricatum, « va- 
cuam sedem et. inania arcana » (Tacit. lib. v Hist. 
γ081 iniL.). 


ram, » inquit eruditus ille Africanus scriptor, « pro- 
posuit cum ejusmodi inscriptione : Deus CsnisTiANO- 
RUM ONocuokETES » ( Tertull. lib. 1 ad Nation., cap. 
43, vag. 57, et seqq.). Tum addit huncce fictitium 
denm fuisse reprissentatum cum  asiuinis auribus, 
altero. pede ungulatum, librum gestastem. ac toga- 
tm (Idem, Apologel., cap. 16, pag. 17), uti su» loco 
explicabiinus. Ad hic vero Epiphanius, ubi de Gios- 
licis, famosissimis illis Chri-tianorum h.ereticis, ser- 
monem instituit, bic memori:e litterisque mandavit : 
« Quod ad Sabaoth pertinet, hunc asini. quidam, alii 
porci figura. co:sstare censent » (Epiphan. in Heres. 
xxvi, 8 10, paz. 91). At sive hzc sive alia quie- 
libet fieta. ratio, aliquam Christianos scelestissimi 


B hujusmodi cultus. insiniulandi occasionem | dederit , 


certe. Minucius noster plane penitusque pernegat, 
illam nefarii Judaica religionis desertoris sycophaa- 
iam, eumque absurdissimum Gnosticorum cultum 
ullo. prorsus modo ad veros pertinuisse Christianos. 
Palam euimvero. constanterque asseverat hunc. fal- 
ΜΗΔ de asinini capitis cultu rumorem a d:emonibus 
Spársum ac pervulgatumn, cui nullus san: mentis 
homo fidem umquam. habere. potuit. « Quis enim,» 
c inquit ille, « tam stultus, ut hoc colat? Quis stultior, 
ut hoc coli credi? » Meram itaque calumniam, atque 
impudentissimum tendacium cuilibet, uisi omnino 
desipiat, homini prorsus incredibile esse asserit. 
Pluribus porro verbis illud non refellit, quandoqui- 
dein hoc sem:l negaudo, satis Se. confutasse exis- 


C τα αι. 


ARTICULUS 1l. 


Quomodo Minucius. prob«verit. etinicos hujus, simi- 
lisque aut pejoris sceleris esse reos, qui asinos. cum 
Epona et lside, «atque. boum οἱ vervecum capita 
impie colcbunt, ac. venerabautur. 


Quanta vero esset ethaicorum Christianos asii;iui 
eultus accusautium dementia, manifestum inde auc- 
tor noster facit, quod illi non semel, sed s:pis- 
sime ejusdem aut similis flagitii certissime convin- 
cerentur. Tot. autem. exeinplis hoc ab eo probatur, 
ut nibil ethnici eontra respondere, aut omnino hisce- 
re auderent. Ab ipso itaque, quem asinis et Epo- 
πῷ adliibebant, cultu sic incipit: « Vos οἱ totos asinos 


Ex his porro qu: hactenus disputata sunt, quis J) cum vestra (Regius codex addidit vel) Epona con- 


non videat nullam plane fidem habendam neque huic 
Cornelio Tacito neque aliis improbis calumniatori- 
bus, qui a Judivis primum, deinde Christianis divi- 
hui aliquem cultum asinino capiti tributum impu- 
dentissime mentiebantur? 

Unde vero iam putida fabula exorta sit, varias, 
preter eam 41 Ὸ jam a nobis allata est, Dochartus 
(Bochart. de Animal. sacr. script. tom. 1, cap. 18, pag. 
221 et seqq.) ac Vossius (Voss. lib. ut, de Ort. et Pro- 
gress. [dololatr., cap. 75, p. 565) rationes reddiderunt. 
E;c 2utem, cum in eorum libris facile a quolibet legí 
Pessint, illud tanti. adjiciemus qnod de quodam 
Judaxo, homine perditissimo, Tertullianus memorat. 


secratis. » Sed plurimi ibi librarii mendim subesse 
exi-Himant, quod quisque pro ingenii sui acumine 
corrigere conatus 0581. Quidam enim illud vel ex- 
pulerunt, seribique in editis voluerunt simpliciter 
« cum vestra Epona. » Ex his tamen aliqui sus- 
picati sunt ab aliquo in margine notatum, « cum 
Hippona. » Verum h:e mer: conjecturz sunt, nulla 
auctoritate vel testimonio fult». Alii vero in suit 
editione jusserunt. Seribi, « cum vestra vel suà 
Epona. » Quam quidem conjecturam, etsi conlra 
manuscripti fidem, mox citandis Tertulliani verbis 
confirmare, sed jerperam nituntur. Quidam. tan- 
dem emendandum opinantur : « eum Vesta, vel Epo- 


509 


DISSERTATIO. 


510 


n3; » quia geutiles. persuasum habebant asinum A « decoratis, » quia utramque asini, deam lIsidem 


esse Veste delicium. At certe tametsi asinus reve- 
ra in deliciis fuisset Veste, probandum adhuc erat 
asinos ei consecrari, et cur Minucius dixerit, « vel 
Epona » Preterea *cribere debuisset, « et Epona, » 
atque. eo. maxime, quod. continenter. adjecerit asi- 
nos lsidi maciatos. Quid ergo si particula, vef, ab 
auctore nostro, sicut a pluribus aliis sumatur pro 
etiam ? Nonne latina ac perspicua erit ejus locutio, 
nihilque in ejus textu. mutandum ? 

Quas porro fuerit Epona, bis Plutarchus post Age- 
silaum ( Ages. 1 [tal/c. ) exponit. verbis : « Fulvius 
Stellus, a mulieribus animo. alieno, cum. equa rem 
habuit. Ea. suo tempore filiam edidit perpnleliram, 
cui pater Epon:;e nemen. indidit, ὠνόμσσιν ἱππώναν ; 
atque h»c est dea, equorum procreatiouem gerens » 
(Plutarch. tom. n. in Parallel. pag. 512). 

Ipsius autem. simulaerum in. pr:esepiis. collocari 
solitum colligunt ex his Juvenalis dictis: 

ee 505 5. 5. 5 5. . . . . durat 

Solam hippo, et facies olida ad praseria pietas. 

(Juvenal. Satyr. vin, v. 151. 

Ihi vero nonnulli pro Hippo legi Eponam volunt. 
De eodem quoque Epons, sive Hipponze, simula- 
cro in pr:sepiis posito hxc sunt Apulcii verba : 
« Respicio pila medie, quie stabuli trabes susti- 
nebat, iu ipso fere meditullio llipponx, seu Epor:e, 
deze simulacrum, residens τ ἰοῦ], quod accurate 
corollis ro:eis, et quidem recentibus. fuerat coro- 
natum » (Apulei. lib. ut Metam. sub. fin.). 

Cieterum Minucius. noser dum. ethnicis impium 
lum Epoue. cultum objicit, videtur. in vestigiis in» 
sistere Tertulliani, qui pari modo contra eos sic 
disputaverat: « Vos tamen non negabitis et jumen- 
là omnia, el lotos. cantherios cum 518 Epona coli 
a volis. Hoc forsitan improbamur, quod. inter cul- 
tores omnium pecudum bestiarumque . asinarii tan- 
tum. sumus » (Tirtull. Apologet. cap. 36, pag. 17. et 
ad Nation cap. 11, pag. 58 ). Eadem quoque iisdem 
plerisque verbis alio in libro repetit. Quaprop'er 
Prudentius hanc insulsam divinitatem his versibus 
exploit : 


Nemo Cloacina2? aut Eponze 50} er astra deabus 

Dat solium, quamvis solidam persolval acerram, 

Sacrilegisque molam mauibus rimetur et exta. 

(Prudent., Apotlec., 8 11.) 

Post hzc Octavius Cecilium, aliosque ctlinicos 
Sic increpare pergit: « Eosdem asinos cum 56 
religiose devotatis, » in regio codice « devoratis,» 
sed hoc plerisque omnibus videtur librarii men- 
dum. Legendum itaque nounulli putaverunt «. de- 
votatis, ». id est, devotos ostenditis. Sed probare 
debebant ubinam verbum devotare 60 sensu ac- 
cipitur? Alii scriptum ariolabantur. « denotatis. » 
At quid ad Octavii propositum? Alii autumabant 
emendandam « devocatis, » quo sensu. Socrates. a 
bonis auctoribus dicitur philosophiam devocasse de 
calo. Sed quorsum, amabo i6, asinorum cum 
]side devocatio? Alii tandem corrigendum censent 


portantis , atque ipsiusmmet ]sidis, effigiem vario 
ornatu decoratam simul venerabantur. Nec inepta 
prorsus videtur h:cc conjectura; jam enim Apu- 
leium audivimus dicentem dece Epon:x simulacrum 
recentibus corollis roseis fuisse sceurate corona- 
tum. Alio autem. in libro non minus perspicue 


declarat !sidis efüigiem ab ejus sacerdotibus per 
ca«ulas, vicos Οἱ castra cireumferri solitam serico 


contectam amiculo, qux ab obviis omnibus gen- 
tilibus colebatur (Apulei. lib. νι. Metam. sub fin). 
Expende ergo utrum hic sit Minucii nostri sensus, 
et in ejus textu legendum sit « decoratis. » Nihil 
enim nos sine integri codicis auctoritate certo de- 
liniendum putamus. 

ΑΔ alia itaque tran«eainus : « Boum, » addit ille, 
« capita, et. capita. vervecum, et. immolatis, et. co- 
liis. » At de boum cultu et. sacriticio sic loquitur 
Herodotus: « Boves uares, eosdemque mundos, 
ac vitulos universi /Egyplii, θύουσι, immolant. Αἱ 
feminas eis θύειν immolare non licet, utpote lsidi 
consecratas. Nam [Isidis simulacrum muliebre est, 
bubulis preeditum cornibus, quemadmodum Io Greci 
describunt, Ka; τὰς βοῦς τὰ; θη)είας ARóxtT( πάντες 
ὁμοίως σέβονται πριθάτων πάντων μάλιστα : Bovesque fe- 
minas omnes iidem ἄγρα! venerantur ex om- 
nibus pecudibus longe plurimum: eoque nemo 
JEgyptius, AEgzyptiave, Graci viri aut os suavia- 
retür, aut cultro, vel. veru, vel olla illius utere- 
tur. aut. pura bóvis carne grvco culo iucisa 
vescerctur » (flerodot. lib. i. 8 41). 

Qul ergo, arguet aliquis? Nonne falsum omui- 
no est ullam. bovi ab JEgyptiis exhibitum venera- 
tionem, utpote qui illu diis immolarent? Eu- 
sebius enimvero apertissime inliciatus est ab iis- 
dem /Egyptiis boves pro diís habitos; quando- 
quidem his eosdem boves sacritieabant. 186 autem 
illius sunt verba : Oz; δὲ οὐδὲ τὰ δῶσ θιοὺς ἡγοῦνται, 
δηλοῖ τὸ πυλλαχοῦ βοῦς ἀναχθέντας θεοῖς ἐν ταῖς ἱερομη- 
γίχις τε Quod illi, Egytii, brutas animantes deos esse 
nequam arbitrarentur, vel ex eo liquet, quod 
in plerisque locis boves diis consecratos solemni- 
bus feriis deorumque religionibus immolare sole- 
bant » (Euseb. lib. m. Prapar. Evang. cap. 12, pag. 
4117 ). Animum tameu is advertàát utrum faeta ab 


D Herodoto bovis, maris et femin:x, distinctione, 


nodus liujusce difficultatis non solvatur. 

Inficias siquidem nullus ibit, AZEgyp'ios aliquan- 
do bovi reverentiam lionoremque adhibuisse, cuim 
preter plurimos alios, Philo Jud:eus hoc de illis 
scrip reliquerit: Εχλοθόμενοι τῆς πρὸς τὸ b» ὁσιότητος, 
ξη)ωταὶ τῶν αἰγυπτισκῶν γίνονται πλασμάτων. εἶτα χρυσεῦν 
ταῦρον κατασχευασάμνο:, μίμημα τοῦ κατὰ χώρα» ἱερωτάτγυ 
δώον δοκοῦντος εἶναι, θυσίας ἀθύτους ἀνήγαγον. € Obliti, 
Israelite, veri Dei, coeperunt amuulari figmenta 
JEgyptizm, facto juvenco aureo, ad imitationem ani- 
malis ejus sacratissimi, cui profana saera facie- 
bant, choreas agebant, ete. » (Philo. lib. nt. de Vita 
Moys. pag. 077). llieronymus vero siwiliter : 


51l 


DE MINUCII OCTAVIO $12 


« Videtur mihi idcirco populus lsrael in. solitudine A repriesentatum. narrat. Herodotus : Τράρσυσε δὲ δὴ 


fecisse sibi caput vituli quod coleret, et lliero- 
hoam filius Nibath. vitulos aureos fabricatus; ut 
quod in 4Egypto didicerant Apim et Mievim, 
qui sub figura boum coluntur, esse deos, lioc iu 
superstitione servarent » (IIieron. in cap. xivu. Osece 
v. 15 ). Prius vero Lactaatius de iisdem quoque 
Israelitis: « In luxuriatn, » inquit, « prolapsi ad pro- 
fanos /Egyptiorum ritus animos transtulerunt. Cum 
enim Moyses dux corum ascendisset in montem 
atque ibi 40 diebus moraretur, aureum caput bo- 
vis, quem vocant Apim, quod eos in signum prze- 
cederet, (iguraruut » (Lactant. lib. ww, cap. 10, pag. 
$76 ). Sed de Api bove nos paulo infra dissere- 
mus. 

Neque porro quemquam moveat, quod uterque 
Lactantius οἱ ilieronymus dixerit, « caput vituli, » 
quemadmodum Minucius noster capita. boum. Eo 
siquidem loquendi modo nihil aliud, quam vitu- 
lum aut bhoves ipsos integros significant. Bechar- 
tum ea. de re, si lubet, consulere. poteris (Bochart. 
lib. n. de Animal. sacr. Script. cap. 31, pag. 540). 

Eodem plane sensu auctor noster adjecit: et 
« capita vervecuri. » Αἱ nemo est proculdubio , 
qui nesciat vervecem esse masculum ovem cas- 
tratum. Nos autem alibi annotavimus Samios re- 
vera cultum exhihuisse ovi, et quam ob causam 
(Tom. τ. Apparat. lib. ni. dissert. 4, cap. 9, art. 3, 
pag. 768). Sed id non prohibuit quominus Lari- 
bus ab aliis, teste Cicerone, sacrificaretar : « Ne- 
que necesse est,» inquit ille, « edisseri a nobis. . . 
quod genus sacrificii Lari vervecibus fiat » (Cic. lib. 
H. de Legib. pag. 540). Quod quidem Lambinus 
suis in hune Ciceronis locum observationibus con- 
firmat hae. fratrum Larvalium | inscriptione : LARIB. 
VERB. N. 1). MATRI. LAR. OV. N. }!- 

Deinde vero narrat propter indictum Octavio 
C:esari Angusti nomen, atque in hujusce rei me- 
moriam, « vervecem » in templo Jovis idibus Ja- 
nuariis a flamine immolatum. Quam ob causam 
Ovidius ha:c cecinit : 


Jdibus in magni castus Jovis :»de sacerdos 
Semimaris flaumis viscera libat ovis. 

Redditaque est omnis populo : rovincia nostro, 
Et tuus Augusto nomine dictus avus. 


(Ovid., 1. 1 Fast., v. 5106, et seqq.) 


ARTICULUS ΗΠ. 


Quomodo Minucius adhuc probaverit αὐ gentilibus 
coli el adorari deos capro et homine mix!os, vul- 
iusque leonum. et canum. pra(erentes, item. Apim 
bovem, serpentes, crocodilos, alque alias aves et 
belluas, ac cepe etium, et ventris crepitus. 


Prosequitur Minucius , et ut eilinices insulse pror- 
sus , qua Christianos asinini cultus falso arguebant, 
calumni* puderet: « De capro ,»ait, «οἱ homine 
mixtos deos, et leonum et canum vultus. deos 
dedicatis. » Quales ille primos d'vit, talis procu! 
dubio crat Pan, quem sic a pictoribus et statuariis 


καὶ λύρουσι οἱ Cor p&got, xai ol ἀγα) ματοποιοῖ, τοῦ Πανὸς, 
καύζπερ Ἑλληνες, τὥγαλμα οιἱγοπρίσωπον, χαὶ τραγοπκελέα. 
« Panis autem simulacrum, et pictores pingunt, et 
Slatuarii. sculpunt, quemadmodum Grxci caprina 
facie, hircinisque cruribus » ( Herod. lib. n. & 46). 
Addit tamen eos. existimasse Panem similem fuisse 
alii diis, sed eo modo ab illis pictum quasdam 
propter causas, quas referre minime sibi gratum 
esse declarat. Satyri quoque fingebantur humano 
quidem, sed cornuto capite, pedibus caprivis, ae 
villoso corpore. Jos autem Lucianus sicuti Panem 
et Silenum dicit forma monstrosa esse spectabiles : 
ὧν ὁ p» κέρατα ἔχων καὶ ὅπτον ἐξ ἡμισείας, ἐς τὸ κάτω αὐγὶ 


ἐοικὼς. xi γέντιον βαθὺ καδειμῆνος..... ol δὲ σάτυροι δξεῖς 


- D * H M] 4 ^ - 
B τὸ ὦτα, x«i αὐτοὶ φαλαχροὶ, κεράτται, oix τοῖς ἄρτι γεν- 


vv eiat» ἐρίφοις τὰ xípovrx ὑπονύεται. € Quorum hic qui- 
dem gercns cornua, dimidia parte corporis ca- 
prum referens, barbamque profundam  nutriens , 
parum ab hirco discrepat. . . . . . Satyri acutis 
auribus, el ipsi calvi, cornigeri , qualia fere hzedis 
nuper natis excerescunt. cornua » (Lucian. in. Deor. 
conti, pag. 1096). linc l'ropertius, lib. m. Eleg. 


Capripedes calamo Panes hiante canent. 
lt Lucretius, lib. 1v, ante med. : 


Mec joca Capripedes Satyros Nymphasque tenere 
liu umi fiugunt, et Fauuos esse loquuntur. 


Si vei haud incomperte alios desideras testes, 
adire poteris Eusebium, Servium, Vossium, Na- 
tiem Comitem, aliosque non. paucos (Euseb. lib. 
m. Prepar. Evang. cup. 4, pag. 124; Serv. iu 
Krlog. 29. Virgil. v. 51. Voss. lib. 1. de Orig. et 
Progress. Idololatr. cap. 8, pag. 51, et lib. vit, 
cap. 3. pag. 929). 

De illis antem diis, qui leonum canumque vul- 
tus prx» se ferebant, atque aliis monstrosis d:o- 
rum figuris , haud. infrequens a variis scriptoribus 
meulio facta. est. Primo etenim. h:ec. apud Euse- 
bium a Porphyrio tradita. legimus: « In. ef(ingen- 
dis numinum simulacris, omni genere animalium 
usi, feras aliquando cum hominibus uua mi- 
scuere, aliquando avinm pariterque hom:num 
corpora conjunxere. » Eiüx«scot γάρ τις παρ᾽ αὐτοῖς 
μέχρι apUux?eu ἀνήηρωποειδύς, τὸ δὲ πρόσωπον ὀρνέου, 3 
λέοντος, fj ἄλλου τινὸς ξώτν χεστημένος. καὶ πάλιν αὖ κεραλὰ 
συθρώπειος. x*l ἄλλω» τινῶν ξώων μέρη, πὴ μὲν ὑποκείμενα, 
ari, Cb ἐπικείμενα. « Videas apud ipsos imagines quas- 
dam cervice tenus humana specie, vulti autem. mo- 
do volucrem, modo leonem, aut aliud quodvis ani- 
mal referentes ; a'iasque rursum capite quidem ho- 
minum similes, reliquis vero partibus corporis , 
modo inferioribus, modo superioribus, aliorum 
animantium formam ostendentes » (Apud Eus. lib. wt 
Prapar. Evang. cap. 4, pag. 95). Mutuates autem 
hiec fuerat, ex quarto Porphyrii περὶ ἐποχῆς ἐμψύχων 
libro οἱ. inde adversus ethnicos pugnando, in- 
torium ab. eis contra. Christianos idem, atque 
Minucius, telum retorquet (Porphyr. lib. wv, ante med. 


pag. 372). 


515 


DISSERTATIO. 


δι, 


At Tertullianus pari etiam modo adversus easdem A deat Cicero, qui quanta fuerit earum gentium super- 


gentiles argumentatus , eidem auctori nostro. facem 
hisce verbis prxetulerat : « Sed. illi debebant adorare 
statim biforme numen ; quia et caniuo, et leoniio 
eapite commistos, et de capro, et de ariete cornu- 
(08, et a lumbis hircos, et a cruribus serpentes, εἰ 
plauta vel tergo alites deos receperunt » ( Tertull. 
Apolog. cap. 16 ).. Et alio rursus in libro : « Sunt 
penes vos, gentiles nimirum, et caprino capite, et 
leonino , et de bove, et ariete, et hirco caprini dii, 
capngenz, vel anguini, et alites planta, fronte et 
tergo » (Idem, lib. 1 ad Nation. cap. 14). 

Qux quidem confirmari adhuc possunt cum alio- 
pyun, tum maxime his totidemque Macrobii verbis : 
« Eidem /Egypto adjaceus civitas, quie. conditorem 
Alexaudrum Macedonem magnum gloriatur. Serapiin 
atque Isim cultu pene attonit:e venerationis observat. 
Omnem tamen illam venerationem soli se sub illius 
noniine testatur impendere : vel dum simulacro trici- 
pitis animantis adjungunt, quod exprimit medio eo- 
demque maximo capite leonis effigiem, dextera parte 
Canis exoritur mansueta specie blandieutis : pars 
vero lz:va cervici , rapacis lupi capite finitur, casque 
formas animalium draco conneciit volumine suo, ca- 
pite redeunte ad Dei dexteram, qua conspicitur 
monstrum » (Macrob. lib. 1 Saturnal. cap. 20). 

Sed auctorem, si placet, sequamur nostrum : «Non- 
ne,» inquit, « et Apim bovem cum ZEgyptiis, et ado- 
Fatis, et pascitis. » De hujus prodigiosi numinis et 
pastu et cultu, si testem quieras , Strabonem. inve- 
nies, qui narrat Memphim esse /Egyptiorum regiam, 
ubi Apidis, qui idem atque Osiris, templum solis 
erat : Καὶ τὸν βοῦν τὸν Μνευῖν, ἐν σηχῷ τινι τρερόμενιν, ὃς 
παρ᾽ αὐτοῖς νενόμισται Θεὸς, ὥσπερ καὶ ἐν Μέμρει ὁ Amt. 
« Et Moevim bovem, qui in septo quodam nutritur, 
et ab iis, Hleliopolitanis, pro deo habetur, quemad- 
modum Apis a Memphitis » ( Strab. lib. xvn Geogr. 
p. 805, et sequ.). Addit ille quibusdam signis deno- 
tar) quis alius, co defuncto, ad successionem sit ap. 
tus. Piura adhuc si velis, adi Diodorum Siculum, qui 
narrat etiam quomodo bos ille Apis post mortem se- 
pulturze inandari, atque alius in illius substitui locum, 
a quibus pasci, atque ubi collocatus honorari soleret. 
Adire prxterea poteris Herodotum, /Elianum, Melam, 
Porphyrium ab Eu-ebio citatum , Ciceronem, ac si 


Stitio, paucis his edisserit verbis : « Omne fere be 

suarum genus ;Egypti consecraverunt » ( Cic. lib. ut 
de Natur. Deor. yag. 215, lin. 25; Ibid., lib. 1, psg. 
201, lin. 18). Eo autem usque hanc superstitionem 
processisse alibi memorat , ut ne fando quidem audi- 
tum. sit erocodilum aut ibim, aut. felem ah iis viola- 
tin. Quin imo : € Quorum etiam. si imprudentes 
quidpiam » ut ille alio in libro ait, « fecerint, poenam 
wullam. recusant » ( lib. v Tusc. pag. 189, lin. 95). 
De llic porro violate pecudis poema mon ininus 
perspicue Herodotus : « Quarum, inquit , bestiarum , 
€ Si quam quis necaverit, si volens, morte mulctatur, 
si noleus, plectitur ea inulcta , quam sacerdotes sta- 
tuerint » (Herodot. lib. i, $ 65). Tertullianus vero, 


B cujus in vestigus auctor noster stare adliuc videtur, 


id de iisdem ;Egyptiis perhibet : « Nemo se ab in- 
vito coli volet, ne lomo quidem : atque ideo et 
JEgypliis permissa est tam von: superstitionis po- 
testas, avibus et bestiis consecrandis , et. capite 
daunandis, qui aliquem hujusmodi deum occiderint » 
(Tertull. Apolog. cap. 24, pag. 2). 

Nos vero. nonnihil de hoc ridiculo ;Egyptiorum 
cultu iu superiore Apparatus nostri tomo perstinxi- 
nius, Sed si hiec tibi uon. sufliciant, mitteius ad 
Herodotum , Diodorum Siculum, Strabonem, JElia- 
num, qui vadem suum Plutarchum dedit, Cyrillum 
Mievosolymitauum ,. Hierony:num et. Theodoretum 
(Tom. 1 Apparat. pag. 496 et 656 ; llerodot. lib. it, 
$65 οἱ seqq.; Diodor. Sicul. lib. 1 Biblioth. pag. 


C 92, δὲ et seqq. ; Strab. lib. xvii. Geogruph. pag. 811 


et seqq.; lian. lib. x de Animal, cap. 15, et lib, 
xvi, cap. 9; Cyrill. Hierosol. Catech. 6, pag. 61; 
Hieron. lib. 1t adv. Jovin. pag. 59 ; Theod. Serm. 4, 
de Angel. et demon ,pag. 521). Quod autem Minucius 
adjecit, lias ZEzyptiorum superstitiones ἃ Romanis 
non condemnari , quivis facile concedel, qui memi- 
neriL ab eis aut. su-ceptas, aut toleratas omniuni 
aliarum gentium, quantumvis absurdas religiones, 
Nam ut ipse Cecilius aiebat : « Dui universarum 
gentium sacra suscipiunt, etiam regna meruerunt. » 

Magis «ας absurdum illud erat, quod subjungit 
Minucius, /E2vptios cum plerisque omaus, timuisse 
ceparum acrimonias, et ventris strepitus. Ad id ta- 
men non minus , quam super:ora, verum certuimque 


velis, qu:e in primo Apporatus nostri tomo retulimus D fuisse ex lis discere poteris Juvenalis carminibus : 


(Diodor. Sicul. lib. 1 Biblioth. pag. 55, οἱ seqq.; IHe- 
rod. lib. ut, ὃ 27; /Eli. lib. x de Animal., cap. 28: Me- 
la , de sit. Orb. cap. 9; Eusch. lib. πὶ Pierpar. 
Evang. cap. 15, pag. 117 ; Cicer. lib. 1. Nat. Deor. 
pog. 207; Tom. 1 Apparat. pag. 1090. et seqq.). 
Romanis porro Minucius vitio eriminique vertit , 
quod non solum cum /Egyptiis Apim. bovem adora- 
rent, sed ea etiam non condemnassent, quie. illi de 
belluis, avibus, crocodilis, ac serpentibus ita consti- 
tuerant ; ut si quis aliquem ex eis occidisset , capite 
puniretur. Hujus inipii ;Egyptiorum ioris scriptores 
quam plurimi mentionem fecerunt. Quosdam auteni 
ex magno illorum numero ut seligamus, primus pro- 


Quis nescit, Volusi Bitliynice, qualia demens 
Auyptus jorteuta colat? Crocodilon adorat 
Pars hiec, illa pavet saturam serpeultious Ibin : 
Etlipies sacri nitel aurea cercopithieci, 


Ilii c:eruleos, hie piscem flumiuls, illic. 
Oppida tota cane venerantur, nemo Dianam. 
Porrum et cepe ne.as violare, ac fraugere tiorsu. 
O sanctas gentes, quibus τς nascuntur in hortis 
Numina! 

(Juven., Sat. xv, init.) 


Similia posthac ἃ Prudentio decauntata sic legimus ; 


Venerem ,recaris? comprecare et simiam. 
Placet sacratus aspis Esculapii? 
Crocodili, ibis, eL canes cur displicent ? 
Apypone Lorisreligiosas arulas, 


913 
Venerare acerbam cepe, mordax allium. 
(Prudent. Hymno in honor. :ancti Rom., v. 256. cLseqq.) 


Quapropter Plinius de cepe haud dubitanter dixerat : 

« Allium cepasque inter deos in. jurejurando habet 

AEgyptus » (Plin. lib. xix Natur. fist, c. 6, p. 595). 
Causas hujus ridicule venerationis, et cultus si 

requiras, Plutarchi verbis dabimus : Oi δὲ ἱερεῖς 

ἀφοσιοῦνται, xai Gugysp*(vvust, xxi τὸ xpüuuvo» παραϑυ- 
λάττοντες, ὅτι τῆς σελήνης ρῬθινούτης μόνον, turp2gtiv τοῦτο 

x«l τεγηλέναι πέφυκεν. ἔστι δὲ πρόσϑυρον οὔτε ἀγνεύουσιν, 

οὔτε ξυορτάξουσιν᾽ τοῖς μὲν, ὅτι διψῆν, τοῖς δὲ, ὅτι δακρύειν 

“τοιεῖ τοὺς πρισρερομένους. € Sacerdotes aversantur ce- 

pum et cavent , quia li:ec. sola planta, luna. decres- 

cente, vigere, et augere solet; el cepe usus neque 
castimoniam exercentibus commodus est, neque dies 
festos celebrantibus ; alteris, quia sitim creat ; alte- 
ris, quia. lacrymas elicit » (Plutarch. lib. de Isid. et 

Üsir. pag. 855 ). Priorem istam causam ex eodem 

Plutarcho retulit. quidem A. Gellius, sed id sacer- 

dotes /Egyptios de Pelusio'is dixisse asseverat (Gell. 

lib. xx Noct. Atti. cap. 8). Nec. iminerito. prorsus 
jure. Etenim Lucianus hosce Pelusiotas huic ridiculo 
absurdoque cultui, sicut et alios alteri addictos 
fuisse tradidil : Μεμρίταις μὲ, ὁ βοῦς Θεὸς, Πηλυσιώ- 
ταῖς δὲ κρόμμυον, χαὶ ἄλλοις ἴδις, ἣ χροαδδει)ος, χαὶ 
ἄλλοις κυνοχέφχλος, ἣ αἴλουρος, ἢ πίθηχος. € Memphitis 
quidem bos Deus est, Pelusiotis vero cepe, jam aliis 
ciconia, aut crocodilus, aliis cynocepbalus, aut feles, 

aut simia » (Lucian. Dialog. Jupit. Traged. pag. 099 

et seqq. ). Quocirca Hieronymus : « Impelle, inquit, 

&i potes, Pelusiotem, ut manducet cepe » (llieronym. 

adv. Jovin. pag. 59). 

Alibi vero idem Ilieronymus, tam de eodem cepe , 
quam de crepitu ventris, quem secundo loco auctor 
noster memorat, sic loquitur : « Pleraque oppida 
eorum, /Egypiiorum , ex. bestiis... ul taceam de 
formidoloso, et horribili cepe, et crepitu ventris 
inflati, qux Pelusiaca religio est » (Idem in cap. ΣΟΥ, 
Esai ). Suffragatur llieronymo | Pseudo - Clemens, 
qui de his, atque aliis, de quibus auctor noster dis- 
serit, isthaec. fecit verba : « /Egyptiorum alii bovem, 
qui Apis dicitur, colendum tradidere , alii hircum, 
alii gattas , nonnulli ibim , quidam serpentem , pis - 
cem quoque et cepas, et ventris crepitus, el cloacas, 
et brutorum animantium membra, et imille aliis sub- 
dideruut odiosissimis Lurpitudinibus » ( Pseudo-Cle. 
lib. v Recognit, ἃ 20, pag. 466). Similia ille alibi 
memorat, quem si vacat adire poteris (Idem, Hom. 
10, pag. 6357). Quid ergo dicendum de Romanis , qui 
insanos illos ritus, uti diximus, aut non improba- 
baut, aut sectabantur, patienter tamen ferebant illos 
4 poetis derideri? 

ARTICULUS 1VY. 

Fulsum esse a Christianis adorari sacerdotis virilia ; ac 
ethnicos turpiorum flagitiorum. convinci, et qua fue- 
vit turpissimeg illius. venerationis Christianos accu- 
sandi occasio. 

Aliud adhuc facinus flagitii sane dedecorisque ple- 
num , ita Christianis Coecilius objicit, ut illos tamen 


DE MINUCII OCTA VIO 
A tanti. propudii certo accusare non audeat : « Alii, » 


916 


inquit, «eos ferunt ipsius antistitis ac sacerdotis colere 
genitalia, el quasi parentis adorare naturam. » Nihil 
5.6 hac caluuimnia futilius, minusque veritate funda- 
tum. Factitata autem a C:ecilio dicitur, non ab om- 
nibus, sed a quibusdam tantum, qui, quod non au- 
debaut asseverare, illud faleo rumore venditabant. 
Octavius itaque hoc plane fictitium crimen, Chri- 
slianis iniquissime iuustum , duplici, uti solet, 
responsione diluit. Negat quippe primo id umquam 
ab ilis faclum ; sed. ridiculam fabulam , meramque 
calumniam esse contestatur. Deinde ille asserit etli- 
nicos longe turpioribus , quas nec nominare , nec au- 
dire castis auribus fas. erat, obsceunitatibus fcedari. 
Sed hiec quidem prestat illius potius, quam nostris 


B verbis enunuari : « Qui de adoratis, ait, sacerdotis 


virilibus adversus nos fabulatur, tentat in .nos eon- 
ferre. quie sua sunt. Ista. enim. impudiciliie eorum 
forsitan sacra sint, apud. quos sexus omuis membris 
omnibus prostat, apud quos tota impudicitia vocatur 
urbanitas : qui seorturum licentiie invident, qui me- 
dios viros lambuut , libidinoso ore inguinibus iuhliz- 
rescunt, homines τη}: lingue, etiamsi tacerent ; 
quos prius Gedescit. impudicitiie, quam  pudescil. 
Prol nefas! Id in se pessimi facinoris adwittunt, 
quod nec :etlas polest pati mollior, nec cogi servitus 
durior. πὸ et hujusinodi propudia nobis non licet 
nec audire, etiam pluribus turpe defeiwdere est. » 
Quamvis dixerit nefas esse. hiec turpissima ethuico- 
rum flagitia clarius explicari, nec aut ab ullo Christia- 


C no audiri, aut ab alio quolibet homine defendi ; non 


ininus tamen vera, cunctisque explorata erant. Nam 
priter varia poetarum aliorumque, atque imprimis 
Marüalis de iis testimonia, sanctissimus sane Apo- 
stolus in sua sola ad Romanos Epistola tanto potiori 
jure nonnulla, eaque gravissima, Gentilibus expro- 
bravit, quanto veriora esse certo certius noverat. 
(S. Puul., Epist. ad Rom. ép. 1, vers. 16 etseqq.) 
Recte igitur auctor noster etlinicorum argumen- 
tun in eos retorquet. Nullus siquidem probare um- 
quam potuit Christianos lanti sceleris, de quo suspi- 
cabantur, fuisse reos. Quiu immo tam ridiculam 
suspicionem  piissimum illorum vivendi genus plane 
penitusque removebat. Contra. vero Gentiles hujus 
aliorumque adliuc majorum scelerum a suis, ut dic- 


D tum est, auctoribus, aliisque testibus, omni fide ma- 


joribus, certe conviucebantur. 

Verum, tametsi, inquiet aliquis, a veritate omnino 
abhorruerit virilia sacerdotis à Christianis adorari ; 
credibile tamen non est. publicum de horrendo illo 
crimine , nisi data saltem occasione aliqua, sparsum 
fuisse rumorem. Quz igitur illa fuerit occasio , quis- 
quis scire avebit , huic. respondebimus Christianos, 
qui prioribus Ecclesix «culis publicam delictorum 
suorum criminumque graviorum paowuitentiam age- 
bant, extra fores limenque Ecclesie ad omnium, 
prieserlim sacerdotum , sese prostravisse pedes , ut 
illorum veniam impetrare possent., Gentiles vero 
cum id vaga incertaque fama excepissent, inde fabu- 


511 


DISSERTATIO. 


518 


lum eonfecerunt ab eis sacerdotis virilia adorari. De A guit, nocturnis scilicet congregationibus et jejuniis 


hujuscemodi enim poenitenubus, de quibus nos. alibi 
fusius, h:ec Γι e:eteris scribit Tertullianus : « Ex- 
homologesis prosternendi et humilificandi hominis 
disciplina est..... Plerumque jejuniis preces alere, 
ingemiscere, lacryiari, et mugire dies noctesque ad 
Dominum Deum suum, presbyteris advolvi, et caris 
Dei adgeniculari, omnibus fratribus legationes de- 
precationis sue injungere (Tertullian. lib. de Ponit. 
cap. 6, pag. 146). » Rursum vero ille, tametsi Mon- 
tanist:e erroribus tunc implicatus, ab vera Ecclesize 
doctrina defecisset : « Et te quidem,» inquit, «poeni- 
tentiam machi ad exorandam fraternitatem in Eccle - 
siam inducens, conciliatum et concineratum , cum 
dedecore et horrore compositum prosternis in me- 
dium , aute viduas , ante. presbyteros, omnium laci- 
nias invadentem , omnium vestigia lambentem , om- 
nium genua detinentem » (Idein, lib. de Pudic. cap. 15, 
pag. 729). 

Narrat etiam Eusebius Natalem confessorem, ab 
hixreticis Asclepiodoto et Theodoto argentario plane 
deceptum, accepto salario, eorum sect:e episcopum 
creatum fuisse. Sed tanti criminis ille nocturnis vi- 
sionibus sape admonitus, cuim eas neg'igeret, a 
sanctis Angelis per totum noctein flagris. gravissime 
C3SUS ESL : ὥστε ἕωθεν ἀναστῆναι, xmi ἐνδυσάμενον σάκ- 
xo», χαὶ σποδὸν κατοιπασάμενον μετὰ πολλῖς σπουδῖς , χτὶ 
δαχρύων προττισεῖν Ζερυρίνω τῷ ἐπισκόπῳ, κυλιόμενον ὑτὸ 
τοὺς πόδας οὐ μόνον τῶν ἐν τῷ x^v pro, ἀλλὰ καὶ τῶν λαικῶν, 
συγχέαι τε τοῖς δάκρυσι τὴν εὔσπλαγχνν ἐχχλησίαν τοῦ ἐλεήσ 
μόνος Χριστοῦ. « Adeo ut. primo diluculo consurgens , 
saccum induerit, el cinere conspersus confestim 
cum lacrymis ad pedes Zephyrini episcopi sese 
abjecerit, non solum cleri, verum ctiam sxcularium 
vestigiis advolutus, et Christi misericordis Ecclesiam 
quoque misericordem fletibus suis commoverit alque 
concusseril. » Vero itaque simillimum esse quis 
negabit ethnicos ex hoc pio sanctoque more, quem 
aut non satis intellexerant, aut malitiese interpre- 
tibautur, ansam arripuisse , Christianos turpis illius, 
qua de auctor noster loquitur, adorationis falso 
accusandi. 


CAPUT XII. 


ALLE C.ECILII CRIMINATIONES , ET AD EAS OCTAVII. RE- 
SPONSA EXAMINANTUR. 


ARTICELUS . PRIMUS. 


Quam immerito Cecilius Ghristianorum synazxes, el je- 
junia condemnelt, dicatque eos csse desperate. factio- 
nis homines, lucifugam nationem, occultis signis se 
agnoscentes, alque anlea. se mutuo amantes, quai 
noverint. 


Aliis ethnici conviciis potius quam legitimis ac- 
cusationibus, Christianos infamare nitebantur. Que 
enimvero illi piacula et scelera esse crimiuabantur, 
hzc isti contendebant optima esse, probanda, ac 
recte instituta. Tale procul dubio est illud, cujus 
C:ecilius Christianos tamquam sceleris alicujus ar- 


«olemnibus , « non sacro quodam, sed piaculo [α}- 
derari. » Sed lubenter illi fatebantur tam. verum id 
esse, quam falsum erat, in iis synaxibus, quas 
solemni, ut ait Cxceilius, die agere solebant, aliquid 
nisi sanctissimum peragi. Et id certe evidentissime 


"iude probatur, quod de illis ex Justini martyris 


Apologia alibi a nobis deprompta, et infra ex Ter- 
tulliano proferentur. Δι sane illud jam saüs ex iis 
demonstratum est, quie hactenus contra impudentes 
Ciecilii protulimus. calumnias, quibus scelera non 
minus nefanda, quam incredibilia, in illis admissa 
fuisse perperam causatus est. 

Visne alium adhuc testem, hac in re omni excep- 
tione majorem, tibi dari? Plinium, ethnicum utique 


B hominem, producemus, cui crimina, quorum Chri- 


»liani insimulabautur , diligenter inquirendi provin- 
cia a Trajano imperatore demandata fuerat. Is quippe 
omnibus, qua potuit maxima diligentia, investigatis, 
ad eum scripsit Christianos, qui, ut ille ait, a 
christiana fide defecerant , affirmasse : « Hanc fuisse 
summam vel culpe sux, vel erroris, quod essent 
soliu stato die aute lucem convenire , carmenquo 
Christo, quasi Deo, dicere secuu» invicem; sequo 
Sacramento non in scelus aliquod obsiringere, sed 
ne furta, ne latrocinia, ne adulteria, ne fidet fal- 
lereut,, ne depositum appellati negarent. Quibus 
peractis, morem sibi discedendi fuisse , rursusque 
coeundi, ad capiendum cibum, promiscuum tamen , 
et innoxium » ( Plin. lib. x, Epist. ad. Trajan. 


C pag. 510). Quid hoc testinionio, quod a Tertulliano 


transcriptum videbimus, ad probandam Christiana- 
rum synaxeum sanctitatem luculentius et efficacius 
(Tertullian. Apologet. cap. 2)? 

Nullus itaque Christianus in. bis non solum con- 
gregationibus, sed « solemnibus etiam jejuniis omni 
laude dignis, non solum non erubesccebal, verum 
etiam | gloriabatur. Quamobrem Gregorius Nazian- 
zenus in una adversus Julianum apostatam oratione: 
« ]l.ec nos,» inquiebat, « longis jejuniis confecti, et 
semianimes. [4c nos, qui frustra vigilantes, atque 
in nocturnis stationibus nugamur, οἱ (tamen vos 
prosternimus » (Greg. Nazian. Orat. ἃ, pag. 299). 

Gronovium itaque aliquis proculdubio mirabitur, 
qui in Minucii textu pro « solemnibus jejuniis, » 


D legendum suspicatur, « olentibus jejuniis. » Nonne 


enim tunc solemnia erant Cbristianorum, atque im- 
primis Quadragesim:ze jejunia? Nonne de iis Ter- 
tullianus scripsit: « Die Pascb:e communis et quasi 
pnblica jejunii religio est » (Tertullian. (ib. de Orat. 
cap. 14). Si autem communis οἱ publica, cur non et, 
solemnis erat religio? At hzc, pergit Gronovius , 
ἃ Ciecilio, ethnicorum partes agente, jejunia Chri- 
stianorum in malam partem accipiuntur. Sed quid 
vetat cur ille homo ethnicus ea, aut irridendo, aut 
verum dicendo, appellaverit Solemnia? De his porro 
aliisque Clfristianorum jejuniis, qui plura deside- 
rabit, is. adeat lrenzeum ab Eusebio, lib. v Histor. 
Eccles. cap. 24, pag 192, citatum ; Tertullianum 


519 


DE MINUCII OCTÀ VIO 


0630 


mox laudatum , lib. n ad Uxorem, cap. 4, lib. de A tulo, quo de factionibus querela est, in cujus per- 


Baptisuo cap. 20, libro de Fuga cap. 1, lib. de 
Jejun. cap. 15 et 14.; Athanasium, Apologia ad Con- 
stantium lmperatorem , p. 540, et Apolog. de Fuga 
sua, p. 354; Cotelerii notas in llermam, pag. 72 
et seqq ; atque in lib. v Constitut. Apostol. cap. 15, 
pag. 215, et seqq. Nos autem de Christianorum Vi- 
giliis disseruimus tom. 1. Apparat. lib. m, dissert. 
4, cap. 6, art. 5, pag. 712 et seqq. De Jejuniis 
vero ibid., lib. 1, dissert. 4, art. 5, pag. 55, et art. 
95, pag. 67; nec nou lib. n, dissert. 4, cap. 7, art. 2, 
pag. 9250; ac lib. m, dissert. 4, cap. 1, art. 7, 
pag. 884; cap. 44, art. 7, pag. 41058 et seqq; et 
cap. 12, art. 4, pag. 10419. 

C:ecilii ergo. aliorumque Gentilium intolerabilis 
plane erat impudentia, qui Christianos castissimis 
moribus ornatas, et. virtutibus sedulam operam dan- 
tes appellare audebant homines deplorat, illicite 
et desperate factionis, litebrosam | lucifugamque, 
in publicum mutam, et in angulis garralam nationem, 
qui occultis se notis ac insignibus agno-cebant an. 
tequam noverint, ac prisentia tandem tormenta 
morteuwque penitus aspernabantur. Nam « propterea » 
inquiebat Tertullianus, quod omne supplicii necis- 
que genus, repudiato solo nostro Chri-tianorum no- 
mine, statim declinare pussumus, « desperati, » sicul 
eliam Lactantius aiebat, « et perditi existimauiir » 
(Teriul. Apolog. cap. 50, pag. 44; Lactant. lib. v 
Jiustit. cap. 9, pag. 405). 

Sed quo impudentiur fuit illa. Ciecilii aliorumque 


niciem aliquando convenimus? 1loc sumus congre- 
gau. quod et dispersi; hoc universi, quod et singuli , 
neminem Ledentes, neminem contristautes. Cum 
probi, cum boni coeunt, cum pii, cum casti congre- 
gantur, non est factio dicenda, sed curia. At e con- 
(rario. illis nomen factionis accommodandum 651, 
qui in odiom bonorum et proborum conspirant, qui 
adversus sanguinem innocentium, scilicet Christia- 
norum, conclamant » (Tertull. Apolog. cap. 59 et 40, 
pag. 36 ). Sed de hiis plura, ubi de hoe Tertulliani 
libro disputabimus. 

Si Christianorum secia dici non potuit illicita 
factio, multo certe minus « desperata; » quando 
quidem « securi ,» ut ait Minucius , « spe fu ur:e feli - 


B citatis, fide presentis Dei majestatis animamur. » 


Nulla igitur desperatione, sed certissima a'ernitatis 
spe quilibet tormenta pro religionis su:e professioue 
constantissime perferebant, immo iis, ut diximus, 
gloriabantur. Acrius vero urget Lactautius nequa- 
quam Christianos, qui « corpori suo non parcunt , » 
sed ipsosmet gentiles debuisse desperatos vocari, 
cum « nihil desperalius esse possit, quam torquere 
ac diloniare eum, quem scias esse innocentem » 
(Lactant. lib. v. Instit. cap. 9, pag. A85 ). De his 
autem aliquid adhuc postea dicendum. 

Non jure potiori ethnici objectabant Christianos 
nationem esse latehrosam et lucifugam, in publicutn 
mutun, in angulis garrulam. Suam enim doctrinam 
palam prz:edieabant, promptumque cthuicis erat illos , 


Gentilium petulantia ae. procacitas, eo certe major C « audire publice. » nisi aut erubuissent impietatem 


fuit Octavii pro Christianis respondentis modeatio. 
Quid enim, amabo te, hac illius responsione mode- 
ratius? « Nec fastidiosi, » inquit, « sumus, si omues 
unum bonum sapimus, eadem cougregati quiete, 
qua singuli, necin angulis garruli, si audire nos 
publice, aut crubescitis, aut timetis. » lta autem 
ille singula accusationis capita elevat ac refellit. 
Primum enim negat Christianos esse illicitze factio- 
nis homines ; quia, inquit, omnes unum bouum 58 - 
piunt. At illicita factio esse non potest sine par- 
tibus diversis, qux» aliquid contra bonum publicum 
machinentur. Quamobrem nonnulli pro « fastidiosi » 
suspicautur legendum « factiosi. » Non male quidem 
si h»c emendatio auctoritate codicis alicenjus firma- 
retur. Quis enim scit utrum Minucius verbum « fac- 
tiosi, » ad illa, « bonum sapimus , » no: retulerit ? 
Quid si factionis illicite criminationem his verbis, 
« eadem omnes congregati quiete, qua singulj » 
diluat ? Verum si quis sit de vera illa lectione dubi- 
tandi locus, auctor tamen noster apertissime pro- 
nuntiat, probatque Christianos non illicite factionis 
dici posse homines. 

Tertulliani porro ibi ille premit vestigia, qui neu- 
tiquam Christianorum, sed ipsorummet Gentilium 
illicitam factionem esse planius hisque verbis de- 
monstrat : « Hiec. coitio Christianorum merito sane 
licita, si illicitis par : merito damnanda, si non 
dissimilis damnandis : si quis de ea queritur eo ti- 


criminaque sua patefieri , aut veram religionem sibi 
demonstrari timuissent. 

Objicienti dehinc C:xcilio Christianus occultis se 
noiis, atque insignibus agnoscere, tam vere, quam 
simplicfter respondet : « Nos non notaculo corporis, 
ut putatis, sed inuocenti:e ac modestix signo facile 
dignoscimus. » A nobis tamen observatum est Car- 
pocratianoes in posteriore sectiatorum suorum auri- 
οὐ} dexterx parte, quamdam impressisse notam, 
qua eos haud dubie a czeteris hominibus discernerent 
(Tom. 1 Appar. lib. n Dissertat. , cap. 5, art. $, 
812, pag. 293). Sed neque C:ecittus, neque Oc- 
lavius de his aliisve hereticis loquuntur, sed de 
omnibus geueratim Christianis, qui se invicem , ut 


D ait auctor noster, non alio quam innocentis οἱ 


imodesti:e siguo dignoscebant. De illorum innocentia 
ex lactenus dicitis, et infra adhuc dicendis constat, 
quemadiiodum et de eorumdem praecipue in Eccle- 
sja consistentium, vel ad e»in venientium modestia , 
ex iis qu» in Clemeniis Alexandrini libros annota- 
vimus ( Tom. 1. Apparat. lib. wi, Dissert. 3, cap. 6, 
art. 4, pag. 116). 

Ad postremum tandem Cxcilii, de mutua. Chri- 
stianorum dilectione, convicium respondet Minucius 
Christianos mutuo et sincero amore sese diligere 
tum quia alios odisse non noverant, tum etiam quia 
uuius parentis fratres, ut etiain. dixerat Tertullianus, 
etconsortes fidei, speiquo colimredes eraut. Instat 


521 


DISSERTATIO, 


333 


vero Octavius hunc, qui maximi profecto :stimandus A aras, nulia »imulaera, immo nec ulla etiam templa 


est, mutuum amorem ab Ethnicis exprobrari, quia 
« in mutua, » sicuti cos alloquendo asseverat , « odia 
S:evitis; nec fratres vos, nisi plane ad parr cidium 
recognoscitis, » vel ut mox laudatus a nobis Ter- 
tullianus ait, « ad occidendum alterutrum. paratio- 
Te8....... quod apud ipsos omne sanguinis nomen 
de affectione simulatum » (Tertullian., loc. cit.). At 
de his fpnsius in. nostra ad hunc Tertulliani librum 
d'ssertatione (Tertullian. Apologet., cap. 59, pag. 33). 
Iuterim vero de illa fraterna Christianorum chari- 
(ate, et fratrum nomine, videsis Lucianum de 
Mor!e Peregrini, pag. 996, ac si lubeat, ea quz» a 
nobis toin. super. pag. 475, ac pag. 999, observata 
sunt. 


ARTICULUS 1]. 


Quo jure Caecilius dixerit templa tamquam busta a 
Ghristianis despici, nullaque ipsis esse templa, nullas 
aras, nulla nola simulacra, et inepte. recentiorum 
Iconoclasturum cavillationes refelluntur. 


Gravissimum profecto crimen illud C:vcilio vide- 
ba:ur, quod Christiani templa diis gentilium dicata 
non secus ac busta despicerent : « Templa, aiebat 
ille, ut busta, » id e-t, ut hominum mortuorum se. 
pulchra aspernantur. Quamvis enim vox « bustum » 
a verbo uro derivetur, ac locum, in quo mortuorum 
corpora comburi solebant, primitus significaverit ; 
Solet tamen a probis auctoribus pro sepuleliro, quem- 


admodum hic ab auctore nostro, usurpari. Tesiem C 


quemdam si postules, Tertullianum, cx quo sua 
Minucius hausisse videtur, tibi in medium illico ad- 
ducemus, qui Ethnicis antea dixerat : « Nec minus 
templa, quam monumenta despicimus » (Tertull. lib. 
de Spectacul. καρ 15). Vides sane « bustorum » si- 
gnficationem celare explicari a Tertulliano, ab eoque 
confirmari deorum templa a Christianis despici, taim- 
quam defunctorum hominum sepulehra. Quidni ca 


hunc in modum contempsissent, cum Clemens. 


Alexandrinus, et alii, sicut alibi annotavimus, deo- 
rum teinpla esse reapse mortuorum hominum 56- 
pulchra demonstraverit? (Tom. 1. Apparat. lib. m, 
dissert. 1. cap. 7, art. 9, pag. 72. , et seq3.) 

Altera Czcilii querimonia criminatioque fuit , non 
solu: deorum templa a Christianis contemni , verum 
etiam illis, ut securius mysteria sua occultarent, nul- 
Ja esse templa, nullas aras, nullaque simulacra : 
Audi, qu:eso, quomodo ille ip-e de iis conqueratur : 
« Cur nullas aras habeut, templa. nulla , nulla neta 
simulacra ..... Nisi illud, quod colunt, et interprimunt, 
aut puniendum est, aut pudendum ? » Nonne autem 
eadem est apud Origenem Celsi ethuici querela, Chri- 
Stianos incusantis ararum. statuarum, temp'oruinque 
dedicationes , seu potius positiones, et collocationes 
fugere? βωμοὺς, xai ἀγάλματα, καὶ νεὼς ἱξρύτόαι φεύγειν 
(Orig. "Ὁ. vii, contr. Cels. pag. ὅ59). 

Quid ergo putas. Minucium 2d hanc respondisse 
accusationem ? Ultro concedit nullas faisse Chiistiauis 


PaArBor. Ill. 


86 delubra. Cur autem ca omnia non habuerint, hane 
ille reddit rationem: « Putatis nos oceiltare, quod co - 
limus, si delubra et aras non habemus. Quod cuim 
sinulaerum Deo fingau, cum si recte existimas  8it 
Dei homo ipse simulacrum? Templum quod ei 
extruam, cum tolus hic mundus ejus opera fahrica- 
tus, eum capere non possit? Et cum homo latius 
maneam, intra :ediculaim vim tante majestatis inclu- 
dam? » Hiec ultima de templo. verba ex hoc auctoris 
nostri loco trauscripsit , atque ideo probavit Cvpria- 
nus (Cypr. de Idol. Vanit. pag. 15). 


AEdicula autem, ut id obiter annotemus, eral saccl- 


ι lum aliquod, sive sacra alicujus aedis appendix , aut 


loculauentum, ubi Dei alicujus simulacrum et imago 
collocsbatur. Unde Cicero : « Quid, inquit, cum Lici- 
nia virgo Vestalis..... Aram, et zdiculam, οἱ pulviuar 
sub saxo saero dedicasset ?»(Cic. Orat. 99, pro Domo 
sua, pag. 427. ) Apuleius vero : « In ipso meditullio 
llipponz dez simulacrum residens :ediculie »(4 pulei. 
lib. m — Metam., sub fin.). Deni ue ut Plinium omit- 
tmus, certe Tertullianus, quemadmodum | auctor 
noster, templa seu delubra, aras et zdiculam hiis 
verbis distinxit : « Nec enim differt an extruas , vel 
exorues, si templum, si aram, si zdiculam ejus ii:- 
struxerís »(Tertullian., lib. de Idol. cap. 8, p»g. 107). 
Verumtimen. uterque. quodlibet. templum designat 
edicul:e nomine, quo quidem idcirco utitur, ut melius 
ostendat quanto infiuita Dei majestate minus angu. 
stiusque sit. 


Alia itaque Minucius ac longe prxs!antioza Chri- 
stianis, quam ethnicis templa, delubra, altaria, aras 
et victimas , aliaque longe sacratiora sacrificia faisse 
testificatur : « Noune, Deus, inquit, melius in nostra 
dedicandus est mente, in nostro imo consecrandus 
est pectore? [lostias et victimas Domino «efferam, 
quas in usum mei protulit, ut rejiciau ei suum inu- 
nus? Ingratum est, cum sit litabilis hostia bonus au- 
imus, ΟἹ pura mens et. sincera conscientia. Igitur qui 
innocentiam colit, Domino supplicat; qui justitiam, 
Deo libat; qui fraudibus abstinet, propitiat Deun: ; 
qui hominem periculo subripit, optimam victimam 
cxdit. Hive nostra sacrificia, hxc. Dei sacra sunt.» 

Quemadmodum autem Ccilio Octavius, ita Orige- 


D nes Celso itidem ethnico, ac eadem, ut. pau!o. ante 


dicehamus , objicienti respondet , ilium non videre, 
ὅτι βωμοὶ, € quod are», unicuique nostrum sit ipsa 
€ inens sua, ex quà » sursum feruntur vere intelligi - 
bi'es ac suaveolentes suffitus, precesque ex pura con - 
scientia : ἀγάλματα δὲ καὶ πρέποντα Θεξ,. οὖκ ὑπὸ βαναύτο; 
τεχνιτῶν κατισχευχαμῖνα. € Simulacra autem Dco di- 
eanda sunt non labrorum opera, sed a verbo Dei dc - 
dolata, foriataque in nobis, videlicet virtutes, ad 
imitationem primogeniti tolius creature, in quo suut 
justitize , temperantia , fortitudinis , sapientiz , cite- 
rarumque virtutum exempla. lec sunt statue, TE 
ματα, Deo dicandze in animis justitiam juxta. priece- 
ptum Dei , οἱ fortitudinem, et. pietatem , veliqua-itig 


1 


525 


DE MINUCII OCTAVIO 


5924 


. . . * l H e. e.c ». . 
virtutes exercentium » (Origen. lib. viu, contr. Cels. A tissimum est, nec 5} adversariis nostris negari um- 


pag 989). 

l'ari itaque modo Minucius noster, et Origenes, at- 
que alii ejusdem tatis scriptores nostri, palam  as- 
serunt nulla Christianis fuisse templa et delubra, nul- 
las sacras zdes, nullas aras, nulla simulacra. De iis 
autem omnibus uno eodemque modo illi loquuntur : 
immo vero si quid sit discriminis, illud est , quod Mi- 
nucius ad verbum simulacra adjecit nota, quasi signi- 
ficare voluerit, Christianis nonnulla quidem fuisse 
simulacra, sed qu:e non erant mota, ac secreto et 
occulte servabantur. 

Sed vide, quxso, ineptas Calvinianorum aliorum- 
que l'rotestantium. eaillationes, qui in antiquissimo- 
rum Patrum scriptis , quodcumque sibi placuerit 


admiirtunt, rejiciunt quod. displicuerit. Palam enim: B 


vero cum Dallzo fateutur. Minucii uostri. tempore, 
atque ἃ primis Ecclesi: s;culis «ua Christianis fuisse 
quidein templa , sed nullas aras, nullaque simulacra. 
At qua temeritate distiuxerint ca, quze a vetustissimis 
illis seriptoribus non dis:inguuntur, parumper obse- 
ero attendamus. 

Bene quidem est, quod Dailzus aliique Protestantes 
concedant prima Ecclesie atate. Christianos sua ha- 
buisse templa. Sed qua fronte id negasseut, quod ab 
illis Ecclesi: Patribus certo certius asseritur ? Ter- 
tullianus siquidem, uti alibi vidimus, diserte p-onun- 
tiat illis fuisse templa, 4155 post Apostolum Ecclesia- 
rum nomine, a Calviuianis tamen rejecto, appellavit. 
Visue aliud. illius, etiam contra catholicam Ecclesiam 
scribentis, testimonium? « Reliquas, inquit, libidinum 
furias, impias, et in corpora, et in sexus ultra jura 
naturz, non modo limine, verum etiam omni Eccle - 
sie tecto submovemus. » Jam vero annotavimus ea 
quoque grzeco nomine ἐκκλησίαν, a Clemente Alexan- 
drino nuncupari (Ap. p.741, Tertul. lib. de Idol. cap 7, 
pag. 107 ; et lib. de Virgin. veland. cap. 45, pag. 201; 
et hb. de Pudic. cap. 4, pag. 718, tom. 4. Apparat. 
pag. 715. Clem. Alex. lib. 11. Pedag., . cap. 11, 
pag. 253.) 

Nec minus evidenter id evincitur ex Christianorum 
synaxibus, quas in :sdibus templísque, ut 85 0105 vi- 
dimus, agere solebant : ac prxterea. ex publica reo- 
rum poenitentia, qui ad fores Ecclesi:e prostrati, fide- 
lium preces ac sacerdotum clementiam implorabaut. 


C 


quam potuit ? Adverias igitur velim versi; elle versu- 
tumque illorum ingenium. GConfitentur. Cliristianos 
sua quidem habuisse templa,uon in nostrorum Gunen, 
sed suorum dumtaxat formam. Nobis si non credas, 
ecce totidem Dallzei verha : « Neque. enim sic acci- 
pienda est Minucii oratio, quasi nulle tum fuerint 
«edes, in quib:s christian: communionis homines sa- 
eros conventus habuerint , quo et de vebus divinis 
edoceri , et communi Deo supplicare pos«ent, qualia 
sunt, qu: hodie Protestantium dicuntur templa »(Dal- 
Ie, lib. 1, de 1mag. esp. 5, pag. 52 ). At qua, ama- 
bo te, ille, aliique ejusdem secte homines , ratione 
umquam probaverunt templa. vetustissimorum Chri- 
slianorum, suis, non vero nostris, fuisse similia ? Ne 
minima quidem. Num ergo quia sicul Miss:v sacrifi- 
cium, ita ex templis suis aras, et altaria, simulacra, 
et imagines penitus abstulerunt , inde antiquissima 
Christianorum templa suis similia esse veuditant ? 

. Verum qua profecto facilitate probatum est zdifl- 
cata ab illis templa, eadem plane evidentia. demon- 
sirari potest positas fuisse in illis veteribus templis ct 
ecclesiis aras, et erecta altaria. Tertullianus enim il- 
lud hisce verbis disertissime declarat : « Nonne so- 
lemniler erit statio tua, si ad arau Deisteteris »(Ter- 
tull. lib. de Orat. cap. 14, pag 155 ). Cyprianus vero 
non solum de altari, sed et sacrificio, quod adversae 
rii nostri tam ius. lenter rejiciuut, haoc iu verba ad 
Furnenses scripsit : « Jam pridem in concilio epi-co- 
porum statutum, ue quis de clericis et Dei. ministris 
tutorem, vel. curatorem testamento suo. constituat, 
quando singuli divi«o sacerdotio honorati, et in cleri- 
co ministerio con«Litnti , non nisi altari. et sacrificiis 
deservire, el precibus atque orationibus vacare de- 
beaut. » Tum deiude ait, ab antecessoribus suis epi- 
scopis decretum : « Ne quis frater excedens ex. hac 
vita, ad tutelam vel curam clericum norinaret : ac 
si quis hoc fecisset, unn offerretur pro eo, nec sacrifi- 
cium pro dormitione. ejus celebraretur. Neque enim 
apud altare Dei meretur nominari in sacerdotum pre- 
ce, qui abaltari sacerdotes et ministros voluit avocare. 
Et ideo Vietor cum presbyterum ausus sit tutorem 
constituere , non e-t quod pro dormitione ejus apud 
vos fiat oblatio, aut deprecatio aliqua nomine ejus in 
Ecclesia frequentetur» (Cyprian. Epist. 1 ad Presbyt.). 


Denique hoc manifestissime probatur auctoritate Ar. D Ceruis certe ab eo altare et saerilicium ab Christia- 


nobii atque Lactantii, qui ethnicos idcirco vitupcrant, 
quod Christianorum conventicula et Ecclesias dirue- 
rint, aut combus-e:int. Plura autem de illa ecclesia- 
rum eversioue el instauratione narrat. Euscbius eas- 
que vocat, tportuxrrp 9» τοὺς οἴχους, € Sacras ades, 
el ἐκχλησίας, «eeclesias » alibi. vero τοὺς οἴκους iv οἷς 
συνήγοντο, € trdes suas, in quibus conventus. perage- 
bant, ac tandem οἴκους ἐχχ)ησίων, wdes ecclesiarum » 
(Arnob. lib. iv. contr. Gent. pag. 152. Lactan., lib. v, 
Inst. cap. 11. Euseb. lib. νηὶ. Hist. Eccl. cap. 9, 
pag. 295 et 294. Ibid. cap. 17, pag. 516. Ibid. lib. 
Ix, cap. 9, pag. 362). 

Sed quid opus est pluribus illud probari, quod cer- 


norum precibus, deprecationihus et orationibus «di- 
stingui. I. illorum ergo Eccle-iis vera ac proprie dicta 
erant altaria , ac sacrificium pro mortuis fieri tum so- 
lebat. 

Alia autem ad Cornelium papam Epistola scribit 
rejectum Nova'janorum, qui eum falso accusabant, 
librum « cousidentibus Dei sacerdotibus, et altari po- 
sito » (Idem, Epist. 45, pag. 87). Atque wt. alia beue 
multa, in ejus scriptis cuique obvia. prietermittamus, 
Lucio pape , de illius ab exsilio reditu , gratulatur; 
quandoquidem « magis crevit sacerdetalis auctoritas, 
ut altari Dei assistat antistes.» Sed illud a nobis hoc 
j&m probatum est, quod ctiam celeberrimus lorum 


525 


DISSERTATIO. 


526 


Cypriani operum editioni przfeetus , licet Anglicanae A nucius loquendi modo utuntur. In Philonis siquidem 


ecclesix:: sectator, ultro palamque confitetur. Tom 
igitur certum est in Christianorum ecclesiis sive tem- 
plis posita fuisse altaria, quam :dificatas ab eis Ec- 
clesias, in. quibus suos, uti fatetur. Dallasus, sacros 
conventus habebant. Nam sicut ille ait, « non modo 
ex Eusebii Historia, sed ex aliis aliquot veteris Eccle- 
si: monumentis satis constat , jam tum Christianis 
fuisse sacras hujus generis xdes, quibus si uspiam 
caruerunt, id factum paganorum vi ac injuria, prxter 
fas eam piis hominibus copiam ac libertatem inviden- 
tium, non autem ulla Christianorum ipsorum religio- 
ne » (Dalle, lib. 1, de 1mag. cap. 5, pag. 52, et seqq.). 

Sed. dic, quxso, mi Dalle ; fateris quod di-simu- 
lare amplius non potuisti, suas Christianis fuisse sa- 
cras ides, negas altaria, negas simulacra, ubi fides ? 
Nonne eodem plane modo dixit Minucius : « Cur nul- 
las aras habent, templa nulla, nulla nota simulacra ?» 
Cur ergo unum concedis, negas alierum ? Numquid 
« fuit umquam », ut tuis ipsis verhis ntamur , « ulla 
vis major aut iniquior, quam ut tibi jus atque aucto- 
ritatem sumas, ipsas liominum, et quidem ante multa 
sireula mortuorum cogitationes pro arbitrio immu- 
tandi » (Dalle, de Imaginib. lib. 1, pag. 52). Minus 
eniin Minucius negare videtur Christianis fuisse tem- 
pla et altaria, quam simulacra. Non enim iucouside- 
rate addidit Cxecilius, «nota simulacra », id est, ut 
diximus, qu: publica, aliisque cognita essent. Satis 
autem a nobis demon:tratum est , a Christianis con- 
structa fuisse templa et altaria, in quibus sacrificium 


Judxi « de victimis, » libro hxc. legimus : Τυῦ Θεοῦ 
θυσιαστύριον ἔττιν ἡ ξυχάριστος τοῦ σοξοῦ ψυχὴ, παγεῖσα 
&x τρ)ξίων &piDuay ἀτμετῶν xal ἀδιαιρέτων. € Dei altare 
intelligitur grata sapientis anitina, compacta ex nu- 
meris solidis et individuis. » At longe plura eam in 
rem paulo aute scripserat ( Philon., lib. de Victim., 
psg. 854 ). 

Gentilis vero Seneca , a Lactantio citatus : « Non 
est beneficium ipsum , inquit , quod numeratur, aut 
traditur. Sicut nec in victimis quidem, licet opina 
sinl, auroque pr:fulgeant, deorum est honos, sed 
pia ac recta mente venerantium » ( Senec., lib. 1, de 
Benef., cap. 6; Lactant, lib. vi, Institut., cap. 95, 
pag. 638 ). Quin etiam prius Cicero : « Cultus , aie- 


B bat, deorum est cptimus, idemque castissimus , ple- 


nissimusque pietatis ; ut eos semper pura , integra, 
et incorrupta, et mente, et voce veneremur » (Cic., 
lib. 11, de Nat. Deor., pag. 224, lin. 42). Si plura 
velis, adi Porpliyrium aliosque plures a Le-calope- 
rio, in hunc Ciceronis locum citatos. At quis um- 
quam dixerit Judaeos, aut gentiles, his verbis nega- 
visse apud suos vera fuisse altaria , aras , victimas, 
sacrificia. ( Porphyr., lib. n. de Abstin. animal. sub 
fin. ; Lescalop., in lib. 11, de Nat. Deor., ὃ 72, pag. 
941.) 

Qvid vero facies Tertulliano, quem tam presso 
vesiigio Minucius prosequitur ? Nonne ipse quoque 
Scripsit : « Nec minus templa, quam monuinenta 
despicimus , neutram aram novimus, neutram efíi- 


verum facere consueverant. Qua autem idem Dalleus ( giem adoramus ? » (Tertull., lib. de Spectac., cap. 135, 


ratione illos nulla simulacra οἱ imagines habuisse 
contendat, jam videauus. 

Respondet ille « fieri posse » , ut Czecilius, quemad- 
modum alius quilibet gentilis, ambiguus h:escrit 
utrum Christiani, « turpis et inhonest:e formas numen 
in arcano colerent. » Nam ibidem Czcilius ipse dixit : 
« Abscondere quidquid illud colunt, magnopere ni- 
tuntur. » lane vero quia putas illud « fieri posse », 
jus tibi sumis inde concludeudi nec hunc gentilem, 
nec Minucium christianum negavisse quidem sua 
Christianos habuisse teinpla , et aras , sed tantum 8i- 
mulacra, de quibus uno eodemque modo loquuntur ? 
Unde vero accepisti Etlinicis minus nota fuisse Chri- 
stianorum simulacra, quam sacras sedes, quas occul- 
te tantum adire consueverant ? 

Urget tamen Dallazus facile promptumque fuisse 
Ocia io respondere, quadam Christianis fuisse simu- 
laera et altaria, sed longe ab Ethnicorum simulacris 
et altaribus diversa. Tantum autem abest, ut ita re- 
Sponderit, quin imo dicat nullum exstruendum Deo 
templum, quem non totus mundus, multo minus una 
edicula includere potest : sed bonum animum, puram 
mentem, sinceram coauseientiam optimas esse et lita- 
biles Deo hostias ac victimas, denique hominem esse 
Dei simulacrum. 

Verum nihil plane hoc responso levius ac futilius. 
Nam Judei et Gentiles, apud quos tot aras , victimas 
et sacrificia facta fuisse nemo nescit, eodem ac Mi- 


pag. 96.) Nonne ibi tam aperte, quam Minuc'us ulla 
prorsus Christianis templa , aras et simulacra fuisse 
abnuit * Nonne etiam alibi ethnico Scapulie re-pon- 
del : « Sacrificamus pro salute Imperatoris, sed Deo 
nostro et ipsius, sed quomodo prxcepit Deus, pura 
prece? » (Idem, lib. ad Scapul., cap. 2, pag. 86.) 
Numquid idcirco negavit Christianos omnibus om- 
nino caruisse templis, aris, ct altaribus? Minime 
quidem , sicuti aliis paulo ante cittis probatum est 
illius verbis, et ab ipso Dallo concessuin. 

Necesse est. igitur, ut dicamus a Minucio nostro, 
Tertulliano aliisque eodem modo loquentibus , illud 
uio concedi sensu, eL alio negari. Át quoniam cone 
tro ethuicos disputabant, idcirco negaverunt Christia- 


D nos geutilium more habuisse tempia, in quibus ficti- 


ties deos colebant, et eos habitare arbiirabantur, 
vel aras et altaria, ad cxdeudas offereudasque eis 
victimas, sed habuisse sacras odes et altaria, in 
quibus christiano ritu verum Deum colebant, in- 
cruentumque | faciebant sacrificium. Nihil ergo dictu 
absurdius, quam citatis Minucii verbis, uti garriebat 
Dall:rus, excludi « Romanorum, » ita invidiose Ca» 
tholicos hzxreticus homo appellat, « hominum » alta- 
ria, quia ipsi ejusque sodalibus sacrificium eucha» 
risticum auctoritate propria rejicere placuit. Jam 
enim certissimo veterum Patrum testimonio osten« 
dimus Minucii tempore in Christianorum templis 5.78 
Ecclesiis posita fuisse altaria , factumque sacre ΕῸ 4 


531 


DE MINUCII OCTAVIO 


938 


chavstiae sacrificium. Quod quidem postea Augusti- A crucem, ferale supplicii illius instrumentum , cole- 


pnus disertissime asseverat (August. lib. vin, de Civit., 
cap. 97, pag. 217; et lib. x, cap. 20, pag. 255). 

. Eadem porro cum sint Minucii et Tertulliani de 
templis , et altaribus, atque de simulacris verba, eo- 
dem sane modo explicanda sunt. Negant itaque ulla 
apud Christianos fuisse simulacra , qualia videlicet 
ethnici deorum suorum construxerant. At hanc fuisse 
Minucii mentem non solum ex hactenus dictis, sed 
tota etiam inter ipsum ac Caecilium disputatione col- 
ligitur. C:ecilius quippe objiciebat nulla Christianis , 
quemadmodum gentilibus fuisse falsorum deorum, 
Bicut templa, ita nec simulacra. Fatetur autem Mi- 
hucius rem profecto sic se habere. At quomodo non 
negat iis fuisse alia quam fictitiorum deorum templa, 


rent 86 venerarentur. 

At Minucius utramque illam criminationem falsam 
esse singulatim ostendit. Àd priorem enim quod spe- 
ciat, palam ille constanterque asseverat gentiles falli 
omnino, totaque errare via, qui in suuni induxerant 
animum , hominem terrenum , ac cruci sua propter 
crimina suffisum, meruisse aut potuisse 3 Cliristianis 
Deum eredi, atque eo titulo divinum ipsi ab illis tri- 
bui honorem. Persuasissimum quippe iidem Chri- 
stiani habebant cos prorsus csse miserahiles, qui 
spem in mortali ponunt homine, quo nmor!uo, quod 
ab illo esspectare poterant, auxiliun omne fiuitur. 

Sed ipsemet Min'icius audiendus est : « Quod re- 
ligioni nostre honünem noxium, et crucem ejus as- 


Jta etiam nec alia quam ipsorum ab illis facta simu- B scribitis , longe de vicinia erratis, qui putatis Deum 


Jacra inficiatur. 

* Neque urgeas omnia a Minucio omnino simulacra 
et imagines excludi , quandoquidem respondet : 
« Quod simulacrum Deo fingam, cum si recte existi- 
mes, sit Dei homo ipse simulacrum? » Nam de tein- 
plis similiter, uti annotavimus. dixerat : « Templum 
quod ei exstruam, cum totus hic mundus, ejus opere 
fabricatus, eum capere non possit ? » Atqui Dallus, 
aliique ejusdem secte homines, confiteri coguntur , 
his posterioribus verbis vera Christiavorum templa 
non excludi. Ergo similiter fateantur necesse est, 
prioribus ejusdem Minucii verbis non alia excludi, 
quam falsorum deorum simulacra, statuas et imagi- 
nes, quie a Christianis sine idololatria ferri non po- 


terant. De his porro Christianorum imaginibus et C 


simulacris, eorumque usu in superioribus no-tris 
di:sertationibus egimus, ac plura a Petavio, Tho- 
masino et aliis pluribus tradita legere poteris (tom. 1, 
Apparat. pag. 747 et seqq.; Petav., tom. v, T/ieo- 
log. dogmat., lib. xv, cap. 11, et Thomass., lib. xu; 
Theol dogmat. de Incarnat., cap. 7, et seqq.). Quid 
3utem auctor noster de exhibito a Christianis cruci 
Christi cultu et honore statuerit, in quarto subse- 
quenti articulo investigandum est. 


ARTICULUS 11]. 


Quomodo Octavius refellat Caciliui objicientem. a 
Christianis coli hominem cruci pro facinore affixum , 
ubi de suprema Christi divinitate : quam perspicue 


eredi, aut meruisse noxium, aut potuisse terrenum. 
Ne ille miserabilis, cujus in homine mortali spes 
omnis in itilur ; tetum cnim ejus auvilium cum ex. 
tinc'o homine finitur. » Pr:efracte igitur negat a 
Christianis coli, noxium hominem ac morte merito 
mulctatum. 

Quid ergo ? Numquid Minucius tam certo affirmare 
potuit omnem prorsus cultum , ac veneratiouem 
Christo Servatori a. Cliristianis denegatum, nullam- 
que prorsus in illo spem habuisse ? Nemo sane homo 
id umquam crediderit. Cui certum itaque et explo- 
ratum sit Christianos et coluisse Christum, ct in eo, 
qui pro ipsis mortuus fuerat, spem collocasse , quid 
inde colligas, nisi pro rato fixoque Minucium po- 
suisse, Clristum a sectatoribus suis revera coli, non 
quidem sicut hominem , a quo mortuo nihil amplius 
speraudum, sed sicut Deum, in quo, utpote vero et 
immortali Deo, spem maximam semper habebagt? 
Noune autem. inde, ut id obiter observemus, recte 
collipi potest persuasum Minucio prorsus fuisse Chri- 
Stum ese verum sunimunmque Deum, atque ejusdem 
cum ἴον. Patre suo substantiz ? Nam ille, uti $u- 
pra ostendimus , constantissiwue ducuit, ununi dum- 
taxat esse Deum. Ubi ergo Christum Deum aguovit , 
ibi ipsum profecto unum eumdemque cum Patre suo 
Deui confessus est. 

Petavius ergo ex iisdem Minucii verbis, sed alia 
ratione probare conatur, agnitam ab ilio fuisse su- 
premam Christi divinitatem ( Petav., tom. n, Theo- 


idem Octavius ostendat ab /Egyptiis scelestum homi- D log. dogmat., praf., cap. 5, $ 5). Censet enim vir 


nem, el a Romanis reges et imperatores divino cultu 
honoratos, ac per illerum genios juratum; utrum 
vero Christianis per eorum salutem jurare fas (uerit. 


᾿ Christianos duplicis adliuc sceleris. Caecilius ar- 
guit : « Qui hominem, inquit, summo supplicio pro 
facinore punitum , et crucis ligna feralia eorum cz- 
rimonias fabulantur, vel potius, fabulatur, cougruen- 
tia perditis sceleratisque tribuit altaria; ut id co- 
lant, quod merentur. » Aullis sane quomodo gentiles 
duplicis adhuc nefarii, uti putabant, cultus Chiristia- 
. nos condemnaverint; primo quod homiuem crucis 
Wopplicio sua propter scelera affectum; secundo quod 


doctus illum fateri verum Deuw esse Christum , eo- 
que nomine coli a Christianis, quemadmodum eth- 
nici deos suos venerabantur. Sed doctissimi viri pace 
nobis dicere liceat, paulo enodatius explicandum 
quomodo illud ex paucis, qu:e integra retulimus, Mi- 
nucii verbis colligi possit. At h:;ec videtur esse illius 
argumentatio. Erratis, etlinici, qui putatis hominem, 
mere terrenum ac noxium a nobis Deum credi. Nam 
credimus Christum non modo innoxium homincm , 
sed verum eliam fuisse Deum, iu quo spes nostra 
firmissime innititur. 

Christiaui siquidem ab ethnicis judicibns iuterro- 
g^U, nec imminentium euppliciorum metu deterriti , 


Ὧ9 


DISSERTATIO. 


030 


constanter, sicut Plinius ad Trajanum Imperatorem A consecratos patribus. Cur ergo? Quia « tutius, » in- 


scripsit, respondebant : « Carmen Christo, «quasi 
Deo, dicere secum invicem, » id est, Christo, quem 
verum Deum esse asserebant, et quales , uti. visum 
Petavio, ethnici esse d«os suos arbitrabantur ( Plin., 
Epist. 101 ). 

Tum deinde Minucius ethnicorum argumentum in 
ipsus retorquet ac demonstrat ab illis hunc ipsum, 
quem Christianis falso exprobrabant, religiosum cul- 
tum mero homini revera exhiberi. Nam /Egyptii, in- 
quit ille, unum hominem selecti de omnibus con- 
sulebant. « illum propitiabant, » aique ipsi, quem 
dicebant es«e Deum, c:edebant victimas. Quam autem 
verum id sit, docebit te Porphyrius, qui ad Anebo- 
nem hzc , sicut Eusebius refert, scripsit ia verba : 
« Homini quoque circa pagum, quem Auabin vocant, 
divinos honores tribuunt, eique sacrificium offerunt, 
et impositas altaribus hostias. adolent. 
σίδουσι, xav Ávato κώμην, i» ἢ xzl τούτω θύεται, xci 
ἐπὶ τῶν βωμῶν τὰ ἱερὰ ἐκκαίετοι. € Ille vero postea tan- 
tum comedit, que sibi ex privato penu, tamquain 
privato homini parata et apposita fucrint » ( Euseb., 
lib. m, Prepar. Evang., cap. 5, pag. 94). Eadem ille, 
nullo auctore citato, repetit, sicut postea Theedore- 
tus , qui Porphyrii quidem citat Epistolam, illiusque 
sensum, sed non verba exhibet (Theodoret., tom. iv, 
Serm. 3, de Augel. εἰ d&mon., pag. 516). 

Alio adhuc argumento Minucius ethoicos ac po- 
tissimum Romanos ejusdem iinpietatis coarguit. Non 
suis enim tanum principibus et regibus, tamquani 


. 
) AvÜpuftcy 


quit Octavius, eis erat, « per Jovisgenium pejerare, 
quam regis. » Ibi autem ille preeuntem proculdubio 
secutus est Tertullianum, cujus harc ipsa verba le- 
gisse videlur : « Citius apud vos, gentiles, per om- 
nes deos quam per unum genium Cesaris pejeratur » » 
( Tertulliau., Apolog , cap. 28). 

Certo quidem certius est jam ab Augusti impera- 
toris tempore morem invaluisse, ut ii per nomen sive 
genium Imperatoris juraren!. Etenim Horatius eunt- 
dem Augustum alloquendo, sic canebat : 


Pzsenti tíbi maturos largimur honores, 
Juranudas.jue tuum per nomen ponimus aras. 


(Horat., 1. n, Epist. 1, v. 15 et 16.) 
Audis certe et positas , sicut proxime diximus, Áu- 


B gusto. adhuc viventi aras, ac per nomen, id est, gc- 


nium ejus ethnices jurasse. Postquam vero ille fato 
functus fuisset , Claudius Casar, teste Suetonio , 
« Jusjurandum neque. sanctius sibi, neque crebrius 
iustituit, quam per Augustum » (Sueton., in Vita 
Claud., 8 411), id est, per ejus genium et nomen. 
Quam sacrum autern ac religiosum fuerit hoc jusju- 
randum si tibi adhuc probari aveas, disces utique ex 
his Taciti verbis : « Aubrio crimini dabawr violatam 
perjurio nomen Augusti. Quz: ubi Tiberio notuerc , 
seripsit eonsulibus......... jusjurandum perinde :esti- 
mandum, quam si Jovem fefellisset » ( Tacit., lib. 1, 
Annal. ante fin. ). 

Neque porro per solius Augusti, sed aliorum etiam 
Imperatorum genium gentiles jurare con-ueveran!. 


diis , turpiter adulabautur: sed eoruin etiam numen C Perversissimi siquidem hujus moris locupletissinius 


invoeabant, ad eorum imagines supplicabant, implo- 
rabani ipsorum dimonem, ac tutius illis erat, per 
Jovis, qu:m regis sui genium jurare. 

De scelerata. illa adulatione, qua mortuos Impera- 
tores $008 Romani deorum numero adscribebant, hzc 
apud Justinum Martyrein legimus : Καὶ τί γὰρ ἀτοθννσ- 
κόντας παρ᾽ ὑμῖν αὐτοχράτορας ἀταλανατίφεσθα, ἀξιοῦντες, 
x«i ὀμνύντα τινὰ προάγετε ἑωραχέναι ἐκ τῇς πυρᾶς ἀνιρχό- 
μενον εἰς τὸν οὐρανὸν τὸν καταχαίντα α΄ σαρα. « Moricntes 
apud vos Imperatores semper immortalitati conse- 
crare dignamini, producentes quempiam , qui jure- 
jurando con(irmet vidisse se e rogo in caelum «s- 
cendere ardent^m Cesarem. » l'ostea vero : « Et qui 
apud vos moriuntur, Imperatorum imagines forma 


te«tis nobis est Apuleius, Cum enim Magistratus hor- 
tulanum quemdam qu:ererent, atque ubi esset scisci- 
tarentur : « Militones, inquit, ibi nec uspiam delitc- 
scere adjurantes , genium principis contendebant » 
(Apulei. lib. 1x , Metamorph. sub fin.). Caligula in- 
super multos, Suetonio teste, gravibus poenis affecit : 
« quod numquam per genium suum dejerassent » 
(Suet., lib. 1v, 8 27). Denique, ut plura omittamus, 
narrat Tertullianus, perduelles, qui a Cassii et AI- 
bini partibus stabant , per genios pejerasse Impera- 
torum (Tertullian., Apologet., cap. 55, et lib. ad 
Scapul., cap. 2, pag. 85). 

Sed impium illud jusjurandum Christiani delesta - 
bantur. Quamobrem Polycarpus, queniadimmodum aie- 


ista consecratis. et deos inscriptionibus nominatis » D bat Eusebius, numquam a tyranno cogi potuit, ut per 


(Justiu., martyr., Apolog. 1, pag. 67-90). Sed hzc 
impia hrperatorum Romanorum apetheosis nemini 
plave, qui vel primoribus labris aliquam illorum hi- 
Storiam attigerit, incegnita esse potest. Non ili ta- 
men stetit prorsus detestauda ethnicorum adulatio, 
sed iisdem suis Imperatoribus, adhuc vivis, uti Julio 
Cesari , Octaviano Augusto , aliisque, exstruxerunt 
templa, et aras, atque sacerdotes creaverunt (Sue- 
ton., in Vita Julii (ας... ἃ 76; etin Vita August., $ 52. 
Cornel. Tacit., lib. ni, Auual., circ. med.). 

Suns autem Inperatores adliuc viventes , aut post 
mortem, des a se renuuntiatos, magis verebantur, 
quam antiquiores, longoque jam a tempore a suis 


Cxsaris genium juraret ( Euseb. lib. 1v, Hist. Eccl., 
cap. 15, pag. 131 et seqq. ). Alii vero Christiani, sic 
uti idem Tertullianus testatur, irreligiosi , ac populi 
hostes propterea proclama:ii sunt, quod Caesarum 
imagines repropitiari, eorumque genios dejerare de- 
trectaverint. Sed de Tertulliano adhuc aliquid suo 
loco dicendum (Tertullian., Apologet., cap. δὲ, p. 94, 
et lib. 1, ad Nation., cap. 17, pag. 61 ). 

Nonnulli porro a nobis fortas-is inquirent cur 
Minucius tam confidenter pronuutiet ethnicos, « tu- 
tius, » vel sieut ait Tertullianus, « citius, » per Jo- 
vis, quam Imperatoris genium jurasse ( idem, Apole- 
get, cap. 98). Duplicem itaque rationem illis dabi- 


551 


DE MINUCII OCTAYIO 52 


gus. Prima est, quam Tertullianus nobis suggerit, À memoriam (Cyrill. Alexandr., lib. vr, contr. Julian., 


gentiles minus deos suos timuisse , quam priesentem 
Imperatorum potestatem. Secunda vero , quia jura- 
menti Deo prsstiti, inquit Zezimus, condonatio divi- 
n: hbenignitati permissa erat ( Zozim., lib. v, Histor. 
in fin. ). Qui vero per genium principis, vel in re 
aliqua minoris momenti, verbi gratia pecuniaria, pe- 
jerabat, is, sicuti Ulpianus annotavit , fustibus ca«ti- 
gari jubebatur (Ulpian., lib. n, titul. 2, leg. 15, 
ἃ Si quis). Plura qui voluerit, ille adeat Brisso- 
nium, llausenium Trelierum, et alios qui de veterum 
juramento, et Taffinuum qui de genii cultu, ac per 
eum jurandi more scripserunt (Brisson., lib. vin, de 
Formul.. pag. 809; Hansen., de Jurament. veter., cap. 
46; Taffin., de Anno secul., ctc., cap. 15). 


ARTICOLUS 1V. 


Qua ratione Minucius dixerit cruces a Christianis 
nec coli, nec optari. 


Octavius ad secundam Cecilii de crucis cultu ob- 
jurgationem duobus quoque modis respondet. Prius 
autem illius responsum his nec pluribus verbis com- 
prelenditur : « Cruces nec colimus, nec optunus. » 
Sed id quo brevius, eo olscurius multis videbitur. 
Jtane vero Christiani , inquies, nec ipsam quidem 
Christi crucem , nec ulli protsus ejus imaginem 
colebant ? Nonne crux Cliristi 4 Cyrillo Hierosoly- 
mitano vocalur, € τὸ owr:picy τοῦ σταυροῦ ξύλον, Salu- 
tare crucis lignum ; et Eusehio , eue pi» σημεῖον, S$a- 
lutare signum, corzzpuv χαὶ (922, salutare ac vivi- 


pag. 194 et seqq.). Quis autem dubitet longe xquius 
justiusque esse hujus salutaris signi , quam horren- 
dorum ac turpissimorum flagitiorum a diis adinisso- 
rum depictas in parietibus colere imagines ? 

Sed si res ita se habuerit, qua Minucius ratione 
dicere potuit : « Cruces nec colimus, nece optamus. » 
Quidam autem male ibi legeruut « oramus. » Alii 
auctoris nostri sensum perspectum satis nou liiber- 
tes , corrigendum censuerunt, οἱ revera *cribi vo— 
luerunt , « horremus. » Sed hiec omnia contra. co- 
dicis manuscripti (idem, nec meliori sensu. 

- Quid igitur, inquies, Minucius sibi voluit his ver- 
bis : « Cruces ncc colimus, nec optamus, » aut quo- 
modo ea possunt explicari? Certum autem. videtur 


B illa non de ipso vero crucis Christi stipite et ligno, 


de quo jain citati a nobis Ambro-ius et. llieronymus 
loquu:tur , posse intelligi. Hlius enimvero. tempore 
vera illa crux Domini ab Helena , Constantini Moghi 
matre, nondum reperta fuerat. 

Quapropter ibi vel de hujus sacr:e crucis signo et 
imagine, vel de aliorum sceleratorum hominum eru- 
cibus proculdubio loquitur. Atqui hoc secundo si- 
gnilicatu verba ejus posse accipi iude haud absurde 
quis colliget, quod sicut « el'inici, » teste Origene, 
« legeutes » Christi historiam, opinati sunt Christia- 
nos omnibus in crucem actis aliquim exhibere ve- 
nerationem ; ita. etiam falso crediderunt, illos quas- 
libet eruces revereri (O-igen., lib. n, contr. Cels., 
pag. 87). Huic autein. explicationi favere videtur et 


ficum , atque etiam , ewzzpuv τρυπαῖον, Salutare tro- (? Caecilii redargutio, et Minucii responsum, Uterque 


phum, » Romance urbis, imperii, ac totius orbis 
prisidium , cujus divinam potentiam Liciui is Impe- 
yator ethinieus agnovit ? ( Cyrill. Hierosol., Epist. ad 
Constan, Imperat., pag. 247. ) Quis autem. dubitat 
tale crucis signum a cliristianis sincero cultu liono- 
ratum? Si quis tamen reluctetur, is audiat Euse- 
bium , qui Constantinum Magnum summis laudibus 
ideo extollit, quia triumphale, uti ait, illud signum 
Coluit τὸ νιχοποιὸν ἐτίμα σημεῖον, in. quo vim divinita- 
tis οἱ memoratos ibi ab eodem Eusebio mirabiles 
effectus , szpius expertus fuerat (Euseb., lib. r, de 
Vita Constant., cap. 51, pag. 495; lib. 11, cap. 16, p. 
A31; lib. 1v, cap. 21, pag. 533: οἱ Orat. de Laudib. 
Coustant., pag. 627 et 6-8 ). Ambrosius vero haud 
dubitanter. pronuntiat. Cliristi crucem ab. Hleleua, 
ejusdem Constantini matre, in capite regum ]oca- 
tam , « ul in regibus adoretur » ( Ambros., orat. de 
Obit. Theodos., & 46, pag. 1214 ). llieronymus vero 
ait Paulam « prostratam ante crucein, quasi pendei- 
tem Dominum cerneret, adorasse » ( IHlieron., Epist. 
86, scu Epitaph. Paule, pag. 675). 

Quid plura? Julianus Apostata Christianos, quemad- 
modum Circilius, objurgabat quod ceelitus delapsum 
Jovis ac Martis clypeum irridentes ac conteimuentes, 
crucis -ignum venerabautur. At illi respondet Cyril. 
lus A'exandrinus, τὸ σωτήριον ξύλον, « salutare lignum , 
τοῦ τιμίου σταυροῦ, honorand;e crucis, » refricare be- 
neficiorum omnium in nos Christi morte collutorum 


enim non de cruce aliqua singulariter, sed genera- 
tim de erucibus sermonem fecit. Potuit autem Minu- 
cius rccte omnino dicere Christianos liominum , ob 
scelera morte damnatorum , cruces i.ec colere, ncc 
optare. 

Si quis vero hxc ipsius verba de ver: Christi cru- 
cis imaginibus exponenda esse arbitretur, hauc pro- 
culdubio existipabit esse ejus menteni ac. sensum, 
Cruces aut ligueas , aut cujusvis materiei non coli- 
mus; quia ipsum lignum, aut aliam similem materiam 
non honoramus, sed crucem videndo, omnem nos- 
trum culium, ad ipsummet, qui in cruce pependit , 
Christum referimus. Nec explicatio illa quibusdain 
nimis violenta censebitur. Ambrosiu- enimvero, qui 


D veram erucem Christi , uti observsvimus , in regibus 


dixit adorari ; paulo ante de illa ipsa sic scripserat : 
Helena « invenit titulum » crucis, « Regem adoravit, 
non lignum utique, quia hie gentilis est error, ct va- 
nitas impiorum : sed adoravit illum, qui pependit in 
ligno, scriptus in titulo » (Ambros., orat. de Obit. 
T heodos., ὃ &6, pag. 1211). 

Verum «i ea sit auctoris nostri mens, quo jure ad- 
jecit, « nec optamus? » Quid enim Christianis opta- 
bilius, quam crucis Christi. videre cfliziem , aut pro 
Christo subire erueis supplicia? Resp^nderi polest, 
Minucii verbum « colimus, » ad prius Cecilii, « ado- 
ΓΑΙ: » atque c optamus, » ad « subeund;e cruces » 
referri , ità ut hic sit &eusus ; Cruces non opt mus , 


535 


DISSERTATIO. 


954 


aut quzerimus ; sed si a tyrannis capti, eas subire A volunt labara) « et vexilla castrorum, quid alind , 


cegiinur, lubenti animo patimur, et optamus crucis 
supplicio vitam finire. Eodem autem sensu Tertul- 
Jianus : « Plane volumus pati , verum eo more, quo 
et bellum nemo quis lubens patitur, cum et trepidare 
el periclitari necesse sit; tamen prieliatur omnibus 
viribus , et viucens in pr.elio gaudet, qui de prelio 
querebatur ( Tertullian., Apologet., cap. 30). » At 
dissimulare non possumus, hac secunda interpreta 
tione vim aliquam Minu.ii verbis afferri. Etenim una 
eidemque vox simul signum dumtaxat crucis, et 
veram crucem significabit. Vide igitur qua ratione 
huic expositioni altera prxferenda sit. 

Caterum quidquid de horum Minucii verborum 
sensu pronuntietur, negari certe non potest Christia- 
n0s ejus tempore cultum aliquem reddidisse Domi- 
nice crucis signo. Frontibus quippe suis illud sx- 
pissime imponehant, virginemque Eustochium Hie- 
ronymus hortatur : « Ad omuem actum , ad omnem 
incessum manus pingat Domini crucem; » atque aliam 
queque virginem : « Crebro signaculo crucis munias 
frontem tuam , ne exterminator ZE;vpti in te locum 
reperiat, sed primogenita , qua» apud ;£gypties pe- 
reunt, in tià. mente salventur » ( llieronym , Epist. 
18 ad Eustoch., pag. 46; et Epist. 97 ad Demetr., p. 
190) Lonze vero antiquierem fuisse hunc Christia- 
norum morem in sequentibus nostris dissertationibus 
deinonsirabimus, ac eodem etiam crucis sieno s:epe 
8:6} 118 fugatus a Christianis da&mones , sicnt alia in 
dissertatione postea aunotabimus (Dissert. in lib. Luc. 


quam inauratze cruces sunt et ornatz ? Tropea ves- 
tra vietricia non tantum simplicis crucis faciem, ve- 
rutü et affixi hominis imitantur. » Videtur autem au- 
ctor noster hzc delibasse ex Tertulliano, qui eodem 
prorsus modo illam ethnicorum de cultu cruci , a 
Christianis exhibito. vanam argumentationem relellit : 
« Qui crucis, » inquil, nos ε religio-os putat, conse- 
craneug erit noster, cum lignum aliquod propitiatur. 
Viderit. habitus, dum materiz qualitas eadem sit. 
Viderit forma, dum id ipsum Dei corpus sit. Et ta- 
men quanto distinguitur a crucis stipite Pallas At- 
tica, el Ceres Pharia, qu: sine effigie rudi palo, et 
informi ligno prostat ? Pars crucis est omine robur, 
quod erecta statione deflgitur : nos si forte integrum 


B et totum Deum colimus. Diximus originem deorum 


vestrorum a plastis de cruce induci. Sed et victorias 
adoratis, cum in trop:is cruces intestina &unt tro- 
porum. Religio tota castrensis signa veneratur, si- 
gna jurat, signa omnibus deis praponit. Omnes illi 
imaginum suggestus insignes , monilia erucum sunt , 
siphara illa vexillorum , et cantabrorum stola cru- 
cum sunt. Laudo diligentiam : noluistis nudas et in- 
cullas cruces consecrare » ( Tertullian., Apologet. , 
cap. 16, pag. 17). Alio autem in libro eadem , sed 
aliis verbis repetita legi ab omnibus possunt ( idem , 
lib. 1, ad Nation., cap. 12, pag. 58). 

Cur autem Minucius dixerit ab ethnicis cruces li- 
gueas, ut deorum suorum partes adorari, his intelli- 
ges ejusdem Teitulliani verbis. Cujusvis Dei « simu- 


Cwell. de Mori persecut., cap 5, art. 9 et 3). Quis C lacerum, inquit, prius argilla deformat cruci et stipiti 


itaque sau mentis homo diffitebitur tributum a 
Cliristianis honorem crucis Chri-ti signo, quo se cre- 
berrime ac singulis fere horis siguabant, οἱ cujus 
virtute tot tantaque miracula fieri mirabantur. Apage 
ergo ineptam Gronovii in hune Minucii locum ani- 
madversionem , qua insulse asserit nullum cruci 
Christi tribuendum honorem. De illo autem adhuc 
postea agendum, de quo interim consulere poteris 
Petavium, Thomassinum, Gre:serum, aliosque tlieo- 
logos sive scholasticos, sive controversiarum scrip- 
tores ( Petav., tom. v, Theol. dogm., lib. xv, cap. 8. 
Thomass., lib. xii, Theol. dog. de Incarn., cap. 8; 
et Thevlog. in Magist. Sentcnt., lib. m, diss. 9; et in 
D. Thom., ut, part. quest. 95 ). 


ARTICULUS V. 


Quomodo Minucius telum ethnicorum, Christianis cul- 
lum crucis objicientium, in illos retundat, qui cruces 
in deorum simulucris, cantabris, vexillis, tropois ho- 
norabant, ac quarum signum. in. tumentibus. navium 
telis , in jugo, et homiue expansis brachiis orante 
reprasenta ur. 


Satis Minucio non fuit Ethnicos crueis cultum 
Christianis exprobrantes. confutasse, sed id ipsum, 
quod inde conjiciebant telum , in illos sic retundit : 
« Vos plane ligneos deos consecratis, eruces ligneas, 
ut deorum vestrorm partes. forsitan adoratis. Nam 
et signa ipsa, et eartabora, 5. ( riale aliqui seriptum 


supersitructa. In patibulo, » id est, cruce, « corpus 
Dei vestri dedicatur » (idem, Apologet., cap. 12, 
pag. 14. Idem, lib. 1, ad Nation., cap. 12, pag. 58 
et seqq. ). Quod quidem alio in libro planius clarius- 
que explicat : sed quia longior ibi e-t, ad ejus hbrum 
te mittendum satius duximus. Neque tanicu sine ali- 
qua observatione pretermittendum est, adjectum a 
Mittcio adverbium « forsitan. » ante «€ adoratis. » 
Numquid enim illud omnino asseverare noluit, quo- 
niam ethnici deorum suorum simulacra adorantes , 
ad suppositas eis cruces animum non advertebant ? 
Quid vero, si illud ironice, atque idcirco affirman- 
ter, quemadmodum Tertullianus, dixerit? 

Ante utrumque vero Justinus Martyr. Ethnicis 81- 


D wiliter objecerat « castrorum vexilla, et tropxa vic- 


trivia » esse cruces, ut ait Minucius, vel «icut Ter- 
tullianus dixit « crucum stolas » (Justin. Apol. 1, pag. 
90). Omnibus autem cum id satis cotupertum sit, 
nihil amplius addemus, nisi illa Hieronymi ad L:etam 
verba: « Vexilla militum crucis insiguia sunt » ( IHie- 
ronvin. epist. 57, ad Let. pag. 591). 

Memorata vero ab auctore nostro, οἱ Tertulliano 
« cantabra » erant signa, quae. purpura, et. auro or- 
nata, in pompis et solemnitatibus cum deorum figu- 
ris per urbem ferebantur. Neque aliud inter cantabra 
el vexilla intercedebat discrimen, nisi quia hac 
vela tantum crant, colore suo notissima : cantabra 
vero ab illis discernebantur et colore suo, et carmine 


535» 


DE MINUCII OCTA VIO 


550 


aliquo, ναὶ romine, quo grati aliquid ac jucundi si- A son., lib. n, de Formul., pag. 84 οἱ 148). Non solum 


gnificabatur. 

« Trop»ra » porro erant capta hostium — spolia, 
quie duplici veru, uno recto, et trausverso altero, 
atque idcirco crucis effigiem referente, solebant 
imponi. Tropiris autem ferendis propositi: vocaban- 
tur cantabrarii, quorum mentio in Theodosiano co- 
dice, in quem legend:e sunt Gothofredi ποῖ, et. Bul- 
lingeri, de Spoliis Gallicis, animadversiones (Cod. 
Theodos. leg. 2 de Collegiutis, toi. v, pag. 192. 
Bulling. de Spol. Grec., cap. 2). 

Pergit Minucius, et ait erucis siguum naturaliter 
videri in navi, quie velis tuinentibus vehitur, et. in 
jugo. quo consuevit terra arari. Sed hac adhuc fu- 
sius explicat Justinus martyr. Navis autem antennam 
esse crucis signum Tertullianus llieronymusque ob- 
servarunt ( Tertullian. lib. advers. Judaeos, cap. 11. 
llieronym. Epist. ad Heliod.). 

Aliud porro naturale crucis signum est. liomo 
« manibus, » uti ait Tertullianus, « expausis» vel 
quemadmodum Minucius noster loquitur : « Homo 
qui, porrectis manibus, Deum pura mente venera- 
tur » (Tertull. lib. 1, ad Nation., cap. 12). 

Sed quorsum, inquies, ex hoc exemplo contra Eth- 
nicos ille disputavit? Numquid et hi ethnici expansis 
etiam manibus preces fundebant? lta sane; nec pre- 
ees tantum, sed et sua hioc ritu facielant vota, quem- 
adinodum plurimis quorumlibet scriptorum testimo- 
niis probatu facillimum est. Virgilius siquidem de 
Anchise cecinit : 

At Pater Anchises oculos ad sidera l:etus 


Extulit, et calo palmas cum voce tetentit: 
Jupiter omniyotens, precibus si flecteris ullis, etc. 


(Virgil.,!. u -Eneid., v. 687 el seqq.) 
Sequenti autem iu libro : 
Corripio e stratis corpus, tendoque supinas 


Ad eau cuni voce mauus, et munera libo 
Intemerata focis. 


(Virgil., l. u1 -£neid., v. 176 et seqq.) 


Paulo post vero. dicit ab eodem. Auclüse passis, id 
est, extensis matuibus nunien invocatum : 


At Pater Anchises passis de littore palmis, 
Numina magna vocat. 


(Ibid., v. 965.) 
Quid plura ? Ipse alibi de alio cecinit : 


Respicit ignarus rerum ingrauisque salutis, 
Et duplices cum voce manus ad sidera teudit : 
Omnipotens genilor, etc. 


(Idem, 1l. x, v. 666 el seqq.) 
Ovidius etiam de nauclero tempestatis tempore : 


]pse gubernator tollens ad sidera pvlmas, 
Exyposuit votis, immemor artis, opem. 


(Ovid., 1. 1 Trid., Eleg. 10). 
Alibi vero : 


ee nn » Hic votis numen adorat, 


Brachiaque ad cuum, quod non videt, irrita tollens, 
Poscit opem. 


(Idem., 1. n, Melamorph., 538.) 


Plura si velis, übi suppeditabit Brissonius (Bris- 


sulem gentiles, sed Moyses etiam, Israelitis contra 
Aumalecitas pugnantibus, « cum levaret, » scilicet ad 
caelum manus, «c Deum pro eis precaretur, « vincebat 
l:rael ». ( Exod., cap. xvi, 11). 

Christianorum vero eumdem fuisse morem perspí- 
cue docet "leriullianus : « Illuc, » id est, coelum, 
« suspicientes Christiani, inquit, manibus expansis, 
quia iunocuis; capite nudo, quia non erubesciinus ; 
denique siue monitore, quia de pectore oramus ( Ter- 
tull., Apolog , cap. 30). Alio quoque in libro scribit : 
« Nos vero non asttollimus tantum manus, sed etiam 
expandimus e dominica passione modulatum, et 
orantes confitemur Christo » (Ilem, lib. de Orat., cap. 
11). At de his Tertulliani verbis nos suo loco. 


B  Anbrosius etiam ubi sauctissimz Agnetis marty- 


rium describit: « Si ad aras, ait. ille, invita trahere- 
tur, tendere Christo inter igues manus, atque in. ip- 
sis sacrilegis focis wop:eum Domiui signare victoris, » 
id est, dominic:e crucis signum, uti ibidem aniotavi- 
mus (Ambros., lib. n, de Virgin., cap. 2, 8 7» 
pag. 118). 

Denique ut alios complures inissos faciamus, Pru- 
dentius cecinit ex. martyrum  Früctuosi, Aurelii, et 
Eulegii manibus, quas ad Deum iu flammis. tollebant, 
vincula excidisso : 

Non ausa est cohibere pana palmas, 


In murem crucis ad Patreui levaudas, 
Solvit brachia, quz Deum precentur 


(Prudentius in Hymno Fruct., οἷς. p. 187.) 


Nec mirum sane ; quandoquidem Paulus in prima ad 
Timotheum epistola scriperat: « Volo viros orare in 
omni luco, levantes. puras manus » (Paul. Epist. 1, 
ad 'l'im., cap. n, 8). 

Recte igitur ex his auctor noster concludit : « Ita 
siguo crucis aut ratio naturalis innititur, aut vestra, » 
scilicet gentilium, « religio formatur. » 


CAT'UT ΧΗ]. 


ALIA INIQUISSIMARUM CAECILII ACCUSATIONUM CAPITA 
EXPENDUNTUR. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Quanta injustitia Caecilius vitio Christianis vertat, quod 
honestis voluptatibus, spectaculis, pompis, circensibus 
el gludiatoriis ludis, ac turpibus theatri scenis absti- 
nereut. 


Alia Cxcilius tamquam dedecora et crimina 
Christianis objicit, que eo minus probro vitioque 
eis dari debebant, quo magis manifestam omuibus 
faciebant illorum pieiatem et sanctimoniam, Nemo 
tamen mirabitur singularem hujuscemodi accusationis 
insolentiam, si auimadverterit impios homines :egre 
semper tulisse prava, ac turpissinia Sua opera insigni 
eximiaque Christianorum sanctitate redargui et. con- 
demnari. Sed age videamus qu:enam Cacilius illis 
exprobrare ausus est. 

Christiani, inquiebat ille, honeatis voluptatibus 


34 


DISSERTATIO. "78 


abstinent. O grande scelus! Quid autem, amabo te, A censibus. In ea delecti viri ordine quisque $uo, ac 


mirum, si Christianus, qui crucifisum Dominum se- 
quendo crucem suam quotidie ferre debet, omnem 
fugiat voluptatem? Nonne a Clemente. Alexandrino 
didicimus voluptatem, ἡδονὴν, ab ip-ismet gentilibus 
philosophis definiri, ἔπαρσιν ψυχῆς ἀπειθῆ, λόγω, € ela- 
tionem animi, qux non paret. rationi » ( Clemens 
Alexand., lib. ιν. Pedag., cap. 13, pag. 135 )7 
Observavimus vero ipsum adhuc docuisse voluptatis 
omnis principium esse cnpiditatem, ac — vicissim 
cupiditatem voluptate generari ( Tom. 1. Apparat., 
lib. ui, dissertat. 2, cap. 91, art 2, pag. 1021). Quam- 
obrem ab. omni Christiano, quautum potest. fieri , 
semper fugienda cst. Quid vero, quod Cicero, etsi 
ethnicus, libros, quibus filium suum colendis officiis 
informat, sic absolvit? « Omnem voluptatem dici- 
mus honestati esse contrariam.... Nam ut tribuaimus 
aliquid voluptati, condimenti fortasse nonnihil, uti- 
litatis certe nihil habebit » ( Cic., lib. 11, Oflic. pag. 
404, et seqq.). 

Caeterum Minucius noster, ne Caecilii animum 
nimis irritaret, modeste illi respondit : Christianos 
« malis abstinere voluptatibus, » quibus tamquam 
lionestis ac licitis Ethnici iudulgebant. 

Dic ergo uobis, o. C:ecili, qu:e sunt. ille. honeste 
voluptates, quibus abstinere Christianis nefas esse 
contendis : « Non spectacula visitis, » ita illos alloqui- 
tur, « non pompis interestis, convivia publica absque 
vobis, sacra certamina, pr:ecerptos cibos, et deliba- 


tibieines, aliique procedebant, et ab ultimis deorum 
simulacra deferebantur. Unde Macrobius : « Ferculo 
veluntar in pompa. ludorum circensium. deorum si- 
mulacra (Macrob. Saturnal.. lib. 1, cap. 25) Teriul- 
lianus quoque : Circensium paulo pompatior sugges- 
(us, quibus proprie hoc nomen, pompa praecedens, 
quorum sit in semetipsa, probat de simulacrocum se- 
rie, de imaginurh agmine, de curribus, de thesis, de 
armamaxis, de sedibus, de coronis, de exuviis. 
Quanta prieterea sacra, quanta sacrilicia pra»cedaut, 
intercedant, surcedant, quot collegis, quot sacer- 
dotia , quot officia moveantur, δοίη liomines 
illius urbis, ἧι qua damoniorum conventus cou- 
sedit » ( Teitullian., lib. de Spectac.. cap. 7, pag. 
93). Quedam adhuc alia alibi retilit, Sed. hac 
omnia singillatim et graphice a. Dionysio llalicarn:s- 
seo uescripta invenies (Een lib. de l'aofolat., cp 114, 
pag. 410. Dionys. llalicar., lib. vri, Antiq. Roman. 
pag. 475 etse 4). De his vero nos nonnihil subnota- 
vimus in quesdam Ambrosii libres (Ambr. Expos. 
psal. 148, serm. v, et lib 1 de Offic., cap. 18 $ 75, 
pag. 21). 

Quamvis autem inde, ac. potissimum ex Tertul- 
tulliaui verbis facile intelligatur, cur illa Ethuicorum 
spectacula Christianis prohibita sint; peculiares ta- 
men quasdam liujus interdicti rationes auctor noster 
reddidit : « Nam in ludis curulibus, » inquit, « quis non 
horreat populi in se rixantis insanizim, in gladiatoriis 


tos altaribus potus abhorretis. » Sed novum profecto C homicidii disciplinam, iu scenicis etiam non minor 


illud acsingulare criminis genus Minucium minime 
perculit, aut. perturbavit Ultio enim. confitetur ea 
omnia tamquam noxia, nefaria, ac pudori cas/isque 
inoribus epposita Christianos fugere et aversari. 

Ad spectacula enimvero et pompss quod. attinet : 
« Nos, inquit, qui (tuidore et moribus censemur, ma- 
lis voluptatibus, et pompis vestris, et spectaculis ab- 
stinemus, quorum οἱ de sacris originem novimus, el 
noxia blandimenta damnamnus. » Antea vero Tertul- 
lianus simili plane nodo dixerat : « /Eque specia- 
culis. vestris in. tantum renuntiamus, in quantum 
originibus eorum, quas scimus de superstitione con- 
cepta-, Quin et ipsis rebus, de quibus transiguntur, 
prztersumus ( Tertullian. Apologet., cap. 38, pag. 
91). » Quie autem fuerunt illie. speetaculorum origi 
nes, ac quomodo ex idololatria et impio lalsurum 
deorum cultu ortze sint, liquido edisseruit. in suo de 
Spectaculis libro (Tertull., lib. de Spectac., cap. 5 
etseqq., pag 91 et seqq.), uhi plura de iisdem spec- 
taculis eorumque interdicto legere poteris, quemad- 
modum in aliis passim SS. Patrum operibus. 

Bene quidem dicet aliquis. Sed quid suut « pom- 
po, »a Minucio postea niemorat, quas. Christiani 
non minus, quam spectacula fugiebant? Pompa 
grace dicitur πομπὴ, ἃ verbo πέμτω, quod latine si- 
gnificat mitto, deduco, transveho. Solemnis autem 
erat et publica per civitat:m vices deductio, el 
transveciio, qui fieri solebat in. triumphis, suppli- 
cationibus aliisque solemnitatibus, ac precipue. cir- 


furor, turpitudo prolixior. » In. manuscripto codice 
regio legitur, « non minor furore, » nec oninino ab- 
surdo sensu. Utut sit, Tertullianus auctori nostro 
pr:viverat in suo. Apolegetico, ubi similiter scriplum 
legimus : » Nihil est uobis cuim ivsania circi, cum 
impudicitia theatri, cum atrocitate arenz, cum xysti 
vanitate. » Rursus vero alibi : « quid non frequentas, » 
aiebat, » tam solemnes voluptates circi furentis, ct 
cave;e Sievientis, el scen.e. lascivientis? ». Demum 
alio adhuc in libro: « Perit et fidelis, elapsus it 
spectaculum quadrigarii furoris, et gladiatorii cruoris, 
εἰ scenicze feeditatis, οἱ xystic vanitatis, in. lusus 
et convivia secularis solemnitatis, in officium , in 
ministecium aliena idololatris » (Tertullian. Apolog., 
cap. 38, pag. 54. Idem lib. 1, adver. Marcion., cap. 
97, pag. 451. Lib. de Pudic., cap. 7. pag. 722). 
Quapropter Hieronymus ad Marcellam hzc. scribit : 
« llabeat sibi Roma suos. tumultus, areua s:vial, 
cireus insaniat, theatra luxurient. » Etenim : « cre- 
dens in dominuin, Jesum, » uti ille alibi de sancto 
Hilirione dixit, « nom circi furoribus, nonu arenc 
sanguine, non theatri luxuria delectatur (Hierenym., 
epist. 45, ad. Marcel., pag. 554, et ἐπ vita Hilurion., 
pag. 75) 

Porro autem Tertullianus in jam citato a nobis de 
Spectaculis libro, postquam manifestum omnibus fe- 
cit, quid sit eircus, eur sic nuncupatus, et quid. in 
eo ageretur, tum postea, quid h:e auctoris. nostri . 
verha : « Populi in. se rixanfis. insaniam, » Signili« 


$39 


DE MINUCII OCTAVIO 


540 


cent, luculenter. explicavit : « Cum furor, inquit, A terio, vel quid domi gesserit, recognoscere; vel quid 


interdicitur nohis, ab omni spectaculo auferimur, 
etiam a circo, ubi proprie furor prxsidet. Aspice 
populum :d spectaeulum jam cum furore venientem, 
jam timultuosum, jam cxcum, jam. de sponsionibus 
concitatam., Tardus est illi przetor, semper oculi in 
urna ejus cum sortibus volutiantur,. Dehinc. ad ai- 
guum anxii pendent ; unius dementiie. una. vox est. 
Cognosco dementiam de vanitate : Misit, dicunt, el 
nuntiant invicem, quod simul ab omnibus visum est. 
Teneo testimonium ccitatis. Nou. viden! missum 
quod sit: mappam putant; sed. est diaboli ab alto 
precipitati figura, (alias, guía). Ex eo itaque itur. in 
furias, et animos, οἱ discordias, et quidquid non 
licet. sacerdotibus pacis. inde maledicta, convicia 
sine justitia, odii ctiam suffragia sine merito amoris » 
(Tertul., lib. de Speciac., cap. 8, pag. 95. Ibid. cap. 
16, pag. 97). His plura addit, quie te legere non 
pigeat. Videre quoque poteris, qu:e de iisdem specta- 
culis adjecit; ubi ille, sicut Martialis, Suetonius. et 
alii, mentionein fecil mapp:e, quic, ut quidam aiunt, 
victori à przetore mitti solebat, vel sicut aliis p'acet, 
qur committendorum ludorum s:gnum erat (Juven. 
in fin. Saryr. 14  Martial., lib. xir, Epigr. 29. Sueton. 
in Vita Neron., $ 22). Carminis vero iambici, iuter 
Gregorii Nazianzeni opera editi auctor enucleate 
describit circi furorem, iras, rixas, convicia, odia, 
pugnas, vulnera, et e:edes. (Gregor. Nazianz., Carm., 
iam. 3, pag. 292). 

Quam autem Minucius dehinc notat, « in gladiato- 
riis » ludis, « homicidii disciplinam, » h»c clarius a 
Cypriano exponitur : « Paratur, ait sanctissimus ille 
martyr, gladiatorius ludus; ut libidinem erudelium 
luminum sanguis obleetet. Imp'etur in. succum cibis 
fort'oribus corpus, et arvinze toris menibrorum moles 
robusta pir.guescit ; ut saginatus in poenarn carius pe- 
reat. Homo occiditur in hominis voluptatem ; δὲ ut 
quis possit occidere, peritia est, usus est, ars est. 
Scelus non tantum geritur, sed et docetur. Quid po- 
test inhumanius et acerbius dici? Disciplina est, ut 
perire quis possit ; et gloria, quod perimit » (Cyprian. 
Jib. ad Donat., pag. 5 ). Vide adhuc, $i placet, Ta- 
tianum, Arnobinm, Laetantium, Prudentium, et que 
de illis gl:diatorum certaminibus alibi observavi- 
mus » (Tatian. Orat. contr. Graec., pag. 16]. Arnob. 
lib. n, pag. 72. Lactant. lib. vi, cap. 20, pag. 617. 
Prudent. lib. n. contr. Symmach. , pag. 439, in 
hymn. SS. Fructu, Augur., eic., pag. 135; et Hamart., 
pag. 522. Tom. 1. Apparat.. pag. 800). 

Denique de scenicis turpitudinibus idem quoque 
Cyprianus, qua ab auctore nostro dicta sunt, paulo 
copiosius edisserit : « In theatris, inquit, conspicies, 
quod tibi et dolori sit et pudori. Cothurmuis est. tra- 
gicus prisca carminum facinora recen-ere : de parri- 
cidiisel ineestis error antiquus, espressa ad imagi- 
nem veritatis actione replicatur, ne scelus transeun- 
tibus exolescat, quod aliquando commissum est. Ad- 
monetur omnis coetus auditu, fleri posse, quod factum 
€8t..... Tum delectat in mimis turpitudinum magis- 


gerere possit, discere. Adulterium discitur, dum vide- 
tur, et lenocinaute ad vitia publicze auctoritatis malo, 
qu: pudica fortasse ad spectaculum matrona preces- 
serat, de speciaculo revertitur impudica.... Expri- 
muni impudicam Veuerem, adulterum Martem, οἱ Jo- 
vem illum suum non magis regno, quam vitiis ; rin- 
cipem.... Peos suos, quos veuerantur, imitantur; 
fiunt miseris et religiosa delicta » (Cypr. ibid., pag. 5 
el seqq.). 

Prius vero Tertullisnus : « ἃ theatro, inquit, $e- 
paramur, quod. est privatum con-istorium impudici- 
liz.... summa gratia ejus de spurcitia plurimum con- 
cinnata est, quam Atelanus gesticulatar, quam mimus 
etiam per mulieres reprzsentat, sexum pudoris ex- 
terminans, ut facilius domi, quam ip scena erubescant ; 
quam deniqve pantomimus a pueritia patitur in cor- 
pore, ut artifex esse possit. Ipsa etiam prostibu!a publi- 
cee libidinis hosti: in scena pro eruntur, etc. » (Tert. 
lib. de Spectac., cap. 17, pag. 98). Ante utrumque 
porro Tieophilus Antiochenus, Clemens Alexan- 
drinus, ac postea. Lactantius, Hieronymus, Auctor 
caruinis iumbici Gregorio Nazianzeno ascripti , et 
alii in has obscenitates Sscenicas jure merito inve- 
huntar. Quis porro nescit iis scatere ethnicorum 
poetarum eum grax»corum tum latinoruin tragoedias 
et comadiasque in multorum perniciem longe diutius, 
quam plura eaque utilissima veterum Ecclesi:e Patrum 
opera, typ s edit:e perseverarunt? (TAieoph., lib.i, 


C ad Autolyc., pag. 126 et seqq. Clem. Alex. lib. w, 


Podag., cap. 6, pag. 169 et lib ni, cap. 11, pag. 254. 
Lactant. lib. 6. nstitut., cap. 20, paz. 619 et seqq. 
Hieronym. cpist. 18. ad Marcell. Apud Greg. Nazianz. 
tom. 2, pag. 104.) 


ARTICULUS 11. 


Quomodo Minucius respondeat aliis Cecilii obtrectatio- 
nibus, Christianos publicis conviviis, el sacris certa- 
minibus non interesse, et abstinere ab idoloilytis, ubi 
cstenditur, que essent illa publica ethnicorum convi- 
via, ac quantum a Christianis discreparent. 


Triplici adhuc de causa. Christianes increpat Ca 
cilius, 404] publica cum Ethnicis convivia celebrare, 
sacris eorum certamioibus isteresse, ac  delibstos 
diis cibos et potus prz»gustare detrectarent. Qux au- 
tem essent illa convivia ethuicorum, et cur instituta, 
si cire desideras, docebuunt te haec Tertulliani verba : 
« Grande videlicet ofticium focos ut toros in publi- 
cum educere, vicatim epulari, civitatem tabern:e ha- 
bitu abolefacere, vino lutum cogere, caterv.tim cur- 
sitire ad injurias, ad impudentias, ad libidinis ille- 
cehras. Siccive exprimitur publicum gaudium per pu- 
blicum dedecus? Hzccine solemnes dies. principum 
decent, qu;e. alios non decent? Qui obse; vant disci- 
plinam de Casaris respectu, hi eam propter Ciesa- 
rem deserent; et malorum morum licentia pietas erit, 
occasio luxuri;e religio deputabitur » ( Tertull., Aj o- 
loget., cap. 35). 

Ex his aliisque cjus verbis facile quivis intelligat, 


541 


DISSERTATIO. 


543 


ea convivia summo cum dedecore celebrata fuisse A fecto in rem citare non dubitavit : « Sed neque, in- 


solemnibus Imperatorum, Casaruuque diebus, nitni- 
rum natalibus, sicut ille alibi narrat, item illorum 
quinquennalibus, de quibus aliquid. prsstrinxinus, 
deceunalibus, vicennalibus ac cujuslibet anni initio, 
ut suo loco explicabitur, atque maxima triumphorum 
solemnitate (Teriull. lib. i, ad Uzor., cap. 6; lib. de 
Spectaculis, cap. 6; Dissert. in. Luc. Cecil., cap. 8 
et 13, art. 7 ei 3.) 

Nec minori profecto morum depravatione, ethnici 
3lia adhuc certis quibusdam deorum festis convivia 
agebant. Talia enimvero illa erant, de quibus idem 
Tertullianus : « Non in publico, inquit, Liheralibus 
discumbo , quod bestiariis supremam  conantibus 
mos est » (Tertullian. Apologet., cap. 42, pag. 38). 
Quamobreimm Christiani ea. iwpia, et idololatria; v.tio 
coinquinata penitus detestabantur. Et certe Martialis 
episcopus, teste Cypriano, convictus est idoiolatriz, 
quouiam gentilium turpia et lutulenta. convivia fre- 
quentaverat (Cyprian. epist. 67, pag. 175). 

Minucius itaque cum hiec a nemine pio homine 
ignorari posse probe sciret, iniquae Cieeilii objurga- 
tioni Dilil aliud respoudendum esse duxit, quam illi 
omuibusque aliis ethnicis demonstraudo, quantum 
ab illorum conviviis nostra. di-siderent : « Convivia, 
in;uwt, nen tantum. pudica colimus, sed et sobria. 
Nec enim indul, emus epulis, aut convivium mero du- 
cimus, sed gravitate hilaritatem temnperamus. » At de 
hi5 jam aliquid delibavimus, et plura in sequenti de 
Terislliani apologetico sermone disputabimus (Tom. 
A. Apparat. lib. i,disserl. 1, cap. 6, art., 4. pag. 715). 

Le Sscris autem, quemadiiodum illa Ciecilius ap- 
pellat, certaminibus dis«eruimus, tomo primo nostri 
Apparatus, eL superiori articulo, ubi de gladiatevibus 
et siectaculis egimus (Tom. 1. Appsrat. pag. 774 et 
800). Minucius porro huic obtrectatioui nihil aliud 
adliuc, quam que a nobis citato cjusdem Apparatus 
nostri loco observata sunt, videtur respondisse, Satis 
2ulem ex dicetis patet. quam horrenda fuerit corum 
ci udelitas. 

Tertium Ccilianze reprehensionis caput est, quod 
Christiani delibatos diis cibos gustare reuuerent. Αἱ 
Minucius id libenter fatetur, simulque hujus. absti- 
nenti* reddit rationem : « Quod vero sacrificiorum 
reliquias, » ita ille loquitur, « et pocula delibata con- 
temnimus, non confessio timoris est, sed verc liber- 
taiis assertio. Nm etsi omne quod nascitur, ut invio- 
lahile Dei munus, nullo opere corruinpitur, abstine- 
mus iamen, ne quis existimet, aut damoniis, quibus 
libatum est, cedere, aut. nostrae religionis pudere. » 

Quamvis autem Minucius nusquam, uti jam anno- 
lavimus, expressa sacra nostr Seriptur: auctori- 
tate, contra etlinicos eam aspernantes, pugnaverit, 
atque. idcirco. legem ab Apostolis de iduletytherum 
abstinentia latam penitus taceat, videlur tamen ad ea 
alludere, quie. Paulus de illa, et hujus absiinenti:e 
ralione in prima ad Corinthios Epistola tradidit (I Co- 
rint., cop. vut, 1 et seqq. et eap. x... 19 et seqq.). 
Tertullianus vero ipsamet Pauli verba eamdem pro- 


quit, de sacrificato et parentato edimus, quia non 
possum cen:n domini edere, et ceeuam damonio- 
rum (Tertull. lib. de Spectac., eap. 15). Denique Cle- 
mens Alexandrinus plura his, quz? auctor noster. di- 
xit, plane consentauea, prius tradiderat (Clemens 
Alexandr. lib. iu. Pudag., cap. 10, pag. 2:3). 

Coutra tamen Celsus apud Origenem acrius Chris- 
tianos hoe, uti aiunt, argumento ad hominem urge- 
bat : € Si idola nihil sunt, » uti Cliri-tiani contende 
bant, « quid moiesii est. frui epulis? » Sed futileim 
illam argumentationem Origenes, jam citalie a nobis 
Pauli ad Corinthios Epistola verbis funditus evertit, 
additque : « Etiamsi sunt. dieiiones, quibus «sacrift- 
cantur victim, non debemus eorum sacrificiorum 
fieri participes, ἐπισταμένους διαφορὰν τραπέξης Kupiov, 
xai τρχπέξης δαιμονίων" xai διὰ τὸ ἐπίστασ' αι, πάντα μὲ» 
πράττοντας, vx. τραπίξζης Rup/vo ἀεὶ μετέχωμεν᾽ παντὶ 
δὲ τρόπω φυλλαττομένους, ἵνα μηδέ ποτε χοινωνοὶ γινόμεθα 
τρατίφης δαιμονίων, CUm sciamus differentiam | inter 
meusam Domiui, et mensam daemoniorum; et hoo 
scientes, nihil non faciamus, utl semper. participantes 
mensa Domini, modis omnibus caveamus a commu- 
nicatione mense. d:euionum » (Orig.,lib. virt, contr. 
Cels., pag. 394 ). Videsis Cyrillum. Alexandrinum, 
simili argumentationi a Juliano apoststa. proposite 
respondentem, et Cyrillum Hierosolymitanum, OEcu- 
meniumn, Estium aliosque Scripturae interpretes. [ἢ 
citata Apostoli verba »(Cyrill. Alexand. lib. vii, contr. 


C Julian., pag. 255. Cyrill. Hierosol. Cateches. 4, pag. 


54). 
ARTICULUS 1!I. 


Examinantur. alie Caecilii reprehensiones, quibus Chris- 
liunos idcirco vituperat, quod floribus caput, odori- 
bus corpus mon honestarent, unguenta funeribus re- 
servarent, coronas uegarent morluis, quorum corpora 
non cremubant, sed sepeliebant ; ubi de more. sepe- 
liendi corpora ejusque antiquitate. 


Alia Caecilius in Christianis reprehendit, qux laude 
longe magis, quam vituperatioue digna erant : « Non 
floribus, inquit, caput nectitis, non corpus odoribus 
honestatis, reserv:tis unguenta. funeribus, coronas 
eiiam sepulchris denegatis. » Triplex est illa crimi- 
natio, uti vides Minucius autem priori respondet non 
legitimum florum usum, sed abusum coronarum ἃ 
Chiristiauis jure merito rejrobari. Audi, qu.eso, ejus 
verba : « Quis ille, qui dubitat vernis indulgere nos 
florius, cum capiamus et rosam veris ct lilium, et 
quidquid aliud in floribus blandi coloris, et odoris 
est. 118. enim et sparsis utiniur mollibus, ac solutis, 
el sertis colla complectimur. Sane quod caput non (0 - 
ronamus, ignoscite. Auram boni floris naribus du- 
cere, non occipitio, capillisve solemus haurire. » 

Praium vero ibi sequi videtar Tertullianum, qui 
absurdam hancce gentilium. criminationem simili 
plane responso diluerat : « Non amo, inquit, capiti 
coronam; quid tua interest ἢ Empiis nihilominus flori- 
bus quomodo utar? Puto gratius liberis et solutis, et 


043 


DE MiNLUII 6CTA VIO 044 


undique vagis, sed et si in coronam coactis, nos coro- A satur, aug: tque potius quam tollit difficultatem. Mi- 


nam naribus novimus. Viderint qui per capil!'um odo- 
rantur » (Tertullian. Apologet., cap. 42, yag. 58). Sed 
hac fusius ille alio in libro prosecutus, o-tendi lici- 
tuin esse florum usum, modo illarum color et odor 
non aliis, quam visus et odoratus sensibus, ad hunc 
finem divina Providentia destinatis, percipiatur : 
t Utere, inquit, floribus visu et odoratu, quorum sen- 
suum fructus est... Ceterum in capite quis sapor 
floris? Qui coronz sensus, nisi vineuli tantum, quo 
neque color cernitur, neque odor ducitur, nec tcme- 
ritas commendatur? Tam contra naturam est florem 
capite sectari, quam cibum aure, quam sonun nare. 
Omue autem. quod contra. natura. est, monstri me- 
retur notam penes omnes, penes nos vero etiam elo- 
gium saerilegii in Deum, naturae dominum et aucto- 
rem » (ldem lib. de Corona., cap. 5, pag. 12$). Quin 
etiam apud Lucianum, tametsi gentilem, ii. castigan- 
tur, qui gestabaut coronas, óc; μὰ ἴσασι τοῦ στεφάνου 
τὸν τόπον, € quia coron: locum, » ubi imponenda es- 
set, « nesciebant » (Lucian. Diul. de Morib. philosophi, 
pag. 24). 

Aliam tamen improbati a Christianis coronarum 
usus rationem Justinus Martyr reddidit ; quia deorum 
simulacris anima. carentibus tribui ab ethnicis sole- 
bat (Justin. Apolog. 2, pag. 57) Quin immo mox lau- 
datus a nobis Tertullianus variis arrumentis prolat, 
illius moris originem ab impio illo deorum cultu 
derivari. Postea vero h:vc adjecit : « Quo satis ins- 
6ruamur, quam alievam judicore debeamus coronati 


capitis institutionem ab eis probatam, et in eorum C 


deinceps honorem di-pensatam, » sicut adhuc alio in 
libro ostendit, « quos s;culum deos credidit (Ter- 
tullian. lib. de Ccron., cap. 7 et seq., pag. 42: et seq. 
Et lib. de Spect., cap. 7, 44 et 12, pag. 95 et 95). » 
Qu:smobrem sequester ejus Cyprianus confessoribus 
Christi gratulabatur hisce verbis : « Ab impio scele- 
ratoque velamine, quo iliic velabantur sacrificantium 
capita captiva, caput vestrum liberum mausit, Frons 
cum siguo Dei pura diaboli corozsam ferre non po- 
tuit, corou:e se Domini reservavit » ( Cypr. . de Lap- 
sis, p. 122). Consule adhuc, si lubet, singularem Ma- 
deri de Coronis librum, et ea, si velis, qux» de illis su- 
periore Apparatus no-tri tomo diximus , et qux adliuc 
postea dicenda sunt. (Tom. 4. Apparat., pag. 801 et 
804. et infr., cap. 19, art. 2.) 

Verum Cecilius, aliique gentiles, non eo tantum 
nomine Christianos culpabant, quia coronas vivis ho- 
minibus denegabant, sed etiam mortuis : « Corona:, 
inquiebat, etiam sepulcris denegatis. » Quid vero ad 
lic Octavius? Verum plane id esse libenter concedit, 
miraturque mortuos ab Ethuicis coronari : « Ego vos, 
ait, in hoc magis miror, quemadmodum  tribuatis 
exanimi aut non facem, aut non sentienli coronam, 
cum et beatus non egent, et miser non gaudeat flo- 
ribus » (lbid. pag. 544). Verum corruptus plurimis 
videtur hic auctoris no«tri textus, et in quibusdam 
editionibus particula son. et nomen. exauimi. omissa 
sunt, Sed liec correctio. codici manuscripto adver- 


nucii quippe ienti contraria apparet. Non enim mi- 
rum « sentienti » facem tribui, sed mortuo, qui nibil 
videre potest, Servata autem codicis lectione, is vide- 
tur esse auctoris nostri sensus : « Miror equidem cur 
nou sentienti el mortuo homini. coronas tribuaiis. » 
Non minus siquidem illud absurdum est, quam si 
« exanimi, » atque idcirco non sentienti, aduoveatis 
facem. Mortuus namque homo aut « beatus » est aut 
« miser : » Si beatus ac felicitate :eterua — fruatur, 
non eg«t floribus; si miser paenisque crucietur aeter- 
nis, gaudere non potest floribus, qui nullo gaudii 
seusu affici potest. 

Eo autem argumento gentiles exagitat, qui non 
solum usitato more coronabant mortuos, sed quibus 


B etiam illud antiquissima lege preceptum fuerat. Tcs- 


tem, si velis, habebis Ciceronem, ubi de xu Tabu- 
larum legibus disserit : « Illa. inquit, jam significatio 
est laudis, ornamenta 411 mortuos. pertinere, quod 
coronam virtute partant, et ei qui nou peperisset , et 
ejus parenti siue fraude esselex impositam jubet »(Cic. 
lib. u de Legib., pag. 341, lin. 59). Docet vero Pli- 
nius quando imponenda erat : « Quis ergo hono;, in: 
quil, ut ipsi mortuo pareutibusque ejus, dum intus 
po-itus esset forisve ferretur, siue fraude esset. iim- 
posita ?» (Pliu, lib. xx1 Natur. Hist., cap. 5. pag. 107.) 
hoc est, cum mortui. corpus. servabaiur domi, inde- 
que efferebatur ac funebris pompa fiebat. De omn:- 
bus etiam mortuis scripsit. Lucianus : Στερανώσαντες 
ὡρχίοις ἄνθεσι προτίθενται λαμπρῶς ἀμριΐσαντες : € Corona- 
tos pulcherrimis floribus splendide νον 08. propo- 
nunt » (Lucian, de Luctu, pag. 810). Sedhunc ille 
morem aliosque. gentiles sepulturze. ritus. irrid t et 
explodit. Quidni ergo Christiani illum rejecissent co- 
rouarum usum, de quo nosalibi disputavimus? (Tom. 
1 Apparat. lib. m, Dissert. 1, cap. 19, art. 6, pag. 802 
et seqq. ) Cur autem eum respuerint, hane Minucius 
reddidit rationem : « Àt cnim nas exequias adornamus 
eadem tranquillitate qua vivimus ; nec anrectimnus are- 
Scentem coronam, sed a Deo aternis floribus vividam 
sustinemus » (Minuc. pag. 542), hoc est exspectamus. 

Quamvis autem. Christiani mortuorum eaput nulla 
redimirent corona, unguentis tainen illorum corpora 
ungere solebant (Ibid. pag. 98). Quid enim zequius 
quam ut propositum sibi ab Evangelista uncii cor- 
poris Cliristi (Johan. xix, $9 et seq.) exemplum imi- 
tarentur? Neque C:ecilius hinc morem. condemnare 
ausus est, Cum enim unguentorum usus Darii tein- 
pore, inquit Plinius, ad eos pervasisset. « tum honos 
et ad defunctos pertinere ceeyit » (Plin. lib. xir, Na- 
tur. Hist., cap. 4, pag. 56 ). Quid igitur ipse τρεῖς 
lius in Christianis redarguat, audiamus : « Non 
corpus odoribus honestatis, reservatis unguenta func- 
ribus »(Minuc. pag. 97). Eos itaque corripit, non quia 
mortuos unguentis perfunderent, sed non uugereut 
dum adhuc vivebant. Octavius vero hanc przposte- 
ram omuino accusationem aspernatus, nihil videtur 
ad eam respondisse, nisi forte quod ibidem dixerat, 
Christianos licitum quidem florum atque adeo urn- 


δῦ 


0.55 ΤΆΤΙΟ. 


ὑ40 


guentorum usum nou rejecis e, sel itolerabilem , A Romanos, sed 5lias etiam apud geates morcm illum 


sicut alibi patefecimus (Tom. 1 4pparat., pag. 805 ct 
scq.), gentitium abusu. Piura porio Ter:ulliauss de 
pio laudandeque Christianorum mortua corpora uu- 
gendi ritu. tradidit, qu: suo loco a nobis exami- 
nanda sunt. 

Postremo Cxcilius Christianos adhuc antiquum 
morteos sepeliendi morem servantes, sic insectatur: 
« Exsecrantur rogos et ignium sepuliuras, quasi non 
omne corpus, elsi flammis subtraliatur, annuis tawen 
οἱ ztatibus in terram resolvatur; nec iuter-it utrum 
fere diripian!, an maria consumant, an humus con- 
tegat, an flamma subducat : cum cadaveribus omnis 
sepultura, si sentiunt, poena sit; si non sentiunt, ipsa 
conficiendi celeritate, medicina » (Minuc. pg. 97 et 


invaluisse. De ZE;:yptiis quippe, Persis et Magis liec 
litteris momoriaque mandavit ; « Condiunt. eEgypuii 
moriuos, et eos domi servant. l'ersie etian cera cir- 
eunlitos condiunt, ut quam maxime permaneant diu- 
turna corpora. M.gorum imos est. non lumare cor- 
pora suorum, nisi ἃ leris sint antea lauiata » (Cic. lib. 
ι Tuscul., pag. 193, lin. 25 ). Addit llircanos op- 
timam censuisse sepulluram cum mortuorum cada- 
vera a cauibus lJauiarentur, 

De Atheniensibus vero ille hzc in citato ἃ nobis 
secundo de Legibus libro memorat: « Athenis jam 
ille mos a Ceerope, ut aiunt, permansit hoc jus terra 
humandi, q«am cum prosimi, fecerant, obductaque 
terra erat, frugibus obserebatur, ut sinus οἱ gremium 


seqq. ). Qui» quidem ex Seneca delibata fuisse B quasi matris mortuo tribueretur ; eulum autem frugi- 


jam observavimus (Sup. cap. 2, art. 5). 

Tam frigide autem. irrisioni, quid respondet Mi- 
nucius? «Nec ut creditis, iuquit, ullum damnum 
sepulturze timemus, sed veterem et meliorem hu- 
mandi consuetudinem fre4uentamus » ( Minuc. pag. 
955). Atqui reip-a antiquissimum et optimum fuisse 
cadaverum sepelieudorum morem his Cicero, si du- 
bites, te docebit verbis: « At nihi αὐ ον antiquis- 
simum sepulturz genus id fuisse videtur quo apud 
Xenoph »item. Cyrus. utitur. Redditur enim terree 
corpus, et ita locatum ac situm quasi operimeuto 
matris obducitur. Eodemque ritu in eo sepulchro 
quod procul ad Foniis aras regem no-t.um Numam 


couditum accepiinus: gentemque Corueliam. usque (C 


ad memoriam nostram fiac sepultura scimus esse hu- 
matam : C. Marii sitas reliquias apud Anienem dis- 
sipari jussit Sylla victor. ... Quod haud scio an ti- 
mens suo corpori posse accidere, primus e patriciis 
Corneliis igni voluit cremari » (Cic. lib. nde Legib., 
pag. 3406, lin. 45 et seqq.). 

Et de Numa quidem li:c quoque Plutarchus me- 
moria prodidit : « Corpus ex priecepto ejus , ut fama 
CSl, συρὶ μὲν οὖκ ἔδοσαν τὸν νεχρὸν. αὐτοῦ χωλύσαντος. δυὸ 
δὲ ποιησάμενοι λιθίνας συροὺς, ὑπὸ τὸν ἰανικλὸν, τὰν μὲν 
ἑτέραν ἔχουσαν τὸ σῶμα, non. cremaverunt; verum duas 
arcas lapideas fecerunt, quas condiderunt sub Jani- 
culo ; quarum in una cadaver cjus positum est » (ilu- 
tarch. tom. in Vita Numa, pag. 74 ). Ex his igitur 


liquet vetu-tissimam fuisse sepetiendi cadavera con- D 


suetudinem. Plinius quoque liuic sententize subscrip- 
sit, quemadinodum ex liisce illius patet verbis : « Ip- 
sum cremare apud itomauos non fuit. veteris iusti - 
tuti : terra coudebantur. Αἴ, postquam. longinquis 
bellis obrutos erui cugnovere, tunc insiitutum. Et ta- 
men muli:e famili: priscos servavere ri:us, sicut iu 
Cornelia nemo ante Syllam dictatorem traditur cre. 
matus; idque voluisse, veritumn talionetn, eruto. C. 
Marii cadavere. Sepultus vero. intelligatur, quoquo 
modo conditus ; humatus, vero humo contectus »(Plin. 
lib. vn Natur. Hist., cap 54, pag. 91 et seqq. ). Ci- 
cerouem, uti vides, χατὰ πόδα sequitur, et quid sepul- 
turam inter et humatiunem intersit, clare explicat. 
Testis autem est idem Cicero, non s"lum apud 


bus expiatum, ut vivis redderetur »(lbid. lib. i, de Le- 
gib., pag. 542, lin. 9 ). Neque prztermitii debet Ser- 
vius, qui in suis ad. sextum ZEueidos librum com- 
mentariis hic observat : « Qui de pietatis generibus 
scripserunt, primum locum iu sepultura esse volue- 
runt. Unde, cum pouiilieibus nefas esset. cadaver 
videre, tamen magis nefas fuerat si visum insepultum 
reliuquerent.. Genus autein fuerat sepulture injectio 
pulveris. Unde esi : Aut tu mihi terram injice, nanque 
potes. Horatius : Non est mora longa, licebit, injecto 
ler pulvere, curras » (Servius in lib. v1 ZEneid. v. A75 
et seqq. pag. 409, οἱ in lib. n, pag. 618 et 619). 
Sed ea de re adhuc ille alibi, quem videsis, sicuti et 
Macrobiuin, qui aperte testificatur suo s: culo nullum 
fuisse urendi mortuorum corpora usum (Macrob. lib. 
vn Salurnal., cap. 7). Alio. autem in. libro scripsit 
plurimarum gentium vel regionum institutis sanc.tum 
fuisse mortuorum corpora non siue cantu ad sepul- 
turam deferendi (et lib. n in Somn. Scipion., cap. 3). 
Plura porro de vario sepelieudi ritu disputat Lilius 
Gyr«ldus in scripto eum in rem libro peculiari ; Ale- 
xander ab Alexandro, sexto libro Genialium Die! uin ; 
ac Tiraquellus suis in. bunc librum annotationibus, 


ARTICULUS 1V. 


Tam sancios Christianorum quam Ethnicorum. corrup- 
los. fuisse mores : cur illorum disciplina minor a 
Ge'cilio dicatur : quantum iidem Christiani philoso- 
phis gentilibus pietateet doctrina antecellerent : Eihni- 
cos tamen el Christianos fuisse. amicos, ac. frutrim 
nomine sese invicem compellavisse. 


Nemini ex hactenus dictis. oliscurum esse potest 
quam [4150 jactitarit. Ciecilius, ut ipsemet postea 
recie. agnovit, tota sua oratione se probasse Chiris- 
{05 esse homines non modo rudes οἱ imperitos, 
sed impios etiam ac maximis hactenusque .inauditis 
contaminatos sceleribus; Octavius vero tantam ca- 
iumuiam, satis superque copfutatam, his adhuc re- 
fellit verbis : «Si vobiscum, » nimirum Ethnicis, nos 
« Christiani comparemur, quamvis in nonnullis dis. 
ciplina nostra minor est, multo tamen vobis meliores 
depreheudemur. » Quibus sane verbis ille baud du- 


547 


DE MINUCII OCTA VIO 


548 


bitanter asseverat longe puriores sanctioresque fuisse Α quis mauticularius, quis sacrilegus, aut corruptor, 


Christianorum quam gentilium mores. 

Verum, inquiet aliquis, quid sibi vult Octavius cum 
ait, « In nonnullis nostra. disciplina minor» quam 
ethuicorum « est? » Duplex. esse. potest horuin. ver- 
borum sensus : primo quidem, quamvis iu nonnullis 
Christianis ignavis οἱ desidiosis minor sit nostra dis- 
ciplina, hi tamen ethowicis sunt meliores. Alter vero 
sensus * Christiani meliores ethnicis deprehenduntur, 
quamvis in. nonnullis rebus disciplina eorum minor 
sit quam gentilium, puta legum multitudine, czeremo- 
niis ad deorum cultum atque religionem pertinenti- 
bus, templis, aris, sacrificiis, pompis, coronarum 
usu aliisque ritibus, de quibus a nobis superius dis- 
putatum est. Vide autem an hic sensus priore melior 
propterea videatur quod Minucius Christianos cum 
ethnicis, non vero secum componat. 

Quam autem in'egri, casti. et religiosi. Christia- 
noui, geniilium vero corrupti, depravati. improbi- 
que essent niores, brevi comparatione, quam Tertul- 
lianus fusius prosequitur (Tertullian. Apologet., cap. 
46, pag. 59 et seqq.), Minucius sive ejus nomine Oc- 
tavius ostendit : « Vos enim, ait ille, adulteria pro- 


hibetis, et facitis; nos uxoribus nostris soluuimodo. 


viri usscimur. » Quod quidem proxime citatus a 
nobis Tertullianus *peusippi exemplo sic conmiprobat : 
« Audio, inquit, quemdam Speusippum de Platonis 
schola in adulterio periisse : Christianus uxori sue 
soli inasculus nascitur » (Tertullian. loco cit. pag. 40). 
Sed de Christianorum castitate αἱ infami ethuicorum 
unpudicitia nos jam supra quaedam retulimus (Supr. 
cap. 10, art. 1. ct 2, et cap. 16, ari, 2), et adhuc in- 
fra dicemus. 

Deinde vero Minucius : « Vos scelera admissa pu- 
latis apud nos et cogitare peccare est : vos conscios 
limelis, nos etiam conscientiam solam, sine qua esse 
non possumus. » Tertullianus vero : « Democritus ex- 
c;:ccando semetipsum, quod mulieres sive concupis- 
centia aspicere non posset el doleret si non esset 
potitus, incoutinentiam emendatione profitetur. At 
Christianus salvis oculis feminas non videt, animo 
adversus libidinem czxecus est » (Tertullian. loc. cit., 
pag. 40). Sed probatione id non indiget. Quis enim 
nescit statuiam a Christo legem : Omnis qui viderit 


aut lavantium praedo, idem etiam Christianus. ascri- 
bitur? Aut, cum Christiani suo titulo offeruntur, quis 
ex illis etiam talis quales tot nocentes ? De vestris 
semper :estuat carcer, de vestris semper metalla sus- 
pirant, de vestris semper bestii saginantur, de ves- 
tris semper munerarii nox'orum greges pascunt. 
Nemo illie Christianus, nisi hoc tantum, aut si. et 
aliud, jam non christianus » (Teriull. Apol., cap. 45, 
pag. 59) : hoc est, nullus Christianus in carcerem 
detrusus prepter ullum quodvis scelus, sed ob so- 
Jum nomen christiani christian:ivque legis profes- 
siouem. Sin vero propter aliquod scelus, jai ille 
non erat christianus, id e-t a chiristiara. professione 
defecerat. At. boc ipsum est quod a Minucio nostro 


B dictum vidimus. Alia porro in dissertatione (Disser- 


tat. in Tertulliun., cap. 12, art. 5, 4) ostendemus 
quain longe fusius idem Tertullianus hanc Cirisiia- 
norum ethnicorumque comparationem prosequatur. 
Interim legere poteris qux in horum conlirmatio- 
nem ab illo ac Laciantio et. Eusebio scriptis man- 
data suut (Tertull. ad Scapul., cap. 9: Lactant. lib. 
v. [nstit., cap. 9, pag. 385 ; Euseb. lib. v Hist. eccl., 
cap. 2, psg. 160). 

Pergit. Minucius noster, aliamque Christianorum 
cum ethiicis philosophis comparationem hunc insti- 
tuit in modum. « Philosophorum supercilia contem- 
nimus, quos corruplores et adulteros novimus et 
(yranios , et Seuiper adversus sua vitia facundos. 
Nos won habitu sapientium , sed mente pr. ferimus ; 
nou eloquimur magna, sed vivimus. Gloriamur nos 
consecutos quod illi summa iutentione quiesierunt nec 
invenire potuerunt. » Cyprianus vero ex hocauctoris 
nostri loco hauc ipsam comparationem procul dubio 
mutuatus est, ac pluraetiamillius verba quz a nobissu- 
perius descripta sunt ( Supr. cap. 2, art. 59. pag. 4). 

Sed hoc antea longe copiosius a Tertulliano trac- 
tatum faerat : « Philosophi, ait, affeciaut veritatem, 
et affectando corrumpunt, ut qui gloriam captant. 
Christjatii e& necessario appetunt etintegre praestant, 
ut qui saluti 80:5 curant. Adeo neque de scientia 
neque de disciplina, ot putatis, zequamur » ( Tertull. 
Apolog. cap. 46, pag. 40). Plara hanc in rem ibi 
disputat, qur a nobis suo loco examinanda sunt 


mulierem ad concupiscendam eam, jam machatus est D ( Dissert. in Tertullian. cap. 42. art. 5 et &; et cap. 15, 


eam in corde suo (Matth. v, 28)? Atque inde Ter- 
tullianus coucludit divinam legem humana esse 
p»rfectiorem : «Quid perfectius, inquit, prohibere 
adulterium, au. etiam ab oculorum solitaria concu. 
p'scentia arcere ? » (Tertull. Apolog. cap 44, pag. 59.) 
Sed de liis plura. in subsequentibus dissertationibus 
(Dissert. in. Tertullian., cap. 12, art. 4). 

Denique de reis in carcerem detrusis hsec. auctor 
nosler subjunxit * « De vesuwo numero carcer exzes- 
tuat ; Christianus ibi nuHus, nisi aut reus religionis 
su.v aut profugus. » Qux quidem Tert'lliani dictis 
adeo congruunt, ut ab illo excerpta. trauslaiaque vi- 
deantur. [ta enim ille : « Tot a vobis nocentes variis 
criminum elogiis recensentur : quis illic sicarius, 


art. 9 et $.) 

Practerea philosophi gentiles, ait Minucius, vana 
eloquenti: fuco cum magna eloquebantur, adversus 
suamet vitia facundi eraut. Prius autem ab eodem 
Tertulliano appellati sunt. « homines glorie et elo- 
quentie  libidinosi » ( Tertullian. ibid. cap. 41, 
pag. 41 ), quia ca ad libidinem — abutebantur. Nihil 
ergo aliud nisi verborum fucum vendebant. Neque 
illud ipsis gentilibus incompertum quod Anaxippus 
apud Atben:um hisce versibus caniabat : 

Cl got, φιλοσοτᾶς, ἀλλὰ τοὺς φιλοσόφους 
Ἐν τοῖς λόγοις φρονοῦντας εὑρίσνω μόνον, 
Ἐν τοῖσι δὲ ἔργοις ὄντας ἀνοήτους ὁρῷ. 


Yeu me ! w philosopharis : et ego philosophos 
Verbis tantum sapere animadverto, 


519 


Gerendis autem rebus dementes esse ρον τ οἷο. 

(Athen., 1. xit Deipnosoph., cap. 9, p. 610 et seqq.) 
Visne celebre hujus exemplum? Dabit. tibi fiufinus 
jins:gnem pliflosophum, qui, quamvis ceteris om- 
nibus eloquentia et doctrina. excelleret , ab uno nihi- 
lomiuus eencilii Niceni episcopo, so'a ac -im; lici 
christianze doctrin;e expositione consternatus, vietuim 
se palam 'confessus est ( Rufin. lib. x. Histor. Eccles. 
cap. 15). 

Tametsi autem Minucius d'xerit nec qu:sitam nec 
inventam ab ethnicis philosophis veritatem, paulo 
tamen antea. Scriptum ab eo legimus : « Illi de di- 
vinis przdicatienibus Proplietarum umbr. m. inter- 
polatze veritatis imitati sunt. » Sed his verbis nihil 
aliud siguificat nisi philosophos ex sacris Proplie- 
tarum nostrorum pr:zedicationibus, sive scripto sive 
verbo traditis, umbram  consectatos esse veritatis, 
utpote qui hanc ibi repertam variis erroribus suis 
corruperint, Quod. quidem a nobis haud semel in 
aliis dissertationibus nostris satis aperte, nisi falli- 
mur, demonstratum ( Tom. 1. Apparat., pag. 591, 
425, 1101, 1112), atque in sequentibus adhuc demon- 
strabitur. 

Summum porro doctrine morumque inter Cliri- 
slianos et gentiles diserimen nou impedivit quoininus 
in eadem aliquando habi:arent domo, seseque 
mutno fratrum uomine compellarent, Vidimus enim 
Cicilium. eilinicum Romo apud Minucium Felicem 
habitasse , tamque illum ab Octavio quam Octavium 
ab illo fratrem vocari (Sup. cap. 5. art. 2, pag. 11} 
et 12. 

Neque dixeris C:»cilium et Octavium non veros, sed 
personatos fuisse homines; tametsi quippe res ita 
se haberet, certum nililominus esse debet h:ec a 
Minucio dicta non fuisse , nisi quia hujusce appella- 
tionis atque habitationis mos ct consuetudo suo 
tempore invaluerat. 


CAPUT XIV. 


EXCUTIUNTUR CJECILI! ARGUMENTA QUIBUS PEODARE  CO- 
NATUR DEOSSUOS REVERA EXISTERE, AC PROINDE VERAM 
ESSE GENTILIUM RELIGIONEM. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Explicatur. primum Cecilii argumentum quo. probare 
nilitur veros esse deos suos ez majorum traditione et 
antiquissimo culiu deorum , nimirum Cereris Eleu- 
sinie , Phrygio matris seu Cybeles, Asculapii Epi- 
daurii, Beli Chald.iici , Astartes Syrie, Taurice 
Diane et Wercurii Gallici. 


Huc usque Cecilium contra religionem christianam 
irrito semper conatu disputantem, ac de illo trium- 
phautem Octavium audivimus. Nunc videnlum cst 
uirum ille pro tuenda. gentili religione sua f-liciori 
successu pugnaverit. Primum autem, et quod. vali- 
dissimum putat , ab illius antiquitate petit argumem- 
tum. Ab ipso enim mundi exordio, vel sicut ipse 
C:;ecilius ait, « rudi adhuc s:xculo οἱ in ips:us mundi 
natalibus, » majores nostri deos aut « faciles » aut 


DISSERTATIO. 


050 


À « reges, » Llabere merucruut. Dixit autem faciles, 


“Ἢ 


Ovidiuin secutus, qui cecinit: 
Optastis, facilesque deos habuistis ; 
(Ovid., Y. v, Metam.rph., 8 autepenult.) 

id est propensos, benevolos ct qui optata facile 
coucedebant. Inde. vero illorum cultus in universas 
terr:? portes manavit. Nam EEleusinii coluerunt Ce. 
rerem, Phryges Mawem, id est, Cybelem, Epi- 
daurii ZEsculapium , Belum Chald:i , Syri Astariem, 
Dianam Tauri , Galli Mercurium, omnes deos Romani. 
Et hi quidem, quia sacris omnium gentium ritibus ca- 
stisque virginibus et sacerdotum honoribus urbem 
sun munivere, totius mundi adepti sunt imperium. 
Ex quibus Cxcilius concludit, eum emnia incerta sint, 
Satius esse traditas ἃ majoribus ab mundi. iucunabulis 
ct ad suam usque ;:etitem . perseverantes, has religio- 
nes, ritus 3c. deorum cultum sequi, quam novz reli- 
gioni, secretis, sed corruptissimis sceleribus foedatz, 
c:eca volubilitate mancipari. Eadem est Cott:e Acade- 
mici apud Ciceronew, eadem Celsi apud  Oríge- 
nen, Symmachi apud Ambrosium, et aliorum, 
testibus Arnobio et Lactantio, gentilium conclusio 
( Cic. lib. m. de Natur. Deor. init., pag. 240. O.ig. 
lib. v, contr.Cels. pag. 254, et seqq. Symmuch. Belat. 
apud. Ambr. $& 5, 5, οἱ 8. pag. 829. Arnob. lib. n 
adv. Gentil. pag. 50 et seq. Lactant. lib. n, cap. 0, 
pag 471 ). 

Quia vero Czcilius omnia, qux de diis suis a nobis 
recensita protulit, nemini iucognita esse credebat, 
ea singillatim probare non curavit. At si quis do.iis, 
sibi nuuc fors.tan. incognitis, aliquid scire aveat, oli- 
servabimus Lleusin Attice civitatem fuisse, non 
longe ab Athenis sitam, ubi memorata a Ccilio 
Ceres liliam suam quierens, ab Eleusio ibi imperante 
hospitio henignissime suscepta est. Eleusinii vero ín 
horum memoriam agebant sacra, qu: Elcusinia 
vocantur, de quibus alibi disseruimus ( Tom. 1. Ap- 
parat. lib. ww. dissert. 1, cap. 9, ort. 2. pag. 189 et 
eqq. ). Testatur autem DBHerodotus ibi templum Cereris 
Lleusini;: , a Philisto Pasiclis filio conditum fuisse. 
Plura legere poteris apud Diodorum Siculum, Stra- 
bonem, Melam, Pausaniam, atque ea, si velis, 
quie. alibi aunotavimus. ( Herodot. lib. ix, ὃ 64 ct 96. 
Diodor. Sicul. lib. 1. Biblioth. pag. 117 et lib. v, 


p ?9- 200. Strab. lib. 1x. Geograph. pag. 595, Mel. de 


Sit. orb. cap. 5. Pausan. lib. vi, pag. 403. et lib. vn, 
pag. 919 ct 256. Tom. 1 Apparat. pag. 159 et seq.). 
Disces autem a jam citato Pausania , cur « 7Escu- 
lapius , » ut ait Crcilius, ab Epidauriis coleretur, 
el uhi situm fuerit illius templum. Livius vero scribit : 
« Haud parem opihus Sicyoni et Argo Epidaurum, 
sed inclytam ZEsculapii nobili templo, quod quinque 
millibus passuum ab urbe distans, nunc ve-tigiis 
revulsorum donorum, tum donis dives erat, quao 
remediorum salitarium :rgri mercedem. sacraverunt 
Deo. » De hujus autem templi inscriptione aliquid 
alibi a nobis observatum cst ( Pausan. lib. n, pag. 68. 
Liv. lib. xyv. & 18. Tom. 1 Apparat. pag. 1095). 
Phryges vero, inquit adliuc Cx s M ev em NR 


551 


D MINUCHL OCTAVIO 258 


bautur, quemadinodlum Suabo his testifleatur, verbis: A eique exceisa zLazuit, ab Josia rege postinodum «de- 


c Berecyntes Phrygia gens et in universum Phryges, ac 
Ti oum, qui circa Idam accolunt Ῥέαν μὲν καὶ αὐτοὶ τιμῶσι 
καὶ ὀργιάξουσι ταύτη, μητέρα καλοῦντες θεῶν Wlieam ipsi 
quoque colunt, eiqueorzia peragunt, Matrem Δρρ.]}- 
lantes deorum, et Agdestin, ct Phrygiam, Moguam 
deain ; a locis autem IJieam, Dindymeuen, By'cneu, 
Pessinuntida, Cybelein ». (Strab. lib. x, Geogr. 
pag. 469). Videsis prusterea. quie a nobis annotata 
alibi fuerunt ( Tom. 1. Apparat. lib. 1, dissertat. 1. 
cap. 9, ari. 2, pag. 158). 

Quanta. vero observantia Chaldaei Delum  reveriti 
sint, facile collgas ex templi, in illius honorem 
coustrucii , amplitudine. De eo siquidem hzc Hero- 
dotus , uti de Babylone tradidit : E» δὲ τῷ écípo Διὸς 
Brlou ἱρὸν χαλκόπυλον. xxi ἐς ἐμὲ τοῦτο ἔτι ἐὸν, δύο 
σταδίων, πάντη ἐὸν τετράγωνον. ἐν μέσῳ δὲ τοῦ ἱροῦ πύ;γος 
στιρεὸς οἱχοδόμηται.... οὐδὲ νύχτα οὐδεις ἐνκυλίζεται 
ἀν) pino, ὅτι μὰ γύνη μούνη τῶν ἐριχωρίων, τὴν X) ὁ Θεὸς 
ἕληται ἐκ πασίων, ὡς λέγουσιν οἱ X^20«io: ἐόντες ἱερέες 
τούτου τοῦ Θεοῦ. € 1n altero Jovis Beli. templum Ὁ ΓΟ 5 
portis ; 1d quod inea etian nunc. zetate. esistit, duo- 
rum undequaque stadiorum aiplitudi;e, ligura 
quadrata. ln sacri medio. turris solida....... Neque 
hic noctu cubat aliquis, prxter imulierem unam ex 
indigenis, quam ex omnibus deus delegerit, uti uar- 
rant Chaldzei, hujus dei sacerdotes ( Herodot. 
lib. 1, $ 181). Plura etia de hoc. iewplo. Diodorus 
Siculus , qui perhibet illud a Semiramide zdificatum 
fu.sse, sed vetustate collap um ( Diodor. Biblioth. 
lib. pag. 69). Verumtamen Plinius idem. templum 
suo adhuc tempore perwausisse asseverat ( Plin. 
lib. v. Natur. Hist. cap. 26. pag. 112). Quidquid 
autem sit de ilius templi destruciione, alibi osten - 
dimus, Theophilum Antiochentmn, ἃ Laciantio lau- 
datum, scripsise A-5yrios, et Babylonios Belo cultum 
exhibuisse ac. venerationem. Legesis rursus Hero- 
dotum lib. π᾿, ἃ 158, pag. 225; llieronymum in 
cap. xxiv, Ezechiel v. it et in cap. n. Osce, y. 16. 
Claudi muu, Panegyr. 1 in laudem Stiliconis. Vossium 
lib. 1 de Origine et Progr. idolol. cap. 21, pag. 95. 
Giraldum, Histor. Deor. syntag. 2, pag. 108. et seqq. 
( Tom. 1 Apparat. lib. n, dissert. 1, cap. 2, δ r. 
pag. 502 ). 


Quid autem mirum si « Astartem, » cujus adhuc D 


meminit Caecilius, Syri coluerint ; quandoquidem ut 
testis nobis est Tertullianus : « Uricuique provincia 
et civitati suus e«t deus, ut Syrix Astaites. ». Alibi 
tamen, uti suo loco videbimus, ab eo appellatur 
€ Atagartis , » eL a Cicerone quarta Venus : « Quarta, 
enim, inquit, Syria, Tyreque concepta, qua As- 
tarie vocatur, quam Adonidi nupsisse traditum vest. » 
Philo quoque DBiblius ex Sanchoniatone apud Eusc- 
bium : « llanc, iuquit, ipsam Astartem. Phienices 
Veuereni esse. memorant. » At Lucio cadem. ac 
juna videtur ; quamvis ex sacerdo.e aliquo. atque a 
Phoenicibus Europam fuisse acceperit. Ex sacris 
porro Scripturis, quidam colligunt cam es: e As:ar- 
Jean deam Sidouioru:n , quam. coluit vex Sa'o nan, 


structa ( Tertull. Apolog. cap. 24, pg. 26. c: lib. qw. 
ad Nation. cap. 8, pug. 10. Dissert. in Teriull, Apo- 
loget. cap. 31 art. τ. Cic. lib. wu de Natur. Deor. 
pig. 248, lin. 50. Apud. Euseb. 1b. 1 Proypar. Evang. 
cup. 10, pag. 98. Lucian. lib. de Dea Syria init. 
ΠῚ Reg. xi. 5. 17. Reg. xvin, 15). Vide adhuc, si 
velis, Varronem. et *caligeri in ejus verba notas, 
Eu-ebium, Suidam, Gyraldum, Salmasium, et Vos- 
sium (Varr. lib. ww de Ling. lat. pag. 14. Euseb. lib. 1 
Prepar. Evang. cap. 10, pag. 571. Suid. ad v. Astarte 
Gyrald.. Syntag.. AS, pag. 515. Salmas. exercit. in 
Solin. pag. 514, Voss. lib. 1. de Orig. et Progres. ido. 
loluitr. cap. 28. pag. 88, et lib. wt, pag. 906). 

Addit Cieilius divinos honores « Mercurio » a 


B Gallis redditos, quemadinodum his. confirmatur Cx 


saris verbis : « Deorum maxime Mercurium colunt. 
Ilujus sunt plurima simulacra. Hunc omuium inven- 
torem artium. faciunt ; hunc. viarum atque itinerum 
ducem , huuc ad. quxsius pecunie, mercaturasque 
habere vim mavimam. » Caesari suffragatur Tacitus , 
qui n»rrat Gallos eidem Mercurio humanis , ut supra 
annetavimus , hostiis litasse ( Cesar. lib. vi, de Dello 
Gallic. longe post init. Tacit. de Morib. German. post 
init. ). Videre est. etiam Vossium, qui a quibusdam 
tamen propterea. arguitur, quod Titi Livii testimonio 
probare voluerit repertum fuisse juxta Cartliaginem 
ΠΟΥ͂.) Mercurii Teutatis tumulum. Qu:e enim citavit 
ejusdem Livii verba , in vetustissimo codice Puteano 
non leguntur. Et id quidem obiter annotasse nemini 
fortasse, qui Vossium adire cnpiat, molestum erit 
( Vossius. lib. 1de Orig. idololatr. cap. 43, pag. 154. 
cap. 37, pug. 140 et lib. v, pag. 258, el seqq. ). 

Neunni deuique. incompertum est eam fuisse Ro- 
manorum superstitionem, ut omnes, de quibus Cx- 
cilius gloristur, deos coluerint, Eorum quippe ci- 
vitas, « cum pene omnibus, uti. ait. Leo Magnus, 
deminaretur gentibus, omnium gentium serviebat 
erroribus; et magnam sibi videbatur assumpsisse 
religionem, quia nullam respuebat felsitatein » 
( Leo. Pap. serm. Y in. Natal. &yost. Pet. et Paul. ). 
Utrum autem, hoc pio, ut loquitur contenditque (:- 
cilius, culta meruerint totius orbis imperium , paulo 
post expendermus. 

Ex his porro omnibus ille concludi posse existimat 
deos gentilium revera existerc, ac de iis ortas a 
mundi exo:dio traditiones minime descrendas, sed 
in hac majorum nostrorum religione coustanter per- 
severandum.Qu.-nam autem modo, et quibus rationum 
momentis Minucius eum :mpugnet ac refellat, solito 
nore nostro examiuaudum cst. 


ARTICULUS. 1. 


Quomodo O:tavius Cecilii argumentum refellat , osten- 
datque nec deorum. cultum. tante. esse. antiquitatis , 
nec sectandas majorum impias ac superstiliosus tra- 
ditiones, quales erant. de Scylla, Chimaera , Hydra 
ct Centauris. 


Dux sunt Coecilian:e argumcntationis à celeris 


555 


DISSERTATIO. 


554 


quoque gentilibus numquam non usurpat» partes. A gnis sa piusque repetitis clamoribus jactatas, Chris- 


Prima omnes omnino gentiles spectat , secunda ipsos 
speciatim Romanos. Utraque autem totidem Minucii 
responsis, variisque ac gravissimis rationum mo- 
mentis funditus evertitur. Quapropter ut recto ordine 
omnia tractentur, ducto a primis dicendi initio, ad 
alia postea veniemus. 

Primum itaque nemini ea, qui hactenus dicta sunt, 
non iniquo prorsus animo consideranti, obscurum 
esse debet utramque illam Cxcilians disputationis 
partem jam iis argumentis prorsus infirmatam, frac- 
tamque fuisse, quibus Minucius, uti vidimus, non 
plures deos, sed unum solum esse, eumque omnibus 
et singulis rebus diviua sua providentia consulere, 
invictissime demonstravit. 


tianis ad nauseam usque objicerent, quas ipsi pes- 
sumdabant et. aspernabantur : « Ubi religio, inquit, 
ubi veneratio majoribus debita a vobis? Habitu, vic- 
tu, instructu, censu, ipso denique sermone, proavis 
renuntiastis. Laudatis semper antiquos, sed nove de 
die in diem vivitis, per quod ostenditur dum a bonis 
majorum institutis deceditis, ea vos retinere et custo- 
dire qu:e non debuistis, cum que. debuistis, non 
custodistis. » Sed de iis plura nos suo loco, ubi de 
illius libris disseremus (Tertul. Apolog. tap. 6, pag. 
7; Dissert. in Tertullian. cap. A8, pag. 15). 
Ridiculas autem planeque absurdas fuisse gentilium 
antiquas opiniones, tametsi nemini incognitum esse 
poterat, Minucius tamen, ut omnibus cumulate sa- 


Quamobrem posteaquam utrumque illud verz reli- B tisfaceret, pluribus id demonstrat exemplis, Gen- 


gionis fundamentum inexpugnabili rationum, ex ipsis 
ut plurimum gentilium philosophorum sententiis pe- 
titarum, propugnaculo munivit, tum ad primam Cx- 
cilian:ze ratiociuationis partem refellendam aggreditur. 
Dixerat autem C:ecilius antiquissimis, et mundo co- 
evis, majorum nostrorum, qui a mundi primordio 
deos suos coluerunt, traditionibus, constantissime 
inbzrendum. 

At id Minucius noster absurdum et recte rationi 
prorsus contrarium esse luculentissime ostendit : 
« Nam si providentia, inquit, mundus regitur, et 
unius Dei nutu gubernatur, non nos dehet antiquitas 
imperitorum fabellis suis delectata, vel capta, ad 
errorem mutui rapere consensus, cum philosopho- 


rum suorum sententiis refellatur, quibus et rationis ( 9 1" ; 


et vetustatis assistit auctoritas. » Duplici, uti vides, 
ariete venditatam ab Ethnicis sux religionis, et deo- 
rum culus antiquitatem ibi percutit ac subvertit. 
Primo enim philosophorum auctoritate, cui refragari 
nemo gentilis homo poterat, manifestam facit. hu- 
ju5 vetustatis falsitatem. Atque in hujusce a-sertionis 
confirmationem ea non parum profecto faciebant, 
qu: ab ipso, et a Clemente Alexandrino tradita pro- 
bataque vidimus, eosdem scilicet philosophos ple- 
raque sua placita ex sacris nostris Scripturis, sed a 
se postmodum depravatis ac corruptis, hausisse. 

Deinde vero quantumvis antiqua esset Ethnicorum 
religio, nuntium nihilominus ei omnes ideo remitte- 
rc debebant ; quia tota fabellis, mendaciis absurdissi- 
mis, monstrosis opinionibus, delirantiumque homi- 
num somniis compacta fuit. Etenim quemadmodum 
Ambrosius, idem Symmachi argumentum refellendo, 
preclare docet: « Erubescat senectus, qux emen- 
dare se non potest, non annorum canities est laudata, 
sed morum, nullus pudor est ad meliora transire 
(Ambros. epist. 18, ἃ 7, pag. 854). Plura eam in 
rem legere poteris, apud Clementem Alexandrinum, 
Arnobium, de quo nos suo loco, et Prudentium (Clem. 
Alex. Cohort. ad gent. pag. 51; Arnob. lib. υἱ adv. Gent. 
pag. 90 et seqq ; Prudent. lib. 1 in Symmach. ). 

At Tertullianum prxtermittere non possumus, qui 
longius adhuc progressus, ethnicos scite acriterque 
jdeo castigat, quod majorum suorum traditiones, nia- 

PaATnot. III. 


tiles enim credebant, inquit, existere Scyllam multi- 
plicem, Chimeram multiformem, Hydram vulneri- 
bus renasceutem , et Centauros equos hominibus 
inplexos. Scyllam vero Virgilius his versibus de- 
scripsit : 

At Scyllam c:ecis cohibet spelunca latebris, 

Ora exsertantem, et paves in saxa trahentem., 

Prima hoiniunis facies, et putcliro pectore virgo 


Pube tenus; postrema immani corpore Pistris, Ν 
Delphinum caudas utero commissa luporum. 


(Virgil., 1. nu ;Eneid., v. 424 et seqq.) 

Aliter tamen, sed non minus portentosa reprzsen- 
tatur ab Homero, quem adire poteris, sicut et Ovi- 
dium, Ausonium, Natalem Comitem et Vossium (Ho- 
mer., Odyss. lib. xu, pag. 4172 ; Ovid. , Metiamorphos. 
fab. 4 ; Auson., 1dyl. 4 ; Nat. Com., lib. vm 
Mytholog.. cap. 12; Voss., lib. »v de Orig. et progr. 
idol. cap. A1, pag. 54). Chimazram vero depinxerunt 
idem Howerus, Hesiodus, Lucretius, Ovidius, qui 
tibi si ron sufficiant, adire przeterea poteris Virgilium, 
ac Natalem Comitem ( Homer. lliad. vi, p.g. 106; 
Hesiod. Theogon., pag. 469 ; Lucret. lib. v, pag. 51; 
Ovid. lib. Xx Metamorp., 8 11 ; Virg., lib. 1v /Eneid., 
98; Nat«l. Com., lib. xx Myt., cap. 4). 

Varie autem fuerunt. de Ceniauris opiniones, 
quas his verbis refert Diodorus Siculus : « Ixion Ju- 
nonis amore iucensus, de stupro deam compellare 
non dubitavit. Jupiter ergo,có μὲν διὰ ἰδωλον ποιήσαντες 
τῆς ἡ px, νερέλην ἑξαποστεῖλα." τὸν δὲ Ἰξίονα τῇ νεφέλη μκι" 
γίντα γενῆσαι τοὺς δνομαφομένους Ἀενταύρους ἀνθρωποφνεῖς, 
nubis spectrum Junonis loco ei subjecit, quo inito 
Centauros ex parte homines procreavit...... Alii 
Centauros perhibent in Pelio ἃ Nymphis educatos, 
adulta post xtate ex equarum. inscensu biforme Ili- 
pocentaurorum, ut vocant, genus proseuinasse. Qui- 
dam aflirmant Nephele et Ixione prognatos Centauros, 
quod principes equitandi studium aggressi fuerint, inde 
nomen hippocentaurorum retulisse, et inde figmentum 
de duplici natura in fabulam obiisse » (Diodor. Sicul., 
lib. ww Biblioth. pag. 489. Idem, pag. 155). Prius vero 
narraverat. quomodo  llercules eosdem | Centauros 
quarto certamine debellasse perhibeatur. Primam 
autem ex his opinionibus notat apud Ciceronem Cot- 
to, ubi ait : « Una etiam nubes Ceutauros peperisse 


18 


555 


DE MINUCII OCTAVIO 


996 


dicitur » ( Cic., lib. n1 de Nalur.. deor., pag. 211). À 8 et 45, pag. 45 et 80 ). Rursus autem alio in libro 


Eusehiani vero Chronici auctor : « Belluin, inquit, 
Lapitharum et Centaurorum sub hoc tempore; quod 
scribit Pala»phatus libro de Incredibilibus nobiles 
fuisse equites Thessalorum » (Euseb. chron. ad ann. 
112). Scaliger tamenin suisad hzec verba aunimadver- 
sionibus illum libere audacterque castigat, quod Pa- 
I»phatum in opinionis liujus confirmationem citaverit, 
a qua longe discrepat. Alii nihilominus illam non 
solum Pal.ephati auctoritate. probare conantur, sed 
Tzerze etiam, et Orosii, qui insuper his adjecit 
Lapithas ἃ Thessalis dictos fuisse Ceutauros, quia 
ex equis pugnantes, unum cum cis corpus efficere 
viderentur (Tzetz. hist. Chili. vii, cap. 99 ; Oros., 
lib. 1, cap. 15). Adisis Ovidium, Natalem Comitem, 


liec a Lactantio adhuc descripta, illius verba legi- 
mus : « [n plerisque civitatibus iutelligi potest au- 
gend; virtutis gratia, quo libentius reipublicae causa 
periculum adiret optimus quisque, virorum fortium 
memoriam honore deorutn immortalium consecra- 
lam » (Cic., lib. i de Natur. deor., pag. 941, lin. 8; 
Laciaut. loc. cit. ). Poterat certe Lactantius tertium 
proferre Cicerouis locum, ubi non miuus clare, quam 
ju superioribus loquitur : « Fortes, inquit, aut cla- 
roS, aut potentes viros tradunt post mortem ad deos 
pervenisse, eosque esse ipsos, quos nos colere, pre- 
cari, venerari soleamus? »(Cic., lib. 1 de Natur. deor. 
pag. 212, lin. 54.) Perpeudc autem, quiso, utrum 
Minucius ad hac potissimum Ciceronis verba colli- 


et Vossium (Ovid. lib. xus Metamorp. fab. & ; Comes , B yeaverit. 


lib. viu Mythol. cap. 4; Voss., lib. 1 de Urig. et progr. 
idolol. cap. 15, pag. 62). 

Addit denique Minucius ab Ethnicis decantari ex 
hominibus aves, flores, arbores, ex alia ejusmodi 
facta fuisse. Qua quidem in Ovidii libris Metamor- 
phoseon passim occurrere nullus ignorat. At hzc 
emnia Hieronymus, ubi de Nabuchodonosor disserit, 
paucis verbis complectitur : « Multo, iuquit, incredi- 
biliora, et Grex, et Romans iristorix accidisse ho- 
miuibus prodiderunt : Scyllam quoque, ei Chimz- 
ram, Hydram, atque Centauros, aves et feras, flores 
et arbores, stellas etlapides factos ex homiuibus 
narrant fabule » (Hieronym., in cap. iw Daniel. v.1). 

Vides itaque quam jure merito Minucius, ex his 
et aliis pluribus, infra recenseudis, coneludat (alsum 
omnino esse Czcilium, aliosque omnes errare Ethni- 
cos, qui docebant unicuique satius esse sequi inajo- 
rum nostrorum de diis ac religione traditiones, et 
deos ab illis agnitos magis timendos, quam familiarius 
nosse, atque de illis ferre sententiam. 


CAPUT XV. 


EXPENDUNTUR ARGUMENTA QUIBUS MINULCIUS OSTENDIT 
FALSOS ESSE GENTILIUM DEOS. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Qua insulsitate Gentiles praedicabant homines ob merila 
virtutis, vel beneficia aliis hominibus collata factos 
fuisse deos. 

Fal:i deorum cultus fons origoque uberior fuit in- 
sana Ethnicorum persuasio, qua non solum przdica- 
bant, scd etiam gloriabantur deos suos fuisse quidem 
homines, sed qui propter collata aliis hominibus be- 
nefleia, egregiaque facinora, premium divinitatis 
cousecuti fuerant, sive eos, ut ait Minucius, « ob 
merita virtutis, aut muneris deos habitos. » Testis 
hujusce deorum originis, omni exceptione major, no- 
bis est Cicero, qui illud his verbis, a Lactantio cita- 
tiz, mirum in modum confirmat. « Suscepit. vita ho- 
minum, inquit, consuetadoque communis, ut bene. 
flciis excellentes viros in ccelum fama ac voluntate 
tolierent. Hinc Hercules, hinc Castor et Pollux, hinc 
JXEsculapius, hinc liber etiam » (Cic. lib. n de Natur. 
ADeor., pag. 995, lin. 15; Laciant., lib. 1 Instit. cap. 


Tacuit quidem latinus iste Orator, quod fuerit 
perversi hujusce moris initium : sed Plinius vetus- 
tissimum esse declarat : « llic est vetustissimus refe- 
rendi bene merentibus gratiam mos, ut tales numini- 
bus adscribant ? » (Plin., lib. n Natur. Hist., cap. 
7, pag. 1.1.4.) Verum | quantumlibet. antiquus fuerit 
ille mos, non in ipsius tamen mundi, uti aiebat Cze- 
cilius, natalibus ortus est. Tuuc enim dumtaxat co- 
pit, ut recte arguit Octavius, quando « quaque natio 
conditorem suum, aut ducem inclytum, aut reginam 
pudicam, sexu suo fortiorem, aut alicujus muneris 
vel artis repertorem venerabatur. » 

Fac tamen, si velis, illum mundo, quod fieri neuti- 
quam potest fuisse coz: vum, numquam inde conficies 
hos esse veros Deos, qui nec zterni sunt, nec. im- 
mortales, quique ab hoimninibus sicut vitam, ita et 
fictitiam divinitatem acceperunt : vel quibus, ut. ait 
Octavius, divinitas fuit, « defunctis premium, et fu- 
turis dabatur exemplum. » Variis autem argumentis 
illud, queinadmodum Athanasius, et "Theodoretus, 
probare poterat (Athanas., Orat. conl. gent., pag. 48, 
tom. 1; Theodorel., tom. 1v. serm. 5, de Angel., pag- 
510) : sed satius duxit C:ecilium, aliosque gentiles ad 
nosmelupsos scriptores mittere : « Lege, inquit, Stoi- 
corum scripta, vel scripta sapientium, eadein mecum 
recognosces, » ob virtutis ac fortitudinis, vel muneris 
sive beneficiorum « merita, deos habitos. » Sed qui- 
dam suspicantur ibi pro Stoicorum legendum es- 


D se listoricorum haud dubie, quia hoc nomen ma- 


gis opponitur subsequenti sapientium. ΑΙ mera cst 
conjectura, nec sane sola sufficit ad explodendam 
nostri codicis lectionem, qu:e Ciceronis auctoritate 
firmari videtur. Ubi eg?^a disputat de iis, qui «dii,» ut 
ipse loquitur, « ritesunt habiti, » et de magna co- 
rum multitudinis origine, ibidem adjecit : « Atque 
hic locus a Zenone tractatus, post a Cleantlie, et 
Chrysippo pluribus verbis explicatus est » (Cic., lib. 


- n de Natur. deor. , pag. 330, lin. 20 ei segq. ). Con- 


Stat. autem Zenonem Stoicorum fuisse principem, 
hosque illius discipulos, sicut docet Laertius, qui eo- 
rum vitam scripsit, nosque alibi animadvertimus 
(Laert. lib. vin de Vit. et dogmat. philosoph., 8 1 et 
&eq. Tom. 1 Apparat. pag. 1135). 


551 


DISSERTATIO. 


558 


Duo pr:eterea alii testes a Minucio nostro proferun- A dcos, aut meruisse divinitatem. Nam ipsemet Ciccro 


tur, et prior quidem : « Prodicus assumptos, inquit, in 
deos loquitur, qui errando inventis novis frugibus, 
utilitati hominum profecere. » Nonne autem hec. ille 
delibavit ex hisce Ciceronis verbis : « Prodieus Chius 
ea, qui» prodessent hominuin vite, deorum in nume- 
ro habita esse dixit? » Alio adhuc in libro refert, 
quid de eo Xenophon tradidit, huncque Xenophontis 
locum alibi notavimus ( Cic., lib. » de Natur. deor., 
pag. 212, lin. 72, ei lib. 1 de Offic., pag. 561, lin. 
19; Tom. 1. Apparat. pag. 12945). 

Secundus ab auctore nostro appellatur « Perseus, » 
seu Persxus, « qui in eamdem,» uti ail, « sententiam 
philosophatur, et annectit inventas fruges, et frugum 
jpsarum repertores iisdem nominibus, ul coinicus 
sermo est Venerem sine Libero et Cerere frigere. » 
Comicus autem Terentius cecinit : 


Verbum, hercle, lioc verum est : 
Sine Libero et Cerere (riget Venus. 


(Terent., Ennuch. acl. w scen. 5.) 


At ibi illud ab alio adhuc desumptum esse significat. 
ἃ quo autem, nisi ab Euripide, cujus est hoc gra- 
cuin carmen ? 
Νεχρὺν Ἀφροδίτῃ Διονύσου δίχα, xal Δήλετρος. 
Mortua est Venus, siue Baccho, et Cerere. 

Qux autem de Perseo retulit Minucius, hausta quo- 
que fuerant, sicut superiora, ex eodem libro Cicero- 
nis a nobis jam citato, ubi hxc legimus : « Perseus 
Zeuonis auditor, » sicut etiam Laertius, vel sicut 
Athengzus ait, famulus, « eos dicit esse habitos deos 
a quibus magua utilitas ad vit:e cultum esset inventa ; 
ipsasque res uliles, et salutares deorum esse voca- 
bulis nuucupatas, ut. ne hoc quidem diceret illa in- 
venta esse deorum, sed ipsa divina » ( Cic., lib. 1 de 
Natur. deor., pag. 201 , lin. 18; Laert., lib. vn, in vita 
Zenon., ὃ 45 et 54 ; Athen., lib. iw Deipnosoph. cap. 41, 
pug. 162). At ex citato Latini οἱ Graci poet:e. versu 
facile intelligitur ἃ Minucio nostro post Ciceronem 
designari potissimum Cererem et Bacchum, qui re$ 
hominum Υἱ ταὶ omnium utilissimnas invenisse fereban- 
tur. Quapropter Athenagoras eosdem Ethnicos ar- 
guit, qui elementa, eorumque partes deificant, Τὰ 
στοιχεῖα καὶ τὰ μόρια δὐτῶν θεοποιοῦσι, aC vitis fructum 
Bacchum appellant, vitemque ipsam Semelem, et 


fulmen zstum Solis, τὸν ὃὲ τῆς ἀμπέλου χαρπὸν Διόνυσον, p 


xal Σεμέλην αὐτῇ» τὰν ἄμπελον, xai κεραυνὸν τὴν τοῦ ἡλίου 
φλόγα (Athenag. legat. pro. Christian. pag. 24). Quam 
audacter vero ellinici Cereri frugum et vini Baccho, 
uli narrat Diodorus Siculus, aliisque aliarum rerum, 
hominibus utilium, inventionem tribuerint, in se- 
quentibus nostris dissertationibus óstendemus ( Dio- 
dor. Sicul., lib. m Biblioth., pag. 442, et lib. v, pag. 
252 ; Dissert in Arnob., cap. 9, art. 9; in. Luciant., 
cap. 50, art. 5; in Tertullian., cap. 25, art. 5). Nec 
minus perspicue demonstrabimus quam recte anti- 
quissimi nostri scriptores, sicuti Minucius noster, 
probaveriut a nullo san: mentis homine, ex his vel 
aliis quibuscumque beneficiis sibi collatis, confici 
possc cos, a quibus reperta nec creata sunt, esse 


post citata a nobis paulo ante de Prodico verba, con- 
tinuo. subjunxit : « Quam tandem religionem, » ille 
Prodicus, « relinquit? » (Cic., lib. n de Natur. deor,. 
pag. 212, lin. 54.) ltejecto siquidem vero D«o, fal- 
sisque introduetis, nulla plane religio, sed vana tan- 
tuin superstitio esse polest. AL si rerum liominibus 
utilium inventores dii esse non possunt, multo minus 
res ab aliis invent:e. « Quid, » namque « ab-urdius, » 
ait adhuc Cicero, « quam aut res sordidas, atque de- 
formes, deorum esse vocabulis nominatas, aut homines 
jam morte deletos, reponere in deos, quorum omnis 
cultus futurus esset in lucta (Ibid. pag. 201 , lin. 91).» 
Nihil autem ea sententia verius, quandoquidem ante 
quaslibet res inventas, ac quoslibet earum invento- 


B res, create procul dubio ab, illo fuerant, qui mundum 


et omnes creaturas condidit, solusque idcirco Deus 
esse potest. Quis ergo non mirabitur hunc in primis 
ex corruptissimis fontibus unum esse, ex quo manavit 


idololatria impiusque falsorum deorum cultus totum 
terrarum orbem  inuudavit. 


ARTICULUS 11. 


Examinaiur. Minucii argumentum quo falsos esse genti - 
lium deos probat ex eorum ortu, patria, morte, sepul- 
chris, ac praesertim Jovis Dictei, Apollinis Delphici, 
Isidis Pharie , et Eleusinie Cereris. 


Alio adliuc Minucius argumento funditus evertit 
fictam a gentilibus omnium numinum suorum divini- 
tatem. Ab iis autem illud rursum deprompsit , qua 
illi ipsi de eorumdem deorum suorum natalibus, 
patria et sepulchris tradebant, ac numquam non ven- 
ditabant. Necesse proculdubio non erat, ut id quo mi- 
rifice gloriabantur, probandum susciperet, Testem ni- 
hilominus vademque certissimum Euhemerum hisce 
lodidemque verbis dedit : « Euhemerus exsequitur, 
el eorum natales, patrias, sepulchra dinumerat, et per 
provincias monstrat. » Previum autem ibi more suo 
sequi videtur Ciceronem, qui « ab Euhemero , » in- 
quil, « et mortes, et sepultur:e demonstrantur deo- 
rum » (Cicer. lib. 1 de Natur. deor., pag. 112, 
lin. 57 ). Iste vero Euhemerus, si hot scire aveas, 
gr:ecus fuit scriptor, quem alii patria Agrigentinum, 
alii Messeniuni, quidam Coum, atque etiam Tegeatem 
crediderunt. Plura autem historiarum composuit vo- 
lumina, ubi ea, qu:e à Cicerone Minucioque memo- 
rantur, litteris mandavit. Legesis Plutarchum, Athe- 
nxum, ZElianum, Augustinum, Theodoretum, alios- 
que a nobis in superiori Apparatus nostri tomo 
citatos (Plutarch. /ib. de lsid. et Osir., pag. 560; 
Athen., lib. xiv, Deipnosoph. , pag. 658 ; /Elian. 
lib. 1 Var. hist., cap. 59; Augustin., lib. 1 de Evan- 
gel., cap. 25; Theodor., serm. ὅ, de Ángel.. pag 506). 
Ibi autem observavimus hune. Euhemerum a mul- 
tis atheorum. numero, baud dubie propter illas 
deorum listorias, fuisse adscriptum. Sed id non 
prohibuit, quominus Ennius, uti Cicero, el postea 
Augustinus aiunt, ejus libros interpretatus sit, eaque 
vera sint, quae de illorum deorexa ον νος, XS 


59 


DE MINUCII OCTAVIO 


960 


gestis, mortibus, et sepulchris narraverat (Cicer. loc. A sequestre ejus Cypriano memoratum , quod spectat, 


cit.; August., lib. vtt de Civit., cap. 17, 8 1, pag. 185). 
Minucius porro ex iis , qu;e ille grzeeus scriptor de 
deorum ortu , patria , et sepulchris dixerat, nonnulla 
tantum perstriugit , nimirum « Dicti Jovis , Apolli- 
nis Delphici, Pharix Isidis, et Cereris Eleusiniz. » 
Dicta autem, seu Dicte mons in Creta insula est , in 
cujus antro Ops, seu Rhea , Saturni uxor, Jovem pe- 
perit, ac Curetibus, seu Corybantibus, et Idzis Da- 
etylis, ne recens natus a patre, sicut alii filii, devora- 
retur, custodiendum occulte tradidit (Strabo, lib. xx 
Geogr., pag. 478). Inde Virgilius : 
Nunc age, naturas apibus, quas Jupiter ipse 
Addidit, expediam; pro qua mercede canoros 
Curetuim strepidus crepitantiaque &ra secuti, 
Dict:eo egli regem pavere sub antro. 
Virgil. Georqg. lib. w, v.149 et seqq.) 
Alium si desideres latinum poetam , tibi cito pro- 
ducemus Lucretium, qui similiter cecinit : 


Dictzeos referunt Curetas, qui Jovis illum 

Vagitum iu Creta quondam occultasse feruntur, 

Cum pueri circum puerum pernice chorza, 

Armati in numerum, pulsareut z:eribus aera, 

Ne Suturnus eum malis mendaret adeptus, 

/Eternumque daret matri sub pectore vulnus. 
(Lucret., l. n, v. 657 οἱ seqq.) 


Lege adhuc , si vacat , Servium in citatos Virgilii, 
et alios ejus versus, Ovidium, Diodorum Siculum, 
Lucanum , Strabonem, Theophilum Antiochenum, 
Athanasium, et qu: a nobis alibi delibata sunt 
(Serv., in citat. versus et in lib. ni /Eneid., pag. 270; 
Ovid., lib. iv Fast.; Diodor., lib. v Bibli., pag. 253; 
Lucan., de Sacrific., pag. 185; Strab., lib. x Geogr., 
pag. 468; Theophil. Antiochen., lib. 1 ad Autolyc., 
pag. 75; Athanas., Orat. contr. Grec., ὃ 10, tom. 1; 
Tom. 1 Apparat., pag. 1164). Neque te moveat, quod 
nonnulli Jovem non in Dicta, sed in lda monte edu- 
catum asserunt. Etenim uterque mons proximus 
erat, ut testatur Áratus; quamvis eos Strabo stadiis 
ci). distare existimaverit (Strab., lib. x Geogr., 
pag. 478). 

Porro autem ex jam citato Diodoro Siculo discimus 
quam verum illud sit, quod postea auctor noster retu- 
lit, capram fuisse ejusdem Jovis infantis nutricem, vel 
uti ipseloquitur : « Jovisnutrix capella est. » Nymphae 
etenim , quemadmodum ipse Diodorus loquitur , 
« mellis et lactis temperamento infantem cibarunt, 


Cretenses, teste Luciano , affirmabant, « Juven non 
modo vixisse apud se, nutritumque fuisse; verum 
etiam sepulchrum ejus ostendunt : τὸν τάφον δεικνύουσι. » 
Tres vero Tullius distinxit Jove quorum « tertium, » 
inquit, numerabant « Cretensem , Saturni filium, 
cujus in illa insula sepulchrum ostenditur. » Varro 
autem, ut annotat Solinus, « in Opere, quod de liito- 
ralibus est, etiam suis temporibus affirmat sepul- 
chrum Jovis ibi visitatum. » Callimachus tamen du- 
biam rem esse canit, ac Cretenses mendacii accu- 
sat : sed ibi cum Jovem semper exstitisse dicat, 
putide mentitur. Legesis adhuc Theophilum Autio- 
chenum, Clementein Alexandrinum, Origenem, Ter- 
tullianaum , Arnobium , Laciantium , Eusebium et 


B Epiphanium. Vossius tamen existimat duos fuisse 


Cretenses Joves, unum antiquissimum Cret:e regem, 
a quo Creta nomen accepit ; alterum juniorem, qui 
Europam rapuit, de quo Ciceronem et Lactautium 
loqui opinatur (Cypr. de ldol. Vanit. , pag. 41; Lu- 
cian. de Sacrifi., pag. 185, lin. 59; Cicer., lib. um de 
Nat. deor., pag. 217, lin. 54; Solin. Polyhist. cap. 11, 
pag. 29 ; Callimac., Hymn. in Jovem, pag. 533, tom. 1 
poet. Grec.; Theophil., lib. n ad Autol., pag. 81; 
Clement., Alexandr., Admonit. pag. 24; Origen., 
lib. nt contr. Cels., pag. 157; Tertull., Apologet., 
cap. 25, pag. 27; Arnob., lib. iv adv. Gent., pag. 155; 
Laciant., lib. 1. Instit. , cap. 14, pag. 64; Euscb., 
lib. t1 Prepar. Evang., cap. 10, pag. 107; Epiph. 
Anachorat., ἃ 108, pag. 108 ; Vossius, lib. 1 de Orig. 
et prog. idolol., cap. 1, pag. 61). Nobis vero sufficit id 
probasse, quod ab auctore nosiro traditum est. De 
Jove autem aliquid postea dicendum. 

Quarn recte etiam Minucius Jovi Apollinem Del- 
phicum subjunxerit, ex ipso rursus Cicerone liquido 
confirmari potest. Plurimos enimvero recenset Apol- 
lines, quorum t tertius, ait ille, Jove tertio natus , et 
Latona, quem ex Hyperboreis Delphos ferunt adve- 
nisse. » Lucianus vero : « Per regiones, inquit, 
illos » deos « distributos colunt, eos in civitatem 
suam receptant. Nempe, ὁ μὲν Δελφὸς rov Απόλ)ω, 
Apollinem Delphi Deliique , Minervam Athenienses , 
cives suos exhibent et faciunt. » At Diodorus Siculus 
magis expresse narrat plerosque deos ex Creta pro- 


et caprz: Amaltez, ut vocatur, ubera ad pleniorem ei [) diisse : « Ὡσαύτως δὲ μὲν Ἀπόλλωνα πλεῖστον χρόνον φανῆναι 


nutricationem porrexerunt,.... Caprs etiam nutrici 


cum alios tribuit honores, tum ZEgiochi, id est, Ca- 
pritenentis cognomentuin ab illa desumpsit » (Diod., 
lib. v Biblioth., pag. 253). Quamobrem Ovidius : 


Nascitur Olenis sidus pluviale capellze 
Illa dati coelum przinía lactis habet. 
Nais Amalthea Cretra nobilis Ida, 


Cornibus aereis, atque in sua. terga recurvis: 
Ubere, quod nutrix posset habere Jovis, 
Lac dabat illa dco. E 
(Ovid. lib. v Fastor., 82.) 


Ad illius autem sepulchrum, a Minucio nostro, ac 


περὶ Δῆλον, καὶ Λυκιαν, καὶ Δελφούς. Consimiliter mul- 
tum temporis iu Delo, Lyci», et Delphis Apollo exe- 
git. » Delphi autem urbs erat Phocidis in Achaia ad 
Parnassum montem, oraculo Apollinis, ut nemo nes- 
cit, celeberrima. Quosdam tamen adhuc scriptores 
hanc in rem legere si velis , adi Pausaniam , Plutar- — 
chum, Strabonem, et alios Mythologos. Macrobio ni- 
hilominus varia solis nomina interpretanti si credas, 
« ἀπόλλωνα Δελφῶν, vocant, quod qux» obscura sunt, 
claritudine lucis ostendit , ἀπὸ τοῦ δηλοῦν &pxv» , aut, 
ut Numenio placet, quasi unum et solum. Ait enim 
prisca Grz:corum lingua δελφὸν unum vocitari. Unde 
et frater, inquit, ἀδελφὸς dicitur, quasi non unus » (Ci- 
cer. lib. im de Natur. deor., pag. 248 ; Lucian., de Sa- 


501 


DISSERTATIO, 503 


crific. , pag. 185 ; Diodor. Sicul, lib. v Biblioth., A τιχὸς σηκὸς. ὃν χατεσκεύχσεν ἵκτινος, ὄχλον θεάτρων δέξασθαι 


pag. 237; Pausan., lib. x , pag. .520 et seqq.; Plutar- 
tarch. de oracul. Defect., pag. 455; Strab., lib. 1x 
Geogr., pag. 417 et seq.; Macrob., lib. 1 Saturnal. 
cap. 17). : 

Isidis Pharix Minucius postea meminit. Αἰ si Euhe- 
meri ab eo laudati commentationes in nostras manus 
devenissent, sciremus utique utrum Isidis Pharisx 
patriam, an sepulchrum, vel utrumque nobis indicave- 
rit. Varias enim de illis fuisse opiniones Herodotus, 
a quo [οὖν le appellatur, Diodorus Siculus, et alii 
testificantur (Ilerodot. lib. 1, et Diodor. Sicul., lib. 1 
Biblioth., pag. 9, 14 et 17, et lib. v, pag. 52). Duobus 
lamen hisce verbis, Jsidis Pharie, auctor noster non 
obseure significat sepulchrum illiusin Pharo, celebere 
rima /Egypti insula , conditum , ubi maximo honore 
colebatur. Fatetur quidem Diodorus Siculus (Idem, 
lib. 1, pag. 16), scriptores quosdam venditasse, Isim 
virumque ejus Osiridem ad Nisam Arabi: tumulatos, 
ibique columnas, in utriusque honorem positas, in 
quarum una sacris litteris exarata inseriptio lic le- 
gebatur. « Ego Isis sum, regina hujus loci, a Mercu- 
rio erudita. Qux lege per me sancita sunt, nemo 
solvere potest. Ego Saturni novissimi dei (ilia sum, 
natu minima. Ego sum Osiridis regis uxor et soror. 
Ego sum illa, qua prima fruges mortalibus reperi. 
Ego regis Hori mater sum. Ego sum, qux in Canis 
sidere exoritur. Mihi Bubastos urbs zdificata. Vale, 
gaude, Egypte mea nutrix. » Sed his magnam (idem 
se non liabuisse plane non dissimulat. 

Et certe /Egyptii haud semel quotannis, teste He- 
rodoto , frequentes agebant conventus, atque in pri- 
hii$, € ἐς Βουθάστιν πόλιν τὴ ἀρτέμιδι, in. urhe DBubasti 
in honorem Diand. Aebrep*, ἐς Βούσιριν πόλιν τὴ lei. 
Secundo loco, in urbe Busiri in honorem Isidis. In 
qua urbe maximum est, ἱρόν, templum Isidis, ipsa in 
medio Delta /Egypti sita. Est autem Isis, qu:e Gr:eca 
lingua dicitur Δημήτηρ, id est, Ceres » (Herod. lib. ut, 
$ 59). 

Ex Sirabone autem discimus Busirim civitatem 
esse Dusirilic:e provinciz, qu:ze portuin habet ad Pha- 
rum ἃ Bubulcis custoditum (Strab., lib. xvin Geogr., 
pag. 802). Nonne ergo colligi inde potest hanc esse 
l-im , qu:e ab auctore nostro nominatur Pharia, seu 


δυνάμενον. « Sequitur urbs Eleusin, in qua templum 
est Eleusini: Cereris, et mysticum delubrum, turbz, 
quanta in theatro solet esse, capax, opus Ietim »(Strab. 
lib. ix Geogr., pag. 593). Accedat et Cicero , cujus 
h:ve sunt verba : « Omitto Eleusinam sanctam illam 
et augustam , 
Ubi ipitiautur gentes orarum ultimzs. » 
(Cic., l. n de Natur. Deor., p. 12 lin. 58.) 

Quis autem cuim Minucio nostro fictitias illas Cere- 
ris, et Isidis, aliorumque divinitates nou rideat et 
explodat, quos mortuos sepultosque Ethnici fate- 
bantur ? 


ARTICLLUS 1II. 


B Examinatur Minucii argumentum , quo. commentitio 


Gentilium deos esse probat ex. Alexandri Magni aa 
matrem epistola , qua proditum sibi de diis secrelum 
testificabatur, ac. Vulcanum fecit illorum pyincipem ; 
atque de lsidis ad hirundinem sistro , et vacuo Sera- 
pidis, seu Osiridis sepulcro disputatur. 


Mirabitur haud dubie aliquis fictiti:e deorum genti- 
lium divinitatis testem a Minucio citari Alexandrum 
Magnum, « qui insigni , ioquit, volumine ad matrem 
suam scripsit, metu sn: pote-tatis proditum sibi de 
diis hominibus a sacerdote secretum. » Sed id tam- 
quam verissimum Cyprianus totidem verbis , uti jam 
vidimus, in suum de Vanitate idolorum librum trans- 
tulit (Cyprian. de idolor. Vanit., pag. 129. Supr., cap. 2, 
ari. 4, p. 35). 

Prius Athenagoras dixerat : ἢ ρόδοτος, »^i Αλέξονδρος 
Φιλίππου ἐν τῇ πρὸς τὴν μητέρα ἐπιστολὴ (ἑιάτεροι δὲ dv 
τῇ ἡλεοπόλει, xxl Μέμρει, xxi Θηδαῖς, εἰς λόγους τοῖς ἴἰε- 
ρεῦσιν ἀρῖχθαι λέγονται), φασὶ erp! ἐχείνων, ἀνθρώπους αὖ- 
τοὺς γίνεσθαι, μαθεῖν. € Herodotus οἱ Alexander ΕΠ 1 - 
lippi filius in epistola ad matrem (qui utrique ia di- 
versis civitatibus /Egypti, Heliopoli, Mem;:his, et 
Thebis in colloquium cum sacerdotibus venisse di- 
cuntur) homines deos fuisse, ex illis se cognovisse, 
aiunt » ( Athenagor. legat. pro Christian. , pag. 51). 
Quod itaque Minucius, ac post eum Cyprianus, insi- 
gne volumen , hoc Atlenagoras epistolam vocat. [ta 
eliam Augustinus, qui docet illum, sicuti loquitur 
idem Minucius , sacerdotem patria ZEgyptium fuisse , 


Paria; sic enim in numismatibus ab Frederico Ubal- p) ac Leonem cognominatum » (August., lib. vm de Ci- 


dino exhibitis apellatam videbis? (Übaldin., de Sym- 
bol. Dian. Ephes. statu. , pag. 505, tom. vi Antiq. 
Grec.) 

Caterum cum Isis, ut citati paulo ante IHerodotus, 
Diodorus Siculus, aliique plurimi prodiderunt, eadein 
sit atque Ceres, illius dubio procul Tertullianus men- 
tionem his verbis fecit : « Quanto distinguitur a cru- 
cis stipite Pallas Attica, et Ceres Pharia » (Tertull. 
Apolog. cap. 1). 

Solo autem cognomine, vel potius locis, ubi cole- 
batur 1515. Pharia , distincta fuit ἃ Cerere Eleusinia, 
cujus adliuc auctor noster post Euhemerum meminit. 
Seriptum vero nobis Strabo reliquit : Εἶτ᾽ Ἐλευσὶν 
25), ἐν ἢ τὸ τῆς Δύμηττις ἱπρὸν τῖς Ἐλευσοΐζας, καὶ ὁ μυσ- 


vit. , cap. 5, pag. 194, el cap. ult., pag. 918, et lib. xm, 
cap. 10, pag. 309, ac lib. 1 de Cons. Evang., 
cap. $). 

Contra tamen reclamant Rigaltius ac Cellarius, et 
Minucium, aliosque a nobis laud»tes scriptores, er- 
rasse, atque ab iis Alexandrum Magnum Macedonem 
Alexandro Polyhistori suppositum esse contendunt. 
Opinionem vero suam ἀπ μ᾽ οἱ ratione stabilire conan- 
tur, tam quia Polyhistor Αἰγυπτιαχὰ edidit, tum quia 
Tertullianus. dixit : « Cedo jam de vestro, quod 
ZEgyptii narrant, et Alexander digerit, et mater legit » 
(Tertull. lib. de Pollio, cap. 3, pag. 154). 

Verum, preterquam quod verisimile non si!, Poly- 
historem potestatis 80:0 metu a sacerdote /Egyptio 


565 


DE MINUCII OCTAVIO 


561 


extorquere potuisse de diis hominibus secretum, ac A serit, hi certe, neque corum filii et nepotes veri um- 


matri sux scripsisse ea de re librum, ant epistolam ; 
certe Plutarchus , cui Rigaltius fortasse Cellariusque 
majorem, quam Ecclesi: Patribus, fidem habebant, 
eadem in Alexandri Magni Vita narrat : Αὐτὸς δὲ À2t- 
ξανδρος ἐν ἐπιστολὴ πρὸς τὴν μητέρα, φητὶν γεγονίναι τινὰς 
αὐτῶ μαντείας ἀποῤῥήτου", ὃς αὐτὸς ἐπανελήὼν φράσει πρὸς 
μόνην ἐκείνην.... λέγεται δὲ καὶ άμμωνος ἐν ἀιγύττω τοῦ 
φιλοσόφου᾽ διακούσας, ἀποέξασθαι μάλιστα τῶν )εχθέντων, 
ὅτι πάντες ἀνθρώποι βασιλεύονται ὑπὸ Θεον" τὸ γὰρ ἄρχον ἕν 
ἑχάστω xoi χρατοῦν, θεὶόν ἐστιν. € lpseinepistola ad ma- 
trem Alexander sortes quasdam sibi ait arcanas tra- 
ditas, quas reversus soli ei relaturus esset..... Perhi- 
betur ctiam, cum Psammonem philosophum audivisset 
in /Egyp!o, ex dictis ejus praecipue probasse omnes 


mortales a Deo regi, quippe quod in quaque re im- B 


perat et dominatur, esse divinum » (Plutarch., Vit. 
Alexandr., (0m. n, pag. 680). Qui vero a Mi- 
nucio, Cypriano, Athenagora sacerdos, et ab Augu- 
stino Leo vocatur, hunc ibi Plutarchus Psammonem 
philosophum appellat. Non dixit quidem Alexandrum 
matri sux scripsisse, quae ab illo Psammone accepe- 
rat, sed neque hoc etiam inficiatur. Verum quid vetat, 
quominus Athenagoras, Minucius, et alii aliunde hac 
de re certiores fieri potuerint? Tam levibus itaque 
conjecturis tant: auctoritatis scriptores erroris con- 
demnandi non erant. 

Qu:e porro apud auctorem nostrum verba proxime 
sequuntur, hzc corruptionis multum, et. plurimam 
obseuritatis habent. Sic autem ea legimus : « Illic 
(ms. Reg. Illi) Vulcanum facit omnium principem, et 
postea Jovis gentem. Despice (ms. Reg. et dc spicis) 
Isidis ad hirundinem sistrum , et dispersis (ms. teg. 
adspersis) membris inanem tui Serapidis sive O'.iri- 
dis (ms. Reg. Osiridis) tumulum. Ex variis hisce lec- 
tionibus cernis proeul dubio, utrum immerito quibus- 
dam h:c videantur esse adeo depravata, ut absque 
alterius sanioris. manuscripti codicis auxilio sanari 
posse desperaverint, 

Sensus autem primorum auctoris nostri verborum, 
quantum ex ms. Regii, aliis haud absurde prafe- 
renda lectione , potest colligi, hic est, {||}, seu po- 
tius i/le Alexander, ac forte melius itlic, id est, in ci- 
tata epistola Alexander facit Vulcanum omnium, sci- 


quam dii immortales esse potuerunt. 

Quod autem postea Minucius de Iside , ejusque ad 
hirundinen sistro dixit, difticillimos sane habet expli- 
catus. Quidam enim putant hunc esse Minucii sen- 
sum : Alexander sua in epistola facit de spicis Isidis 
sistrum ad hirundinem, id est sonum hirundinino si- 
milem. Spic:e euimvero succussm, agitat», et col- 
lisi sonum edunt, qualis concussione sistri redditur. 

Salmasius vero suspicatur Minucium in aliquo 
graci scriptoris libro legisse inter Isidis insignia nu- 
merari Χελιδονίαν σεῖστρον, lioc est, Clielidoniam aspi- 
dem et sistrum : quod ipse vertit, « ad hirundinem 
Sistrum, » quasi sistrum similem lirundiui sonum 
crepitaculo faceret, ut χκερκίδες, et radii textorii in 
graeco epigrammate χελιδόσιν εἰχελόξωνοι dicuntur 
(Salmas. in. Solin., pag. 545). Atque inde sic corri- 
gendum censet auctoris nostri textum : « Aspicesis 
Isidis ad hirundinem sistrum. » Sed si Minucius ali- 
quod grxci scriptoris opus legerit, non aliud sane νἱ - 
detur pr:eter citatam ab illo Alexandri Magni episto- 
lain, vel Piutarchi, vel aliorum libros. At in illis quid 
ea de re scriptum fuerit, quis divinare potest ἢ Non 
tam incerta itaque conjectura contra manuscripti an- 
tiquissimi, et editionum omuium fidem, textus ille 
emendari debet. 

Quid ergo ibi sibi Minucius volucrit , a nobis si 
postules , nihil nos certi habere ingenue fatebimur. 
Quid vero conjiciamus, si roges ; ut tibi inorem ge- 
ramus observare prins juvat quod Plutarchus tradidit, 
Isidem in hirundinem mutatam (Plutarch., lib. de 
]sid. et Osirid. pag. 556. lbid. pag. 376). Deinde 
vero sistrum depingit snperiore parte rotundum , ac 
curvamini illius in vertice efingi felem humana. spe- 
cie, αἱ imm parti, infra ea, qu: quatiuntur, aliquando 
Isidis, aliqua. do Nephityos faciem. At non unius tan- 
tuin, sed. varii generis divers:eque form: sisira 
eraut, ut recte contra Bossium Tollius (Toin. v1 An- 
tiquit. Grec. pag. 411 et scq.), aliique demonstrant. 
Porro autem Isidis figura reprzsentabatur, dextra 
manu sistrum gestans. Ipsa vero, ut vidimus, eadem 
est ac Ceres, qux fruges invenisse ferebatur. Quibus 
ita explicatis, expende, quxso, an dici possit hane 
esse auctoris nostri mentem. Alexander sua in epi- 


licet deorum principem, et postea Jovis gentem. Et D stola seripsit repr:esentari Isidem seu Cererem fru- 


id quidem confirmari optime poterit transcriptis ab 
Eusebio hisce Diodori Siculi verbis : ἕνιοι δὲ τῶν ἱερέων 
φασὶ πρῶτον Ἰφαιστον βασιλεῦσαι πυρὸς εὑρετὴν jeviptvov., 
« E sacerdotibus nonnulli volunt Vuleanum, illum 
ignis inventorem , primum regem numerandum esse, 
cui Saturnus, Jovis pater, imperio successerit » (Dio- 
dor., lib. 1 Biblioth. pag. 8; Euseb., lib. m Prepar. 
Evang., cap. 4 ). Utrum autem istud verum sit arti- 
culo sequenti examinabimus. At certe neminem esse 
putamus, qui ultro non fateatur non minimas fuisse 
Geutilium de deorum suorum origine dissentiones. 
Nam alii pleriqne omnes illam a Saturno ductam 
esse opinati sunt, sicuti paulo post explicabimus. Cze- 
terum sive a Saturno, sive a Vulcano initium sump. 


menti, a se, uti aiebant, inventi, spicas in capite, 
subtus hirundinem, in quam mutata fecrat, ac dextra 
manu sistrum gestantem. Meliora tamen tibi in men- 
tem si venerint, nobisque suggeras, confestim, mini- 
meque reluctantes, sententie tux subsceribemus. At 
fatendum tamen erit Minucium hinc recte concludere 
ridiculam omnino esse οἱ explodendam lianc fsidis 
divinitatem. 

Postremo in eadem Alexandri epistola, sive,ut loqui- 
tur auctor noster « volumine, » scriptum erat « dis- 
persis, » vel « adspersis membris, inanem Serapidis, 
sive Osiridis tumulum. » Nec prorsus sane immerito. 
Narrat enim Diodorus Siculus quosdam tradidisse 
Typhonem fratris sui O:iridis, a se crudeliter necati, 


565 


parricidii sui sociis distribuit (Diodor. Sicul. 1 Bibl. 
pag. 12; et apud Euseb. lib. u Prepar. Evang., cap.1, 
pag. 46). Postea vcro eas lsis invenit, ac singulas 
quasque in fabricata hominis effigie inclusit. Accer- 
sitis deinde totius Egypti sacerdotibus, unamquam- 
que partem tributim divisit, quam suo quisque loco 
sepeliret. Quamobrem quxclibet ZEgypti tribus Osiri- 
dis tumulum , apud se liabere existimabat, sed , uti 
ait auctor noster, inanem et vacuum. Plutarchus vero 
simplicius breviusque dicit Isidem cadaver Osiridis se 
dare dissimulantem , singula tantum singulis urhibus 
dedisse simulacra, vel ut alii opinantur , singulas 
illius cadaveris partes, ita ut inciderant, liumasse 
(Plutarch. lib. de 1sid. et Osirid., pag. 555). 


DISSERTATIO. 
corpus in partes viginti sex desecasse, quas totidem A 


566 
CAPUT XVI. 


QUAM VALIDA SINT ALIA ARGUMENTA, QUIBUS OCTAVIUS 
CONTRA CKECILIUM P(tOBAT, FALSOS NULLOSQUE ESSE 
GENTILIUM DEOS. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Quam luculenter Octavius ex prima deorum origine os- 
lendal eos deos uon fuisse, sed meros homines; ac 
primo quidem eorum principem Saturnum , Creta 
profugum , a Jano in lialia susceptum , ubi homines 
plura docuit, ac preseriim nummos signare , impri- 
mere litteras, ac cujus nomine Saturnia nuncu- 
pala est. 


Intolerandam | prorsus. C:ecilii, aliorumque genti- 


Esto, inquiet aliquis; concedo inanem fuisse Osiri- B lium, de diis suis osten'ationem ut Minucius in per- 


dis tumulum. Sed cur Minucius addidit : « Sive Se- 
rapidis tui? » At hxc percontanti Plutarchi verbis 
respondebimus (ldem ibid. pag. 262) : « Przsiat 
Osirim cum Baccho eumdem facere, et cum Osiride 
Serapim, sic diclum postquam naturam mutavit, 
quia omnibus communis est Serapis. » Deinde oliser- 
vat plerosque sacerdotes docuisse eutndem esse Osi- 
rim atque Apim, et huuc « intelligendum formosam 
animze Osiridis imaginem. » Nos vero alibi ostendi- 
mus quomodo ex Api factum fuerit Serapidis nomen 
(Tom. 1 Apparat. lib. m, diasert. 2, cap. 4, art. 4, 
pag. 1090). Quamobrem Lactantius, Plutarcho haud 
dubie subscripsit, ubi ait : « Est Osiris, quem Sera- 
pin et Serapidein vulgus appellat. Solent enim mor- 
tuis consecratis nomina immujari ; credo ne quis 
putet eos homines fuisse (Lactant. lib. t, cap. 91, 
pag. 118). » Utrique adjiciamus, qui prior citari de- 
buit, Diodorum Siculum, cujus h:ec legimus verba : 
t Osirim modo Serapiu, medo Dionvsum, inter- 
dum Plutonem , interdum Ammonen , quandoque 
Jovem , non raro Pana esse putant : τὸν ὥσιριν 
οἱ μὲν Σάραπιν.... γενομίχασι 9 (Diodor. lib. 1 Biblioth. 
pog. 15). 

Cur autem Minucius addiderit tvi, facile intelliges, 
si animadvertas illum contra C:ecilium di-putare, qui 
et ethnicus adhuc erat , et obvium Seraypidis simula- 
crum, sicuti libri hujus iu initio narratur, impio cultu 
salutaverat. Atqui sive plenum O-iridis vel Serapidis 


petuum comprimat, ipsos nequaquam deos, sed a 
prima sua origine meros homines fuisse hunc de- 
monstrat in modum : « Saturnum priucipem hujus, » 
scilicet deorum , « generis, omnes scriptores vetus- " 
tatis Grxci Romanique, hominem prodiderunt. Scit 
hoc Nepos et Ca-sius in historia, et Thallus et Diodo- 
rus hoc loquuntur. » 

Eodem penitus modo Tertullianus eosdem chri- 
stiau: religionis liostes prosternit ac debellat : « Ante 
Saturnum , inquit, Deus penes vos nemo est. Ab illo 
census totius, vel potioris, vel notioris divinitatis, 
lt:que quod de origine constiterit , id et de posteri- 
tate conveniet, Saturnum itaque, quantum littere 
docent, neque Diodorus Graecus, aut Thallus, neque 
Cassius Severus , aut Cornelius Nepos, ueque ullus 
commentator ejusmodi an'iquitatum, aliud quam ho- 
minem promulgaverunt » (Tertullian. Apolog. cap. 10, 
pog. 12). Eadem alio iu libro repetit , nisi quod a 
nescio quo Tacitus , pro Thallus, ut suo loco annota- 
bimus, scriptum est (Idem, lib. n ad Nation. cap. 19, 
pag. 75; Dissert. in Tertullian. cap. 27, art. 1). Nam 
Lactantius, qui eum et Minucium nostrum sequitur, 
[πος de e«dein Saturno totidem verbis dixit : «(Omnes 
non tantum poetae, sed historiarum quoque, ac re- 
rum antiquarum scriptores, hominem fuisse cousen- 
tiunt, qui res ejus iu Italia gestas memoria prodide- 
runt; Greci Diodorus et Thallus; Latini Nepos, et 
Cassius, et Varro » (Lactant. lib. 1, cap. 15, pag. 76). 


ossibus, sive vacuum fuerit sepulchrum, hinc cerüs- D — Quatuor tamen scriptoribus a Minucio, quemadimo- 


sime conficitur neque illos, neque alios similiter mor- 
tuos divinitatis esse compotes. Deus enimvero est 
seternus, qui ἃ se ipso tantum vitam liabet, quam id- 
circo amittere numquam potest. 


«e ppEP» 


dum a Tertulliano laudatis, quintum ille adjecit Var- 
ronem. [ta sane strenui illi pugiles, conversis in 
hostes propriis eorum copiis, illos penitus delent pro- 
fligantque. 

Verum cur, inquies, scriptores illi tanta assevera- 
tione affirmare ausi sunt Saturnum deorum omnium 
primum esse et. principem ἢ Nonne Alexauder a sa- 
cerdote admonitus, in epistola, paulo ante a nobis ci- 
tata, scripsit deorum principem esse Vulcanum, et 
postea Jovis gentem ? Sed quid mirum si aberran- 
tium gentilium varize fuerint de prima falsorum deo- 
rum suorum origine opiniones? Deinde vero hzc 
unius sacerdotis sententia, vel ut ait Minucius, se- 
cretum fuit. Quis igitur dixerit huic magis, quam tot 


001 


DE MINUCII OCTAVIO 


968 


celeberrimis scriptoribus, ab auctore nostro citatis, A monetam ex una parte bicipiti facie, ex altera vero, 


credendum? Denique ex infra dicendis satis utique 
patebitVulcanum dici non potuisse deorum omnium nec 
primum. nec principem (Tom. t Apparat., pag. 755). 

Tum deinde Minucius ex iisdem procul dubio scri- 
ptoribus narrat Saturnum, sicuti alibi annotavimus, 
Creta profugum, in Italiam metu filii confugisse. Ibi 
autem a Jauo susceptus, « rudes homines, » quemad- 
modum etiam Diodorus Siculus, a Minucio laudatus, 
testificatur, multa docuit, ac prxsertim litteras im- 
primere, nummos signare, et conficere instrumenta. 
Pr:ieterca locum, in quo latuit, appellari voluit Satur- 
niam, sicuti Janus Janiculum. At ea omnia Tertullia- 
nus antea, et postea Cyprianus, atque Lactantius scri- 
pto prodidere (Diodor., lib. ii Biblioth., pag. 156, 
et lib. v, pag. 251 et 935; Tertull., Apolog., cap. 10, 
pag. 12, et lib. n ad Nation., cap. 12, pag. 75; Cy- 
prian., de Idol. vanit., pag. 11; Lactant, lib. 1, cap. 
' 45, pag. 76). 

De Saturnia autem. urbe et Janiculo hzc cecinit 
Virgilius : 

Izc duo preterea disjectis oppida muris, 
Relliquias veterumque vides monuments virorum : 


Hanc Janus pater, hanc Saturnus condidit urbem ; 
Janiculuim huic, illi fuerat Saturnia nomen. 


(Virgil., l. «m /Eneid., v. 554 et seqq.) 
Sed de his, signatoque nummo Ovidius, a Lactan- 
tio (lib. 1 Institut. divin., cap. 15, p. 76) etiam laudá- 
tus, Saturnum sic interrogabat : 


Multa quidem didici, sed cur navalis in vere 
Altera signa!a est, altera forma biceps ? 
Saturnum vero sic respoudentem induxit : 
Noscere mc duplici posses in imagine, dixit, 
Ni vetus ipse dies extenuasset opus. 
Causa ratis superest : Thuscum rate venit in amnem, 
Ante peragrato falcifer orbe deus. 
Hac ego Saturnum memini tellure receptum ; 
Collitibus regnis a Jove pulsus erat. 
Inde diu genti mansit Saturnia nomen: 
Dicta quoque est Latium terra, latente deo. 
Αἱ bona posteritas puppim formavit in are, 
Hos; itis adventum testificata sui. 
Ipse solum colui. cujus placidissima lzevum 
Radit arenosi Tybridis unda latus. 
Hic ubi nunc Roma est, tunc ardua sylva virebat, 
Tantaque res paueis pascua bobus erat. 
Arx mea collis erat, quam vulgus nonnne nostro 
Nuneupat, hiec τος Janiculumque vocat. 


(Ovid., l. 1 Fastor., v. 251 el seqq.) 


At qua ratione, arguet aliquis, Saturnus dicitur ar- 
tem docuisse nummos signandi? Nonne Servius in 
citatos Virgilii versus, illam soli Jano hacce animad- 
versione adscribit : « Janus in Janiculo habitavit, qui 
quod una navi exsul venit, in pecunia ejus ex una 
parte Jani caput, ex altera navis signata est (Serv., 
pag. 509). Verum ibi Servius tam de Saturno, quam 
Jano, sicuti auctor ejus Virgilius, disserit. Quia ergo 
Saturnus , neutiquam vero Janus, « una navi exsul 
venit, » nonne de pecunia utriusque nomine siguata 
intelligendus est ? 

Esto, urgebit alius : at certe Draco Corcyrzus, 
apud Athen:snum, cui Macrobius suffragatur, diserte 
asseveral : € νόμισμα χαλκοῦ πρῶτων yspég^u nummum 
aureum ab illo Jano primo signatum; » hancque esse 
eausam cur multe in. Grecia, Italia, et Sicilia urbes, 


vel rate, vel navigio, vel corona impressam cuderunt 
(Athenz., lib. xv Deiphnosoph., cap. 18. pag. 692; 
Macrob., Saturnal. lib. 1, cap. 7). Sed cur, quzso, in 
liac toneta aut ratis, aut navigii effigies excusa est? 
Nonne quia, ut. diximus, aitque Plutarchus, « ἐπὶ cq 
Κρόνου “λυίω διαπεράσαντος εἰς ἰταλίαν ;, in honorem 
Saturni navigio in Italia advecti? » (Plutarch. , tom. 
1, Quest. Rom., pag. 274.) Quid ergo si Janus num- 
mum in honorem Saturni, et Saturnus alium in hos- 
pitis sui memoriam cuderit * Quidquid sit, Minucius 
certe przvium vadem habuisse videtur citatum a no- 
bis Ovidium, et magis expresse Tertullianum, qui de 
eodem Saturno liec scriptis haud dubitanter manda- 
vit: « Ab ipso primum tabul:, et imagiue signatus 

B nummus ; et inde zrario przsidet » (Tertullian. Apo- 
loget., cap. 10, pag. 12). Magistrum vero suum Cy- 
prianus, sicuti Minucium nostrum, his verbis pone se- 
quitur : « llic litteras imprimere, hic signare num 
mos in Italia primus instituit ; uude zrarium Saturni 
vocatur » (Cyprian., de Idolor. Vanit., pag. 14). Ad- 
damus, si lubet, Polydorium Vergilium, qui hanc 
opinionem Eutropii auctoritate confirmare nititur 
(Polyd. Vergil., lib. n de Invent., cap. 20). 

Recte ergo Minucius ex dictis concludit : « flomo 
igitur, utique » Saturnus, « qui fugit : liomo utique 
qui latuit. » Eadem est Lactontii conclusio : « Cen- 
setne aliquis, inquit , Deum esse, qui fugit, qui la- 
tuit ? Nemo !am stultus est. Qui enin | fugit, et la- 
tel, et vim, et mortem timeat necesse est » (Lactant., 

C lib. 1 Instit. divin., cap. 15, pag. 176). 


ARTICULUS 1I. 


Quam praypostere Ethnici dixerint Saturnum ex colo et 
terra orlum : unde nata hec opinio : utrum illius ra- 
tio, a Minucio data, recte a Lactantio redarguatur, 
ac inde tamen confici Saturnum non deum fuisse, 
sed merum hominem ? 


Satis abundanter in superiori articulo demonstra- 
tum est Saturnum non esse Deum, ut pote qui « natus, » 
sicut ait Minucius, « ex homine » fuit. Quin. immo, 
inquit, Tertullianus, « quia ab homine, non utique 
de ccelo et terra » genitus est, quemadmodum Ethnici 
passim et verbo et scripto, domi et foris, ei ubi won 
venditabant ? (Tertull., Apolog., cap. 10, pag. 12, et 

D jib. n ad. Nation., cap. 12, pag. 75.) Cur autein 
inani adeo jactatione illum de ccelo et terra ortum 
dicerent, si rationem ab auctore nostro postulas, 
hanc tibi dabit: « Saturnus enim dicitur terrz et 
celi filius, quod apud Italos esset ignotis parentibus 
proditus ; ut in hodieruum inopinato visos, ccelo mis- 
805, ignobiles et ignotos terrze filios nominamus. » 
Sed hiec ratio non placuit Lactantio, et ab illo sic 
refellitur : « Minucius Felix in eo libro, qui Octavius 
inscribitur, sic argnmentatus est : Saturnum, cum 
fugatus esset a filio, in Italiamque venisset, coeli fi- 
lium dictum, quod soleamus eos, quorum virtutem 
miremur, aut qui repentino advencrint, de calo ce- 
cidisse dicere : terre autem, quod ignotis parenti- 


509 


DISSERTATIO. 


510 


bus natos, terrz filios nominemus. Sunt hrec quidem Α parentibus ac filiis dicendum ? Si quis tamen difficilis 


similia veri, non tamen vera; quia constat eliam 
tunc, cum regnaret, ita esse habitnm. Potuit οἱ sic 
argumentari : Cum potentissimus rex esset, ad re- 
tinendam patrum suorum memoriam, nomina eorum 
colo terr:sque indidisse, cum lizc prius aliis vocabu- 
lis appellarentur : qua ratione montibus et fluminibus 
nomina scimus imposita » (Lactant., lib. 1 /ustit., 
cap. 11, pag 67). Tum recensitis quorumdam flumi- 
minum nominibus, sic concludit: « Apparet ergo non 
ex ccelo natum esse, quod fieri non potest, sed ex eo 
homine cui nomen Urano fuit : quod esse verum Tris- 
megistus auctor est. » Addit vero hxc incomperta 
fuisse Minucio, qui idcirco historiam alio tradunit. 
Denique verius esse censet Jovem , cum ex allo 


ac morosus, illud de p^rentibus velit sibi probari, is 
audiat Servii de Acheloide verba : « Terrae filius di- 
citur, ut solet de iis dici, quorum, per antiquitatem 
latent parentes »(Serv., inlib. 1 Georgic. Virgil. v. 9). 
Magis verum ad nostrum de ipso Saturno proposi- 
tum Aurelius Victor, aut quisquis libri de Origine 
gentis Roman:e auctor : « Primus, inquit, in ltialiam 
creditur venisse Saturnus..... Tanta autem usque id 
tempus antiquorum hominum traditur fuisse simpli- 
cilas , ut venientes ad se advenas, qui modo consilio 
ac sapientia prxditi, ad instruendam vitam, forman- 
dosque mores aliquid conferrent, quod eorum paren- 
tes ignorabant, cado et terra editos non solum ipsi 
crederen;, verum etiam posteris affirmarent, velut 


inonte terram ceelumque contemplatus fuisset, zetheri B hunc. ipsum. Saturnum, quem cceli et terrz filium 


qui supra mundum est, dedisse nomen coeli, sive 
Urani Οὐρανοῦ, quo avus ejus vocabatur. Sed proban- 
dum illi erat Saturni patrem, dum adhuc. videbat, 
coeli nomine ab Italis revera fuisse appel!'atum. At de 
hac Lactantii opinione εὐ loco dicendum. 

Vitiosam itaque censet esse Minucii argumentalio- 
nem. Potius enim dicere debuisset Saturnum voca- 
tum fuissc filium coeli οἱ terrze, quoniam cum po- 
tentissimus rex esset, ad retinendam patrum suorum 
memoriam celi ac terre. nomen eis inposuit. Pro- 
bare autem id conatur auctoritate Tri-megisti, qui 
memori:x prodiderat Saturni patrem cognominatum 
fuisse Uranum, sive Coelum. Sed ibi ille non ostendit 
utrum Trismegistus dixerit, quando et a quo Uranus 


dixerunt (Aurel. Vict., Orig. gent. Rom. init.). 
Accedat et Tertullianus, qui non uno tantum, sed 
duobus in libris hoc de Saturno scriptum reliquit : 
« Cujus parentes ignoti erant , facile fuit corum fl- 
lium dici , quorum et omnes possumus videri. Quis 
enim non colum et terram, matrem ac parentem ve« 
nerationis et honoris causa appellet, vel ex consuetu- 
dine lhiuiana, qua ignoti vel ex inopinato apparen- 


' tes de coelo supervernisse dicuntur? Proinde Saturno 


repentino ubique ceelitem contigit dici. Nam et terrae 
filios vulgus vocat, quorum genus incertum est » 
(Tertull., Apologet., cap. 10, pag. 12, ct lib. u ad 
Nation., cap. 75). Utrum autem h:ec ad stabiliendam 
Minucii nostri opinionem sufficiant, nec satis recte a 


nomen suum acceperit. Verius. itaque scribere P0: C p οιδηιίο redarguatur, peritiorum exspeciabimus ju- 


tuisset rudes homines, summa rcgiaque Saturni po- 
test:te perculsos, credidisse illum a ccelo et terra 
suam duxisse originem. Sylilla siquidem his carmi- 
nibus, ab Athenagora (Legat. pro Chiristian., p. 14) 
citatis, hoc cecinit : 


Kel βασιλεὺς Κρόνος, xal Τιτὰν, ἰαπετός τε, 
laine τέχνα ςέριστα, x«l οὐρανίους ἐκάλεσσαν 
ἄνθρωποι, γαίαν τε, καὶ οὐρανὸν οὐνομα ϑέντις, 
Οὔνεκα οἱ πρώτιστοι ἔσαν μερόπων ἀνθρώπων. 


Porro Saturnus et Titan, Japetusque, 

Regnarunt, coelo quos et tellure creatos 

Dixerunt liomines, terras coelique vocantes 

Nomine, quod cunctos homiues, virtute przeirent. 
(Sibyll. m v. 48 el seqq.) 


Sed Minucius hanc rationem uon omnino przterimi- 
sisse videtur. Nobiles enim viros ab ignobilibus di- 
stinxit. dixitque hos terre, illos coeli filios cogno- 
minatos ab ltalis, quibus parentes illorum cogniti 
non erant. 

Lactantio autem verisimilius, quam verius esse vi- 
detur, homines ignotis parentibus ortos, et ex inopi- 
nato advenientes, coeli et terr: unde exhorti crede- 
bantur, nuncupatos fuisse nominibus. Attamen illud aliis 
et eilinicis, et cliristianis scriptoribus probatur. Primus 
ex illis citari p test Titus Livius, qui narrat Romulum 
Urbetn Roman condendo, usum esse «vetere consilio 
condentium urbes, qui obscuram, atque humilem con- 
sciendo ad se multitudinem, natam e terra sibi prolem 
ementisbantur » (Liv , lib. 1, 58). At quomodo illud 
eue iiri potuerunt, nisi obseurz multitudini iu cognita 
fuisset eorum proles ? Quis autein inficiabitur idem de 


dicium.Lubenter enim fatemur nostrum non esse inler 
tantos, tamque venerandae antiquitatis viros lites com- 
ponere. Quidquid porro statuatur, inde profecto invi- 
ctissime conficitur hunc Saturnum, quem Ethnici alio- 
rum deorum suorum parentem essegarriebant, netti- 
quam deum, sed hominem tantummodo fuisse, qui non 
Secus ac csteri liomines ex homine genitus fuit. 
ARTICULUS lil. 

Quibus rationum. momentis Ca'cilius demonstret. falsam 
esse divinitatem Jovis et aliorum, qui ex: hominibus 
geniti. fuerant, vel aliorum libidine εἰ arbitratu, ut 
Romulus et Juba dii renuntiati sunt. 

Minucius Felix a Saturuo venit ad filium ejus Jo- 
vem, eumque honinem, nequaquam vero Deum 
fuisse similiter demonstrat. Saturni quippe c filius, 
inquit, Jupiter Cretz, excluso parente, regnavit, illic 
obiit, illic filios habuit ; adhuc antrum Jovis visitur, 
et sepulelirum ejus ostenditur, et in ipsis sacris suis 
humanitatis arguitur. » Sed de his jam paulo »ntea 
disputavimus, atque adhuc in. subsequentibus nostris 
dissertationibus agendum. De Jovis porro sacris, quie 
bominem illum fuisse adhuc ostendebant, infra dis - 
putabimns. 

Is itaque Jupiter cum deusesse non possit, quiaex alio 
homiue genitus est, inde necessario sequitur. c:teros 
ex illo, aliisque hominibus ortos, nequsquani deos, 
sed mortales fuisse homines, a uatura. divina infinite 
alienatos. Quamobrem Minucius declarat descriptas 


571 


DE MINUCII OCTA VIO 


913 


Ethnicis illorum generationes, quas proferre tam lon- À et alia his similia, apud Arnobium, Lactantium, de 


gum, quam inutile foret, silentio à se przetermitti. 
Nam « otiosum est, inquit , ire per singulos, οἱ to- 
tam seriem generis istius explicare, cum in primis 
parentibus probata mortalitas, in c:eteros ordine suc- 
cessionis influxerit. » Nonne vero φρο delibavit ex 
Tertulliano, qui prius dixerat : « Otiosum est etiam 
titulos, persequi..... quod de origine constiterit, id 
et de posteritate conveniet? » ( Tertull., Apologet., 
eap. 10, pag. 12.) llosce nimirum commentitios esse 
deos, merosque homines. 

Sed Minucius Ethnicos acrius urget, hisque, quae 
pene omnia Cyprianus transcripsit, verbis insectatur : 
« Cur si. nati sunt, non hodieque nascuntur? nisi 
forte jam Jupiter senuit, et partus in Junone defecit, 


quibus nos suo loco, et Eusebium quilihet legere 
haud difficulter poterit (Arnob., lib. ur adv. Gent., pag. 
104 ct seqq.; Lactan., lib. 1, cap. 16 et seqq.; Euseb., 
in Orat. Constant. ad. sanct. ceet., cap. 4, pag. 570). 

Interea vero monitum te esse. volumus tantum in 
hoc argumento esse virium et ponderis; ut Plinius 
illo plane oppressus, fateatur aut. majorem esse de- 
bere coelitum, quam liominum numerum, aut vera 
non fuisse deorum matrimonia. Sed ipsummet lo- 
quentem audire juvat : « Major, inquit, ccelitum po- 
pulus etiam, quam hominum intelligi potest, cum 
singuli quoque ex semetipsis totidem deos faciant, 
Junones geniosque adoptando sibi : gentes vero quze- 
dam animalia, et. aliqua etiam obscena pro diis ha- 


et Minerva canuit antequam peperit » (Cyprian., de B beant; ac multa dictu magis pudenda, per foetidos ci- 


Idolor. van., pag. 19 ). Prius Theophilus Autioche- 
nus Ethnicos eodem argumento confutaverat : E; γὰρ 
τότε ἐγευνων, καὶ ἐγεννῶντο, δηλον, ὅτι ἐχρῖν xoi ἕως τοῦ 
δεῦρο γίνεσθαι θεοὺς γεν»ητοὺς" ἢ γὰρ ἐγήρσσαν διὸ οὖκ ἕτι 
γεννῶσι" ἣ ἀπίθανον, καὶ οὐχ ἔτι εἰσί. « Si tnm genuere, 
et geniti sunt, opportebat eorum generationem huc- 
usque porrigi. Sin secus se res habet, certe infirmum 
deorum genus reputabitur. Aut enim senio confecti, 
generare desierunt, aut e viventium numero penitus 
sunt sublati, et in nihilum redacti » (Theoph., lib. 1 
ad Autolyc., pag. 81 ). Brevius quidem Tatianus, 
sed non minus festive: « Si deorum generationem, 
inquit, memoratis, mortales eos ostenditis : διὰ τὴ γὰρ 


οὗ κύει νῦν ἡ ἦ p^ 3 πότερον γιγύραχεν; 3 τοῦ μηνύσαντος ὑμῖν 


ἀπορεῖτε ; Cur non amplius parit nno? Consenuitue? C 


Aut qui rem aperiat, liabetis neminem ? (Tatian., 
Ürat. contr. Grec., pag. 160.) 

Sic etiam Seneca, a Laciantio laudatus, gentiles 
suos irridendo argumeniatur : « Quid est ergo, inquit, 
quare apud poetas salacissimus Jupiter desierit lihe- 
ros tollere ? Utrum sexageunarius factus est, et. illi 
lex Papia fibulam imposuit ? An impetravit jus trium 
liberorum. An tandem illi venit in mentem : Ab 
alio exspectes, alteri quod feceris; et timet ne quis 
sihi faciat, quod ipseSaturno? » (Lact., lib. 1, cap. 16, 
" pag. 88.) Id est, ne sicut ille Saturnum patrem suum, 
jta ipsum filii ejus regno spoliarent. Sed de Lactantio, 
hisque Senece verbis aliquid infra dicendum. Deni- 
que ut. alios missos faciamus, Juvenalis etiam cecinit : 


Quis tamen affirmet nil actum in montibus, aut in 
Speluncis? Adeo senueruut Jupiter et Mors. 


(Juvenal., Satyr., vi, v. 03. et segq.) 

Instat Minucius, et falsas de diis opiniones altera 
adhuc ratione funditus destruit: ε Si dii , inquit, 
creari possent, interire non possent, plures totis ho- 
minibus deos haberemus ; ut jam eos nec ccelum con- 
linerel, nec. aer caperet , nec terra gestaret. » Sed 
hee telo. utique acerrimo, quo eiiam. Sybilla utitur, 
Ethnieos citatus jam a nobis Theophilus Antiochenus 
penitus transfixerat.Hinc enim, inquit, μᾶλλον καὶ πλείο- 
γες θεοὶ ὥφειλον εἶναι τῶν ἀνθρώπων, ὥς φησι Ei£v22e, «col - 
ligitur plures esse deos, quam homines, sicut e! Sibylla 
perliibet.» Cietera qu:e longiora sunt apud eum, sicut 


bos et alia jurantes. Matrimonia quidem inter deos 
credi, tantoque avo ex his neminem nasci , et alios 
esse grand:evos semperque canos, et alios juvenes 
atque pueros, aligeros, claudos, ovo genitos, et. al- 
ternis diebus viventes morientesque, puerilium prope 
deliramentorum est » (Plin., lib. n Natur. Hist., cap. 
1, pag. 142 et. seq.). Quod ergo, amabo te, effica- 
cius ad tollendas Gentilium religiones argumenium 
afferri poterat. quam illa sincera, et publica Plinii alio- 
rumque etiam Ethnicorum confessio? 

Neque dixeris illas indoctz rudisque plobis opinio- 
nes a Plinio, quemadmodum ab illis Ethnicorum homi- 
num doctissimis, tamquam aniles fabulas repudiari. 
Nam id Minucio, ceterisque christian: religionis 
defensoribus, plane sufficiebat ad impios omnium 
Etlinicorum cultus, qui in hisce errorum monstris ni- 
tebantur, funditus evertendos. Quis enim illorum va- 
nas superstitiones ferre quaat , qui unicum :eter- 
numque Deum negabant, et alios plurimos mortales, 
aut generantes, ac genitos deos colebant et venera- 
bantur ? Non minus auiem docti quam indocti Genti- 
les, rejecto vero Deo, ridiculos, illos Deos colebant ; 
vel colere se simulautes, nullum admittebant ; aut 
aliud aliquid a vera divinitate 60 magis remotum, 
quod creatum, vel ipsamet ratione privatum erat. 

Nonne ergo a recto veritatis tramite similiter ab- 
errabant, qui stulte. przdicabant. mortales qnosdam 
homines, vel orta suo, vel aliorum perjurio, libidine, 
et arbitratu, factos esse deos ? Talis tamen fuil, « pe- 


D jerante Proculo, » uti Minucius ait, « Deus Romulus, 


queiadmodum paulo post explicibimus. Talis quoque, 
« Juba » pergit ille, « Mauris volentibus, deus est, et 
divi, c:eleri reges, qui consecrantur, non ad fidem 
numinis, sed ad honorem emeritz potestatis ? » Sub- 
Scripsit auctori nostro Lactantius, scriptisque tradi- 
dit : « Privatim singuli populi gentis aut urbis suze 
conditores, seu viri forlitudine insignes crant, seu 
feminz: castitate mirabiles, summa veneratione co- 
luerunt, ut /"Egyptii Isidei , Mauri Jubam (Lactan., 
lib. 1. Instit., cap. 15, pag. 81). » Antea vero Ter- 
tullianus magis generatim, ac suppresso, sed subin- 
tellecto Jub noinine. « Unicuique provincia, et ci- 
vitati suus est deus..... ut Mauritanize reguli sui. » 


5T5 


DISSERTATIO. 


57i 


Sequitur ibi Tertullianum more suo Cyprianus, ait- A ad commentitiam illorum divinitatem explodendam in- 


que : « Mauri manifeste reges colunt, nec ullo vela- 
mento hoc nomen obtexunt » (Cyprian. de Jdol. van., 
pag. 12). 

Verum Cellarius suspicatur in Minucii nostri textu 
aliquod subesse mendum. Non enim Maurorum, in- 
quit, sed Numidarum rex fuit Juba. Nee negare qui- 
dem possumus illud a Dione Cassio, ac Plutarcho 
fuisse litteris traditum. At numquid ideirco Minucius, 
aut ejus librarius, aut citati a nobis scriptores erra- 
verunt (Dio., Histor. Rom., pag. 195; Plutar. in vita 
Caesar., pag. 752) ? Numquid potius Cellarius non sa- 
tis accurate libros Strabonis pervolutaverat ? Ibi 
enim lic illius verba legere poterat : Νυνὶ εἰς Ἰούδαν 
atgiloraxe» Μαυρουσία, καὶ πολλὰ μέρη τῆς ἄλλης Λιθύης, 
δὶα τὸν πρὸς Ῥωμαίους εὔνοιάν τε, xai φιλίαν. « Nunc 
Mauritaniam aliasque multas partes Africze Juba ob- 
tinet, ob studium in Romanos, et amicitiam hoc con- 
secutus » (Strab., lib. vi Geogr., sub. fin., pag. 288). 

Cur ergo, inquies, Juba, ἃ Dione, et Plutarcho, 
Numidarum rex dicitur ? Difficultatis hu/usce nodum 
solvit Herodianus, qui Mauritaniam, nbi imperabat 
Juba, quxeque Romanis erat subjecta, ab incolis suis 
Numidiam vocatam fuisse testificatur : Κα τελλιανὸς ἥν 
τις ὄνομα, ἀπὸ τοῦ συγκλήτου, ἡγεῖτο ὃὲ Μαυρουτίων τῶν ὑπὸ 
Ῥωμαίοις, Νυμάξων ob χαλουμένων. € Capellianus qui- 
dam, senatorii ordinis vir, procurator Mauritanize Ro- 
manis subjectz:, quie ab ipsis Numidia appellatur. » 
(Herodian., lib. vri JJist., p. 280). 

Jnstat Cellarius vero non esse simile Jubam, qui a 
C;esare victus. viclentas sibi mauus intulit, iu deorum 
numero a Mauris fuis-e repositum. Sed lev'ssimi mc 
menti hzc ratio est. Qnis enim nescit morem apud 
Romanos pervasisse, ut. Imperatores suos quantunt- 
libet improbos ac scelestos , solemni ritu , et ajio- 
tlieosi, deorum albo adscriberent ? Neque s:epius eo- 
rum expectabaut. mortem, sed dum adliuc. vivebant, 
ilis etiam invitis ac reluctantibus divinos deferebant 
honores. Quapropter Minucius post citata a nobis 
verba, continenter adjecit : « Invitis his denique hoc 
nomen adscribitur : optant. in homine perseverare, 
fieri se deos nietuunt, et si jam senes, nolunt. » Sed 
hzc acrius urget Tertullianus, uti in nostra de Apo- 
logeticis ejus libris dissertatione videbimus. Quid 
ergo mirum, si Mauri ad Romanorum instar regem 
suum Jubam deum 6556 voluerint ὃ 


CAPUT XVII. 

QUANTI PONDERIS SIT ALIUD MINUCI! ADVERSUS GENTI- 
LIUM DEOS ARGUMENTUM , PETITUM EX RID!CULIS 
EORUM FORMIS ET FIGURIS , ATQUE  INDIGNIS TURPI- 
BUSQUE ILLORUM FACTI!S ET FLAGITIIS. 

ARTICULUS PRIMUS. 

Quam absurde ab. Ethuicis fingatur Vulcanus claudus, 
Apollo imberbis, /sculupius barbatus, et aliquando 
imberbis ; Neptunus glaucis oculis , cesiis Minerva, 
Juno bubulis, pedibus alatis Mercurius, Pan ungui- 
latus, compeditus Saturnus, Janus bifrons el quatri- 
[ormis. 
hidicale: deorum formz ac figur:e aliud Minucio 


B 


C 


victissimum suppeditant argumentum. « Nam, quid, 
eorum, ait Minucius, forma ipsz, et habitus ? Nonne 
arguunt ludibria et dedecora, (mss. decora, sed 
male) deorum vestrorum ? » Scire aulem si aveasquze 
ille fuerint, audi Gregorium Nazianzenum, eas pau- 
cis his versibus enarrantem : 

ἰθυφάλους, χερόεντας, ἀναύχινας, ἐμιδραχόντας, 

Θῆρας, θηρομιγεῖς τὲ γελοίιον εἶδος ἔχοντας. 
Qui ita Jatine redditi sunt : 
ΝΕ Cornuti, semidracones 
Ithyphali obsceni, colli exortesque fer:zeque, 


ique leris mixti variis, ridenda gereutes. 
ra. 


(Greg.Naaianz.. Carm. vx, p. 142, t. ii.) 


Verum auctor noster hoc longe fusius prosequitur, 
atque ut tales deos colere Etlinicos tandem puderet, 
monstrosas plerasque omnes illorum formas recen- 
set, ipsisque ponit ob oculos. Quamvis autem uul- 
lum ficte illornm ztatis, aut dignitatis ordinem se- 
quatur; quia tamen id parum, aut nihil ad argumen- 
tatiouis robur, et convictionem facit, idcirco in ejug 
vestigiis inhzerendum esse satius duximus. 

A Vulcano autem sic orditur : « Vulcanus claudus 
deus, et debilis est. » Eodem etiam argumento apud 
Ciceronem Cotta, servato tamen magis deorum suo- 
rum ordine, Velleium Epicureum .refellit, illique 
Vulcanum hxc. objicit in verba : « Et quidem Athe- 
nis laudamus Vulcanum, eum quei. fecit Alcomenes 
in quo stante atque vestito, leviter apparet claudica- 
tio non deformis. Claudum igitur habebimus deum, 
quoniam de Vulcano sic accepimus » (Cic., lib. 1 de 
Natur. deor., pag. 207, lin. 21). 

Narrat vero Lucianus eum claudicasse, cum a Jove 
priceps datus esset e calo : Etye μὴ Λέμνιοι καλῶς 
ποιοῦντες, ἔτι φερόμενον αὐτὸν ὑπεδέξαντο, ἐτεθνήκει ἄν ἡμῖν 
ἥραιστος, ὥσπρ ὁ Αστυάνχξ ἀπὸ πύρου καταπεσὼν. t Quid 
Lewmnii prosua bonitate nisi eum, dum ferreturin aere 
suscepissent, perierat nobis Vulcanus, non aliter quam 
Astyauax e turridejectus? » (Lucian. de sacrific., p.184; 
Homer., Jliad. 1, v. 590 et seq. ; idem, liia. xvii, v. 904 
et seqq.) At ibi procul dubio ad lHlomeri, a Clemente 
etiam Alexandrino citati , unam et alteram Iliadein 
alludit, ubi Vulcanus e ccelo in Lemnum przcipitatus, 
atque inde claudus effectus dicitur. Atlianasius vero 
ubi Ethnicos, quemadmodum auctor noster, impugnat, 
illis objicit: ἰἴφαιστον ῥιπτόμενον, καὶ χωλαίνονται. «€ Vulca- 
num e ccelo projici, eoque case claudum fieri.» Cxte- 
rum Arnobius illum uno, Gregorius autem utroque 
pede claudum fuisse tradiderunt. Nec desunt, qui 11- 
lum bis e coelo, et primo quidem a Junone, deinde a 
Jove dejecium opinentur (Clemens Alexand., Admo- 
nit. ad gent., pag. 18; Athianas., Orat. contr. gent., ὃ 
42, pag. 15, tom. 1; Arnob., lib. 1v adv. Gent., pag. 
1354; Greg. Naz., Orat, S adv. Julian., pag. 259 et 
orat. 4, pag. 908). 

Secundus ab auctore nostro inducitur : « Apollo 
tot xelatibus la:vis, et ZEsculapius semper barbatus. » 
Ob eam certe causam ferunt a Dionysio Siciliz ty- 


515 


DE MINUCII OCTAVIO 


516 


ranuo detractam ZEseulapio barbam, ut pote qui A Neptuni ct Minerva oculos, aliquid a Cicerone, et 


Apollinis sempeft imberbis, ut ait Cicero, esset filius. 
Qua de re videsis adhuc Ciceronem, Valerium Maxi- 
mum, Arnobium factantium, et. alios complures. 
Ipse autem Cicero, aliique barbam non cuilibet ZEs- 
cnlapio, sed Epidaurio demptam asserunt (Cicer., 
lib. 1 de Natur. deor., pag. 107, lin. 26 ; ldem ibid., 
lib. itt, pag. 252, lin. 40 ; Valer. Max., lib. mn, cap. 
1, de Exter., 8 5; Arnob., lib. v1 adver. Gent., pag. 
206; Lactant., lib. 1 In«tit., cap. 4, pag. 157; Cic., 
lib. n1 deor. Nat., pag. 252, lin. 45). Pausanias vero 
ubi de Phliasiis, hxc de /Esculoapii simulacro mc- 
morat : Κατιόντων δὲ dx τῆς ἀκροπόλεως ἔστιν Aoxinttoo 
vXoc ὃν δεξιᾷ, καὶ ἄγαλμα οὖκ ἔχον πωγωνεῖα. « (Qua ex 
aree descenditur, ZEsculapii :edes ad dextram est, in 


Minucio nostro positum fuisse discrimen, forsitan 
quia unius magis, quam alterius virides essent oculi. 
At de his Minerve oculis Arnobius, de quo nos suo 
loco (Dissert. in Arnob. cap. 44, art. 4). 

Juno autem ab eilnicis, ut ait deinde anctor 
noster, dicebatur « bubulis oculis » (Hom. llíad. iv, 
v. ὃ). At Homerum haud dubie secutus est, a 
quo vocatur : βοῶπις πότνια l pn, bovinis oculis vene- 
randa Juno (lliad. xiv, v. 159). Quod Poetz inter- 
pres latine exprimit: « Pulchris oculis veneranda 
Juno. » Rationem si quxras, respondebimus grecum 
illud nomen ab eo sic redditum; quia oculi bubuli 
omuium pulcherrimi videbantur. Nam a Luciano 
(Imag. pag. 590) peritissimus pictor habetur, βοῶπο 


qua signum imberbe » (Pausan., lib. n, Corinth., B τινα ποιήσας αὐτῶν, qui Junonem «c illam bovinis ocu- 


pag. 56). 

At si αι Luciano fides, Apollo ab omnibus im- 
berbis, exceptis tantummodo Assyriis, reprzesenta- 
batur : Ot μὲν γὰρ ἄλλοι πάντες Ἀπόλλωνα νέον τε ἥγηνται, 
καὶ πρωθυδην ποιοῦσι" μοῦνοι δὲ οὗτοι Ἀπόλλωνος γιν"ιητέω 
ξόανον δειχνύουσι. « Ceteri, enim omnes, ut. ille ait, 
Apollinem et juvenem putant, et cum prima lanugine 
effiugunt : soli autem isti Apollinis barbati simula- 
crum effigiaut » (Lucian., de Dea Syria, pag. 1071). 
Macrobius tamen illud non ab omnibus Assyriis, sed 
Hieropolitanis factum esse tradidit : « Hicropolitani, 
ait, quae sunt gentes Assyriorum, omnes Solis ef- 
fectus, atque. virtutes ad unius simulacri barbati 
speciem redigunt. eumdemque Apollinem appellant. 


Hujus facies prolixa in acutum barba figurata est » (; 


(Macrob., lib. v Saturnal. cap. 17). 

Tertio Minucius : « Neptunus glaucis oculis, Mi- 
nerva c:xesiis (Minuc., pag. 481). » Jam vero citatus a 
nobis Cicero : « Dicere, inquit, licebit cx»sios oculos 
Minerve, cxruleos esse Neptuni » (Cicer., lib. 1 de 
Natur. deor. pag. 207, lin. 24 ). Quamquam autem 
Diodorus Siculus illud tamquam insulsum commen- 
tum rejiciat, putetque Minervam, quia glauco aer 
aspectu est, glaucopiu fingi (Diodor. lib. 1, Biblioth. 
pag. 88); eam tamen Lucianus appellat γλαυκῶπιν, 
quo quidem epitheto passim ab Homero ubique nun- 
enpatur, illudque latinus illius interpres modo 
« cmsii, » modo « glaucis oculis reddidit » ( Lucian., 
Dialog. Vulcan. et Jovis, pag. 14, el de sacrific., pag. 


lis pingebat. » 

Pergit Minucius (pag. 184) : « Pedibus Mercurius 
alatis, Pan ungulatis , Saturnus compeditis. » Nullus 
est sane, qui ignoret Mercurium fingi deorum nun- 
tium, atque idcirco alas iu capite et pedibus gestan- 


tem. Quapropter de illo a Jove misso hec cecinit 
Homerus : 


ὡς £gaz', οὐδ' ἀπίθητε διάχτορος ἀαγειφόντης. 
Αὐτιχ᾽ ἔπειθ᾽, ὑπὸ ποσσὶν ἐδήσατο χάλα πέδιλα, 
ἁμθρόσια, χρύσεια" τά μιν ςέρον ἡ μὲν ἐφ᾽ ὑγρὴν, 
Ι1)δ᾽ ἐπ᾽ ἀπείρονα γαῖαν, ἅμα πνοιῇς ἀνέμοιο. 


: (Hom Odyss. ν τ. 45 εἰ seqq.) 
Sic ait : Neque renuit internuncius Mercurius, 
Statim deinde pedibus subligavit pulchra ta'aria, 


Immortalia, aurea, quz ipsui ferebant sive per mare, 
Sive per immensam terram pariter cum flamine venti. 


(Hom., Odyss., v, v. 45 οἱ seqq.) 


Pan vero ungulatos sive hircinos pedes habuisse 
ferebatur, uii perhibet his verbis Eusebius : « Quin 
etiam suorum ipsi corporum speciem figuramque 
describunt, velut ipse Pan, qui cujusmodi fuerit , ex 
ejus oraculis docemur : Mortalis ergo cum sim, vota 
nuncupo, Navi συμρύτω θεῷ, θισσοκέρατι, δισσόποδι 
τραγυσχελεῖ. Pani , nativo deo , cornu gemino , gen:ino 
pede, hircinisque cruribus, insigni voluptuario » 
(Euseb. lib. m. Prepar./ Evang. cop. 44, pag. 124). 
Fatetur quidem Herodotus illum ἃ pictoribus et 
Statuariis figurari caprina facie, hircinisque cruri- 
bus : quam tamen ob causam id factum fuerit, 
explicatu sibi jucundum non esse ingenue confitetur 


485). Et. certe Latinis scriptoribus idem est c esius, [) (Herodot. lib. n, ἃ. 46). Sed adire poteris Servii in 


seu cmruleus, ac glaucus color, quales, inquiunt , 
sunt felium oculi. 

Quid vero, quod Pausanias Neptunum, de quo 
Mivucius, glaucos, sicut Minervam, habuisse oculos 
testificatur? « Minervae signum, » illius verba sunt, 
«quod glaucos habeat oculos, γλαυχοὺς ἔχον τοὺς ὀοθαλ- 
μοὺς, Lybicam de ea re fabulam comperio : Minervam 
Neptuni, et Tritonidis paludis filiam esse, atque 
ideo glaucos illi itidem ut Neptuno oculos esse: 
Kai διὰ τοῦτο γλαυκοὺς ἔινκι ὥσπερ καὶ τῷ Ποσειδῶνι: 
ὀρθαλμού;.» Si quis autem contendat, probetque illum 
ibi de alia, quam citati a nobis scriptores , Minerva 
loqui, non repugnabimus. Nemo tamen negabit inter 


Virgilium notas, et alios (Serv. in Virgil.). 

De Saturni deinde « pedibus, » uti auctor noster 
ait, « compeditis, » h:»c a Cicerone litteris mandata 
legimus : « Vetus hiec. opinio. Grieciam. opplevit , 
exsectum Colum a filio Saturno, vinctum autem 
Saturnum | ipsum a filio Jove. » Latino autem Ora- 
tori suffragantur auctores nostri Atlienagoras, Átha- 
nasius, ac przter alios bene multos Epiphanius, qui 
ad Minucii nostri mentem inde sic argumentatur : 
« At qui in eustadia detinetur, non inodo potentiori 
alicui subjicitnr, sed ob maleficium aliquod. vinculis 
coerceri solet » (Eclog. 3. v. 51. Cic. lib. u de Natur. 
deor. pag. 995; Athenag. legat. pro Christian. pag. 19 


511 


DISSERTATIO. 91 


et 90; Alhanas.. Oral. contr. Gent. δ 11, pag. 12 ; Epi- A semel Pausanias (lib. vit, pag. 250 et 954) aliique 


phan. Anchorat. 8. 106, pag. 107). 

Apud Lucianum porro cum sacerdos ipsummet 
Saturium interrogasset, num a Jove filio suo in tar- 
tarum, vinculis injectis, fuisset revera przcipitatus, 
respondet ille: « Senex jam et podagrosus cum 
essem ob zetatem, unde etiam factum est, ut plerique 
mihi compedes esse finxerint, τὸ μὲν ὅλον γέρων ἥδη 
καὶ ποδαγρὸς ὧν, διὸ χαὶ πεπεδὶ,σϑαί με οἱ πολλοὶ εἴχασαν, 
impar eram viribus ad tam multa hujus :vetatis faci- 
nora punienda..... Itaque mihi consulens, Jovi locum 
dedi. » Alias tandem cur a Jove victus fuerit causas 
Cicero et Macrobius afferunt ( Lucian. Saturnal. 
pag. 1022 et seq. Cicer. loc. cit. Macrob. lib. 1 
Saturnal. cap. 8). 


meminere. Eam itaque venando alte succinctam jure 
merito dici, ex his collige Ovidii versibus : 


Per juga, per sylvas, dumosaque saxa vagatur 
Nuda genu vestem ritu succincta Dianae. 


(Ovid., 1. x Metamorph., fab. 13.) 
Et rursus alibi, 


Talia pinguntur suecinct:e crura Dianz. 
Cum sequitur fortes fortior ipsa feras. 


(Lib. v Amor. Eleg., 22.) 
Nihil necesse est alia ejusdem Ovidii, Prudentii 
(epist. 1v, hymn. in Rom. v. 257), aliorumque, seu 
carmina, seu testimonia de re satis omnibus nota 
citari. 
Quibusdam vero corrupta videntur sequentia in 


Tum postea Minucius : « Janus vero frontes duas B codice nostro manuscripto verba : « Ephesia, mam- 


gestat, quasi. ut aversus incedat. » Athen:eum (lib. 
xv Deipnosoph. p. 592) enim aliosque quam plurimos 
ut przetermittamus, Ovidii de illo hec sunt earmina : 
Jane biceps anni tacite lahentis origo, 
Solusde superis qui tua terga vides. 
Quem lamen esse deum te dicam Jane biformis ? 
Nam tibi par nullum Gr:zecia numen habet. 
(Ovid., l. 1 Fast., 8 4, v. 65.) 


Cur autem bi(rontem eum dixerint, si postules , 
diversas tibi rationes reddent Plutarchus, Macrobius, 
Cyprianus, et Vossius (Plutarch. quest. Roman. pag. 
979; Macrob. lib. 1 Saturnal. cap. Ἴ et 9; Cyprian. 
lib. de idol. Vanit. pag. 19; Voss. lib. v de Orig. et 


progr. idol., cap. 18, pag. 11 et seqq.). Denique his C 


adjiciemus hunc Janum, eodem Macrobio, atque 
etiam Augustino testibus, non solum bifrontem, sed 
etiam quatrifrontem, et quatriforinem ab ethnicis 
predicari (Macrob. lb. 1 Satur. cap. 9. August. 
lib. v. de Civit. cap. 4). Quis ergo non deplorabit 
horrendam illam ethnicorum czecilateim, qui nos non 
tam homines, quam hominum monstra , deos esse 
arbitrabantur, eisque divinos honores reddebant? 
Non ibi tamen. stetit insana illorum superstitio. Sed 
plures adhuc non miuus infames colebant aliorum 
deorum figuras, qux quidem quomodo ab auctore 
nostro explicentur et explodantur, jam investigan- 
dum est. 


ARTICULUS 1I. 


Quanta. dementia ab ethnicis decantata sit Diana. alte 
succincta, venatriz, mammis multis Ephesia, ac 
Trivia trinis capitibus, multisque manibus : Jupiter 
modo barbatus , modo imberbis : Ammon cum cor- 
nibus , Capitolinus fulmina gerens, Latiaris cruore 
perfusus, Feretrius non auditus , cujus tot monstra , 
quot nomina. 


Argumentum suum prosequitur Minucius, ac tri- 
plicem exagitat Dianz formam : « Diana, inquit, 
alte succincta, venatrix, et Ephesia mammis multis, 
et uberibus ( codex « veribus » ) exstrucia, οἱ trivia 
trinis capitibus , multis manibus horrifica. » Dianam 
venatricem fuisse quis nescit? Illius autem haud 


^ 


mis multis et veribus exstructa. » In animum enim 
vero suum inducere quidam nou potuerunt Dianam, 
ut pote virginem , plures habuisse mammas. Putant 
itaque addendam esse vocem, « Ceres, » (18 mam- 
mosa vocabatur. Alii autem pro « veribus, » legen- 
dum autumant « uberibus, » aut « tuberibus. » Sed 
levissim: vel potius false sunt hzxe conjecture , nec 
mutanda est veteris codicis nostri lectio. Hierony- 
mus siquidem iu suo in Pauli ad Ephesios Epistolam 
commentario liec de utraque Diana, et alte suc- 
cincta, οἱ mammosa tradidit : « Scribebat ad Ephe- 
sios Dianam colentes, non hanc venatricem, «qua 
arcum tenet, et succincta est, sed illam multimam- 
miam, quam Gr:eci. πολύμαστον vocant ; ut scilicet ex 
ipsa quoque οἰ σία mentirentur omnium bestiarum 
et viventium esse naturam » (Hieronym. proem. ad 
Eyist. Pauli ad Ephes.). 

Neque urgeas Hieronymum ibi sequi errantem Mi- 
nucium nostrum, atque ín eumdem impegisse erroris 
scopulum, Certum quippe est neutrum errasse ; 
quandoquidem constat. Dianam Ephesiam ἃ multis 
memorari, cujus celeberrimum apud Ephesios tem- 
plum fuisse nullus ignorat. Atqui ejus elfigies multis 
cum mammis illic reprzsentabatur, uti patet ex 
variis illius simulacris et imaginibus , qu» a Fri- 
derico Ubaldiuo in suo de synmibolica Dian: Ephesia 
statua exposita tractatu, exhibentur (Tom. vii, Grac. 
Antiquit. pag. 561). 

Nec minus constat has Dian, sicut et alias deo- 


D rum statuas rectis ac transversis sustentatas fuisse 


verubus, qux sustentacula, οἱ fulera, seu virgo 
ferre:e. erant. Nam id disertissime probat Lucas 
llolstenius, in sua ad Franciscum Cardinalem Bar- 
berinum epistola, « de fuleris Diane Ephesi: simu- 
lacro appositis » (bid. pag. 396). Ibi auteim quasdam 
ejusdem Dianz cum suis fulcris, pluribusque mam- 
mis imagines, in numismatibus sculptas exhibet. 
Ex his ergo evidenter colligitur textum auctoris 
nostri, et Hieronymi testimonium a nonnullis imme- 
rito vexari. 

Dianam porro 'friviam, !rinis capitibus, ut ait 
Minucius, horrilicam, his versibus canit Virgilius : 


Tercentum tonat ore deos, ereabumque, chaosque , 


L4 


519 
Tergeminamque Hecatem, tria virginis ora Diane. 
(Virgil., 1. 1v ZEneid., v. 518 et $11.) 
Quos in versus observat Servius eam non modo 
Dianam, sed Lucinam quoque ec Hecatem nuucu- 
pari, ac propter triplicem potestatem , fingi tripli- 
cem ac triforimem, atque idcirco templa illius in 
wriviis fuisse co.strucia. Varro autem ex Eunio ani- 
madvertit. illam vocari Triviam, vel quia in trivio 
ponitur fere in oppidis gr&cis, vel quia luna dicitur, 
quae in coelo tribus viis in altitudiuem , latitudinem , 
et longitudinem movetur (Varr. lib. vi de Ling. lat. 
pag. 14). Primam liaud dubie propter rationem dixit 
Ovidius : 
Ora vides Hecates in tres vergenLia formas ; 
Servet ut in ternas coupita secta vias . 


Quam sane ob causam ob illo vocatur « triceps p 


llecate, « et ab Horatio, et aliis « Diva triformis. » 
Videsis Orpheum, Pausaniam , et quie ex Porphyrio 
Eusebius retulit, ἃς si velis etiam Prudeutium (Ovid. 
lib. 1 Fast. 8. 5, «t liv. νιι Metamorp. fab. 5; Horat. 
lib. n, Ode 22 ; Orph. Argon. et voto ad Muse tom. 
1 τας. poel. pag. ἀνά et 501 ; Pausan. lib. n, pag. 
19 ; Euseb. lib. wv Prapar. Evang. cap. 25, pag. 114; 
Prudent. lib. vin Symmac. ἃ 114). 

Non mirum itaque si triforinis cum fuerit, plures 
quoque manus habuisse perhibeatur. Et certe Ri- 
g'ltius in. hunc Minucii locum testificatur se talem 
in numisimate aereo apud. Johan. Baptistam ..itinum 
vidisse. Adi adliuc, si velis, Caium Rhodinginum, 
Vossium , Verderium, Giraldum, et alios de eadem 
Diana disputantes. (Rhtodig. lib. xx Autiq. lect. cap. 
Ὁ. Vossius lib. u de Orig. et progr. idololatr. cap. 25, 
pag. 216 et segq.). Tales ergo deos quis cum Minu- 
cio nostro uon rideat, ac detestetur? 

Nec leviori ictu Ethnicos ille ferit, qui varios esse 
venditabant Jovis vultus, faciesque diversas. Quid 
enim « ipse, inquiebat, Jupiter vester? Modo im- 
berbis statuitur, modo barbatus locatur. » Prius 
vero Cotta apud Ciceronem sic urgebat Velleium : 
« Isto modo dicere licebit Jovem semper barbatum » 
(Cic. lib. 1 de Natur. deor. pag. 207, lin. 26). Sed 
Lucianus petit ubinam ethnici hunc barbatum Jovem 
viderint (Lucian. de Sacrific. pag. 185)? Si tu quoque 
id postules, respondebit Prudentius : 


Árs seminandis efficax erroribus, 
Barbam rigentem dutn Jovis circumplicat. 


(Prudent., de Roman. Martyr., v. 215.) 


A Virgilio tamen Anxur dicitur : 


Circeumque jugum, queis Jupiter Anxurus arvis 
Presidet. 
(Virgil, 1. vn &neid., v. 799.) 

Nomen autem anxur idem ac imberbis significat , 
quemadinodum Servius in hos Virgilii versus nos 
admonuit : « Circa hunc, inquit, trac'um Campanis, 
colebatur puer Jupiter, qui Anxurus dicebatur, 
quasi ἄνευ ξυρᾶς, jd est, sine novacula, quia barbam 
numquam rasisset, » eratque iuberbis. Neque in 
illo tantum Campauix tractu, sed alibi quoque hae 
juvenili forma reprzesentabatur. Pausanias enimvero 


DE MINUCII OCTAVIO 


b80 


À duo ejusmodi Jovis simulacra juxta Pelopis teinplum 


ab Eleis posita memorat , quorum unum, « Jupiter 
est impuber, οὖχ ἔχον γένεια, inter Smicythi dona..... 
Paululum hinc recta progressis aliud est Jovis im- 
puberis signum : dedicarunt Eleitz: (Pausan. lib. v 
Eliacor. pag. 115). Huc accedit et Naso, a quo Ju- 
piter juvenis ita describitur : 


Jupiter et juvenis, juveniles aspice vultus ; 
Aspice deinde manus, fulmina nulla tenet. 


[Ovid., 1. im Fas., $ 0, v. 437.) 


Ῥοδίας Minucius alias recensel ridiculas ejusdem 
Jovis figuras, quas venerari ethnicos non pude- 
bat : « Cum Aiuimon, inquit, dicitur, babet cor- 
nua, et cum Capitolinus, tuuc gerit fulmina. » 
At Cicero antea dixerat: « et quidem alia (spe- 
cies) nobis Capitolini, alia Afris Ammonis Jovis » 
(Cicer. lib. 1 de Natur. deor. pag. 207. lin. 95). 
Cur vero Jupiter Ammon cornua habere :stima- 
batur, his llerodotus edisserit verbis : « Thebani 
οἱ quicumque propter illos ovibus parcunt, cuin 
ab Hercule, cernere eum volente, cerni nollet, 
tandem exoratus, hoc commentus sit; ut, ampu- 
tato arietis capite, pelleque villosa, quam ci de- 
waxerat, induta sibi, ita sese Herculi ostenderet, 
el ob id /Egyptios instituisse Jovis simulacrum fa- 
cere arielina facie, ἀπὸ τούτου κριοωρόσωπον τὥγαλμα 
τοῦ Διος ποιοῦσι, eL ab δ γρι} 5 Aumnonios acce- 
pisse, qui sunt ZEgyptiorum, atque ZEthiopum co- 
loni, et linguam inter utrosque usurpantes. Qui 
etiam mihi videntur ideo se Ammonios cognomi- 
nasse, quod /Egyptii Jovem Ammonem appellent » 
( Herodot. 0. n, $ 42). Inde profecto ἃ Gra- 
Ci$ χερατοφόρος, el a Luciano xpiompósoxoc , ἃ Ma- 
crobio, ct Arnobio, « arielinis cornibus, » atque 
a poetis Ovidio Claudiano aliisque corniger Am- 
mon vocalur (Lucian. de Sacrific. pag. 186. Ma- 
crob. lib. 1 Saturnal. cap. 921. Arnob. lib. τι adv. 
Gent. pag. 197). 

De eodem porro Ammone , atque etiam de Capi- 
tolino, hxc legimus Lucani carmina: 

Ventum erat ad templum, Lybicis quod gentibus unum 

Inculti Grammates habent, stat corniger illic 


Jupiler, ut memorant, sed non ut fulmina vibrant. 
Aut similis nostro, sed tortis cornibus Ammon. 


(Lucan. l. ix, v. 517.) 


Frequentissima Jovis Capitolini apud varios et 
maxime Romana historis scriptores mentio. Eo 
autem nomine nuncupatus est, quia ades ejus et 
imago in Capitolio collocata fuit. lllius meminere 
Titus Livius, Suetonius, Dion Cassius, Plutarchus, 
Plinius, Valerius Maximus. Denique simulacrum 
ejus visitur in pervetusto numismate Aureliz Qui- 
rine Vestalis, in quo sedet superne nudus me- 
dia corporis parte, inferne amiclus, dextera ful- 
men, sinistra sceptrum gerens, ac circumscriptum 
nomen habet : Jup. Opt. Max. Capitolinus ( Liv. 
lib. n, ἃ 21; Sueton. lib. n, pag. 544; Cass. lib. τὴν 
Rom. hist. pag. 598 et seqq.; Plutarch. in Vita 
Publicol. pag. 104; Plin. lib. n Hist. natur. cap. 


581 


DISSERTATIO. 


5823 


9 et 8, pag. 91, et 125 ; Valer. lib. 1, cap. 2, A tium spolia Marti, aut Quirino, non Jovi Fere- 


δ 2; Lesculop. in lib. 1 Cic. de Natur. deor. ὃ 85. 
pag. 118). 

Duplex adhuc Jupiter ab auctore nostro memo- 
ratur : « Latiaris, inquit, cruore perfunditur ; » 
quia nimirum humans hostiz, uti ostendimus , 
illi immolabantur : « Et. Feretrius non. auditur. » 
Refert Plutarchus varias hujus cognominis rationes, 
easque his exponit verbis : Φερέτριος ξεὺς, ὡς μὲν 
Évtot φασὶν, ἀπὸ τοῦ φερητρευομΐνου τροπαίου, χατὰ τὴν ἐλ- 
λχνιδὰ γλῶσσαν ἔτι πολλὺν τοτὲ συμμεμιωμένην τῇ λατίνων. 
Ὡς δὲ ἕτεροι, Δίος ἔστι ἡ πρυσωνυμία κεραυνυδολοῦντος, τὸ 
γὰρ τύπτειν, φερίρε, οἱ Ῥωμσῖοι χαλοῦσιν" δλλοι δὲ napa 
τὴν τοῦ πολέμου πληγὴν γεγονένχι τοὔνομα λέγουσι" x&i γὰρ 
γῦν ὦ) ταῖς μάχαις ὅτον διώχωσι τοὺς πυλεμίους, πυχνὸν τὸ 


uio deferri. Deinde vero quid significare — potest 
verbum « uon auditur. » Nunquid Feretrium Jovem 
esse mutum? At nonne etiam. mutus pariter erat 
Jupiter Latiaris ? Alii iamen. scriptum in codice 
nostro manuscripto, « non auditur, » retinendum 
censent , atque adverbium « non » ibi sumi pro voce 
« nomen » Perinde ac si Minucius dixisset , Fere- 
uii nomen cujus nullum erat simulacrum, am- 
plius « non auditur. » Quibusdam autem exemplis 
id probare nituntur, sed qux non magni sunt 
momenti. Quid ergo, si hxc verba « non auditur, » 
Suo nalivo sensu accipias, pro relinquitur, sper- 
nitur, contemnitur? Nonne satis aperia claraque 
eril. Minucii. sententia, Jovem Latiarem suo adliuc 


φέρι, vouciatry πᾶι:, παρεγγυῶσιν ἀλλήλοις. € Jupiter B tempore cruore perfundi, sed non amplius audiri 


Feretrius vocatur a trop:eo , quod feretro gestabatur, 
deducto nomine a grzca lingua, quie passim sermo- 
ni latino erat ctiam confusa. Alii cognomen esse 
fulminantis alfirmant, a feriendo dictum. Sunt. qui 
deductum volunt ab ictibus, qui in bello inferun- 
tur. Nam nunc etiam in conflictibus, cum hosti- 
bus instant ad feriendum , crebro  adhortantur se 
mutuo » (Plutarch. ín. Vita Marcelli, pag. 502). 
Addit quorumdam esse opinionem Numain jussisse, 
ut prima et opima spolia Jovi Feretrio cousecra- 
rentur. 

Testatum autem Titus; Livius facit loc  cogno- 
men illi datum a Romulo, qui victo et obtrunc- 
cato Acrone, Cenieusium rege, spolia ejus « fa- 
bricato ad id apto ferculo, » Livii ipsa sunt verba, 
« gerens in Capitolium ascendit; ibique ea cum ad 
quercum pastoribus sacram deposuisset , simul cum 
dono designavit templo Jovis fines, cognomenque 
addidit Deo : Jupiter Feretri, inquit, hoc tibi 
victor Romulus rex regia arma fero, templumque 
iis regionibus, quas modo animo metatus sum , 
dedico sedein opimis spoliis, qu:e regibus ducibus - 
que hostium cxsis, me auctorem sequentes , pos- 
teri ferent » (Liv. lib. 1, S 10). Eamdem historiam 
memori: commendarunt non solum Dionysius Ha- 
licarnass;eus, Dion Cassius, Florus, Messala Cor- 
vinus, aliique (Diony. Hal. lib. , pag. 182; Dion 
Cass. lib. xiv Hist. Hom. pag. 971; Florus, lib. 1, 
eap. 1; Mess. Corv. lib. de August. prog. pag. 551). 
Αἱ jam citatusa nobis ipsemet etiam Plutarchus, 
aperte significat inde imanasse morem, ut opina 
occisorum ducum spolia eidem Jovi Feretrio fer- 
rentar. (Plutarch. in Vita Romuli. pag. 27). Hine 
etiam Propertius canebat : 

00... . 5. 5. . (Causa Feretri, - 

Omne quod certo .dux ferit ense ducem. 


Seu quia viela suis humeris hzc aruia ferebaut, 
Hinc Feretri ducta est ara superba Jovis. 


(Propert. I. 1v.) 


Quidam vero in hoc Minucii textu, « Feretrius non 
auditur, » corruptum esse putant ultimum verbum 
« auditur, » ac legendum « aditur. » Numa enim 
Pompilius post. Romuli mortem jussit opima lios- 


C 


D 


Feretrium ? Clerum sive legas « auditur , » sive 
« aditur, » nec multum diversa eorum significatio, 
nec a Minucii mente valde aliena videbitur. 

Denique « tot, iuquit adliuc Minucius, Jovis mons- 
ἱγὰ, quot nomina. » Et ideo certe Theophilus in 
suo ad Autolycum libro: « Te, aiebat , interrogare 
lubet, o homo, et quot. tandem inveniantur Joxes. 
Ζεὺς μὲν ἡὰρ ἐν πρώτοις tpoatyopeoerat Ολύμπιος, Xii Ζεὺς 
Αστεάριος, καὶ Ζεὺς Άσσσιος, καὶ Ζεὺς Κεραύνιος, xai Ζεὺς 
Προπάτωρ, κοί Ζεὺς Πον)ύχιος, χαὶ Ζεὺς Πολιοῦχος, xai Ζεὺς 
Κσπετώλίος . Jupiter. primum Olympius, deinde La- 
isris, Cassius, Fulminator, Propater, Pervigil, 
urbium Defensor, Capitolinus. Et quidem Jupiter, 
Saturni filius, Cretensium rex , in Creta sepultus 
est » ( Theophil. lib. u ad Autolych. pag. 76). C:e- 
teros. autem Joves nulla sepultura dignos fuisse 
arbitratur. 

Porro autem de infinita propemodum illorum, 
quos Lirecentos quidam fingebant, Jovium turba 
ei multitudine, aut ut recte auctor noster dixit, 
monstris et portentis videsis Lilium Giraldum, 
ac si lubet et vacat , quz alibi disputavimus (Girald. 
Hist. deor. Syntag. 2, pag. 72 et seqq. Tom.1  Ap- 
parat. lib. ur, dissert 1, cap. 9, pag. 752). 


ARTICULUS iil. 


Exponitur aliud ejusdem. momenti argumentum , quod 
deprompsit Minucius ex indignis, et turpissimis 
deorum factis, quibus ferebatur Erigone laqueo sus- 
pensa, Castor et Pollux alternis ac morientes, Zscu- 
lapius fulmine percussus, ΟΕ Εἰς ignibus. crematus 
Hercules. 


Àb absurdissimis planeque ridiculis deorum for- 
mis transit. Minucius ad turpissima nefandaque il- 
lorum facinora, quibus illos non modo deorum, 
sed liominum etiam ratione przditorum nomine 
Drorsus indignos esse evidentissime demonstrat. 
Ad id autem probandum plura ex iis singillatim 
recenset, eumque in hac, quemadmodum in supée- 
riori argumentatione , sequemur. 

Ab Erigone autem dicendi sumit initiam : « Que 
suspensa , sicut ille ait, de laqueo est; ut virgo 
inter astra ignita sit. » Duplex vero est Scerigto- 


985 


DE MINUCII OCTAVIO 


584 


rum ethnicorum de illa Erigone opinio, seu po— A ternis itaque diebus vivere dicli sunt, vel, ut ait 


tius fabula. A quibu-dam enim dicitur filia Icari 
Ailbeniensis, quem cum rustici temulenti | occidis- 
sent, illa paternz: mecis a cane admonita, visoque 
illius cadavere, laqueo se suspendit. Post mortem 
vero ipsa virgo, ac canis monitor suo nomine sc- 
dem inter astra liabere finguntur. 

Fabulantur alii Erigonem fuisse AEgysti, et Cly- 
temnestre filiam, quz ut Orestem accusaret, Athe- 
nas cum Tyudaro avo suo profecta ubi de illius 
absolutione certior facta est, .laqueo vitam sibi 
ademit. 

Minucius vero magis spectasse videlur ad pri- 
mam opinionem, qua Erigonem canemque illum 
inter astra censeri garriebant , quemadmodum Sta- 
tius cantaverat : 


e 9 Vim coptis indulgent astra, mezque 
JEstfer Erigones spumat canis. 
(Stat., 1. iv. Thobaid., v. 538.) 


Plura si desideres, Nonnium, Servium, aliosque 
adire licet (Nonn. lib. xuvu. Diony. v. 600, et seqq. 
Serv. in lib. n Georg. Virgil. v. 388). Quamobrem 
Tatianus ethnicis objecerat : Κύων ὁ τῆς ιἰριγόνης ἐν 
οὐρανῷ δείκνυται, €. Canis Erigones in coelo osten- 
ditur » ( Tatiat. Orat. cont. Grec. pag. 149). 

Observare perro hic juvat in nostro ms. codice 
legit, « ut in astra ignata sil » proculdubio libra- 
rii lapsu. Quapropter in editis scriptum est « ignita 
si, » id est, ul Erigone inter astra ignea col- 
locaretur. Nec plane rejicienda hzc emendatio, 
que citalis Statii et Tatiani verbis haud inepte 
stabilhri potest, Gronovio tamen non placuit, cor- 
rigique maluit « siguata sit, » id est locata. Sed prius 
ostendere debebat ubinam Minucius hoc loquendi 
modo utatur. Ceterum  quiecumque 581 genuina 
jllius lectio, apertissime significat absurdam omnino 
esse gentilium de diis suis opinionem, qui Eri- 
gonem posteaquam laqueo vitam linivit, et deam, 
et inter astra positam serio pr:dicabant. 

Post hzc Minucius, et sequester. ejus Cyprianus : 
« Castores , » hoc est , Castor οἱ Pollux , « alternis 
moriuntur, ut vivant » (Cyprian. lib. de Idol. Vanit. 
pag. 11). Quse quidem paulo uberius a Lactan- 


Plinius, « alternis diebus viventes morientesque » 
( Plin. lib. n Natur. Hist. cap. 7, pag. 145 ). Eam 
aulem in rem habemus citatos ab Origene hos 
llomeri versus: 


ἄλλοτε μὲν ζὠουσ᾽’, ἱτερήμεροι, ἄλλοτε δ᾽ αὗτε 
Τιτνᾶσιν, τιμὴν δὶ λελόγχασιν ἶσα θεοῖσι. 


c Interdum quidem vivunt alternis diebus, interdum- 
que rursus moriuntur, honorem autem sortiti z2equa- 
lem diis » ( Origen., l|. 1 contr. Cels. , p. 123; 
Homer., Odyss., t. x1, v. 551 et seqq). Inde a Tatiano 
post eumdem Homerum vocantur ἑτερόμμεροι Διόσ- 
xoupot (Tati. Orat. cont. Grec. pag. 150 ). Denique, 
ut 3lios complures omittamus , de iis canit Virgilius : 


Si fratrem Pollux alterna morte redemit, 
Itque, reditque viam toties. 


(Virgil, 1. v1 4neid., v. 121.) 


Sed id omnibus persuasum non fuisse alibi vide- 
bimus. 

Dehinc vero Minucius, atque etiam totidem ver- 
bis Cyprianus: « /Esculapius ut in Deum surgat, 
fulminatur » ( Cyprian. lib. de Idol. Vanit. pag. 41). 
Quis iste sit, si a Cicerone postulabis, responsum 
ab eo accipies: « /Esculapius secundus, secundi 
Mercurii frater : is fulmine percussus, dicitur hu- 
matus esse Cynosuris » (Cicer. lib. ni de Natur. deor. 
pag. 248). 

Cur autem fulmine percussus fuerit, si rursum 
scisciteris, respondet Diodorus Siculus : « Pluto 
querelam de /Esculapio , quod videlicet medicatione 
ejus mortuorum numerus subinde decresceret, apud 
Jovem instituit, eumque de diminuta regui inferni 
potentia accusavit. Iloc iratus Jupiter fulminis ictu 
AEsculapium necavit. Ilapaguv2lyra, καὶ κεραυνώσαντα 
ἀσκληπιὸν θιαφθεῖραι » (Diodor. Sicul. lib. 1w Biblioth. 
pag. 190). At Plato scribit illum ideo fulmine ictum, 
quia avaritia auroque corruptus , « opulentum quem- 
dam virum lethali morbo laborantem , et animam 
agentem curaverit » (Plato. lib. y de Repub. tom. uw. 
pag. 408). Aut sicuti Virgilius cecinit : Quia Hippo- 
lytum, novercz sux arte occisum , ad vitam revo- 
caverit (Virgil. lib. vn ΑἸ ποῖά. v. 765 et segq?. 


tio sic exponuntur: « Castor et Pollux dum alie- yj Eadem dixit Pindarus laudatus a Tertulliano, Árno- 


nas sponsas rapiunt, esse gemini desierunt. Nam 
dolore injuri:x concitatus Idas alterum gladio trans- 
verberavit , eteosdem poet: alternis vivere, alternis 
mori narrant » ( Lactant. lib. 1. cap, 10, pag. 150). 
Fingebant enim Castorem et Pollucem, Phzebes et 
Talaite filiarum Leucippi,quz Lynceo et Δ despon- 
satz fuerant, amore captos. Quaraobrem Castor a 
Lynceo, ut quidam autumant, vel ab Ida, vel a 
Meleagro, vel a Policine, ut alii opinantur, in- 
terfectus est. Pollux vero a Jove patre suo. petiit, 
ut Castorem immortalitate donaret. Sed id impe- 
trore cum non potuisset, obtinuit ut immortalitatis 
dimidium uni, et alteri dimidium imperliretur. Al- 


bio, Athenagora, qui secundum testem Hesiodum 
accivit, a quo tamen hominis a mortuis excitatis 
nomen recitatur (Tertullian. Apologet. cap. 15, et lib. 
i1 «d- Nation. cap. 14 ; Arnob. lib. ww, pag. 145; Athe- 
nag. Legat. pro Christian. pag. 55; Pindar. Ode Ὁ). 
Legesis prseterea Lucianum, Origenem,  Arno- 
bium, Lactantium, Theodoretum, ac si grave non sit, 
qu: a nobis in superiori tomo annotata sunt (Lucian. 
Dial. deor. pag. 78. Orig. lib. nt cont. Cels. pag. 135; 
Arnob. lib. vv, pag. 145; Lactant. lib. 3 1nstit.. cap. 
47, pag. 84; Theodoret. Serm. 8, de Martyr. pag. 595, 
Tom. 1 Αρραν. lib. wi, Dissertat. 1, cap. 9,art. 1. pag. 
754). Recte igitur, Plato, Tertullianus, et Lactantius, 


589 


DISSERTATIO. 


586 


uti suo loco videbimus, inde cum 2auetore nostro A rum paria composuit, sauciavit Venerem, Martem 


concludunt ZEsculapium dici non posse Dei filium. 

Quid plura ? « Hercules, » auctoris adhuc. uostri, 
totidemque Cypriani verba sunt, « ut hominem exuat, 
Oeteis (ms. Reg. Henneis, sed male) ignibus concre- 
matur. » Res iota, seu hzc fabula a Diodoro Si- 
culo, quem Servius sequitur, hunc narratur in 
modum. Postquam lHlercules iuterulam, a Dejanira 
philtro Centauri, ad perniciem comparato, perunciam 
induissel, in exitialem, vel ut narrat Arnobius, in 
comitialem morbum statim incidit. Dehinc morbo 
ingravescente , et omni recuperaudz salutis spe ab- 
jecta, pyram, ut Delphico oraculo obtemperaret, 
conscendit. iluic ignem subjecit Philoctetes, moxque 
fulminibus tacta in cineres cum Herculis corpore 
redacta est. Postea vero cum ossa illius frustra Io- 
Jaus conquisivisset, fama pererebuit illum ad deos 
convolasae. Augustinus vero indicat ubi, et quo tem- 
pore id factum, et quis ille Hercules fuerit. Tum 
inde et ad auctoris nostri mentem apposite, ila 
argumentatur : « Quomodo nunc quidem est, non 
video quo pacto ille Hercules, cui in monte Oetzo 
allate lampades fuerunt, ut ait Acius, in. domum 
zternam patris, Jovis, ex illo ardore pervenerit. » 
Adisis Ovidium, lib. xx Metamorph. fabula 5; Sopho- 
clem in Trachiniis, tom. i Poet. Grzc.; Ciceronem 
lib. m Tusculan. pag. 138; Senecam in Ilercule 
Oetxo; Justinum Martyrem, Apolog. 1, pag. 76; 
Athenagoram, Legat. pro Christian. pag. 55; Theodo- 
retum, Serm. 5, de Augel., pag. 510, et fusius Sermon. 
8 de Martyr., pag. 591, et seqq.; Lactantium lib. 1 
Jstitut. divin. ,cap.9; atque Hyginum et Apollodorum, 
qui de his aliisque memoratis gentilium opinionibus 
plura scripto tradiderunt. 

ARTICULUS IV. 


Cur ac quomodo Minucius ostendat falsos esse Gentilium 
deos, lectitatis ab omnibus ad vite morumque insiilu- 
tionem libris Homeri, quibus decantantur. Venus 
sauciata, Mars vinctus et. vulneratus; Jupiter a 
Briareo liberatus, Sarpedonem deflens, illectusque 
Veneris loro, Hercules stercora egerens, Admeti pe- 
cus pascens Apollo, Neptunus muros reficiens Lao- 
medontis, fulmen Jovis cum /Enec armis fabrica- 
tum, Martis. Venerisque. adulterium, Ganymedes a 
Jove raptus, ac quam merito Homerus a Platone ex 


civilate sua ejectus sit. 


Deplorat Minucius miseram prorsus et infelicem 
etlinicorum conditionem, qui aniles de diis suis fa- 
bulas a parentibus edocti, pene cum lacte suxerant. 
Quin etiam grandiores facti, « ipsis studiis el disci- 
plinis, » eas poetarum ac potissimum Homeri didi- 
cerant carminibus. In iis enim quze jucunda sibi vi- 
debantur, venena bibentes, auditis deorum suorum 
flagitiis, mores suos corruperunt. Quid enim non 
fecissent, audientes llomerum illum, ut ait Minucius, 
« inclytum, laudatum, coronatum, ? ab omnibus 
populis, qui « bello Troico deos, etsi ludos facit, ta- 
men in hominum rebus et actibus miscuit? Hic eo- 


PATROL. ἢ]. 


B 


C 


vinxit, vulner.vit, fugavit. Jovem narrat ἃ Briareo 
liberatuin, ne a diis c:eteris ligaretur, et Sarpedonem 
filium, quoniam morti non poterat eripere, cruentis 
imbribus flevisse, et loro Veneris illectum, flagran- 
tius quam in adulteras soleat, cum Junone uxore 
concumbere. » Eadem plane, sed aliis verbis scripse- 
rat Tertullianus : « Sed conversus ad litteras vestras, 
quibus informamini ad prudentiam, et liberalia ofti- 
cia, quanta invenio ludibria? Deos inter se propte 
Trojauos et Achivos, ut gladiatorum paria, congres- 
8035 depugnasse: Venerem humana sagitta sauciatam ; 
Martem tredecim mensibus iu vinculis pene consump- 
tum; Jovem ne eamdem vima czteris coeliiüibus ex- 
periretur, opera cujusdam monstri liberatum ; οἱ 
nunc flentem Sarpedonis casum, nunc foede subantem 
in sororem, sub commemoratione non ita dilectarum 
jampridem amicarum » (Tertul. Apolog., cap. 14). 
Integra Minucii nostri ac Tertulliani loca. simul retu- 
limus; tum quia sibi invicem mutuo lucem afferunt ; 
tum quia adeo similia sunt, ut sua. Minucius a Ter- 
tulliano mutuatus videatur. 

Qu: autem Tertullianus ex ethnicorum litteris ge- 
neraliter tanium, ha:c Minucius noster ex Homero 
deprompta esse declarat. Atque hinc intelligimus cur 
illi, aliique christian: religionis defensores hasce ab- 
surdissimas, vixque ulli san: mentis homini credibi- 
les fabulas, ethnicis omnibus ad falsas illorum reli- 
giones destruendas objecerint. Tanto enim in honore 
apud illos erat Homerus, ut pueros decantata ab illo 
deorum ludibria docerent, aliique illius carminibus 
« ad prudentiam, » ut ait Tertullianus, « et libcralio 
officia » informarentur. Itaque his a prima xtate 
imbuti, tantoque, uti putabant, viro fidem derogare 
nefas ducentes, facile crediderunt tales esse deos suos 
quales ab eo οἱ aliis poetis fici, in theatris post- 
modum, ac mysteriis, ut infra ostendemus, publice 
reprzsentabautur. Quamobrem » his, ait. Minucius. 
atque hujusmodi figmentis, eL mendaciis dulcioribus 
corruupuntur ingenia puerorum, el iisdem fabulis 
inli:erentibus, ad usque summ: ztatis robur conse. 
nescunt, cum sit veritas obvia, sed requirentibus. » 
Ad hiec vero tametsi Homerus, aliique poetxz tam 
nefanda turpiaque de diis carmina fecerint, ipsi ta- 
men, sicut ait Augustinus, ethnicorum theologi dice- 


p bantur (Augustin., lib. xvm, de Civit., cap. 14, pag. 


498). Non mirum igitur, si Minucius noster, aliique 
velustissimi Ecclesi& Patres hanc llomeri cxtero- 
rumque poetarum auctoritatem, licet ridiculis adeo 
fabulis fundatam, serio szpiusque profligaverint . 
Quia vero Minucius et. Tertullianus Homeri nec 
libros, nec loca, ubi hxc quze narrant, scripta sint, 
citaverunt, nostri idcirco officii esse duximus, ca 
singillatim indicare, aliosque appellare, quibus, au 
similiter laudantur, aut confirmantur. De Venere au- 
tem Saucjata, nimirum a Diomede, quod primum 
Minucius memorat, illud legimus in quinta Homeri 
lliad. v. 535, et 5614. citatumque fuit a Platone, lib. 
ix Sympos. Quaest. &, pag. 739; Virgilio, lib. yi 
19 


587 


DE MINUCIÍ OCTA VIO 


988 


iEneid. v. 277; Justino Martyre, Cohort. δὰ γος, A ex jam citato, et alio Augustini loco lux aliqua pr:e- 


pag. 9; Athenagora, Legat. pro Christian., pag. 21; 
Clemente. Alexandrino, Admonit. ad. Grzec., pag. 25; 
Athanasio, Orat. contr. Grzec., 8 12, pag. 112. 

De Marte etiam vincto et vulnerato quod Minucius 
narravit, decantatum invenies eadem llomeri Iliade 
v. 985, et seqq. de quo etiam Clemens Alexandr. 
et Atlianasius citatis locis, ac Gregorius Nazianzenus 
Orat. 5, contr. Julianum, pag. 258, et Orat. 4, pag. 
308. 

Cecinit adhuc Homerus, quem Minucius subinde 
notat, Jovem a Briareo liberatum, Iliade 1, v. 399, et 
seqq.; de quo poste: Justinus Martyr Cohort. ad 
Grirc., pag. 3; et Servius in lib. vi ZEneid. pag. 415. 

Dehinc vero apud eumdem Iomerum lliade ΧΥ͂Ι, 
v. 667, et seqq. id reperies, quod de codem Jove 
et Sarpedone narrat non solum Minucius, verum 
' etiam Athenagoras, Legat. pro Christian. pag. 21, et 
Clemens Alexandrinus, Cohort. ad Grxc.; a quibus 
duo Homeri carmina transcripta sunt. 

Denique de loro seu cingulo, quo Venus, sicut ait 
auctor noster, Jovem illexit, contantem audies 110- 
merum [liad. xiv, v. 2045 ct seqq. Gregorius autein 
Nazianzenus illud in ethnicos, sicuti Minucius, ver- 
tit Orat. 5, adversus Julianum, p»g. 258. Vide:is ibi 
notas Billii, qui hujus poet:e carmina, de illo Vene- 
ris loro, latinis ver-ibus reddidit. 

Age vero, atque alia videamus non minus absurda, 
aliis pariter Homeri versibus haud dubie descripta, 
que Minucius non designavit : « Ilercules, » inquit, 
« stercora egerit, et Apollo Admeto pecus pascit, 
Laomedonti muros Neptunus instituit. » At quintus 
a Diodoro Siculo perhibetur lHerculis labor, quo Au- 
gix regis stsbulum stercoribus purgavit. Pluribus 
limc ille explicat, non secus ac Pausanias, Natalis 
Comes et alii hene multi ( Diodor. Sicul., lib. iv 
Biblioth., pag. 154, et seqq.; Pausan., lib. v, pag. 
148). Vide autem utrum auctor noster ad Ilomeri 
Iliad. 1, v. 695, et seqq. collineare voluerit. 

Longe autem clarius ille cecinit niemoratos ab 
auctore nostro Apollinem, qui pecus pavit Admeti; 
et Neptunum, qui Trojano Laomedonti muros con- 
struxit. Primum enimvero occurrit Iliade secunda 
v. 780 et sequ. ; secunduni vero. Iliade xxi, v.. 4:5, 
quas Pausanias citasse legitur (Pausan., lib. vn, pag. 
9306). De utroque autem Apolline, et Neptuno Lucia- 
nus, de Sacrifleiis pag. 188. Arnohius lib. 1v advers. 
Gent., pag. 144; Lactantius lib. 1, cap. 10 ; Tertul- 
lianus Apoleg., cap. 14; Cyprianus, lib. de idolorum 
Vanitate pag. 11; Augustinus, lib. im. de Civit., cap. 
9 , et lib. xvin, cap. 15; Servius in lib. nr. Georg. 
Virgilii v. 9, at :ue in lib. 1. ZEneid., v. 554; Vossius 
lib. 1 de Orig. et progr. Idol., cap. 15, pag. 10, ct 
lib. n, cap. 12, pag. 187. De Apolline tandem Cal- 
limachus Ode 2, in Apollinem; Euripides prologo 
jn Alcestim ; Nonnius lib. 1. Dionys. v. 595; Ovidius, 
lib. n de Arte amandi, pag. 447; Athenagoras, Legat. 
pro Christian., pag. 22; Tatianus Orat. contr. Grzc., 
pag. 159; Eusebius in Chron. lib. 1, pag. 19. Atque 


ferri potest his, qux: de eadem Apollinis servitute a 
Clemente Alexandriuo scriptis tradita alihi annota- 
vimus (Tom. 1 Apparat., lib. 1n, dissert. 2, cap. 14, 
art. 1, pag. 1090). 

Pergit Minucius, ethnicisque exprobrat : « Jovis 
fulmen eum “πο armis in incude fabrieatum. » 
Vulcani de incude procul dubio loquitur. At Ho- 
merus narrat quomodo in illa idem Vulcanus, non 
4Enex quidem, sed Achillis arma fabricaverit (Hom. 
lliad. xvm, v. 454 et seqq.). Expende igitur num 
auctor noster ibi non solum ad fomerum respererit, 
sed etiam ad Virgilium, qui quidem cecinit Vulca- 
num Cyclopibus fulmina Jovi fabricantibus, przce- 
pisse, ut iis relictis arma quie Venus poscebat, 


B πος couficerent (Virgil., lib. vm. ZEneid., v. 499, 


et seqq. ). 

At deprehensum, sicuti adliuc Minucius noster lo- 
quitur, ab Vulcano, Martis et Veneris adulterium 
llomerus et Ovidius cantaverant (Homer. Odysse. 8, 
v. 267 ; Ovid., lib. 1. de Art. amand. ante fin.). Si 
Luciano autem credimus, saltator quidam per sc 
sine strepitibus et tibiis, sed saltu tantum ac gcstu 
illud nefarium deorum adulterium expressit (Lucian. 
de Saltat, pag. 515). Inde Porro Clemens Alexandri- 
nus dieebal : ἀρροδίτη ἐπ᾽ Ap: κατυσχυμμένη, « Venus 
propter Martem est probro et dedecore affecta. » 
De eo Arnobius et Lactantius, uti nos infra notabimus 
(Clem. Alex. Admonit. ad gent. pag. $1. Dissertat. in 
Arnob., cap. 10, art. 4, et in Lactant., cap. 54, art. 1). 


C Postremo apud llomerum legitur, quod ait Minu- 


cius : « In Ganimedem, Jovis stuprum, ccelo. eonse- 
cratum. » Et certe. Pausanias 
ποιημένα, ὡς ἁρπασθείν τε ὑπὸ θεῶν Γανυμγδης oivoyorivAd. 
« Homerus carminibus mandavit suis raptum a diis 
Ganymedem, Jovi ut pocula. ministraret, pro 60 vero 
ejuos Troi, » ejus scilicet patri, « datos » ( Minuc., 
pag. 208. Ilom. illiad. 20, v. 251 et seqq. et Hyuin. 
in Venerem ; Pausan,, lib. v, pag. 173). Sed Grzecum 
ipsummet apud poetam, si lubet, poteris loco a no- 
his citato adire , et Ovidium, lib. x Metam. , fab. ὃ; 
Theocritum, [0]. 12, v. 55, etseqq.; Apollonium, Ar- 
gonaut. lib. m, v. 114 et seqq. ac Nonnum Dionys., 
lib. 1, v. 510. 

Ex tota porro illa auctoris nostri argumentatione, 


: Ἐστι δὲ ὄμνρὼ πε- 


D vides sine quam merito ipsi probetur sententia Pla- 


tonis, qui IHlomerum, inclytum, ut diximus, « lauda- 
tum et coronatum, » quo etiam verbo Tertullianus 
usus est, propter illa exsecranda detestabiliaque com- 
menia e civitate sua ejeci!, tamquam licenti:e el 
impietatis magistrum, ut ait Theodoretus, vel tam - 
quam juventutis pestem, sicut Origenes recte arguit. 
Sed ipse Plato omnesque omnino ethnici hosce de- 
cantatos ab Homero scelestos, aliosque Gentilium 
deos non unma, sed omni civitate ac parte mundi eji- 
cere debebant (Tertull., lib. n, ad Nat. cap. 7; 
Theodor., serm. 2 de Principio, pag. 480; Origen. 
lib. iv. contr. Cels., pag. 186). 


589 
CAPUT XVIII. 


EXAMINATUR C.ECILII. ARGUMENTUM QUO GENTILIUM DEOS 
EXSISTERE EO PROBARE NITITUR, QUIA ROMANI PIO EO- 
RUM CULTU IMPERIUM TOTIUS MUNDI MERUERINT. 


ARTICULUS PRIMUS. 
Exponitur illud Cecilii argumentum. 


Contendit Cecilius ltomanorum imperium ideo 
« ultra solis vias, οἱ ipsius Oceanj limites » propa- 
gatum, quia non aliquos tantum, sed omnes deos, 
universaque numina pio semper cultu ac vera reli- 
gione coluerunt. Neque id solus ille Cwcilius asseruit 
venditavitque, sed alii etiam plerique omnes ethnici, 
atque imprimis Valerius Maximus. Hxc enim ipsa 
sunt illius verba : « Non mirum, si pro co imperio 
augendo custediendoque pertinax deorum indulgen- 
tia semper excubuit, quod tam scrupulosa cura, par- 
vula quoque momenta religionis examinare videtur ; 
quia numquam remotos ab exaciissimo cultu. czre- 
moniarum oculos habuisse nostra civilas existimanda 
est » (Valer. Max. Exempl. memorab., cap. 1, ὃ 8, 
pag.8 ). Tantam autem Romani sua in deos pie- 
late mercedem accipere non potuerunt, quin hi dii 
revera exstiterint, summaque fuerit eorum potestas. 

Sed quid sibi, inquies, voluit Czcilius, qui dum va- 
ria Romane illius pietatis officia insolentius przdi- 
cat, haud dubitanter asseverat eosdem Romanos non 
sola sua pietate, sed virtute etiam bellica maximum 
illud ab diis suis impetrasse beneficium? At mentem 
sensumque illius haud magna proculdubio difficultate 
intelliges, si prius observare velis : «In oppugnatio- 
nibus » urbium, quemadmodum post Verrium Flac- 
cum scribit Plinius, « solitum a Romanis sacerdotibus 
evocari deum, cujus ii tutela oppidum esset, promit- 
tique illi eumdem, aut ampliorem apud Romanos 
cultum. Et durat,» pergit ille, « in pontificum disciplina 
id sacrum , comstatque ideo occultatum , in cujus tu- 
tela Koma esset, ne qui hostium simili modo agerent» 
(Plin. lib. xxvm Natur. Hist. cap. 2, pag. 559 ). 
Eadem narrat Macrobius, formulamque exhibet, qua 
Romaui in urbium obsidionibus tutelares earuimn deos 
evocare, ipsisque templa ac ludos voverc consueve- 
rant (Macrob. lib. im Saturnal. cap. 9). Itaque lunc 
procul dubio ob bellicum morem asserit Cecilius Ro- 
manos a diis obstinuisse totius mundi imperium. 
Quomodo autem id probare conatus sit , attendamus, 
si placet. Primum, « dum exercent,» inquit, « in armis 
virtutem religiosam », deorum scílicet pia, uti dixi- 
mus, evocatione, factisque solemnibus votis, preci- 
bus, et sacrificiis. Secundo , « dum urbem, Romam, 
muuiunt sacrorum religionibus, » tam suis, quam 
aliarum a se devictarum gentium. Nam iis debellatis, 
illarum cum deos, tum sacrum, seu potius propha- 
num nefandutique cultum Romam asportabant. At- 
que eamdem ob causam subjecit. Cireilius : « Dum 
undique hospites deos quierunt, et suos faciunt. » 

Prosequitur ille, aitque lhomanos non his tantum- 
modo piis sacrisque ritibus urbem suam munivisse , 


DISSERTATIO. 


090 


À verum etiam, « castis virginibus, nimirum Vestalibus, 


B 


C 


multisque honoribus ae nominibus sacerdotum », id 
est, stipendiis, reditibus, immunitatibus, ac privilegiis. 
Et hunc quidem esse auctoris nostri sensum, a qui- 
busdam minime perceptum , confirmari potest Sym- 
machi itidem gentilis, atque Ambrosii ei respondeutis 
auctoritate. In. sua enimvero Symmachus ad Valenti- 
nianum Imperatorem Relatione his eum coinpellat 
verbis : « Honoraverat lex parentum Vestales virgi- 
nes, ac ministros deorum victu 1nodico, justisque 
privilegiis » (Symmach. apud Ambr. Relat. S 14, 
pag. 824 ). Cui respondet Ambrosius : « Sacerdotibus 
suis et ministris queruntur alimenta publica non 
deberi..... Nemo tamen donaria delubris , et legata 
aruspicibus denegavit : sola sublata sunt predia, 
quia non religiose utebautur iis, quixe religionis jure 
defenderent » (&mbros. Epist. 18, $ 15-16). 

Audacter adliuc Ciecilius contestatur deos tulisse 
certissimum Romanis auxilium, « dum obsessi, et ci- 
tra Capitolium capti, colunt deos, quos alius jam 
sprevisset iratos, et per Gallorum acies , mirantium 
superstitionis audaciam, pergunt telis inermes , sed 
cultu religionisarmati, dum captis hostilibus moenibus, 
adliuc ferociente victoria, numina victa venerantur. » 
De Senonibus procul dubio loquitur, qui capta urhe 
Roma, Capitolium obsidebant. Nec dubitavit Symina- 
chus liebes obtusumque illud telum in Christianos his 
paucioribus verbis adliuc torquere : « l1: sacra Au- 
nibalem a moenibus, a Capitolio Senonas repulerunt » 
(Symmach. Relat. & 9, pag. 830, et Ambros. Epist. 
18, ὃ 4, pag. 854). 

At Gronovius post aliquos alios in auctoris nostri 
textu, ac contra manuscripti nostri codicis fidem pro 
«iratos », legendum ominatur, «iratus. » Non enim 
Romani, » inquit, « contempserunt deos iratos, a quibus 
se castigari sentiebant. Minucii itaque hunc opinatur 
esse sensum : lomani colunt deos suos, quos alius 
iis opem suam negantibus ciratus, » jam sprevisset. 
Verum melior proculdubio erit sensus, si legas : «Quos 
alius jain sprevisset iratos », sibique idcirco auxilium 
non ferentes. Quid namque, si ibi nomen « iratos » 
opponatur «diis propitiis, » de quibus plura apud 
Brissonium legi possunt ? » (Brisson. lib. 1 de Form. 
pig. 120 et seqq.) Quis. porro. Caecilius de Capito- 
liu a Senouibus obsesso, atque Romanorum in. deos 


D religione enarrat, liec a Tito Livio, Valerio Maximo, 


Floro, aliisque explicata invenies (Liv. lib. v, $ 46, 
et seqq. Valer. Max. lib. 1, cap. 1, ὃ 10, et 41; Flor. 
lib. 1, cap. 15; ibid. pag. 51). 

Ad li»c vero C:ecilius aliud religionis Romanorum 
certum esse putat argumentum, « dum aras extruunt 
ignotis numinibus et Manibus.» De primis hxc sunt 
Tertulliani verba : « Invenio plane ignotis diis aras 
prostitutas. Sed attico. idololatria est. Item incertis 
diis, sed superstitio Romana est. Porro incerti dii ini- 
nus noti, ut minus certi; el proinde ignoti, quia mi- 
nus certi (Tertull. lib. cont. Marc. cap. 9). Quibus 
autem verbis ignoti illi dii invocarcentur, si scire aveas, 
Gellius, Macrobius, ac Brissonius te docebunt. (Gell, 


ου 


cap. 9; Brisson. lib. 1, de Formul. pag. 120). 

Miraberis forsitan in mentem quibusdam venisse 
adulteratum esse illud Czecilii verbum, et « Manibus, » 
ac pro illo scribendum « inanibus. » Nihil quippe ma- 
gis contra auctoritatem ms. codicis regii, οἱ auctoris 
mentem fingi potuit. Quis enim nisi somniando su- 
spicatus est Ciecilium, qui ibi ethnici hominis contra 
Christianum partes agit, serio dixisse a Romanis aras 
diis c inanibus » fuisse exstructas ? 

At quorsum, inquiunt, ibi « Mauium » mentio, aut 
cui incogniti esse poterant ? Quid ergo, si adjectivum 
« ignotis», ad solum substantivum « numinibus » re- 
feratur? Manium autem ibi Cxcilius idcirco meminit, 
quia ethnici szepius eos invocabant, sacrificiaque illis 
faciebant. Neque etiam adeo erant, sicuti volunt, 
omnibus cogniti. Nam alii, quemadmodum observat 
Servius, illos ccelestes, alii infernos deos, alii noctur- 
nos, atque inter coelum et terram vagari arbitraban- 
tur. De his plura Servius, et Lilius Gyraldus (Serv. 
in lib. ut, 4neid. Virg. pag. 266, Gyrald. Syntagm. 
7, de Hist. deor. pag. 205). Nihil igitur mutandum in 
auctoris nostri textu , sive cognitos , sive incoguitos 
Manes dixeris. 

Denique concludit Czecilius : « Sic dum, Romani, 
universarum gentium sacra suscipiunt , etiam regua 
meruerunt.» Verum quidem est universa geutium sa- 
cra a Romanis suscepta fuisse. Nam Ovidius id unico 
hoc versu cecinit : 


Dignus Roma locus, quo Deus omnis eat. 
(Ovid., l. I, Fast.,85, 


Sed de his alius nobis dicendi locus erit. 

C:ecilius porro aliique gentiles ex hactenus dictis 
confici posse putabant deos suos revera existere, quia 
Romani, «dum universarum,» uti ille garriebat, « gen- 
tium sacra suscipiunt, etiam regna meruerunt. » Ne. 
gari utem. non potest, hanc argumentationem non 
minimi profecto esse ponderis, si tanta veritate, 
quanta falsitate. niteretur. Vim illius plane sensit 
Tertullianus, eamque hisce nihil utique dissimulando 
proposuit verbis : « Non omittam congressionem, 
quam provocat illa presumptio dicentium , Romauos 
pro inerito religiositatis diligentissim:ze in tantum su- 
blimitatis elatos, ut orbem occupariut, et adeo dignos 
esse, ut przter cxteros floreant, qui illis officium 
prxter czeteros faciunt (Tertull. Apolog. cap. 25). Sed 
hoc eruditissimus ille Africanus scriptor falso, sicut 


suo loco videbimus, falsius esse deinonstrat. Nunc 


autem quomodo lioc ipsum argumentum ἃ Minucio 
nostro refellatur, examinandum est. 


ΘΒ Φ.: 


DE MINUCII OCTÀVIO 
lib. i1, Noct. Attic. cap. 98; Macrob. lib. m, Saturnal. ἃ 


092 
ARTICULUS 11. 


Quomodo Minucius Caecilii refellat argumentum , ac 
demonstret. Romanorum. imperium, neutiquam illo- 
rum in deos religione, sed impielate et sceleribus esse 
fundatum, nullumque iisdem Romanis ad propagan- 
dos regni fines auxilium deos tulisse, nec primo qui- 
dem peregrinos, et advenas, Martem Thracium , Jo- 
vem Creticum, Junonem Argivam, Sanmiam, et Po- 
nam , nec Dianam Tauricam, aut 1deam Matrem. 


Ridiculam Romanorum in deos suos pietatis jactan- 
(iain. tanta facilitate Minucius reprimit, quanta teme- 
ritate venditabant se singulari castissimoque eorum- 
dem deorum cultu meruisse totius mundi imperium. 
Nullius enim gentis sive ejus primordia, sive pro- 

B gressus spectes, wajor fuit, quam Romanorum impie- 
tas. Sciunt sane omnes primam illorum originem non 
aliunde ductam, quam a perditorum, facinorosorum, 
incestorum, sicariorum, et grassatorum multitudine, 
in asylum congregata, ac Romulum parricidio jecisse 
urbis sux fundamenta (August. lib. i, de Civit. cap. 

6, pag. 62. Livius et alii). Mox ille « alienas, » uti Mi- 

nucius ail, « Virgines sine more», id cst, sine ullo 

exemplo, aut bono more, « rapuit. » Quo loquendi 
modo ad illud Virgilianum alludit : 
. Etraptas sine more Sabinas. 
(Virgil., vm JEneid., v. 655.) 

Tum deinde Romulus bellum intulit, « earum pa- 
rentibus, id est, soceris suis.» Qu:e quidem verba in 
regio codice leguntur. Cur ergo illa quidam przpo- 

C stere textui inserta ariolentur, non videmus. Adde 
vero liec confirmari Cypriani testimonio, qui ea om- 
nia, hactenus memorata, ex lioc. ipso auctoris loco 
delibavit (Cypr. lib. de 1dol. van. pag. 16). Cum au- 
tem hiec nemine reclamante sint. certissima, ex his 
recte Minucius contra Ciecilium concludit nihil esse 
his Romanorum initis « irreligiosius », magisque 
sceleratum et impium. 

Pergit ille, et ostendit Romanos eadem, qua ce - 
peraut, impietate imperium suum propagasse, pro- 
ximas videlicet civitates, cum suis templis et altari- 
bus evertendo, captos hostes cogendo suis sceleribus 
sociari, «templaque omnia de manubiis, id est, de rui- 
nis urbium, » Minucii verba sunt, « de spoliis deorum, 
de cedibus sacerdotum, construendo. » Quamobrem, 

D «toties, » ut ille adhuc ait, « Romanis impiatum est, 
quoties triumphatum. Tot de diis spolia, quot de gen- 
tibus et tropzea.» Unde hanc meritissimo jure elicit 
conclusionem : « Igitur Romani non ideo tauti, quod 
religiosi, sed quod impune sacrilegi.» 

Perpendas autem velim, utrum Minucius, cum hzc 
scriberet, ad Tertulliani Apologeticum non respexerit. 
Nam in hoc libro postquam eamdem ethnicorum ja- 
ctationem exagitavit, atque oppressit, argumentum 
suum bac simili conclusione absolvit : « Ergo non 
ante religiosi Romani, quam magni, ideoque non ob 
hoc magni, quia religiosi. Atqui quomodo ob religio- 
nem magni, quibus magnitudo de irreligiositate pro- 
venit ? Ni fallor enim, omne regnum vel imperiun 


595 


DISSERTATIO. 


594 


bellis quxritur, et victoriis propagatur. Porro bella À numina,sed portenta, juverant.» Eos enimvero Roma- 


et victori: captis et eversis plurimum urbibus con- 
stant. Id negotium sine deorum injuria non est. Eze- 
dem strages moenium et templorum, pares c:edes 
civium et sacerdotum , nec dissimiles rapin:e sacra- 
rum divitiarum et profanarum. Tot igitur sacrilegia 
Romanorum, quot tropza : tot de diis , quot de gen- 
tibus triumphi : tot manubix, quot manent adhuc 
simulacra captivorum deorum » (Tertull. Apol. cap. 
95, pag. 98). 

Quod autem Minucius ex liostium urbiumque capta- 
rum inanubiis templa deorum a Romanis victoribus 
constructa refer!, id Flori testimonio luculenter con- 
firmatur. De Tarquinio etenim Superbo hzc ab eo 
memoriz mandata legimus : « De manubiis captarum 


urbium templum erexit » (Flor. lib. 1 Rer. a Hom. B 


geslar. cap. 7). Tertullianum vero mox audivimus 
' dicentem Romanorum manubias esse captivorum 
deorum simulacra At hoc quidem non minus aperte 
his Prudeniii versibus asseritur : 

Innumeros post deinde deos, virtute subactis 

Urbibus, ex claris peperit sibi Roma trium; his, 

Inter fumantes templorum armata ruinas 

Dextera victoris, simulacra hostilia cepit, 

Et captiva domum, venerans seu numina vexit. 

Roma Lriumphantis quoties ducis inclyta currum 

Plausibus excejit, toties altaria divum 

Addidit, et spoliis sibimet nova numina fecit. 


(Prudent., 1. un, Symmach., 8&2.) 


Αἱ brevius Lactantius et templa, et simulacra signifi- 
casse videtur. Ubi enim hostium urbes armis Roma - 


norum subversas menoral, ibi continenter subjungit: C 


« Consecrant diis manubias, et rapinas suas » (Lact. 
lib. 1 /nstit. cap. 6, pag. 170. Dissert. in Lactant. 
cap. 35, art. 4). Ex. inanubiis siquidem, id est, pe- 
cuniis ex vendita hostium suorum, ut alibi explicabi- 
mus, przeda coactis, nova deorum :xwdificabant templa ; 
ac rapta, secumque Romam asportata deorum simu- 
lacra, et in templis suis collocata denuo consecrabant 
ornabantque. 

Testis quoque nobis est Cicero detractum a Diony- 
sio tyranno amiculum, quo Jovem ornarat ex manu- 
biis Carthaginensium tyrannus Gelo. Quadam insuper 
in Oratione : Qui cum ZEtolis, ait, Ennio comite, 
hellavit Fulvius , non dubitavit manubias Musis con- 
secrare (Cicer. lib. 1 de Natur. deor. pag. 252, lin. 
87, et Or..t. pro Archia, pag. 590 , lin. 25). 

Pergit Octavius, atque suo et Christianorum no- 
mine ab adversari suo , aliisque ethnicis, petit qui- 
nam dii Romanis propitii, atque in bellis ad propa- 
gandos fines imperii sui adjutores venerint, num 
peregrini et advenze, vel proprii ac vernaculi ? Atqui 
nulli ex iis opem Romanis ferre potuerunt. Non pri- 
mi quidem. Nam quomodo Romanis propitii adjuto- 
resque fuissent , qui numquam potuere clientes culto- 
resque suos contra hostium. suorum impelus tueri : 
« Nequeenim eos, » ait Minucius, « adversussuos homi- 
nes, a quibus colebantur, vel Mars Thracius, vel Jupi- 
ter Creticus, vel Juno Argiva, nunc lena, nunc 
Diana Taurica, vel mater ll», vel /7Eevptia, illa non 


norum armis victos, profligatosque fuisse nemo est 
qui nesciat. Quamobrem Cyprianus, qui eadem ex 
hoc auctore nostro repetit, continenter adjecit : «Qu:e 
utique si quid potestatis habuissent, sua ac suorum 
regna servassent » (Cypr. lib. de 1dolor. Vanit, pag.15). 

Scire autem si quis cupiat , qui sint illi, quos Mi- 
nucius portenta numinum appellavit, dicemus Martem 
ideo Thracium cognominari, quia nonnulli eum ex 
Thracia oriundum putaverunt , uti a nobis alibi ob- 
servatum est. (Tom. 1 Apparat, lib. nr, dissertat, 1, 
cap. 9, art. 1, pag. 755). Ad h:ec vero Ammianus Mar- 
cellinus (Ammian. lib. xxvn, cap. 4, pag. 482) Martein 
Thracibus maximo honori cultuique fuisse testificatur. 

De Jove autem Cretico, quem scilicet in Creta 
natum et sepultum ferebant , quemadmodum Junone, 
tum. Argiva, cum Samia haud semel disputavimus 
(Tom. 1 Apparat. lib mi, cap. 7, art. 4, pag. 750, et 
cap. 8, art. 1, pag. 755, et cap. 14, art. 5, pag. 827). 

Illuc accedat. Cicero (Cicer. lib. 1 de Natur. deor. 
pag. 207), qui de prima Junone liec posteris tradidit : 
« At non est. talis, ac Sospita , Argiva, nec Romana 
Juno. Ergo alia species Junonis Argivis, alia Latinis.» 
De hac autem Junone illud Virgilii carmen legimus : 


Junoni Argivae justos adolemus honores. 


Videsis Pausaniam (Pausan. lib. i, pag. 59, et lib. 
ii, pag. 95), Lucianum (Lucian. de Saerific. pag. 185), 
el Strabonem (Strab. lib. v, pag. 215, et lib. vi, 
pag. 252), qui mentionem illius haud semel fecerunt, 
sicut et alii recentiores bene multi. 

De Junone vero Samia liec narrat ZEthlius apud 
Clementem Alexandrinum (Clemens Alexandr. Ad- 
monit. ad Gent. pag. 30) : Τῆς Σαμίας B pac , ὥς φησιν 
Αἴϑλιος, πρότερυν μὲν ἦν σανίς ὕστερον δὲ dri Προυχλέους 
ἄρχοντος, ἀνδριαντοειδὲς ἐμένετο. € Sani: Junonis prius 
quidem erat tabula, postea autem, Archonte Procleo , 
iu formam statua efficta est.» Uude patet quam anti- 
qua fuit illius apud ethnicos veneratio. Lege adhuc , 
si velis, Pausaniam (Pausan. lib. vit, pag. 209) , et 
Origenem (Orig. lib. 1v, contr. Cels. pag. 196). Utrius- 
que porro illius Junonis, ac terti:e , quie. Poena, seu 
Carihaginensis vocabatur, his Virgilius carminibus 
meminit : 

Urbs antiqua fuit (Tyrii tenuere coloni) 

Carthago. . . . . e. € € 

Quam Juno fertur terris magis omnibus unam 

Posthabita coluisse Samo : hic illius arma 

Hic currus fuit : hoc regnum dea gentibus esse, 

Si qua fata sinant, jam tuin tenditque fovetque. 

Prima quod ad "l'rojam pro cliaris gesserat Argis. 
(Virg.,l. 1 /Eneid., v. 10.) 

Denique de Matre ld:a infra. dicetur, sicut et de 
monstrosis AEgyptiorum numinibus superius disse- 
ruimus. Et hi quidem dii de:eque sunt, quos sicut 
alium quemlibet, nullam omnino opem Romanis tu- 
lisse Minucius recte asseruit. Nec longe aliter adver- 
sus Symmachum Ambrosius postea argamentatus est * 
c Utrum voluit , eligant. Si in Romanis vicerunt sa- 
era, in. Carthaginen-ibus ergo superata sunt: si ín 


595 


DE MINUCII OCTA VIO 


596 


Carthaginensibus triumphata, nec Romanis utique À tia, inquit, Romanis ceelites ita velle, ut mea Roma 


profuerunt » (Ambros. Epist. 18, 8 6, pag. 834). 
Recte ergo Minucius ex dictis concludit nihil magis 
dictu absurdum, quam ab hujuscemodi diis et deabus 
desertios oppressosque cultores suos, ut Romaui im- 
perii fines. dilatarentur. Eumdem plane in modum 
idem Ambrosius adversus Symmaclium disputavit : 
« Nam de Senonibus,» supra a Minucio, sicut vidimus, 
tacito tamen nomine, designatis. « quid loquar, quos 
Capitolii secreta. penetrantes Roman:e. reliquie non 
tulissent, nisi eos pavido auser strepitu prodidisset ? 
En quales templa Romana przsules habebant. Ubi 
tunc erat. Jupiter ? An in ansere loquebatur ? » (Idem 
8 5, Supr. art. 1. ) Ex Annibalis victoriis simili mo- 
do geutiles premebat : « Aunibal diu sacris insulta- 
vit Romanis, et diis contra se dimicantibus, usque 
ad muros urbis vincendos pervenit. Cur se obsideri 
passi sunL, pro quibus deorum suorum arma pugna- 
bant? » (Ambr. ibid. ὃ 4.) Adi, si lubet etvacat, qua 
jbidem annotavimus. Nullum igitur Romani subsidium, 
quo üinperium suum augeretur, a peregrinis diis nec 
comparare, nec sperare potuerunt. Neque etiam al) 
vernaculis ac propriis, quod jam excutiendum est. 


ARTICULUS 1l. 


Nulli a Bomanis ad propagandos imperii fines auxilio 
[visse vernaculos deos, Romulum, pejerante Procu- 
lo, diis adscriptum, Picum, Tiberinum, Pilumnum, 
Picumnum, Consum, Cloacinam, Pavorem, Pallo- 
rem, Febrem, Morbumn, Accam Laurentiam, οἱ Flo- 
ram : ubi de sacris Lureutialibus, et [udis Consualibus, 
atque Floralibus. 


Trausit Minucius ad vernaculos Romanorum deos, 
planeque as-everat hos non ad majus , quaui peregri- 
nos, praesidium pra'sto iisdem ltomauis fuisse. Tam 
certum vero illud esse putavit , ut nulla probatione 
indigeret , nec aliud agendum, quam deos illos suis 
appellare nominibus. Primi itaque ab illo, ac postea 
a Cypriano, non observato tamen lemporis ordine, 
recensentur Romulus, Picus, Tiberinus, Cousus , Pi- 
jumnus , et Picumnus (Cypr. lib. de Idol. Vanit. 
pag. 11). 

Romulum autem Romanz gentis et Urbis , uii ne- 
mo nescit, conditorem, deorum numero ascriptum 
Ennius apud Ciceronem uno hoc versu decantavit : 

Romulus in ccelo cum diis agit νυ. 
[Cic., l. 1 Tuscnl., p. 119, lin. 33.) 
At non nisi « pejerante» Proculo, ut auctor. noster 
antea dixerat, « Deus Romulus.» lem sic narrat Ti- 
tus Livius. Cum varii de Romuli morte rumores 
manarent, ac quidam illum senatorum manibus di- 
Scerptum tacito murmure disseminarent : « Proculus,» 
uli ille ait, « Julius sollicita civitate desiderio regis, et 
jnfensa Patribus, gravis, ut traditur, quamvis magus 
yei auctor in concionem prodit : Romulus, iuquit, 
Quirites, parens urbis hujus, prima hodierna luce, 
ccelo repente delapsus, se mihi obvium dedit. Cum 
perfusus horrore venerabundusque astilissem , pe- 
tens precibus, ut contra intueri fas esset : Abi , nun- 


caput orbis terrarum sil. Proinde rem militarem co- 
lant, sciantque el ita posteris tradant, nullas opes 
liumanas armis lWomanis resistere posse. Hzec, inquit, 
locutus, sublimis abiit. Mirum quautum illi viro num- 
tianti hic fides fuerit, quamque desiderium Romuli 
apud plebeu exercitumque, facta fide immortalitatis, 
lenitum sit » ( Liv. Decad. 1, lib. 4, 8 16), Sed hac 
Ovidius (Ovid. lib. s Fastor. pag. 492, οἱ seqq.), 
Dionysius Haliearnasseus (Dionys. lib. n Anriquit. 
Hiom. pag. 118, et 124), Plutarchus (Plutarch. in Vi- 
ta Romul. pag. 55) paulo fusius, brevius vero Florns 
(Florus lib. i, cap. 1), Lactantius (Lactan. lib. t, cap. 
45, pag. 87), et Augustinus (August. lib. m, deCicit. 
cap. 15, pag. 70) retulerunt. Cyprianus (Cyprian. de 


B Idol. vanit, pag. 15) pro more sequitur auctoris nostri 


vestigia. Quamobrem Tertullianus (Tertull. Apolog. 
cap. 21) de Christi in coelum ascensu loquens : « Multo 
mclius,» ait, «quam apud vos asseverare de Proculis 
solent.» Quapropter Tatianus (Tatian. Orat. contr. 
Grac. pag. 149) suppresso Romuli nomine dicebat : 
Tow; βασιλέας, μισθοῦ ἢ δὲ ἐπιορχίας τις τοὺς; θεοὺς καφα- 
ελῶν, εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνεληλυθένχι φυσοις, π:'πίστευται. 
« Reges olim quosdam mercede nimirum conductus, 
el pcjerans (eos in caelum ascendisse) homines qui id 
crederent invenit.» 

Ad alios autem Romanorum deos quod attinet, ab 
Augustino discimus in falsum fictimnque eorum  ordi- 
nem serio aggregatos Picum , οἱ Tiberinum (August. 
lib. 1v de Civit. cap. 23, pag. 104, lib. vi, cap. 10, 


C pog. 139, lib. xviu, cap. 15, pag. 199). Quod quidem 


ab illo postca his confirmatur Varronis verbis : « Pi- 
cun , Tiberinumque Romulus consecravit. ». Quis 
autem Picus, οἱ quo tempore reguaverit, atque in 
deoram album relatus, ipse alio in libro hunc narrat 
in modum : « Laurentum Saturni filius Picus regnum 
primus accepit, judicante apud llebrzos femina 
Debora...... De hujus Pici patre Saturiro viderint, 
quid sentiant talium deorum cultores, qui negant ho- 
minem fuisse; de quo alii scripserunt, quod ante Pi- 
cum filium suum in lialia ipse reguaverit (Idem ibid.).» 
Monitos autem nos facit lianc secundam opivienenm 
ab illius patronis, Virgilioque, a nobis mox citando, 
probari. Deuique hzc addidit : « Picus Faunum ge- 
nnit, Laurentum regem secundum : eliam iste deus 


D illis est, vcl fuit. Hos ante Trojanum hellum divinos 


honores mortuis hominibus detulerunt. » 
Laudatus autem ab AugustiuoeVirgilius de Pico 
bec ceciuit : 
. . ^. Fauno Picus pater, isque parentem 
Te, Saturne, refert. 
(Virgil., .Fneid., |. vn, v. 48.) 


Rursus vero : 


Ipse Quirinali lituo parvaque. sedebat 

Succinctus trabea, l:evaue ancyle gerebat : 
P'icus equum domitor, quem capta. cupidine conjux 
Aurea percussum virga, versumque venenis 

Fecit avem Circe, sparsitque coloribus alas. 


(Idem, v. 187, et seqq.) 
Piura de hac Pici iu avem. transmutatione Ovidius, 


597 


carmina (Ovid. lib. xwv Melam. ὃ 7, pag. 517, et 
seqq. Serv. in Virgil. pag. 4517). 
De Tiberino quoque idem poeta lios fecit versus : 


Huic Deus ipse loci fluvius Tyberinus am:eno 
Populeas inter senior se attollere frondes. 


(Virgil., l. vn .£neid., v. 31, et seqq.) 


Qui de illo plura desiderabit, is consulat Dionysium 
Halicarnasseum lib. 1 Antiquitat. Rom. pag. 57; 
Livium lib. 1, pag. 2; Auctorem lib. de Origene gent. 
Rom. et alios. |] 

De Pilumno autem Virgilium adhuc audiamus, hzc 
canentem : 


«. . . Luco tum forte parentis 
Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. 


(Lib. ix ;£neid., v. 5 et 4.) 
Atque iterum libro sequente : 


Indignum est Italos Trojam circumdare flammis 
Nascentem, et patria 'l'urnum consistere terra, 
Cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater. 


(Lib. x, v. 74, et seqq.) 

Porro autem Servius in priores hos versus animad. 
vertit Pilumnum, qui idem proculdubio est atque Pi- 
cumnus, el ab auctore nostro parvula immutatione 
ita vocatur, fratrem fuisse Pithumni. Ilic autem fer- 
tur, inquit idem Servius, usum invenisse agrorum 
stercorandorum, atque idcirco impositun: illi Sterqui- 
linii nomen. Primus quoque dicitur excogitasse 
« piusendi. frumenti ) artem, ideoque a pistoribus 
coli. Adjecit tamen Servius utrumque Pithumnum et 
Pilumnum quibusdam eosdem censeri ac Castorem et 
Pollucem, ab aliis vero Laudum deos, quos etiain 
Varro conjugales deos esse suspicatur. In posteriores 
deinde poet:e versus, denuo Servius observat utrum- 
que ab eodem Varrone dici infantium deos, eisque 
pro puerpera lectum sterni, dum es ploretur, an utilis 
sit, qui natus est. Denique ille nos admonet quosdam 
opiuari Pilumno nomen idcirco datum, quia mala in- 
fantiz pellit : sed huic nomenclationi tam aperte re- 
fragatur, quam alteri libentius subscribit, 

Ad Consum tandem Deum quod. spectat, litteris a 
Plutarcho traditum legimus solemnes ludos, in quibus 
Sabin:e virgines raptzesunt, indictos fuisse a Romulo, 
postquam. invenisset. defossam sub terra cujusdoin 
dei aram, quem Consum vocabant. Eum autem. esse 


DISSERT ATIO. | 
quem legere poteris, sicut et Servium in illa Virgilii A quassatorem nuncupari, eumque ipsum esse, in cujus 


bos - 


honorem ludos supra memoratos Romulus instituit 
(Dionys. Halyc. lib. n Antiquit. Rom. pag. 100). - 

Magis autem Tertullianus eosdem scriptores his 
verhis inter se conciliat: « Exinde ludi Consualia 
dieti, qui initio Neptunum honorabant.... Consualia 
Romulo defendunt, quod ea Conso dicaverit deo, ut 
volunt, consilii, ejus scilicet, quo tuuc. Sabinarum 
virginum rapinam anilitibus suis in matrimonia exco- 
gitavit.... Et nunc ara Conso illi iu circo ;defossa est 
ad primas metas sub terra, cum inscriptione hujus 
modi : Consus consilio, Mars Duello, Lares coillo po- 
tentes. Sacrificant apud. eam Nonis Julii sacerdotes 
publici, 12 calend. septembres; flamen Quirinalis et 
virgines ( Tertul. lib. De Spect. cap. 5, pag, 92). » 


B Lege adhuc, si lubeat, Arnobium lib. in adv. Gent. 


pag. 115; llieronymum in Vita llilarionis pag. 81; 
Augustinum lib. iv, de Civit. cap. 11, pag. 97; et 
Servium in lib. vin. /Eneid. Virgil. pag. 525. 

Age vero, atque iterum prodeat Tertullianus, qui 
alios Roinanorum deos a Minucio appellatos, Conso 
adjungit: « Sic,» inquit, «liomo deum commentabitur, 
quomodo Romulus Consum, et Tatius Cloacinam, et 
llostilius Pavorem » ( Idem lib. 1 cont. Marcion. cap. 
48 ). Minucius siquidem dixit: « Cloacinam Tatius 
et invenit et coluit, Pavorem lIlostilius, atque Pallo- 
rem: inox a nescio quo Febris dedicata. » Qux qui- 
dem totidem verbis ἃ Cypriano transcripta sunt 
( Cypr. lib. de Idolor. Vanit. pag. 10 ). Horum autem 
ridiculorum numinum, atque etiam supradictorum 


C pici, et Tyberiui, Varro ( Varr. lib. 1v , de Ling. lat. 


pag. 18, εἰ seq. ) apud Augustinum (lib. 1v de Civit. 
cap. 10, pag. 159) mentionem facit. At nominatim 
de Cloacina Lactantius : « Cloacin:e, » inquit, «simula- 
crum, in Cloaca maxima repertum, Tatius conse- 
cravit, et quia cujus esse(. »fligies ignorabat, ex loco 
ille nomen imposuit » (Lactant. lib. 1 de Fals. Relig. 
cap. 20, pag. 104). Adi adhuc, si velis, Tertullia- 
num loco proxime citato ( Tertullian, loc cit. et lib. 
de Pall. cap. 4), alioque in libro, et Augustinuni 
( lib. v de Civit. cap. 8, pag. 93 , et cap. 25, pag. 
105 ) , qui on solum de Cloacina, sed notatis insu- 
per a Miuucio nostro Pavore, Pallore, et Febre 
disputat. 

Non desunt porro, qui existimant illam Cloacinam 


putat sive consiliorum pra:sidem, a consilio, vel a D esse eamdem , quz a Plinio Venus Cloacina his ap- 


consulibus sic cognominatum, sive Neptunum cque- 
strem (Plutarch. in Yita Romuli. pag. 25). Et Livius 


qnidem eosdem ludos, qui consualia appellantur, in - 


Neptuni Equestris honorem a Romulo paratos decla- 
rat (Livius lib. 1, $ 9). Verumtamen Varro: « Con- 
suali», inquit, dieta, a Conso, quod tum ferie palilicze 
ei deo, et iu circo ad aram ejus a. sacerdotibus. fiunt 
ludi illi, quibus virgines Sabiuzx raptx (Varr. de 
Ling. lat., pag. 50). In animum tamen tuum non 
ita facile inducas magnam fuisse hos inter scriptores 
dissensionem. Testis siquidem nobis est Dionysius 
Malicarnasseus, quem Consum Romani / voeabant, 
lune ἃ Graxcs Wleszuys στεισίχθονα, Neptunum terre 


pellatur verbis: « Traditur imyrtea verbena Romanos 
Sabinosque, eum propter raptas virgines dimicare 
voluissent. depositis armis purgatos in eo loco, quo 
nunc sigua Veneris Cloacinz habet. Cluere euim an- 
liqui purgare dicebant ( Plin. lib. xv. Natur. Ilist. 
cap. 29, pag. 312). Sed cum [πὸ Venus purgatrix 
fucrit, male cum ca , de qua agimus , Cloacina con- 
fundi videtur. 

De aliis autem porlentosis numinibus a Minucio et 
Lactantio ibidem memoratis, Pavore, Pallore, Fe- 
bre et Morho alihi disseruimus ( Tom. 1 Apparat. 
lib. m , dissert. 1, cap. 9, art. 4, pag. 764 et seg. ), 
ostendimusque illa ab ethnicis in deorum Averrun- 


590 


ma insulsitate annuineratos. 


Totum autem tam ridiculorum deorum agmen clau- 
dunt : « Acca Laurentia et Flora, meretrices, ut ait 
auctor nosler, propudiosm, inter morbos Romano- 
rum et deos computandz. » Quie quidem ut. intelli- 
gantur observandum est, aut. memoria repetendum 
quod veteres tradiderunt Romulum et Remum adul- 
terino Martis concubitu a Rhea Sylvia Vestali edi'os, 
atque, ut quidam aiunt , a lupa, aul sicuti alii verius 
narrant, à Laurentia educatos, quam , inquit Livius, 
vulgato corpore lupam inter pastores vocatam puta- 
verunt. ( Liv. Decad. 1, lib. 1, 8 4}. Quapropter pu- 
blicum scortum a Tertulliano vocatur. ( Tertullian. 
Apologet. cap. 15, pag. 45). Sed id non prohibuit 
quominus in dearum aggregata fuerit numerum , at- 
que in cjus honorem festum et sacra, qux: Lauren- 
tialia vocabantur , instituta sint. Horum omnium si 
testes produci postules, tibi przter Livium dabimus 
Dionysium Halicarnasseum lib. 1 Antiq. Roman. 
pag. 26, et 70; Plutarchum in Vita Romuli pag. 19, 
et Qu:est. Roman. pag. 272; Ovidium lib. im Fastor., 
init.; Servium in lib. 1 ;Eneid. Virgil. v. 278, et 
seqq. et ipsum Virgilium lib. vin /Eneid. v. 650, 
et seqq.; Plinium lib. viri, cap. 17, pag. 165; et lib. 
xv, cap. 18, pag. 197. Macrobium lib. 1 Saturn. cap. 
10; Δ. Gellium, lib. v1 Noct. Attic. cap. 7; Lactan- 
tium lib. n, cap. 20, pag. 101 et 102, sicuti suo loco 
ostendemus ; Augustinum lib. xvim de Civit. cap. 21, 
pag. 505; Aurelium Victorem scu Auctorem lib. de 
Orig. Gent. Roin. ante finem, οἱ de Viris illus!ribus 
cap. 1. 

Flora, inquit Minucius, altera fuit propudiosa me- 
retrix , qux teste apud Gellium , M. Catone, « palam 
corpore pecuniam » quiesivit ( Gell. lib. ix. Noct. 
Attic. cap . 20, pag. 485). Turpissimo autem il!o 
quastu cam magnas, ait Lactantius , opes comparas- 
set, carum lixredem populum BRomasum ea condi- 
tione iustituit, ut illarum reditu ipsa natalis dies sua 
quotannis ludorum, quos Florales, sive Floralia 
nuncupaverunt, editiouc. celebraretur ( Lactant. lib. 1 
Institut, cap. 10, pag. 305). Sed quia temporis 
lapsu h:ec ludorum origo turpissima, et infamis visa 
est, finxerunt illam esse deam, quie floribus, velut 
ait Augustinus, florentibus frumentis pr:esidebat, ac 
mutato priori Chioridis nomine Floram appellave- 
runt. ( August. lib. iv de Civit. cap. 8, pag. 94 ). Me- 
retricie vero illius artis memoriam cum penitus abo- 
lere non possent, commenti sunt eam non ab aliquo 
homine, sed a Zephyro deo fuisse constupratam. 
Quasi vero stuprum dei minus, quam hominis, pro- 
brosum dici queat? Ab Ovidio tamen hiec, non secus 
atque alia diis suis per quam dignissima decantantur: 


Cliloris eram, qu:e Flora vocor, corrupta latino 
Nominis est nostri littera greca sono. 

Chiloris eram Nymplie campi felicis, ubi audis 
Rem fortunatis aute fuisse viris. 

Quie fuerit mihi forma, grave est narrare modesta : 
Sed generum matri repperit illa deum. 

Ver erat : Krrabam. Zeplivrus conspexit : abibam : 


DE MINUCII OCTA VIO 
corum, sive mali depulsorum grege non sine maxsi- À 


000 
Insequitur ; fugio : fortior ille fuit. 
(Ovid., l. v Fastor. v. 195, el seqq.) 
Neque dubites famosam illam meretricem in dearum 
grege a Gentilibus annumeratam imploratamque ejus 
opem, ne fruges aliquando corrumperentur. Nain 
Varro lizc de se ipso litteris mandavit: « Quarto iu- 
voco Robigum, sc Floram, quibus propitiis, neque 
rubigo frumenta atque arbores corrumpit , neque non 
tempestive florent. Itaque publice Robigo feris Ro- 
bigalia, Flore ludi Floralia instituti » (Varr. lib. 1 de 


B με rustica, init. ). de quibus in sequenti disscrtatione 


agendum. Denique Cornelius Tacitus meinori:e pro- 
didit dedicatam a Tiberio Cirsare juxta circum ma- 
ximum : « Florz dem, ab. Lucio et Marco publicis 
vedilibus constitutam » (Tacit. lib. n, post med. ). 

Quis ergo , si quid 5811: mentis habeat , audita illa 
deorum ac dearum nou ridicula prorsus et infami ca- 
terva , statim non fatebitur quam recte Minucius illo- 
rum enumerationem hac non ineleganti ironia con- 
cludat? « Isti scilicet adversus czteros, qui in Genti- 
bus colebantur, Romanum imperium protulerunt? » 
Sed age, et videamus quibus ille aliis rationum mo- 
mentis lianc absurda'n. eorumdem. Romanorum opi- 
nationem convellat et dissipet. 


ARTICULUS IV. 


Quam falsum sit ob concessos Vestalibus et sacerdo- 
libus honores, dataque privilegia , «mplificatos a diis 
Romani imperii fines: quanta [uerint utrorumque in- 
continentia ac flagitia; atque in ipsis templis adulteria 
el sacrilegia. 


Non molliori brachio illud Minucius propulsat , quod 
venditatum a Ccilio animadvertimus deos subsidio 
venisse Romanis, totiusque orbis terrze dedisse im- 
perium ob concessos Vesialibus sacerdetibusque ho- 
uores, dataque privilegia. Quo cnim titulo, arguit 
Minucius, id Vestales aut sacerdotes meruerunt ? 
Numquid apud illas major cacteris castitas, aut apud 
istos religio sanctior? Minime gentium. Plariuize 
enimvero Vestales violat:e pudiciti:e dederunt poenas, 
quas alie earum grcegales non minus quidem, sed 
occuliius impudicz effugerunt. 

Rhea siquidem Sylvia Vestalis, uti paulo ante ob- 
servabamus, et scite Augustinus. post alios memo- 


D rat, turpi adulterio Remum atque Romulum edidisse 


ferebatur ( August. lib. xvm, de Civit. cap. 21, pag. 
505). Quidui ergo et ali: Vestales pravum illius 
exemplum impune se imitari posse crediderint? Sue- 
tonius vero narrat Domitianum iucesta Vestalium , 
a patre suo et fratre neglecta varie, ac severe coer- 
cuisse, priora capitali supplicio, posteriora more ve- 
teri. « Nam eum Ocellatis , addit ille, sororibus , item 
Varonill:e liberum mortis permisisset arbitrium , cor- 
ruptoresque earum relegasset , mox Corneliam virgi- 
nem masimam , » id est, aliis Vestalibus pr:efectam, 
« absolutam olim , dehinc longo intervallo repetitam, 
atque convictam, defodi imperavit , strupratoresque 
virgis in comitio ad necem cedi » ( Sueton. lib. vim, 
in Vita Domit. & 8). Wine Eusebius notat, Domi- 


601 


tiano imperante , « ties virgines Vestales ob staprum A 


damnatas » ( Euseb. Chron. ad ann. 2099). De Cor- 
nelia autem Plinius ad Minucianum scribit : « Ad sup- 
plicium nescio an innocens, certe tamquam nocens 
ducta est » ( Plin. Epist. lib. 1v, Epist. 11). Sed de 
illius stupro, justaque condemnatione nullo plane 
inodo Suetonius dubitavit. Tres alias Plutarchus Ves- 
tales memorat , videlicet Amiliam , Liciniam , et Mar- 
tiam , qu:? incestus poenas luisse perhibet, postquam 
nefariam cum viris consuetudinem jam diu habuis- 
sent » (Plutarch. Quest. Roman. pag. 284). At Lip- 
sium praterea , si vacat , adire poteris ( Lips. Synt. 
de Vesta et Vestal. cap. n, tom. im, pag. 606). 
Addamus , si lubet , Ambrosium , qui Symmacho , 
codem modo atque Cacilius, adversus Christianos, 


DISSERTATIO. . 


86 pro δἰ" 1618 argumentanti, respondet septem tan- B 


tum suo tempore superfuisse Vestales , quarum « non 
est,» iuquit, « virginitas, qux» pretio emitor, non vir- 
tutis studio possidetur » ( Ambros. Epist. 18 , cont. 
Symmach | pag. 856 ). 

Neque minorem asserit auetor noster fuisse ethni- 
corum sacerdotum , quam Vestalium impudicitiam : 
| Ubi enin, » inquit ille, « magisa sacerdotibus, quam 
inter aras et delubra conducuntur stupra, tractantur 
lenocinia , adulteria meditantur? Frequentius in :edi- 
tiorum cellulis, quam iu ipsis lupanaribus flagrans 
libido defungitur. » At expende, quiso, utrum ibi ad 
hz:ec non respexerit, qui» a Tertulliano dicta legimus: 
c In templis adulteria componi, inter aras lenocinia 
tractari , in ipsis plerumque zdituorum et sacerdotum 
tabernaculis, sub iisdem vitiis, et apicibus , et pur- 
puris thure flagrante, libidinem expuugi » ( Tertull. 
Apolog. cap. 45, pag. 16). Quapropter alio in libro 
ips:minet. idololatriam ita loquentem induxit: « Ego 
quidem | idololatria sepissime moeclix occasionem 
Sub:ininistro. Sciunt luci mei , et niei montes, οἱ vivae 
aqua, ipsaque in urbibus templa, quantum ever- 
teud:e pudiciti;ie proeuremus » (Tertull. lib. de Pudi- 
cit. cap. ὃ, pag. 719 ). Quid, quod Phavissie mu- 
liercs , ut ait Athanasius, putabant vulgato ante idola 
corpore, deos fore sibi propitios ( Athanas.. Orat. 
contr. Gent. $ 26, pag. 24 ). At de Teriulliauo adhuc 
suo loco dicendum ( Dissert. in. Tertull. Apologet. 
cap. 25, art. 5). 

Neque dixeris haec fortasse a Christianis scriptori- 
hus , implacabili etlinicorum odio ductis, aut. gratis 
conficta , aut malitiose ainplificata. Nam infinitis pro- 
pemodum ipsorunuuet Gentilium. testimoniis , quie 
brevitatis causa omittimus, probari possunt. Qu:e- 
dam itaque hue retulisse sufficiat, ac primum  qui- 


dem liec Ovidii carinina : 
luminis exigui fucrat prope templa recessus, 
Speluncie similis, nativo pumice tectus, 
ltelligione sacer prisca, quo multa sacerdos 
Lignea contulerat veterum simulacra deorum ; 
Huuc init, et vetito teuerat saeraria probro. 


(Ovid., 1. x Metamorp., ὃ penult.) 
Acrius vero Juvenalis in h:ec turpissima flagitia, et 
sacrilegia , sicque invehitur: 
Nuper enim, ut repeto, fanum Isidis, οἱ Ganymedem, 


C 


008 


Pacis et advecta secreta palatia Matris, 

Et Cererem, nam quo non prostat femina templo? 
Notior Aufidio mechus celebrare solehas 

Quod laceo, atque ipsos etiam inclinare maritos. 


(Juvenal., Satyr. wx, v. 22 et seqq.) 


Plura adhuc legere poteris in sexta illius Satyra, ubi 
prater alia bene multa dixit: 


Jamque expectatur in hortis 
potius sacraria lenze. 


(Idem, Satyr., v1, v. 485.) 

Neque poete tantum, sed alii etiam scriptores 
ethnici tantorum scelerum testes sunt certissimi. 
Nonne enim Cicero queritur Clodium esse « homi- 
nem illum, » qui pulvinaribus « Bon:» dez: stuprum 
intulerit, eaque sacra, qux viri oculis, ne impru. 
dentis quidem, aspici fas cst, non solum aspectu 
virili, sed flagitio stuproque violarit? » ( Cicer. Orat. 
90, de Aruspic. Respon. pag. 429, lin. 54. ) Nonne 
Suetonius hiec de Tiberio Imperatore litteris consi- 
gnavit? « Fertur etiam in sacrificando quoudam ca- 
ptus facie ministri, acerram praferentis, nequisse 
abstinere, quin pene vixdum re divina paracta, ibi- 
dem statim seductum constupraret , simulque fratrem 
ejus tibicinem : atque utrique mox , quod mutuo fla- 
gitium exprobrabant, crura fregisse » (Sueton. lib. m, 
in Via Tiber. S 4). Dicendi finem certe non face- 
reiius, si omnia describenda essent, qux uterque 
et alii de his detestaundis sceleribus s:epe 53 108 tra- 
diderunt. 

At si ea omnia ab ipsismet sacerdotibus, uti ab 
illo, de quo inlra disserendum , qui Herculis peisu- 
nam agebat, uon perpetrabantur, ii certe. pleriquo 
omnes illorum conscii erant. Vide ergo quam falso et 
impudenter ethnici venditareut propter concessos his 
sacerdotibus ac Vestalibus honores , dataque privile- 
gia, Romanos totius terrarum orbis adeptos esse im- 
perium. 


Aut apud [siacze 


ARTICULUS V. 


(Quomodo Minucius ostendat Romanorum imperium pie- 
tate in deos nec fundatum nec auctum, quia Assyrii, 
Medi , Perse , Greci , Zgyptii regnaverunt aute il» 
los, et ante eorum Pontifices , Arvales, Salios, Ves- 
lales , atque Augurese 


Pergit Minucius , alioque non minoris ponderis ar- 
gumento ea omnia refellit, qu: Caecilius ac gentiles 


D Romani de tradito sibi propter summam in deos suos 


pietatem totius muudi imperio stulte jactitabant. Non 
hi enimvero dii , quos falsos esse ostendimus, aut re- 
gna suis cultoribus dederunt, aut propagaverunt eo- 
rum fines: sed hxc solus verus omnipolensque Deus 
quibus, ac quando vult, largitur. Neque id probatu 
difüicile est. Nain quemadmodum recte arguit. Minu- 
cius, omnesque noverunt: « Ante illos, Romanos, 
Deo dispeusante, diu regna tenuerunt Assyrii, Medi, 
Perse , Grxci etiam , et Agyptii, cum Pontifices, et 
Arvaless, et Salios, et Vestales, et Augures non ha- 
bereut, » Prius vero dixer»t Tertullianus regua ab 
illo summo f'eo dispensari, nec sua ltoinanos a fic- 
ütiis diis suis accepisse. Etenim « regnarunt Baby- 


605 


DE MINUCH OCTAVIO 


604 


loni,» inquit, «ante l'ontifices, et Medi ante Quinde- A appellabantur » ( Var. (ib. ww de Ling. lat. pag. 94. 


cim viros, et /gyptii unte Salios, et Assyrii ante 
Lupercos, et Amazones ante virgines Vestales » 
( Tertullian. Apologet. cap. 26, pag. 98; et lib. n, ad 
Nation. cap. 11, pag. 79 ). 

Paulo tamen aliter Cyprianus : « Regna, » iuquit, 
« non merito accidunt, sed sorte variantur. C:eterum 
imperium ante Romanos , tenuerunt et Assyrii , el 
Medi, et Perse; et Gracos, et Agvptios regnasse 
coguovimus. Ita vicibus potestatum Romanis quoque, 
ut cxteris, imperandi tempus obvenit » ( Cyprian. de 
Idolor. van. pag. 15), id est, regna inconstantiam 
et vicissitudinem rerum liumanarum sortita sunt, ac 
sicut principium, ita finem habuerunt. Romanuni au- 
tem imperium longo post plura alia tempore coepit , 
atque bellis, ut diximus, impietatc, sceleribus , sa- 
crilegiis fundatum ac propagatum est, Αἱ liec Deus 
omnipotens et xequissimus justissimis de causis per- 
mittit, atque illo permittente, quibus, et quando 
vult, regna omnia dispensantur. 

Cum nullus autem ne minimus quidem dubitandi 
locus sit, quin Assyrii, aliwque a scriptoribus nos- 
Iris nominate gentes, ante Romanos regna sua [18 - 
buerint, certum esse debet nec imperium Ronmano- 
rüm , nec aliorum populorum regna ab ipsorum diis 
donata umquam fuisse. Ut quid enitn ea dedisserit, 
qu: postmodum ablata sunt, aut in qua Romani, et 
alii non sine summa impietate, maximeque deorum 
contemptu invaseruut ? Plura si quis adhuc desideret, 
is adeat Ambrosium, et Prudentium, qui funditus 


evertumt eamdem  Roimnanorum argzumentationem, a (ἃ 


Symmacho gentili absurde repetitam. Videsis etiam 
Augustinum , qui hic fusius prosequitur, et insulsam 
eorumdem ethnicorum jactationem opprimit ac pro- 
fligat ( Ambros. Epist. 18, pag. 824, et seqq. Pru- 
deut. lib, n, cont. Symmach. ὃ 4. Aug. lib. m, de 
Civ. cap. 8, 9 ct seqq; et lib. 1v, cap. 5 et seqq. ). 
Sed a nobis aliquis haud. dubie sciscitabitur, qui 
sint illi Arvales et Salii, quorum mentionein. Minu- 
cius noster fecit. Quamobrem huic respondebimus 
lis totidemque Plinii verbis: « Arvorum sacerdotes 
Romulus in primis instituit, seque duodecimuin fra- 
trem appellavit inter illos, ab Acca Laurentia nutrice 
$ua genitos , spicea coroua , quie vitta alba colligare- 
tur, in sacerdotio eis pro religiosissimo insigni data , 
que prima apud Romanos corona fuit » (Plin. lib. 
xvin Hist. Nat. cap. 2, pag. 453 ). Alium testem 
si postules, cito aderit Sabinus Massurius, cujus 
verba ab A. Gellio sic transcripta sunt: « Ea mulier 
ex duodecim filiis maribus uuum morte amisit. ln 
ilius locum Romulus Acc: Laurenti: sese lilium de- 
dit, seque et c:xleros ejus filios fratres Arvales ap 
pellavit. Eo tempore collegium mansit (ratrum Ar-- 
valium numero duodecim, cujus sacerdotii insigne 
est spicea corona, et alb: infula » ( Gell. lió. 1 
Noct. Attic. cap. 7, pag. $11). Varro autem illos 
Arvales fratres nuncupatos esse dixit, quia publiea 
sacra faciebant , ut arva ferrent fruges , atque idcirco 
mactatze ab illis hosio Ambarvales, ut ait Festus, 


Fest. cap. 20 de Verb. Signific. ct in Fragm.). 

Qui autem fueriut Salii, docebit te Livius, ubi de 
Numa Poinpilio bzec scripto tradidit : «Salios duodecim 
Marti Gradivo legit, tuniczque piete insigne dedit, 
et super tunicam aeneum pectori tegumen , celestia- 
que arina , quie aucilia appellantur, ferre, ac per ur- 
ben ire, canentes carmina cum tripudiis solemnique 
saltatu jussit » ( Lir. lib. 1, & 20). At longe plura de 
iis Servius, atque inter Griecos Plutarchus , et Dio- 
nysius Halicarnasseus, aique alii , quos adire cuilibet 
promptum est. Nobis vero alia postmodum occurret 
de lis adhue disserendi occasio ( Serv. in lib. vu 
/Eneid. pag. 503. Plutarch. in Vit. Numa. pag. 60. 
Dionys. Halicar. lib. n , pag. 29 ). 


B  Abisdem porro scriptoribus litteris mandatum est, 


quomodo idem Numa Pompilius Pontilices et Vestales 
iustituerit, ac quales fuerint, quemadmodum Augu- 
res, qui cibo, ut ait Cicero, pullorum ore aut sumpto, 
aut rejecio, vel in lerram cadente, se futura przesa- 
gire ac prienuntiare mentiebantur. Sed id a nobis in 
sequenti capite enodatius explicandum est. ( Cic. lib. 
n de Divinit. pag. 239 ). 

Salis autem inter omnes constat hanc fuisse pri- 
mam illorum sacerdotum pontificumque Romanorum, 
ac proiude corum religionis, et publici deorum cultus 
institutionem. At Minucius recte hinc concludit fal- 
sum esse Rouianos sua in hosce deos pietate meruisse 
lotius mundi imperium. Nam antequam eos colerent, 
regnabant Assyrii , alizteque gentes, superius nomina- 
lan, qua suos pariter deos venerabantur, et illorum 
cultui sacerdotes priefecerant. Atqui isti ab his diis 
suis regua non acceperunt, quibus cos adhue colen- 
tibus ademptum est. Ergo nec Romani eorum sive suo- 
rum, sive alienorum favore, vel auxilio adepti sunt 
imperium , quod summis sceleribus fundatum ac pro- 

gatum ostendimus. Sed de his adhuc alia in disser- 
iatiouie agendum nobis erit. 


CAPUT XIX. 


ExPEXDUNTUR ARGUMENTA, QUIBUS CXECILIUS EX Μι- 
RACULIS, ORACULIS, AUSPICHS , AUGURIIS, SOMNIIS , 
ATQUE ALIS PRAEDICTIONIBUS DEOS EXSISTERE PRO- 
BARI POSSE ARBITRATUS EST. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Utrum Cacilius deos exsistere probaverit ex. miraculis 
Claudie Quintie , que navim, qua Idee matris si- 
mulacrum vehebatur, solo suo cingulo traxisse fere- 
batur : Castoris et Pollucis, qui a Romanis reporta- 
lam de Perse rege victoriam annuntiarunt ; Latinii 
sonmio, quo ludi instaurati; Deciorum devotione, 
qua hosles. fusi el victi; ac simili Curtii devolione, 
qua hialus terrre mirabiliter completus narratur. 


Omnium argumentorum , quibus ethnici deos suos 
revera exsistere probandum susceperant, illud profe- 
cto videtur pricipuum, quod ex corum wiraculis , 
oraculis, auspiciis, auguriis, aliisque hujuscemodi 


605 


DISSERTATIO. 


606 


przdictionibus elicere conabantur. Nemo enim jure Α Pollucem, quos alii Tyndaridas vocant ( Cicer. lib. ui 


unquam merito negabit hanc argumentationem , si 
veritate niteretur, et ea omnia , qua ethnici venditare 
solebant, si ereaturze vires superassent, maximi esse 
pouderis ac momenti. Quamobrem illa sedulo et more 
nostro itia examinanda sunt, ut nibil quidquam ex iis 
dissimuletur, qux» vel gentilis Czecilius profert, vel 
respondet christianus Octavius, ae singula, quoad 
fieri poterit, et augeantur, et majori perfundantur 
lumine. 

Cum Caecilio itaque a miraculis incipiamus. Quo 
majori, inquiebat, miraculo deos exsistere, et suis 
opem ferre probari potest, quam eo, quo Mater Id:ea 
« adventu suo et probavit matron:e castitatem , et Dr- 
bem metu hostili liberavit? » Paucis his verbis, quz 


de Natur. pag. 214 ; et Tuscul. 1, pag. 149, (in. 56). 
Audacter vero asseverat facta ab illis duo miracula , 
ac primo quidem eorum prastdie-. Persem. resem ἃ 
Romanis victum et captum; atque victoriam Romae 
ipso die, quo reportata fnerat, senatui nuntiatam ; 
denique in tanti miraculi memoriam erectas eorum 
statuas. Eadem narrant Valerius Maximus ( Valer. 
Maz. lib. 1, cap. 8, 8 4, pag. 62, et seqq. ) , Florus 
( Florus lib. 1, cap. 14 ), Ammianus Marcellinus 
( Marcell. lib. xxvi, cap. &, pag. 528 ), Dionysius 
Halicarnasseus ( Dionys. Halic. lib. v1, Antiq. Rom. 
pag $50), Plutarchus. ( Plutarch. in Vit. Coriolan. 
pag. 915 ) , et alii plures. Verum ex illis aliqui illud 
nobis tradidere non tamquam oninino certum, scd 


nonnullis obscura esse possunt , designat celebre apud B rumore publico venditatim. Quin immo Cicero duos 


ethnicos scriptores Claudi? Quinti:e factum. Narrant 
enimvero lapideum llz:e, seu deorum matris, hoc 
est , Cybeles, seu Cereris simulacrum Pessinunte [10 - 
mam , ut Annibal Punico bello ex 1t2lia. pelleretur, 
quodam vate suadeote, advecium. Ad ostia autem 
Tiberina cum navis, qua simulacrum ferebatur, ap- 
pulisset , ità immotum permansit , ut nulla hominutn 
vi potuerit loco suo dimoveri. Tum vero Claudia, cui 
hactenus dubia pudiciti:e fama fuerat , eam evidentis- 
«ime probavit, cum γ,051 fusas ad deam , ut aiebant, 
preces simulacrum illius cum ipsa navi sola, suoque 
Lintum cingulo, quo Romani volebant , in terram de- 
duxit. Et hzc quidem posteris mandaverunt Livius, 
Ovidius, ac paulo obscurius Cicero; atque etiam 
Christiani scriptores , Arnobius , Lactantius , Angus- 
uaus et alii ( Liv. D.:cad. 5, lib. ix , post initium. 
Ovid. lib. ww Fast. $ 5. Cicer. Orat. £0, pro Arusp. 
Respon. pag. 458. Teriullian.  Apologet. cap. 22. 
Arnob. lib. vn adv. Gent. pag. 955, et seqq. Lactant, 
lib. n , cap. 7. Aug. lib: n de Civit. cap. 7; lib. wt, 
cap. 12; et lib. x , cap. 16). 

Sed Arnobius respondet hoc si verum sit, lkoma- 
nos frustra credidisse hujus siniulacri , seu Pessinuntii 
lapidis, in quo nullum inerat numen, opera vel au- 
xilio partam , uli venditabaut ethnici, victoriam, de- 
cus Urbis restitutum, ac porrectos imperii Romaui 
fines. Nam postea c:xsis profligatisque tot tantisque 
homanorum exercitibus, illa sane exi:nia deum mater 
ma»imos belli impetus nec fregit, nec repulit. Jam 
vero a nobis observatum est simili modo Minucium 
dixisse tutelares urbium et gentium deos nullam 
ipsis, aut Romauis adversus hostes suos opem tu- 
lisse. Nunc autem respondet h:ec non vera, sed falsa 
esse miracula, utpote qux non virtute aliqua divina, 
sed daemonum artibus, potentia et prastigiis facta 
fucrint. Quod ab illo, ut paulo post ostendemus, co- 
piose ac perspicue demonstratur. 

Eadem quoque responsione id ab ipso exploditur, 
quod C:ecilius deinde sic objicit: « Testes Equestrium 
[ratrum in lacu , sicut ostenderaut, statu: consecra- 
Ue, qui anheli, spumantibus equis atque fumantibus, 
de Perse victoriam ca die, qua fecerant nuntiave- 
runt. » Equestres autem fratres appellat Castorem et 


personatos homines induxit, Balbum Stoicum, qui 
hoc exemplo probare conatur deorum suorum prz- 
sentiam, deinde vcro Cottam Academicum, hi:ec. ad 
aniles fabul»s rejicientem  ( Cicer. lib. n de Natur. 
Deor. pag. 914, lin. 28; et lib. m, pag. 241, lin. 50). 

Aliud C:ecilius urget miraculum : «Testis ludorum,» 
inquit, « offensi Jovis, de somnio plebeit hominis ite- 
ratio. » Si cui vero hzc quo breviora, eo obscuriora 
videantur, explicata inveniet hisce Ciceronis verbis : 
« Cum bello latino ludi votivi maximi primum fie- 
rent, civitas repente ad arma est excitata. Itaque lu- 
dis intermissis , instaurativi constituti sunt. Qui an- 
lequam fierent, cumque jam populus. consedisset , 
servus per circum cuiu virgis c:deretar, furcam [6- 
rens, ductus est. Exin cuidam rustico Roniano dor- 
mientli visus est venire, q.i diceret pro:esultorem sibi 
non placuisse judis, idque ab eo jussum esse eum 
senatui nuntiare, illum autem non ausum; iterum 
esse idem jussum , et monitum, ne vim suam expe- 
riri vellet, ne uim quidem esse ausum ; exin filium 
ejus esse mortuum ; eamdem iu somniis admonitio- 
nem fuisse tertiam : tum illum etiam debilem fa- 
ctum , rem ad amicos detulisse , quorum de sententia 
jecticula in curiam esse delatum, cumque senatui 
Somnium enarravisset, pedibus suis domum rever- 
tisse. Itaque somnio comprobato a senatu, ludos il- 
los iterum instauratos memoriz proditam est » ( Cic. 
lib. 4 de Divin. pag. 261, lin. 49). 

fem adhuc paulo uberius describit Livius ( Liv. 
lib. w, cap. 56), et quem Orator, et Arnobius ( Ar- 
tob. lib. vn, adv. Gent. pag. 944, et seqq. ) rusticum 
dumtaxat vocant , ab illo, atque ab Augustino T. La- 
tinius ( August. lib. 1v, de Civit. cap. 26, pag. 201) 
jn quadam hujus editione Tib. Aiinius , plebeius ho- 
mo, qui a Dionysio Halicarnasseo ( Dionys. Halic. 
lib. vu. Autig. Rom. pag. 112), et Plutarcho, Tio; 
A«ctooc (Plutarch. in Vita Coriolan. tom. 1, pag. 225), 
Salis dives, a Valerio autem Maximo ( Valer. Maz. 
lib, 1, cap. 7, 8 &) , nisi in ejus editis oc matnuiscri- 
ptis erratum sit, Ti. Atinius, et a Lactantio Tib. 
At:inius ( Lactant. lib. n, cap. 7, pag. 176), a Macro- 
bio ( Macrob. lib. Y Saturnal.. cap. 41) , qui id » nno 


607 


DE MINUCII OCTAVIO 


ab urbe condita 473 contigisse scribit, Aunius ap- A. — Apud eumdem porro Livium legimus, cum repen- 


pellatur. 

Verum citati a nobis Lactantius οἱ Augustinus, 
quemadmoduin Minucius, conteudunt, ᾿ς dzenionum 
dolis ac przestigiis esse tribuenda : « Je ipsis,» inquit 
Minucius, «illa quz» paulo ante dicta sunt, ut Jupiter 
ludos repeteret ex somnio, ut cum equis Castores vi- 
derentur, ut cingu'um matron:s navicula sequeretur. 
Hxc omnia sciunt plerique pars vestrum ipsos dz- 
mones de se ipsis confiteri , quoties a nobis tormen- 
ts verborum, et orationis incendiis de corporibus 
exiguntur. » Qux quidem infra explicabimus clarius, 
et quam vera sint, demonstrabimus. 

Quid deinde Czcilius : « Et Deciorum, » inquit, 
« dev: tio rata. » His ille, nec pluribus verbis innuit 
Decios patrem et filium, quibusaliqui nepotem adjun- 
gunt, postquam se pro Romanis excercitibus devo- 
víssent, armatos irruisse medios in hostes, ac despe- 
ratam gloriosa morte victoriam fuisse consecutos. 
Atque hiec varii scriptores, ac in primis Cicero, Va- 
lerius Maximus, Florus, Plinius, et Livius narrave- 
runt. 

Verum Balbo Stoico hxc apud Ciceronem objicienti, 
Cotta tamquam czteris omnibus ethnicis, adversus 
Christianos postea pugnaturis, obviam ire voluisset, 
his respondit verhis : « Tu autem Deciorum devotio- 
nibus placatos esse deos censes. Qu:e fuit eorum tanta 
iniquitas. ut placari populo lomanu non possent, nisi 
viri tales occidissent? Consilium illud Imperatorum 
fuit, qui patri: consulerent, vitae non parcerent. le- 
bantur enim fore ut exercitus Imperatorem, equo 
incitato se in hostes immittentem — persequerentur. 
]d quod evenit (Cicer. lib. 1 de Finib., pag. 61; lib. 1 
Tuscul , pag. 150; lib. im, pag. 146; de Senect., pag. 
416; Parad. 2, pag. 454. Valer. Max. lib. v, eap. 6, 
ἃ ὃ οἱ 6. Florus lib. n, cap. 14 et 17. Plin. lib. xxit, 
Hist. natur., pag. 180; cap. 2, pag. 557. Liv. Decad. 
1 lib. xvi, pag. 121. Cic. lib. n de Natur. Deor., 
pag. 215; et lib. m, pag. 2412). » Tantum igitur 
abest, ut in liac victoria quidpiam miraculi, aut deo. 
rum pr:esentium auxilii fuisse putaverit; quin potius 
maximam illorum, si id fecissent, iniquitatem haud 
immerito coarguat. Docet itaque hiauc. Deciorum de- 
volionem nihil aliud fuisse misi Imperatorum eze«- 
τύήγημα, COnsuetasque artes et dolos, quihus hostes 
fuderunt, ac de iis reportarunt victoriam. Cui quidem 
Cottz, seu malis, Ciceronis sententix: Zonaras sub- 
scripsisse visus est (Zonar. lib. vii Annal. ἃ. 906, 
pag. $63). 

Postremo addit Caecilius : « Testis et Curtius, qui 
equitis sui vel mole, vel honore hiatum profunda 
voraginis cozquavit. » Quidam putant ibi duplex esse 
librarii mendum, ac pro « equitis..... honorc, » scri- 
bendum « equi....... onere. » Sed nequicquam. Ete- 
nim scribit Livius Curtium « equo quam maxime po- 
terat. ornato. insedis:e. » Observat autem Servius 
« equitem, » aliquando apud Virgilium idem atque 
equum significare (Liv. Decad. 1, lib. vni, pag. 106. 
Virgil. lib. im Georg. v. 446). 


tinus medio in urbis foro hiatus terr: expleri a ne- 
mius potuisset, M. Curtium , bellicosum juvenem, 
sese diis devovisse, atque armatum, equo conscenso, 
eam in specum 86 dedisse praecipitem, ac continuo, 
ut loquitur Valerius Maximus (Valer. Max., lib. v, 
cap. 6, 8. 2). terram injectis honoris gratia frugibus, 
prisünum recuperasse liabitum. Quod Livio quemad- 
modum C:ecilio non mediocre prodigium videbatur. 
Sed Varro (Varr., lib. iv de Ling. lat., yag. 56 et 
seqq.) triplicem ea de re historiam a Procilio, Pisone, 
et /Elio Stilone, diversa narrantibus, proditam per- 
hibet. Quid vero, quod Zonaras (Zonar., lib. vu 
Annal., ὃ. 25 , pag. 260) iis se minime refragatnrum 
esse profitetur, qui li»c a fide veri aliena existima- 


B bunt. Orosius vero quoscumque sive deos , sive ho- 


C 


D 


mines corripit, qui terr: hiatum, nisi vivus homo 
Sorbeatur, compleri non posse opinati sunt (Oros., 
lib. ni Hist., cap. 5). Denique ne Hieronymum om- 
nino prietereamus, observare juvat eum aperte do- 
cuisse his Curtii, Deciorum, aliorumque similium 
factis, quainvis vera esse probentur, fidem Christia- 
norum non niodo non minui, sed iis fieri certiorem : 
« Si historiis, » inquit, « gentilium credimus, quod Co- 
drus, et Curtius, et Decii mures pesGlentias urbium, 
el fames, et bella suis mortibus represserint, quanto 
magis hoc Dei filio po-sibile credendum est, quod 
cruore suo non urbem unam, sed totum purgaret or- 
bem » ( llieronym. in cap. 1 Epist. ad Ephes. v. 
1). Plura de his insolitis effectibus, qux: miracula 
ellinicis videbantur, disputat Augustinus, quem facile 
adire poteris (August. lib. x de Civ., pag. 9523; et 
lib. x11, cap. 6 et seqq., pag. 624 et seqq). 

Carterum / ea. omnia. Christianis objecta ἃ Cxecilio 
aliisve gentilibus exempla, sive argumenta, jam Mi- 
nucius invielissimis illis rationibus funditus subver- 
terat, qnibus unum tautummodo Deum, nec. plures 
esse demon-travit. Verum hac responsione non con- 
tentus, palam cuilibet facit ea omnia, ut. paulo ante 
diximus, ac sequenti capite ostendemus, facta fuisse 
dznonum fraudulentis artibus et przestigiis. 


ANTICULUS 1. 


Deoram presentiam α Cecilio non probari oraculis, 
vatumque responsis, quibus Minucius opponit. Aimi- 
phiarai, Tiresim, Apollinis Pyihii exempla, atque 
oraculorum Amphibologiam, el defectum. 

Tametsi ad probandam deorum praesentiam non in- 
fimi momenti sint oracula, quibus res futur: modo 
aliquo rerum cereatarum vim superante pr:enuntian- 
tur ; Ceecilius niliilominus : « Pradicta,» inquit, « de 
oraculis fata transilio. » Rationem autein continenter 
reddit, cur tanti ponderis argninentum praetermittat * 
« Ne vobis, » ait ille, « antiquitas nimium fabulosa vi- 
deatur : et rccte quidem, Nam quanto validiusex veris 
sacrisque Prophetarum nostrorum oraculis, quze effec- 
tum suum sortita sunt, ad asserendam cliristianz re- 
ligiunis veritatem argumentum, ut alibi videbimus, 
eruitur, tanto levius et debilius est, si oracula fahu- 


009 


DISSERT ATIO. 


610 


losa, dubia, et amphibologis plena sint. At talia fuisse A Pythii responsa confinxit, cum jam Apollo versus fa- 


ethnicorum oracula sic eventus probavit, ut id Cieci- 
lius non potuerit inficiari. 

Ad aliud itaque confugit propugnaculum, unde 
contra Christianorum impelus deos suos, eorumque 
superstitiosos cultus felicius se defensurum arbitra- 
tur. Urget ergo responsa, quie vates in templis red- 
dere solebant. Contendit enim illos in iisdem suis 
templis, ubi deos habitare opinabantur, divino corum 
alflatu ac numine plenos futura przdixisse, ac dedisse 
cautelam periculis, morbis medelam, spem afflictis, 
et aliis solatium aut levamen. Verum quomodo dii 
illi hzc prastore potuissent, quos Minucius plane 
fictitios , nullosque esse perquam evidentissime de- 
monstraverat ? 

Ne tamen petitan! ex valiciniis, illorum uli puta- 
bant ethnici, afflatu editis, argumeuntationem, quam- 
vis jam eversam, declinari Ca:cilius causaretur, plura 
ideirco atque celebriora vatum responsa singillatim 
confutat, ac Christianis perperam objici ostendit : 
« Quz vero , et quanta de oraculis prosequar ? Post 
moitem Amphiaraus ventura respond:t, qui proditum 
iri se ob monile ab uxore nescivit. » Eriphyl: nomen 
huic fuit Amphiarai uxori, de qua Cicero : « Eri- 
pliylam accepimus in fabulis ea cupiditate, ut cum 
vidisset monile, ut opinor, ex auro et genimis, » a 
Polynice oblatum, « pulchritudine ejus incensa, salu- 
tem viri proderet » (Cicer. lib. 1x, in Verrem., pag. 
167, lin. 5). Sed de Amphiarao jam disputavimus 
(Tom. 1 Apparat. lib. ni, dissert. 2, cap. 20, art. 2, 
pag. 1117). Citatis porro ibi scriptoribus adjunge- 
mus Hieronymum, qui Ciceronis, Miruciique nostri 
sententiam sic comprobat : « Eriphyle dicitur prodi- 
disse Amphiaraum, et saluti viri monile aureum pra- 
tulisse » (Hieronym., lib. 1 adv. Jovinian. circ. fin.). 
Vide adhuc, si iubeat, in Odyss. Homeri lib. xi, v. 
925 scliolia ; et in Virgilii lib. v1 /Eueid. v. 44 Ser- 
vii annotationes. 

Deinde vero « Tiresias, » ait auctor noster, « ciecus 
futura videbat, qui prasentia non videbat. » Prius 
autem Cicero, ex quo su: ille videtur delibasse, di- 
serle afüirmat : « Augurem Tiresiam, quem sapien- 
tem (iungunt poete, numquam inducunt deplorautem 
cxcitatem suam » (Cic. lib. v Tuscul., pag. 194, lin. 
17). Poetarum autem nomine si gr:ecos compre- 
hendit, llomerum eorum principem liaud dubie desi- 
giat, qui Tiresie c:zecititem. Odyss. x, v. 492 ceci- 
nit. llujus in commentario du: illius czcitatis causze 
proferuntur. Tertiam Ovidius suppeditat , quia cum 
senteutiai de mulieris virique voluptate contra Ju- 
nonis opinionem lulissel, ab ea excicatus. dicitur 
(Ovid. lib. 11 Metamorp., ἃ 4, pag. 106 οἱ seqq.).Quar- 
tam alii, quod lavantem Minervam vidisset. De illo 
alibi disseruimus (Tom. t Apparat. lib. i1, dissert. 
2, cap. 20, art. 4, p. 1486). At hinc certe intelliges 
quo jure Minucius noster illum irrideat, qui gloria 
batur futura prievidcre, qui przesentia non videbat. 

Magis serium, nec minus verum illud est, quod 
continenter adjecit : De Pyrrho « Ennius Apollinis 


cere desiisset. » Quixe procul dubio desumpta sunt ex 
his Ciceronis verbis : « Herodotum an veraciorem 
ducam Ennio? Num minus ille potuit de Creso, quam 
de l'vrrho fingere Enuius? Quis eniin est, qui credat 
Apollinis ex oraculo hoc esse responsum: 

Aio te, /Eaciua, Ronianos vincere posse. 


Primum latine numquam Apollo locutus est. Deinde 
isla «ors inaudita Gracis est. Praterea Pyrrhi tem- 
poribus jam Apoilo versus facere desierat. Postremo, 
quamquam semper fuit , ut apud Ennium est , stoli- 
dum /Eacidarum genus..... tamen hanc ampbibo!o- 
giam versus intelligere potuisset , vincere te Homa- 
nos, nihilo magis in se, quain in Romanos valere.... 


B Sed quod. caput est, cur isto modo jam oracula Del- 


phis non eduntur, non modo nostra zetate, sed jam 
diu; jam ut uihil possit esse contemptius » (Cicer. 
lib. u de Divin., pag. 296, lin. 91). 

Intelligis sane quantum deducta ex ethnicorum 
oraculis in illorum religionis gratiam argumentatio 
ab ipsomet Cicerone inflrmetur. Et certe prater ra- 
tiones ab eo allatas, solus ille oraculorum ante et 
nullo magis post Oratoris ztatem defectus, atque 
eorum amphliibologia, manifeste demonstrat nihil ex 
illis in ethnicorum religionis gratiam posse confici. 
Recte igitur inde contra Ccilium aliosque ethnicos 
non solum Minucius, sed alii etiam.antiquissimi nos- 
tri scriptores argumentati sunt, uti alibi patefecimus. 
Consule adhue, si lubet, atque attente, si vacat, lege 
quie Eusebius de oraculis, eorumque amphibologia 
ex ipsismet etlinicis scriptoribus retulit (Tom. 1 Ap- 
parat., pag. 770. Euseb. lib. v Prepar. Evang., cap. 
18, 19 et pag. 208 et seqq. lib vi, cap. 1, pag. 256 
et seqq.). 

Unum his adjicere nobis liceat, ex eodem adhuc 
Cicerone decerpta fuisse, quxe continuo dixit Minu- 
cius : Demostiiecnes quod sciret responsa simulata, 
φιλιππίξειν Pythiam. querebatur. » Apud latinum 
enimvero Oratorem litteris mandatum legimus : « De- 
mosthenes quidem, qui ab hinc annos prope ccc fuit, 
jim tum. φιλιππίῤειν Pytliam dicebat, id est, quasi 
cum Philippo (acere. Hoc autem eo spectabat , ut 
eam a Philippo corruptam diceret (Cicer. lib. 1 de 
Divin., pag. 296, lin. 58). Quid autem ad explican- 
dam auctoris nostri mentem clarius, et ad. refellen- 
dos Gentiles validius proferri potest? 


ARTICULUS 11]. 


Proponitur Cacilii argumentum, quo probare nititur ob 
auspicia el auguria a. Sulpitio, Claudio, Junio, Fla- 
minio el Crasso contempta , Romanorum exercitus, 
diis vindicantibus, atque adeo exsislentibus, cesos, ac 
profligatos. 

Instat adhuc Cxcilius, et argumento ex auspiciis 
et auguriis deducto, deos reapse exsistere evidenter 
probari posse opinatus, illud variis exemplis firmare 
ac stabilire molitur : « Frequentius » etenim, quem- 
admodum ille loquitur, « quam volebamus, deorum 
prosentiam contempta auspicia contestata sunt. Sic 


ΟἹ 


DE ΜΙΝΌΟΘΙ ΟΟΤΑΥ͂ΙΟ 


612 


Allia nomeninfaustum. » Celeberrimam ibi notat Al- A irrisit. » Quis horum verbortum sensus sit, ut perci- 


liensem cladem, qua Romanus exercitus, cui Sulyi- 
tius. tribunus militum. pr:rpo-itus fuerat, ad Alliam 
flumen, et lapidem undecimum, a Gallis, Breuno 
duce, c:sus fususque, et Urbs ab iis capta est. 
Quamobrem diem illum, de quo tamen non una scrip- 
torum omnium est sententia, inter infaustos, atros, 
nefastosque deinceps habuerunt. Et certe Cicero ad 
Atticum scripsit : « Majores nostri funestiorem diem 
esse voluerunt Alliensis pugnz;, quam Urbis capte; 
quia hoc malum ex alio. » Plura qui desiderabit, 
adeat Livium Decade 1, lib. v, pag. 85 et seq. ; et 
lib. vi, init. pag. 92. Cornelium Tocitum lib. xv 
Annal. pag. 195, et lib. 1 HBist., cap. 250. Gellium 
lib. v, cap. 17. Macrobium lib. 1 Saturnal. cap. 17. 


piatur, observandum est quod Suetonius in Vita Oc- 
lavii Augusti tradidit : « Parthi, » inquit, « Armeniam 
vindicanti facile cesserunt, et signa militaria, qua 
M. Crasso, et M. Antonio ademerant, reposceuti red- 
diderunt » (Suet. in Vita Octuvia. Aug. 8. 21). Ex his 
quippe verbis colligi potest hunc esse auctoris nostri 
sensum : Et ut a Parthis signa militaria Augustus 
reposceret, ea Crassus, spretis dirarum imprecatio- 
nibus, amiserat. Inde Cicero paucioribus verbis idem 
memorie mandaverat : « M. Crasso quid acciderit 
videmus, dirarum obuuutiatione neglecta » (Cic. lib. 
i! de Divin., pag. 260, lin. 26 ). Sed fusius totam 
hanc historiam descripserunt Plutarchus in Vita Cras- 
si Lom. t, pag. 552 et seqq. Dion Cassius lib. xxxix 


Plutarchum tom. nin Vita Camilli pag. 157 et tom. n D Πίβιογ. Rom., pag. 121 et seqq. Florus lib. 1v de 


Quzest. Rom. pag. 269. 

Alia deinde funesta spretorum auspiciorum, atque 
auguriorum exempla proponit urgetque Ciecilius : 
« Claudii et Junii non prelium in Panos, sed ferale 
naufragium est : el ut Tbrasymenus Romanorum san- 
guine major esset, et decolor, sprevit auguria Fla- 
minius.» Qua quidem oninia Cicero paulo explicatius 
ac dilucidius, ubi Balbum Stoicum eodem, ac Czci- 
lius, modo pro dii& suis disputantem introducit : 
« Nihil nos P. Claudii, bello Punico primo, temeritas 
movebit, qui etiam per jocum deos irridens, cum ca- 
vea liberati pulli non pascerentur, mergi eos in 
aquam jussit, ut biberent quoniam esse nollent. Qui 
risus, classe devicta, multas ipsi lacrymas, magnam 
populo Romano cladem attulit. Quid collega ejus 
Junius eodem bello? Nonne tempestate classem ami- 
sit, cum auspiciis non paruisset? Itaque P. Claudius 
a populo condemnatus est; Junius necem ipse sibi 
conscivit. C. Flaminium Cxcilius, religione neglecta, 
cecidisse apud Thrasymenum scribit, cum maguao 
reipublice vulnere. Quorum exitio intelligi potest 
eorum imperiis Rempublicam amplificatam, qui re- 
ligiouibus paruissent » (Cicer. lib. i1 de Nat. deor. 
pag. 214, lin. 45). Numquid vero auditis his Tullii 
verbis, quibus omnia a Cxcilio dicta simul continen- 
tur, ei prorsus refragaberis, qui ad illa eumdem Cx- 
cilium respexisse suspicabitur? Quod si tamen per- 
suasum habeas eum ad alia spectasse ejusdem Cice- 
ronis loca, ubi rursus de tribus illis ducibus, sed bre- 
vius retulit, vel ubi seorsum de Junio et Claudio, et 
alibi de Flaminio eadem copiosus narravit, tibi non 
omnino repugnabimus (Idem, lib. ne Divinat., pag. 
281 ei 289, ac lib. 1, pag. 268). De illis autem agunt 
quoque Valerius Maximus, quemadmodum de Flami- 
nio Livius, Plutarchus, Florus, atque in primis Ovi- 
dius, qui hanc in rem expresse cecinit : 


Sint tibi Flaminius Thrasymenaque littora testes, 
Per volucres ::quos multa monere deos. 


(Ovid., 1. v1 Fast. p. 683.) 
Sed de hac historia adhuc in sequenti disserta - 
tione, aliquid nobis dicendum. 
Postremo Cacilius : « Et ut Parthos. signa repeta- 
mus, dirarum imprecationes Crassus et meruit et 


Gestis Rom., cap. 11. Eutropius lib. v1 Histor. Rom., 
ante finem. Velleius Paterculus lib. it Hist. ante me- 
dium, at (ue alii quibus adjungendus est Valerius Ma- 
ximus, qui eam sicuti Czecilius his verbis absolvit : « Sic 
dii spretiexcandescunt, sic humana consilia castigantur 
ubi se celestibus preferunt » (Val.Maz. lib. 1, c. αὶ 41). 


ARTICULUS IV. 


Quomodo Minucius superius Cecilii argumentum aliis 
Reguli, Mancini, Pauli, ac Julii Cesaris exemplis, 
funditus everlat, ubi de solistimo tripudio. 


Superius Caecilii argumentum priusquam solvat 
Minucius, illud sic repetit : « Claudius et Flaminius, 
et Junius ideo exercitus perdideruut, quod pullorum 
solistimum tripudium exspectandum non putave- 
runt. » Quid sit autem solisümum tripudium ex Ci- 
eerone, qui illud divinandi genus repudiat, discere 
quivis poterit. Sic autem Orator : « Attulit in cavea 
pullos is, qur ex eo ipso nominatur pullarius. Hx 
sunl igitur aves inlernunti: Jovis, quie pascantur 
necne quid refert? Nihil ad auspicia. Sed quia cum 
pascuntur necesse est aliquid ex ore cadere, et ter- 
ram pavire, terripavium primo, post terripudium 
dictum est; hoc quideni jam tripudium dicitur. Cum 
igitur offa jam cadit ex ore pulli, tum auspicanti 
tripudium solistimum nuntiavit » (Cicer. lib. 11. de 
Divin., pag. 289, lin. ὅδ ). Frustra igitur quidam in 
auctoris nostri textu, solenmissimum pro solistimum, 


D corrigi voluerunt. Nam hoc nomine proprie illud 5] - 


gnilicabant, quod ex ore pulli in solidum cadebat. 
Neque ibi tantum, sed prius Cicero dixerat : « Nos- 
tri quidem tnagistratus auspiciis utuntur coactis; ne- 
cesse enim est, offa objecta, cadere frustum ex pulli 
ore, cum pascitur. Quod autem scriptum habetis, aut 
tripudiumg (ieri, si ex ea quid in solidum ceciderit, 
hoc quoque quod dixi coactum, tripudium solistimum 
dicitis » (Ibidem, pag. 260, lin. 15). Sed de his plura 
Drissonius, qux: te legisse proculdubio non poenite- 
bit (Brisson. lib. 1 Formul., pag. 157). 

Posth:c Minucius objecta a C:ecilio exempla aliis 
plane oppositis, qu:e a Cypriano totidem pene verbis 
pro more descripta sunt, infirmat penitusque de- 
struit (Cyprian. lib. de Idol. vanit., pag. 15). Nam 


613 


DISSERTATIO. 


614 


iis perspicue demonstrat sive servatis. hujuscemodi A (Aurel. Viet. de Viris illustr., cap. 59.) Ficnim 


2u-piciis et auguriis, sive spretis ac neglectis, res 
non minus feliciter, aut infeliciter. ducibus quibus- 
dam cessisse. Recte ergo inde arguit ex iis non 
posse deorum przsentiam demonstrari. Ac. primum 
quidem : « Quid, » inquit, « Regulus? Nonne auguria 
servavit, et captus est? » Jam vero ostend:mus M. At- 
tilium Regulum a Poenis, quos haud semel vicerat, 
captum, crudelissimaque morte interemptum fuisse. 
Atqui ab illo ante hanc pugnam auguria more so- 
lito observata, ex hisce colligi potest Valerii Maximi 
verbis, quibus palam profitetur se nescire utrum ille 
c in his, qua ad custodiam religionis pertinent, om- 
nes non processerit » (Valer. Max., lib. r, cap. 1, 
8$ 14). Quocirea Augustinus inde cum auctore nostro 
concludit Regulum exemplo suo docuisse: « Nihil 
deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse 
cultoribus ; quandoquidem ille eorum deditus cultui, 
el victus, et captivus abductus : et qui noluit. aliter, 
quam per eos juraverat, facere, novo ac prius inau- 
dito, nimiumque horribili supplicii genere cruciatus, 
exstinctus est » (August. lib. 1 de Civit., cap. 15, yag. 
15 ). 

Secundum Minucius exemplum statuit in Mancino: 
« Qui religionein, » ut ilfe loquitur, « tenait, et sub 
jugum missus est, οἱ deditus. » At sane qno certius 
est Mancinum post infausta adversus Numantinos 
pralia, in eorum: adductum fuisse servitutem, eo 
dictu difficilius, qua ratione religionem tenuisse di- 
catur. Ethnic: siquidem scriptores haud obscure tes- 
tificantur illum idcirco tantis calamitatibus afflictum, 
quia invitis ac reluctantibus auspiciis diisque suis, 
bellum susceperat. Audi, queso, Titum Livium : 
«C. Hostilio Mancino cousule sacrificante, pulli ex 
cavea evolaverunt; conscendenti in. navem, ut. in 
llispaniam proficisceretur, accidit audiri : Mane, ma- 
nc, Mancine ; qux? auspicia tristia fuisse eventu pro- 
batum est » (Liv. epit., lib. Lv). Valerius autem Ma- 
ximus h:ec. paulo. uberius, hisque verbis enirat, 
«Cousuli Mancino, in [Mspaniam ituro, hiec pro- 
digia acciderunt. Cum. Lavinii sacrificium fazere 
vellet, pulli cavea emissi, in proximam sylvam fu- 
gerunt, summaque diligentia quesiti, reperiri ne- 
quiverunt. Cumque ab. Herculis portu, quo pedibus 


pervenerat, navem. consceuderet, talis vox sine ullo D 


auctore ad aures ejus pervenit : Maucine, mane. Qua 
territus cum itinere converso, Genuam petisset, et 
m scapham esset ingressus, anguis eximi; magnitu- 
dinis visus, e conspectu abiit. Ergo numerum pro- 
digiorum numero calamitatum :equavit, infelici pugna, 
turpi foedere, deditione funesta »(Valer. Max., lib. 1, 
cap. 6,8 7). Precipitem itaque, addit ille, Fla- 
minii, de quo paulo ante disserummus, vesanamque 
perseverantiam subsecutus est. 

Quomodo igitur religionem, servavit, qui « adver- 
sum Numantinos, » sicut Aurelius Victor adhuc per- 
hibet, « vetantibus avibus, et nescio qua voce revo- 
cante profectus.... in leges hostium feedus percussit, 
quo per senatum improbato, Numantinis deditus est 3» 


C 


r senatus » teste etiam Paulo ΟΥ̓ 510, « dissolvi foelus, 
et Mancinum dedi Numantinis pr:ecepit, qui nudato 
corpore, manihus post tergum revinctis, ante portas 
Numantinorum expositus, ibique usque in noctem 
manens, a suis desertus, ab frostibus autem non sus- 
ceptus, laerymabile utrisque spectaculum pr:ebuit » 
( Oros. lib. v Hist., cap. 4 ). Nonne ergo tam mise- 
rabilis consulis exemplum magis facit pro. C:ecilio , 
qui eo conficere poterat Mancinum tantis cesum 
fuisse plagis, quia deorum auspicia et religionem 
spreverat? 

Verum. Orosius ibidem nos admonet hunc ex illis 
unum esse, a quibus « quantum in ipsis foit, prodi- 
gia ex more curata. sunt » (Ibid.Y, et tàmen ab arus- 
picibus fallaciarum structoribus deceptus est. Quam- 
obrem Augustinus ridet [τς ipsa auguria, petitque 
an alii pulli contra Numantiam processerant (Augus- 
tin. lib. m de Cmit., cap. 21, pag. 80). Perpende ergo 
an Mancinus eo sensu religionem tenuisse dicatur, 
quia more solito. sacrificaverat, ac fallentibus augu - 
ribus, auspicia sibi propitia esse crediderit. 

Certius itaque est propositum deinde a Minucio 
exemplum Pauli, qui sicut ille ait, «pullos edaces 
habuit,» atque ideo felicem. exitum przsagientes, 
ctàmen eum majore reipublice parte prostratus est. » 
Πα Cannensi pugna loquitur, quam omnes Romane 
histori:e, aliique scriptores et Paulo, et Romanis fu- 
nestissimam fuisse fatentur, ac. Livius Alliensi no- 
bilitàte parem. esse asseverat (Liv. lib. xxi, δ. 50). 
Rei igitur cert:e neminique incognita plures dari 
testes. nihil necesse est. Sed audiendus Cotta, qui 
apud Ciceronem inde arguit nullam esse deorum pro- 
videntiam : Si enim «hominum, generi,» inquit, 
consulebant, «cur Paulum Cannz sustulerunt? cur 
Peenorum crudelitati Reguli, de quo mox loqueba- 
mur, corpus est. prebitum? ». (Cic. lib i de Nat. 
Deor., pag. 252, lin. 7 et seqq.) Quin etiam ipsemet 
Cicero hinc concludit nulla esse deorum auspicia, 
quibus Paulus paruit, nec minus cecidit in Cannensi 
pugna cum exercitu (Idem, lib. 1t de divinat., pag. 289, 
lin. 21). 

Eodem adhuc modo ea ibidem con(irmat, que ul- 
timo loco de Julio Ci:esare auctor. memorat, eum 
renitentibus spretisque. auguriis et auspiciis, ante 
brumam in Africam feliciter navigasse ac vicisse. 
Illanc euitivero in rem hzc ipsissima sunt illius 
Oratoris verba: « Quid ipse Cesar? Cum a summo 
haruspice moneretur, ne in Africam ante brumam 
transimilleret, nonne transmisit? Quod ni | fecisset, 
unum in locum omnes adversariorum copi: conve- 
nissent » ( Cicer. ibid., pag. 286, lin. 15 et seqq.). 
Tum ille continenter hxc, quà ad auctoris nostri 
propositum maxime faciunt, adjecit : « Quid ego lia- 
ruspicum responsz: commemorem ( possem equidem 
innumerabilia) qu: aut nullos habuerunt exitus aut 
contrarios? » Totus porro hic et alius describendus 
esset Ciceronis liber, si omnia referre vellemus, qui- 
bus hujusmodi auspiciorum, aliarumque divinationum 


615 


DE MINUCII OCTAVIO 


616 


vanitatem demonstrat. Sed quia id longius foret, ad A guit? Nonne satis aperte declarare videtur prioribus, 


hunc librum, eamdemque ob causam ad. Eusebium, 
et Augustinum, adversus illa similiter disputantes, 
mittendum te esse satius duximus (Euseb. lib. n Pre- 
par. Evang., cap. t et seqq., cap. 13 et seqq. ; Au- 
gustin. lib. 1v de Civit., cap 29, pag. 109 et seqq. et 
lib. de Div., tom. v1, pag. 505 et seqq.). Ex iis autem, 
atque ex hactenus disputatis, cito facileque perspicies 
quam iafirma sit Czecilii et aliorum gentilium ad pro- 
bandam deorum suorum praesentiam deducla ex au- 
guriis et auspiciis argumentatio. 


CAPUT XX. 


EXPENDITUR GENERALIS MINUCII RESPONSIO, QUA MIRA* 
CULA, ORACULA, AUSPICIA, AUGURIA, SOMNIA, ET ALIA 


qui in ea, qua creati fuerant, sanctitate et gratia 
perseverarunt, simplicem omnino fuisse, spiritualem, 
et ab omni prorsus re corporea secretam substantiam? 
Qux enim alia a mali, qui ejusdem cum illis na- 
ture erant, nisi simplicitas sanctitatis amissa dici 
potest? Nam eos post peecatum vocat adhue « spi- 
ritus, » sed terrenis labibus et cupiditatibus degra- 
vatos. Non plura ibi ille tradidit de illorum natura, 
de qua nos in priori Apparatus tomo, et in sequen- 
tibus disserlationibus (Tom. 1 Apparat., pag. 491- 
595 et seqq. 988 et seqq.). Nec magis enucleatce edis- 
seruit, quz sint ill:e terren:e labes, quibus pristinam 
substantiz simplicitatem amiserunt. Nulli tamen mi- 
rum id esse debet, quandoquidem ad refellenda vana 


EXTRAORDINARIA APUD ETIHNICOS FACTA, NON EX DEO- p Etlinicorum argumenta sibi satis esse putavit indi- 


RUM SUORUM POTESTATE, SED D.EMONUM FRAUDIBUS AC 
PR.ESTIGIIS PROFECTA ESSR& DEMONSTRAT. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Qualem. Minucius putaverit esse demonum naturam, 
el quam recle dixit illos poetis, philosophis, ac in 
primis Platoni et Socrati, atque eiiam Magis ac 
precipue Holstani fuisse coguitos. 


Quas Minucius singillatim everterat Czcilii ccete- 
rorumque gentilium argumentationes, has ipsas sive 
ex auspiciis et auguriis, sive ex oraculis et praedic- 
tionibus, sive ex somniis et aliis quibuscumque ex- 
traordinariis effectis, prodigiis, atque veris, uti pu- 


tabant, miraculis desumptas, generali responsione (C 


dissolvit ac penitus conficit. Omissis autem bene 
multis, qux etiamsi prorsus insolita videbantur, solo 
tamen casu facta fuerant, in ipsummet invadit erro- 
ris, totiusque pravitatis caput, vel ut ipse loquitur, 
ad illius fontem, unde omnis caligo manavit, ape- 
riendum aggreditur. Docet itaqne omuium, quie ex- 
tra consuetum rerum ordinem apud ethnicos facta 
perhibebantur, non ipsorum deos, sed malos dz- 
mones esse revera auctores. Quidquid autem ibi ille 
refert, id Cyprianus (Cyprian. de 1dolor. vanit., pag. 
45 et seqq. ) suo, ut 5206 vidimus, more in suum 
« de [dolorum vanitate» librum transtulit. Lactantius 
(Lactan. lib. n, cap. 14 et seqq., pag. 216 et seqq.) 
quoque idem argumentum fusius prosecutus, plura 


etiam ex auctore nostro mutuatus est; quemadmo- D 


dum, ipse Minucius ex Tertulliano (Tertull. Apologet., 
cap. 22 et seqq.) sua desumpsisse haud immerito 
videtur. Nec desunt. etiam alii illo adhuc antiquio- 
res Ecclesi:€ Patres, qui his similia scriptis tradi- 
dere, quos infra suo loco citabimus. 

Qus autem ab ipso dicenda erant, ut ab omui- 
bus facilius intelligi possent, prius explicandum 
esse duxit quinam, cujusve natura sint dz: mones, 
ac de illis sic statuit : « Spiritus sunt, » inquit, « in- 
sinceri, vagi, a celesti vigore terrenis labibus et cu- 
piditatibus degravati. [sti igitur spiritus simplicita- 
tem substantiz suz, onusti et immersi viliis, perdi- 
derunt. » Nonne autem his verbis bonorum angeto- 
yum, malorumque sive demonum naturam distin- 


care quante subtilitatis, agilitatis ac tenuitalis sit dac- 
monun:i natura, idque non modo philosophorum ac 
poetarum, verum etiam Magorum, quibus refragari 
non poterant, confirmare testimonio. 

Plato autem, ait ille, « in Symposio naturam dze- 
monum exprimere connititur. Vult enim esse sub- 
stantiam inter mortalem iminortalemque, id est, 
inter corpus et spiritum mediam, terreni ponderis, 
el coelestis levitatis admixtione concretam. » Et re 
quidem vera hzc sunt illius in citato Symposio verba: 
« Vides te eo devenisse, ut Amorem deum esse 
minime existimes? Quid ergo, inquam? Num mor- 
talis est Amor? Nequaquam. Ecquidnam igitur? 
Sicuti in superioribus diximus, aliquid intermedium 
inter mortale οἱ immortale. Quid ergo, Diotime 
Magnus, ὁ Socrates, dz:imon : Πᾶν γὰρ τὸ δαιμόνων 
μεταξύ ἐστι θεοῦ τε, καὶ θνητοῦ : Omnis enim ἀ:- 
monum natura inter dcum οἱ mortalem intermedia 
(Plat. Sympos. tom. 1, pag. 202). » Ab Augustino 
aulem di-cimus d: monia ab Apuleio Platonico de- 
finiri, « animalia animo passiva, mente rationalia, 
corpore aeria, tempore zeterna, » post suam nempe 
creationem, si ibi ille Platonis magistri sui opinio- 
nem sequitur. (August. lib. ix de Civit. cap. 8, 
pag. 224.) 

Non minus autem noti erant dx:mones Socrati, 
« qui ad nutum,» ait Minucius, « et arbitrium, assi- 
dentis sibi dx:monis, vel declinabat negotia vel 
petebat, » aut sicut postea dixit Cyprianus, « instrui se 
οἱ regi ad diemonis arbitrium przdicabat » (Cvprian. 
de ldol. Vanit. pag. 19 et 44 ). Augustinus vero 
rursus narrat quid de illo Apuleius Platonicus 
scripserit (August. lib. vn de Civit. cap. 14, pag. 
202). At de hoc bello tanti philosophi comite ac 
custode, vel sicut ait Tertullianus, p:edagogo, alibi 
disseruimus. Alios porro philosophos aucior noster 
non citat, haud dubie quia nemini ethnico ignota 
erat illorum de dzmonibus opinio, nec ulla erat 
magna fusiusque explicanda contentio (Tom. 1 
Apparat. pag. 1113 et 1115). 

Idem sane dicendum de poetis, quos his tan- 
tum duobus verbis, « Poetze sciunt, » nec ullius no- 
mine designato, testes adhibet. Sed de poeta. 
rum, atque etiam philosophorum de natura dzemo- 


017 


DPISSERTATIO. 


618 


num opinionibus, in superiori Àpparatus Lomo actum A Laert. Proc. 81, Apulei ; Apolog. pag. 100, tom. 1. 


esl, et in sequentibus adhuc agetur (lbid. pag. 991 
el seq. dissertat. in Lactant. cap. 90, art. 4; et 
in Tertullian. cap. 10, art. 5). 

Denique Magis, uti Minucius noster, atque Ter- 
tullianus, οἱ Lactantius aiunt. cogniti sunt d:e- 
mones. Ecquis vero eos melius cognoscere poterat, 
quam Magi, qui sicuti citati ἃ nobis scriptores 
testificantur, eorumdem daxmonum impiis artibus 
ac prastigiis ea faciunt, quibus illuduut incautis 
hominibus, ac miracula se edere persuadent? Quin 
immo δὶ Clementi Alexandrino credimus, Magi illi 
palam jactitabant ministros famulosque se habere 
dimones, quos carminibus suis fecerant necessitate 
adactos. Vide, si lubet, qux» in hunc Clementis 
Alexandrini locum annotavimus, ct citatum ibi 
ἃ nobis Eusebium, qui ex variis scriptoribus plu- 
rima de dimonibus congessit. De Laclantio au- 
lem et Tertulliano nos suo loco disputabimus  (Ter- 
tul. Apolog. cap. 22; Lactant. lib. n. Institut. cap. 
415, pag. 216; Clemens. Alexandr. Adimonit. ad gent. 
pag. 59; Toin. 1. Apparat. pag. 1259). 

Damones porro Magis cognitos fuisse probot 
Minucius noster, Ostanis, scu llostanis illorum prin- 
cipis auctoritate. {πὶ autem sunt ejus verba : 
« Eorum, videlicet. dzinonum , Magorum eloquio et 
negotio primus Hostanes (ms. reg. Sostanes) et veruin 
Deum merita majestate. prosequitur ; οἱ Angelos, 
id est, ministros et nuntios Dei, sed veri, ejusque 
venerationi novit assistere, ut et nutu ipso, et vultu 


B 


Apparat, pag. 550. 

Exposuimus hactenus quid Minucius noster. de 
natura diemonum, non tam ex sua, uti videtur, 
quim gentilium philosophorum, poetarum, et Ma- 
gorum opinionibus traditum fuisse docuerit. Quo- 
modo autem ex iis ille ostendat, non lictorum ab 
Etlinicis deorum opera, sed eorumdem d:emonum 
pr:iestigiis ea. facta esse, qui:e extra natur ordinem 
contigisse ferebantur, jam examiuandum cst. 


ARTICULUS 11. 


Evponuutur. Minucii argumenta, quibus demonstrat, 
cur et quomodo damonum urlibus ac. prastigiis 
ea omuia facla sint, que supra consuetus. nature 
vires effecta videbantur ; ubi plura de somniis, va- 
riis sorlibus, ac vatum [urore. 


Vidimus in superiori articulo qua ratione Minu- 
cius. dixerit. d:emones amisisse « substantiz su; 
simplicitatem »,. vel sicut. mitiori. verbo interpres 
ejus Lsctantius effatur, « substantie coelestis. dizni- 
tatem, » id. est, pr;estantiam et excellentiam, quam 
suis nimirum peccatis fodaverunt (Lactant. lib. n. 
Justitut. cap. 14, pag. 216). Cum igitur merito dam- 
nati eorum poenas luunt, « ad solatium calamitatis 
Su3 » ut ail. Auctor noster, et nos infra explicabi - 
mus, « non desinunt perditi » jam liomines perdere, 
eosque a veri Dei cullu avocant, ac procipitant 
in omne erroris scelerisque genus ( Dissert. in 
Lactant., cap. 20, art. 6). Eadem iisdein pene verbis 


domini territi contremiscant. ldem. etiam di:mones (ἡ dixit. Cyprianus, et uterque sequitur. Tertullianum, 


prodidit terrenos, vagos, humanitatis inimicos. » ls 
ergo IHlostanes dicitur Magorum primus « eloquio, » 
id est, doctrina, sive. magiam docendi peritia; « et 
negotio,» hoc est, opere et artibus. At Plinius scrip- 
sit hunc Ostanem seu Hostanem, dum in Persarum 
bello Xerxem comitaretur, artis magic semina 
Sparsisse quocumque commceabat, sed a quibus. 
dam Zoroastrem, ab aliis l'roconnesium illo paulo 
antiquiores censeri (Plin. lib. xxx Natur. Hist. cap. 
|, pag. 726.) Eusebius vero nobis exhibet citata 
a Porphyrio Apollinis carmina, quibus Ostanes 
appellatur : Μάγων 5y' ἄριστος, «Magorum maximus.» 
Prius vero ipse Eusebius dixerat scriptum ab Ostane 
Octateuchum volumen, in quo de Deo, uti aunotat 


Miuncius, ac de ipsis laud dubie dxmonibus dis- D 


putaverat, ac cujus de rerum natura doetrinam 
reliqui omnes secuti sunt ( Euseb. lib. v, Prapar. 
Evang. cap. 414, pag. 2902. Idem lib. 1, cap. ultim. 
pag. 42). Εἰ certe Augustinus h:vc de eodem Hos- 
tane. citat Cypriani verba : « Quorum ( Magorum) 
precipuns Hositanes, ct formam veri Dei negat con- 
Spici posse, et Angelos veros sedi ejus dicit assis- 
tere. » Sed hiec Cyprianus ex Minucio nostro, uti 
assolet, proculdubio mutuatus fuerat. Ejusdem por- 
ro llos'anis mentionem faciunt. Laertius, Apuleius 
et alii, nosque alibi de illo audivimus Tatianuim 
disserentem (August. lib. vir de Buptis. cap. 44, 
p^g. 185, tom. ix; Cypr., lib. de Idol. Van. pag. 14; 
PATROL. lll. 


iisque Lactantus, ae. Prudentius suffragautur. Oni- 
nibus autem illis priiverat Tatianus, quem legerc 
poteris, atque in primis Augustinum, qui hzc fi- 
sius prosequitur. (Cyprian. lib. de Idol. Vanit. pag. 
15; Tertull. Apolog. cap. 33; Lactan. lib. it Jastitut. 
cap. 14, pag. 218; Prudent. Aymn. in S. Vincent. 
strop. 20 ct 21; Tatian. Orat. contr. Grac. pag. 155; 
August. lib. n. deCivit. cap. 25, οἱ seqq., pag. 53, 
et seq«q.). 

Quamvis autem d:emones. amiserint substantias 
sum simplicitatem et dignitatem, remanseruulL ta» 
men t« spiritus insinceri , » ut loquitur. Minucius, 
«οἱ vagi, » quie Cypriani quoque verba sunt, sed 
( lenues, » aut sicut. ait. Lactantius, «. spiritus (6 Ὁ 
nues et incomprehensibiles. » Sua. autem tenuitate, 
subiilitate, atque agilitate « vitam turbant, » pergit 
Minucius noster, ac post eum Cyprianus, « somnos 
jnquietant, irrepentes etiam corporibus occulte, 
morbos fingunt, terrent mentes, membra distorquent, 
ut ad sui cultum. cogaut, » e' ab hominibus tam- 
quam veri dii colantur etadorentur, atque sa- 
nasse eos videantur, quorum valetudinem vitiave- 
jant. Eadem verbis paulo diversis Lactantius tra- 
didit. Sed hi omnes przecursorem magistrumque 
habuerunt Tertullianum, qui illis facem his verbis 
pretulerat : « Suppetit. illis, ». d:emonibus, « ad 
utramque substantiam hominis, » hoc est, c'rpus 
et animum, « adeundam subtilitas, et tenuitas sua, 


20 


619 


DE MINUCII OCTA VIO 


090 


Multum spiritualibus viribus licet ; ut invisibiles A divinitus inspirata essegarrientes. Nam « multa sunt, 


eL in-cusibiles iu effectu, p. tius quam in actu suo 
appareant » ( Cypr. lib. de ldolor. vanit. pag. 15 
et 14; Lactant. lib. n. Institut. cap. 14, pag. 218; 
Teriullian. Apologet. cap. 92, pag. 23). Ea igitur 
invisibili natur.e el virium subtilitate miracula edere 
videbantur, que minime miracula suut. 

Incauti enimvero ac creduli Gentiles « prodesse 
eos putant, ait Lactantius, cum nocere desinunt, qui 
. nihil aliud possunt quam nocere. (Lactant. loc. cit. 
p. 219.) Nam uti mox diximus, atque Tertullianus, antea 
vero Tatianus, et postea Eusebius as:eruerant, lzedunt 
homines, morbis affligunt, ac cum desiuunt lzedere, 
ab agris avolantes, remotisque maleliciis, curasse 
creduntur. Similibus quoque machinis , ac dolis alia 
prodigia et miracula facere credebantur, de quibus 
supra disseruimus (Tertullian. loc. cit.; Tatian. Orat. 
contr. Grac. pag.157; Euseb. lib. v Prepar. evang., 
cap. 2, pag. 181; Supr. cap. 19, art. 1 et seqq.). 

Praeterea « Magi, ait Minucius, quidquid miraculi 
ludunt, per demones faciunt ; illis aspirantibus et 
infundentibus, przstigias edunt, vel qux non sunt 
videri, vel qux sunt non videri. » Nonne autcm 
ad hunc illius locum tum respiciebat Lactantius, 
cum scripsit : « Magorum ars ou/bis ac poteutia 
horum, demonum, aspirationibus constat, a quibus 
invocati, visus hominum prastigiis obcacantibus 
fallunt, ut non videanl ea qui suut, οἱ videre se 
putent illa, quae nou sunt ? (Lactant. lib. n, cap. 14, 
pag. 218). At utrumque his verbis anteverterat Ter- 


tullianus : « Magi multa circulatianis presügiis lu- (; 


dunt.... habentes semel invitatorum angelorum et 
damonum assistentem sibi potestatem. » (Tertull. 
Apolog. cap. 253, pag. 24). Jam vero Clementein 
Alexandrinum audivimus dicentem, Magos gloriari 
impietatis sux ministros habere damonas, quos 
advocabant suis carmin.bus, sibique praesto esse 
compelleb.nt, aique, ut ait adhuc Lactantius, suis 
ipsis ciebant nominibus, quibus scilicet in sacris 
Scripturis appellantur. Alios vero prater Christianos 
testes si desideras, adi Eusebium, ac plures tibi 
ille suppeditabit, ex quibus ustendit non alios, qua: 
diemones malefic: artis ab iuitio fuisse magistros. 
(Lactant. lib. cit. cap. 16, pag. 225; Euseb. lib. v, 
Prapar. evang., cap. 8, pag. 195 et seqq.; Ibid. 
cap. 10, pag. 199). 

Satis jam ex his patet quam vana falsaque clo- 
quentie pompa C:ecilius Cbristianis objecerit : « Per 
quietem deos videmus, audimus, agnoscimus quos 
impie per diem negamus, nolumus, pejeramus. » 
Quamobrem Octavius Minucii et c:eterorum Christia- 
norum nomine, ac postea Cyprianus simpliciter 
respondent, non deos, sed dxxmonas esse, qui « som- 
nos inquietant, » vel sicuti Laciantius loquitur, 
« somniis animos lerrent, » et antea Tertullianus, 
« Somnia immittunto (Cyprian. de Jdolor. Vanit. pag. 
45: Lactant. lib. n. dustit. cap. 14, pag. 219; 
Tertull. Apolog. cap. 925, pag. 24). Quin ctiam 
ipse Cicero ferre non potuit gentiles suos, somnia 


inquit, ex historiis prolata somuia, matis Phala- 
ridis, Cyri superioris , matris Dionysii, Poeni 
Amilcaris, Annibalis, P. Decii.... Sed lic externa, 
ob eaque causam ignota nobis sunt, nounulla etiam 
ficia fortasse. » Post longam vero de quibuslibet 
somniis disputationem, concludit nullum deum essc 
illorum effectorem, ac ductam ex iis divinationem 
cum ceteris prorsus explodendam esse pronuntiat. 
(Cic. lib. mn, de Divinat., pag. 299, lin. 95; Ibid. 
pag. 901, lin. 10 et seqq.) Nihil igitur Czcilii ra- 
üone futilius, qua ex Ethnicorum somniis przesen- 
tiam deorum suorum probari posse ipse aliique 
gentiles somniaverant. Si quid enim in illis, de 
quibus disputant, extraordinarii fuerit, hoc Miuu- 


B cius, atque alii antiquissimi Ecclesi: patres, dir mo- 


num f[íraudibus ac fallaciis tribuendum esse haud 
dubitauter asseverant. 

Αἱ iisdem dolis prastigiisque « sortes, » ait Mi- 
nucius ac similiter Cyprianus, « regunt » (Cyprian. 
lib. de Idol. Vanit. pag. 13). Sed qua sunt istae 
Sorles, si ἃ nobis aliquis requirat, huic responde- 
bimus ipsismet Ciceronis verbis, quibus. sortes 
« idem propemodum esse docet, quod micare, quod 
talos jacere, quod tesseras. Quibus temeritas etca- 
sus, non ratio nec consilium valet. Tota res est 
inventa fallaciis, aut ad quzstum, aut ad supersti- 
ones, aut ad errorem. » (Cicer. lib. cit. pag. 291, 
lin. 17.) Qua igitur major amentia, quam  effutire 
has sortes ab aliquo regi deo, quisi deus verus est, 
àut mentiri, aut fallere numquam potuit? 

Eumdem vero Ciceronem ne sibi ipsi, quiso, 
opponas, qui prius dixerat sortem non conteinnen- 
dain, « si et auctoritatem habet vetustatis, et ex sunt 
Sortes , quas e terra editas accepimus, qua tamen 
ductze, ut in rem apte cadant, fieri posse credo divi- 
nitus. » (Ibid. lib. 1, pag. 291, lin. 91.) Priore 
Siquidem de Diviuatione in libro fratrem suum hac 
profereutem iuducit. At illum iu posteriore confutat, 
contenditque nullam sortibus habendam fidem. Si 
quas vero divinitus ductas esse credidit, in hoc erro- 
ris arguilur cum suis gentilibus, qui falsis diis ca 
adscripsere, quie daemonum, uti dietum est, fallaciis 
facta erant. De his porro aliisque sortibus Danielem 
Classenium , οἱ Casarem Bulengerum  consu!ere 


D poteris (Classen. lib. 1, Theolog. gent. , cap. 5; Bu- 


leug. lib. de Sortibus, etc.). 

Ali: autem sunt sortes, « quie, » sicut idem Cicero 
ob-ervat, « vaticinatione funduntur, qux oracula ve- 
rius dicimus (Cicer. loc. cit., pag. 291, lin. 12). » Exc 
aulem in primis esse videntur, quas d:emones, quem- 
admodum Minucius palam asseverat, ac Cyprianus 
totidem verbis repetit, vatibus iuspirant, qui qui- 
dem dum navant auspiciis faciendis operam, « non- 
numquam extorum [fibras animant, avium volatus 
gubernant. » ac tandem corumdem vatum miuisterio 
« oracula efficiunt falsis piuribus involuta » (Cyprian. 
de ldolor. Van., pag. 14). Plato autem docet a 
damouibus, quorum media inter Deum et res mor- 


62! 


cisci. Nam, θεὸς, inquil, ἀνθρώπῳ οὐ μίγνυται, ἀλλὰ διὰ 
τούτου πᾶσά ἐστιν ἡ ὁμιλία, καὶ διάλεκτος θεοῖς πρὸς ἀνθρώ- 
πους, καὶ ἐγρηγορόσι, καὶ καθεύδουσι; καὶ ὁ μὲν περὶ τὰ 
ποιαῦτοι σοφὸς, δαιμόνιος &vig. € Deus cum homine non 
miscetur, sed per hanc d:emonum naturam commer- 
cium omne atque. colloquium inter deos hominesque 
conficitur, et. vigilantibus et dormientibus nobis. 
Quicumque harum rerum peritus est, d;emonius vo- 
eatur » (Plato Sympos., tom, n, pag. 201 et seqq.). 
Nec ab hac opinione recedit Plutarchus, aliique 
scriptores citati ab Eusebio, qui tamen illos jure 
merito erroris eo convincit, quia bonis damonibus 
illud ascribunt, quod a pravis tantum atque scele- 
ratis efüicitur (Euseb., lib. v, Prepar. Evang., cap. 
4, pag. 184 et seqq.). Recte igitur Tertullianus asse- 
ruit hxc ab illis facia substantie subtilitate, qua 
ubique momento adsunt, sciuntque ac renuntiant 
quid agatur, et « demulautur divinitatem, duin furan- 
tur divinationem (Tertullian. Apologet., cap. 2$, 
pag. 25 et seqq.). Quam vero ipsimet Fibnici fidem 
auspiciis tribuerent, disces cx Cicerone, qui notat 
« leges Julias contra auspicia latis. » Et rursus alibi, 
« Cousulibus sedentibus eL inspectantibus, inquit, 
lata lex, 'ne auspicia valerent (Cicer. oral. xxx, pro 
arusp. Respon., pog. 451, lin. 27; eL oral. xxxn, pro 
P. Sext., pag. 464, lin. 52). » 


Vaticiniorum quoque vanitatem apertissime de- 
monswant ipsi vates « furentes, ait Minucius, quos 
in publicum videtis excurrere : vates et ipsi absque 
templo sic insaniunt, sic bacchantur, sic rotantur : 
par etin illis insüigatio d:zemonis, sed argumentum 
dispar furoris. » Àt non placuerunt cuidam hzc tría 
manuscripti regii codicis verba, « ipsi absque tem- 
plo, » emendarique volebat, « ipsi in ipso templo. » 
Sed id probandum illi erat codicis alicujus auctori- 
tate. Quid vero, quod Minucius de iis loquitur, qui 
jn publicum excurrentes fata pranuntiabant? Deni- 
que vates illo furore acli, auL agi se simulantes , 
etiam extra templa vaticinabantur. Ubi enim Apuleius 
de iis, qui deam Syriam per oppida ac compila cir- 
cumferebant : « Unus, inquit, ex illis bacchatur 
effusius, ac de imis pr:ecordiis anhelitus crebros 
referens, velut numinis divino spiritu repletus, si- 
mulabat sauciam vecordiam, prorsus quasi deum 
przsentia soleant homines non sui fieri meliores, sed 
debiles effici et :egroti (Apulci., lib. vm Metant., 
pag. 144). » Cur autem ille extra templum divino nu- 
minis spiritu se agi simulasset, nisi gentiles. credi- 
dissent quoscumque quolibet in loco eodem furoris 
spirit repleri. Virgilius vero hunc vaticinantium. fu- 
rorem, insaniam et vecordiam describit istis de Si- 
bylla versibus : 

At Phoebi nondum patiens. immanis in antro 
Bacchatur vates, nragnum si pectore possit 


Excussisse deum, tanto magis ille fatigat 
Os rabidum, fera corda domaus, lingitque premendo. 


(Virgil. V. vt .Eueid., v. 17, et seqq.) 
Lucauus vero : 


DISSEHTATIO. 
tales natura est, omnem divinationum arlem profi- ἃ 


622 


. . . Daechatur demens, aliena per antrum 
Colla fereus, vittasque dei, Pheebeaque serta 
Erectis discussa cotuis, per inania templi 
Aucipiti cervice rotat, spargitque vaganti 
Obstautes tri,odas magnoque exiestuat igne. 

(Lucan., l. v, v. 166.) 

Inutilis procul dubio operz sit plura hane in rem sa- 

lis cerlam et cognitam huc congerere. Si cui tamen 

grave non est, audiat et tertium poetam Statium : ᾿ 


Vates sanctior incipit, tacendum est. 
En et colla rotat, novisque late 
Bacchatur spatiis, viamque replet. 


(Stat., 1. 1v, Thebuid. de Vit. Domit., v. 80 el seqq.) 
Atsiex ipso Cicerone curiosius inquiras quis ille 
sit vaticinaptium furor, tibi non tam suo quam alio- 
rum, quos citat, nomine respondebit : « Inest. igitur 
in animis przsagiiio extrinsecus injecta, atque in- 


p clusa divinitus. Ea si exarsit acrius, furor appellatur, 


cum a corpore animus absiractus divino instinctu 

concitatur (Cicer., lib. 1 de Divin., png. 260, lit. 

44). » Neque ille infimos quosdam vates hoc furore 

correptos fuisse significat; verum illustriores Dac- 

chidem, Boetium, Epimenidem Cretem, et Sibyllam 

Erythrzam (Idem ibid., pag. 261, lin. 20). Sed ipse 

ibi, sicut mox laudatus Apuleius, aliique gentiles, 

falsis prejudiciis exemcati, hac deorum suorum 
pr:esenti:e ac divino instinctui tribuebant, quie solis 
dienionum prxestigiis atque artibus efficiebantur (Cap. 
super. art. 4). Verumtamen Cicero aliorum potius 
quam suam opinione retulisse proculdubio videtur. 
Nam duobus suis de Divinatione libris hunc errorem 
abunde refellit, quemadnigdum libris totidem illum, 
et alium. de gentilium oraculis convellunt Eusebius 
et Augustinus a nobis paulo ante citati. Nobis vero 
illum in subsequentibus nostris dissertationibus 
confutandi locus adhuc dabitur (Euseb. Praepar. 

Evang., lib. 1v et v, et Demonst. evang., 8 5, pag. 126. 

Dissertat. in Lactant., cap 20, art. 7; cap. 32, art. 4; 

in Tertulliani Apologet., cap. 8, art. 5 et seqq.). 

ARTICULUS Ill. 

Quam evidenter Minucius demonsiraverit. demones a 
Christianis adjuratos, atque ab obsessis hominum 
corporibus ejectos palam declaravisse extraordinario- 
rum apud Ethnicos effecluum se fuisse auctores; atque 
ii re[elluntur, qui hec et vatum oracula solis sucer- 
dotum. Ethnicorum artificiis et. (raudibus edita fuisse 
garriunt. 


p Alio Minucius argumento, eoque invictissimo 


adhuc demonstrat ea omnia, que liactenus recensui- 
mus, facta extraordiuaria, omnesque vatum, some 
niantium, aliorumque quoquomodo divinantium. pra-- 
dieliones, fraudibus ac. pr:estigiis profecta esse. d:e- 
monum. Naw « hzc. omnia, inquit ille, sciunt. pars 
vestrum ipsos d:emones de se ipsis confiteri, quoties 
ἃ nobis tormentis verborum, et orationis ince:sdiis 
de corporibus exiguntur. » Nemo profecto statim non 
videt quanti ponderis Sit istud argumentum, quod 
ex publico ipsorumuiet adversariorum, etiam invi- 
Lorum, tesiimonio elicitur. Dzmones cuim  Christia- 
norum verbis, tamquam gravioribus quiestionura tor- 
inentis excruciati, atque illorum precibus uon secus 


(25 


ὈΣΜΙΝΌΟΙ OCTAYIO 


034 


ac igno torli acriore, cogebantur ab obsessis COr- Α μόνον, «4i ὄγεται πῶς 01 αὐτοῦ δαίμονες μὲν φεύγοντι, μαυ- 


poribus excedere ac palam fateri $e illorum elfec- 
tuum insolitorum fuisse auctores. 

Qus vero sint ea Christionorum verba, et quie 
preces, sic Minucius noster explicat. « Adjurati cnim 
per Deum veruin et solum, inviti, miseri corporibus 
inhorrescunt, et. vel exsiliunt statim, vel evanescuut 
gradatim, prout fides patientis adjuvat, aut gratia cu- 
rantis aspirat. » Sed hzc paulo fusius Cyprianus, 
qui et quaedam illius verba mutuatus est. « lli, inquit, 
adjurati per Deum verum a nobis, statim cedunt οἱ 
fatentur, οἱ de oljsessis corporibus exire coguntur. 
Videas illos nostra voce, ct operatione rnajestatis 
σου! flagris czedi, igne torreri, incremento poenae 
propagantis extendi, ejulare, gemere, deprecari; 
unde veniant, et quando discedant, ipsis etiam qui 
se colunt audientibus confiteri, vel exsiliunt statim, 
vel evanescunt. gradatim, prout fides patientis adju- 
vat, aut gratia curantis aspirat (Cypr. de Idol. vanil., 
pag. 14). Eadem ille aliis in libris aliisque verbis 
repetit, qu» omnibus legere cum promptum sit, ea 
hie non trauscribemus (Idem lib. ad Donat. pag. 4; 
et lib. ad Demetrian., pag. 191). 

Utriusque vestigiis iusistit Lactantius, ac de iis- 
dem daeinonibus dixit : « Justos, id est, cultores Dei 
metuunt, cojus noinine adjurati de corporibus exce- 
dunt, quorum verbis tamquam flagris verberati, non 
mmodo se diemones esse confitentur, sed etiam no- 
mina sua edunt, illa quie in. templis adorantur, et 
quod plerumque coram cultoribus suis faciunt, non 


utique in opprobrium religionis; quia nec Deo, per C 


quem adjurantur; nec justis, quorum voce torquen- 
tur, mentiri possunt (Lactant, lib. n Justit., cap. 
44, pag. 218). 

Antea vero ipsemet Minucius noster dixerat : 
« lpsc Saturnus et Serapis, et Jupiter, el quidquid 
dx::monum colitis, victi dolore, quod sunt eloquuntur, 
vec utique. in turpitudinem sui, nonnullis vestrum 
assistentibus, mentiuntur. » At Tertullianus Ethinicos 
urget longe vehementius, eosqueaudaeter provocat ut 
quodlibet hinjusce rei periculum faciant, ac nisi d:2mo- 
nes 8 quovis Cliristiano adjurati, tum qui ipsi sint pa- 
lam confiteantur, vult optatque hujusce Christiani proti- 
nus, οἱ eodein in loco fundi sanguinem (Tertull. Apo- 
log., cap. 95, pag. 24). Neque in animum, quaeso, 


ττία δὲ παύεται, μαγεία ob πᾶσα xai φαρμακεία χατυργήται. 
« Veniat et quisquis ea 4: diximus experiri cupit, 
atque in mediis ipsis daemonum pr:stigiis, οἱ ora- 
culorum fallaciis, ac magi» prodigiis, signo crucis, 
qua apud ipsos ludibrio est, utatur, solumque Chri- 
stum nominet ; mox videbit quam cito per ipsum fu- 
gentur dzemones, cesseut oracula, ars omnis magica 
veneficaque evanescant » ( Athanas., lib. de Iucar. 
Verb. , pag. 15 et 88. Ibid. pag. 89). 

Minucius autem ac Tertullianus, aliique a nobis 
jam laudati constanter asseverant illud non solo 
crucis Christi signo fleri, sed Christianoruu etiam 
adjurationibus. Quis autem, nisi qui se ipsum exe:e- 
care velit, aperte non videat, quam id certum sit, 


B acsapius factum οἱ testatum ? Sed iude confirmari 


adhuc potest, quod ab auctore nostro, et Cypriauo 
adjicitur, « prout fides patientis adjuvat, aut gratia 
curantis aspirat, » id est, prout. major aut minor 
est fides daemonem patientis, vel major aut. minor 
gratia Christiani adjurantis, daemon citius aut paulo 
tardius ejicitur. Verum sive illico, sive post brevem 
moram aliquam dasmon ejiceretur, tunc profecto 
cogebatur quis ipse esset publice confiteri. Quaprop- 
ter Minucius argumentationem suam, ipsosmel Etli- 
nicos alloquendo, sic absolvit : « Ipsis testibus, cos 
d»monas de se confitentibus credite. » Áutea. vero 
Tertullianus pari modo adversus eosdem gentiles 
disputando, his eos compellaverat verbis : « Credite 
illis (d:emonibus), cum verum de se loquuntur, qui 
mentientibus creditis. Nemo ad suum dedecus men- 
titur, quin potius ad honorem. Magis fides proxima 
est adversus semetipsos confitentes, quam pro se 
ipsis negantes » (Tertull. Apolog., cap. 25, pag. 25. 
Ibid. pag. 25). Tam certa autem, tam manifesta ct 
publica erat hzc dxmonum confessio; ut ibident 
Tertullianus constanter affirmet hac ipsa consue- 
visse novos fieri Christianos. 

Quis ergo non mirabitur quosdam nostra zelatis 
Christianos, immo etiam ct catholice fidei sec!ato- 
res, eo devenisse ut editis publicam in lucem libris 
asserere non dubitaverint non aliqua tantum, quod 
ipsis concedimus, sed ea omnia qui recensuimus, 
oracula, prodigia, portenta, atque, ul. aiebant, mira- 
cula omnesque vaticinandi modos nullis. umquam 


induxeris hanc esse Africani scriptoris niwio ingenii D dsemonum, sed solis sacerdotum ac ministrorum ido- 


ardentioris impetu abrepti exaggerationem, aut id casu 
tantum aliquo, aut ejus dumtaxat tempore accidisse. 
Nam postea Athanasius semel et iterum asseveranter 
affirmat crucis Christi signo omnem magicam artem, 
omniaque incantamenta evanescere, ac cunctas dax- 
monum fraudes repelli. Experientia autein. id sic 
comprobatum esse conlestatur, ut non minus audac- 
ter, quam Tertullianus, Ethnicos ad periculum illius 
faciendum provocet. Audias velim ejus verba : κέτω 
δὲ ὁ πῆραν τῶν προλιχθίντων βουλόμενος λαβεῖν, καὶ ἐπ᾿ 
αὐτῆς Tic φαντασίας τῶν δαιμόνων, χαὶ τῆς τῶν μοιντειῶν 
ὅπάτης, καὶ τῶν τῆς μα είας θαυμάτων, 45724200 τῷ enusto 


τοῦ γελωμένυν παρ᾽ αὐτοῖς στχυροῦ, τὸν Χριστὸν ὀνομάσας 


lis servientium dolis, artibus, fraudibus, et pr:esti- 
giis facta fuisse. Neque eos moratur antiquissimorum 
c»terorumque Ecclesi: Patrum veneranda auctori- 
tas, testificatio minime dubia, et communis omnium 
consensus (Euseb., lib. sx. JJistor. Eccl., cap. 11, 
pag. 507). Pro certo euim, inquiunt, el rato cum 
positum fuisset plures esse diemones, tum creduli 
simplicesque illi viri in animum facile induxerunt 
d:emones illos horum omnium insolitorum effectuum 
fuisse auctores. 

Quid ergo? Numquid antiquissimi Ecclesize Patres, 
exterique scriptores christiani, per tot secula. adco 
tardi, hebetes, et ceci fuerunt, ut deprehendere nom 


625 


DISSERTATIO. 


(96 


potuerint neutiquam daemonum, scd etlinicorum sa- A ait Minucius, « consecrati, » Cypmianus, c consecratis 


cerdotum artificiis et fallaciis edita fuisse oracula, 
atque alia etiam, qux: supra communem natura or- 
dinem fieri videbantur? Numquid ergo majoris erat 
opera, geniilium sacerdotum fraudes retegere, quam 
tam  operosis disputationibus explicare qux fuerit 
demonum natura, quid de illa philosophi, poet:, 
magi aliique gentiles censuerint οἱ tradiderint, quie 
fuerint eorum artificia, doli, artes, praxstigia: quibus 
tamdiu Ethnicis etiam oculatioribus, immo et Christia- 
nis, h:vc omni studio investigantibus, 'illuserint ? Sed 
dic, obsecro, qua fronte Tertullianus, Athanasius, alii- 
que doctissimi cujuslibet xtatis viri ethnicos provocare 
audebant, ut. experireutur utrum. daemones oracula 
fundentes, mira quxdam. edentes, corpora. hominum 
obsidentes, a Christianis adjurati, aut protinus, 
aut paulo post, quinam ipsi vel quo appellati 
cessent. nomine, palam conliterentur? Si vero sa- 
cerdotes ethnici, non autem d;cmones liec fraudillen- 
ter agebant, cur sinebant se adjurari ? cur adjuran- 
tes non irridebant, cur eos vel solo suo silentio. ad 
pudendum non inducebant ? cur uon suo, sed d:emo- 
num nomine se vocari mentiebantur? cur patiebantur 
imperatores suos Diocletianum, de quo nosalibi, et 
Julianum Apostatam, de quo nos infra, mysteriis 
suis turbatis, terreri et fugari? cur tandem hac falsa 
declaratione funditus evertebant deoru:n suorum cul- 
(um, omnesqne suas. religiones? (Disseriat. i» Luc. 
Las. enp. ὃς art. 2. Dissert. i5 Lactant, «ap. 9, vti. 
2. Maui Cheistimn tinc divinum -uuup ΠΗ ΔΉ ΗΝ 
priceptozomi, qui. damóonem a Corpore. loiinis. ex- 
petendo, nomen. καθ. renuntiare. eorgit (Male , V. 
5; Luc., vin, 56? ? Quis respondere audeat hane fuisse 
alicujus etlinici sacerdotis fraudem, ipsimet Christo 
incognitam ? Nemo est, qui hominem christianum, ita 
loquentem, audire non perliorrescat? Bene ergo ac- 
tim ab uno e societate Jesu viro clarissimo, qui ab- 
surdam illam opinionem, vel potius paradoxum, cito 
nuper libro plane penitusque subvertit. Jam vero a 
nobis confutatum est alia in dissertatione, ubi de mi- 
rahili signi dominice crucis potentia disputavimus, 
sc rursus his refelletur, qum in sequentibus nostris 
dissertationibus dicenda sunt (Balth. Respons. ad 
list. Orac.; Dissert. in Luc. Cacil. cap. 5, art. 2, pag. 
180, et seqq.; Dissert. in Lactant, cap. 9, art. 2; et 
in Tertullian. cap. 14, art. 6). 


CAPUT XXI. 


DE DEORUM IMAGINIBUS ET SIMULACRIS, SUB QUIBUS DELI- 
TE-CENTES D.EMONES CREDEBANTUR MIRA QU.EDAM 
OPERARI, AC QU/E AB ETHNICIS IMPIE COLEBANTUR. 


ARTICULUS PRIMUS, 


Quanta. impielate Ethnici simulacra deorum. sworum , 
sub. quibus demones habitabant, colerent et. ado- 
rarent , atque. ab. eis, hominum | mavibus atiquando 
cx vase sordidissimo factis, divinam opem peterent , 
ac exspectarent. 

Alio ad decipiendos homines artificio dzemones 

abutebantur. Etenim sub statuis οἱ imaginibus , 


B 


ab 


delitescunt (Cyprian. lib. de 1dol. Vauit., pag. 14). » 
Utriusque autem hujus lectionis idem plane sensus. 
Gentiles quippe illas deorum suorum imagines so- 
lemni dedicatione cousecrabant. Testem si velis 
tibi locupletissimum proferri, citabimus Ciceronem, 
qui post multa de antiquo consecrandarum dedican- 
darumque zdium more οἱ ritu disputata, narrat ἃ 
Qu. Marcio censore fzctum concordi» signum el col- 
locatum. in publico. Cum autem C. Cassius censor 
illud transtulisset in. curiam, consuluit. collegium 
pontificum numquid causc videretur, quin illud de- 
dicaret. Cui M. JEmilius pontifex maximus pro 
collegio regpondit, « nisi eum populus Romanus 
nominatim pr:efecisset, atque ejus jussu faceret, 
non videri illud recte posse dedicavi (Cicer. orat. 
xxix, pro Domo sua, ad Pontif. pag. 495, et seqq ). » 
Variis itaque c:ereioniis cujuslibet dei simulacrum 
cousecrabatur, et ita deus fiebat. Nam. quemad- 
modum Auctor noster arguit : « Quando. hic nas- 
cilur, ecce funditur, fabricatur, scalpitur ; nondum 
deus est: ecce plumbatur, construitur, erigitur, 
nondum deus est : ecce ornatur, consecratur, oratur ; 
tunc postremo deus est, cum liomo illum voluit , et 
dedicavit. » Ma ille gentilium irridet cxcitatem , qui 
hzc simulacra, pro hominum arbitrio. cousecrata , 
aut deos suos esse, aut in cis habitare stulte 
oninabantur. 

Αἱ demones sib bis signis ae τα δὴν dim Yuma, 
ut diximus, πα πὴ se cubtliat? delitescentes , 


(dS SN, enu ul VMlihdagoras, nomina conmiiiuti 


vabasi, aceto veliti addidi Το ᾽ς, ΔΉ 
nüraculis, oraculis, quie nimirum falsa aut. suh- 
dola esse ostendimus, « fidem divinitatis operaban- 
tur. (Athenag. legat. pro Christian. pag. 99; Tertull. 
Apolog. cap. 21, pag. 25). » Quam insulsus | autein 
erat hic ethuicorum error, ostendit primo Minucius 
ex eorumdem simulacrorum origine. Majores enim 
nostri, ait, improvidi et creduli, colebant reges 
suos, atque ideo dcsiderabant « defunctos in ima- 
ginibus viderc, » sive quemadmodum loquitur ΟΥ̓ - 
prianus : « Inde ad defunctorum vultus per imaginem 
delinendos expressa sunt simulacra (Cypr. lib de 
1dolor. Vanit. pag. 44). » Quin etiam si Lactantio 


credimus, ipsimet demones docuerunt fingere imagi - 


D nes et simulacra, «et fictos mortuorum regum vultus, 


et ornatos, (ms. r. ornatus), exquisita pulchritudine 
statuiconsecrarique fecerunt» (Lactant. lib. n. Pustitut. 
vap. 46. pag. 998; Tom. 1. Apparat. pag. 452 et 
756 ). Sed de hae simulacrorum origine alibi 
disseruimus. Qu:e ergo major amentia, quam mor- 
Quorum , &epe sepius sceleratorum hominum, aut 
plane fietiiorum. deorum, imagines et simulaera 
colere et adorare tamquam veros deos , aut ipsorum 
sedem et domicilium ? 

Neque illud iucompertum fuit peritioribus saltem 
quibusdam Ethnicis ; quandoquidem Justinus Martyr 
(Justin., Coliort. ad gent., pag. 18), Clemeus Alexan- 
drinus (Clem. Alex., lib. v Strom,, pag. 605), et 


637 


DE MINUCII OCTAVIO 


038 


Eusebius (Euseb., lib. xia Prep. Erang., pag. 680) A impune patiuntur? cur liomines coguntur ea tergere, 


contra absurdam illam gentilium plerorumque om- 
nium opinionem citant hos Sophoclis versus : 


Θνητοὶ δὲ πολλοὶ καρδίᾳ πλανώμενοι 
ἰδρυσάμεσϑα, τηματῶν καραψυχὴν. 
Θιῶν ἀγάλματ᾽ lx λίϑων τε καὶ ξύλων, 

ü χρυσοτεύκτων, ἡ ἱλεφαντίνων τύπους 
Θυσίας τε τούτοις, καὶ καλὰς πανηγύρεις 
Το γχόντις, οὕτως εὐσεβεῖν νομίζομεν. 


Plerique nostrum, mente sed capti, deum 
Simulacra nobis, seu mali solatium, 

Curn saxea atque liguea cousecravimus; 
Tum et aureas, eliurneasque imagines. 
Hos victimis placamus, his festos dies 
Agimus, pios hoc esse nos rati modo. 


Si qui itaque sagaciores Ethnici hxc opinionum 
monstra deriderent, nemo tamen dubitat, «horum,» 
inquit Minucius , « imagines consecratas vulgus ora- 
re, et publice colere, » tamquam deos ,. a qui. 
bus ctiam miracula fleri, ac sibi subveniri existi- 
mabant. 

Verum hi tam perniciosum errorem non tantum 
ex praíata simulacrorum origine , sed quo fingeban- 
tur modo agnoscere debuerunt, Etenim « si deus ,» 
sive simulacrum «ligneus» est, inquit Minucius, «rogi 
fortasse vel infelicis stipitis portio, suspenditur , 
cxditur, dolatur, runcinatur, » hoc est, secatur 
majoribus serris, vel potius , ut. aliis placet, com- 
planatur ac politur: « Si lapideus, c.editur , scal- 
pitur, et ab impurato homine levigatur. Denique si 
wreus vel argenteus est, conflatur, ac incudibus 
et malleis figuratur, «de immundo vasculo, ut 
sepius factum. "Egyptio regi, » videlicet. Amasi. 
Narrat enim llerodotus ab illo factum ἄγαλμα ?at- 
pow», t diemonis,» seu dei, «simulacrum, » ex pelvi 
anrea, in qua ipse atque alii convivae, ἐνεμεῖν, xxi 
ἐνουρεῖν, xoi σόδας ἐ «πονίξισθαι, € vomere, immin- 
gere, οἱ pedes abluere. solebant, » /Egyptii vero 
simulaerum illud summa  veueratione coluerunt, 
vel , ut ait Hlerodotis, μεγάλως σέθεσθα:. (Herodot. lib. 
Hu. 8$ 172.) Quamobrem Justinus martyr acriter 
corripit ethnicos, qui ἐξ ἀτίμων πολλάκις σκευῶν διὰ 
τέχνης, τὸ σχῆμα μόνον ἀλγ)άξαντες, καὶ μορφροποιήσαντες, 
θεοὺς ἑπονομάξουσι, € ex iuhonestis sx penumero vasis, 
figaràm tantum mutantes οἱ conformantes, at(ue 
exinde deos cognoninantes » (Justin. Apolog, pag.57). 

Neque respondere poterant, Gentiles hujusmodi 


simulacra deos non esse, wisi post suam , de qua D 


nos paulo anie diximus, consecrationem et dedi- 
cationem. Quid enim divinitati magis contumelio- 
sum, quam Deum fieri ex turpissimo inhonestis- 
simoque vase, quod impurati , vel ut Justinus mox 
citatus, ail, ὅτι ol τούτων τεχνῖται ἀσελγεῖς, xal πᾶσαν 
καχίαν ἔχουσι € Opiflces impudici et omni pravitate 
contaminati simulacrum effinxerant (Ibid). » 

Deinde vero qua ratione hc imagines et status 
post consecrationem dii aut, eorum domicilia fleri 
potuerunt? Quid eis ad divinitatem ea consecratio 
contulit? Cur postea ab araneis, hirundinibus , 
milvis , aliisque animalibus adhuc roduntur et coin- 
quinantur? Cur hec Jupiter omnipotens, aliique dii 


Β 


C 


mundare, erodere? Sed ipsi ethnici , si plane ex- 
cxcati non fuissent, ab illis avibus, atque anima 
libus discere debuerant hxc simulacra, sicut ait 
etiam Clemens Alexandrinus, omni sensu csse 
destituta, ac non sine summa impietate coli οἱ 
adorari. Sed de his in superiuribus nostris, de 
cjusdem Clementis Alesandrini , et rursus in sequen- 
tibus de Arnobii , Lactantii, et Tertulliati libris 
dissertationibus. Plura adhuc apud Philonem Jud:cum 
Athanasium, οἱ Hieronymum legere poteris (Clem. 
Alex.admonit. ad Gent. pag.54; Tom. 1. Apparat. pag. 
196 et seq.; Philo de Decal. pag. 755, de Monarch. pag. 
813. de Vita contempl. pag. 890; Athanas. contr. 
gent. & 15. pag. 15; Hieronym. lib. xut. in. cap. xriv. 
1sai.). Nihil itaque nunc addemus, visi ex. tota hac 
Minucii nostri adversus C:ecilium et Ethnicos dispa- 
tatione haud obscure colligi sive éumdem Minucium, 
sive alios, quotiescumque negaverunt ulla Cliristianis 
nota fuisse simulacra, non de aliis, sicuti supra a 
nohis observatum est, loqui, quam falsorum «dco- 
rum simulacris, qux a gentilibus colebantur. 


ARTICULUS II. 


De effigiuto, uncto, et coronato Serapidis simulacro , 
quod Caecilius adoravit, ubi de Gentilium vario simu- 
lacra adorandi ritu, et utum illud Serapidis simu- 
lacrum Terminale fuerit. 


Unum procul dubio ex iis, de quihus egimus, 
deorum simulacris Hlud fuit Serapidis lJapideum, 
efligiatum, unctum, el coronatum, quo, ut ait. Mi- 
nucius noster , « denotato,» Cweilius, «manum. ori 
admovens, osculum labiis pressit. » Que vero de 
simulacrorum cousecratione , superiori articulo dieta 
sunt, liec. cuilibet facile persuadebunt illud sinit- 
laerim, «tod Serapidem repraventabat, ipso. con- 
secrationls ac. dedicationis die, uncium fuisse et 
coronatum. Et certe uncta fuisse ejuscemodi simu- 
lacra testes haud. incerti. nobis sunt antiqui scrip- 
tores. Augustinus etenim post citata bxc libri Gene- 
8608 de Patriarelia Jacob verba : « Sumpsit lapidem, 
et superfudit oleum super cacumen cjus,» scrip-it : 
Hoc ad prophetiam pertinet, nec more idololatri:e, 
lapidem perfudit oleo Jacob, velut faciens illum 
deum ; neque enim adoravit eumdem lapidem, vel 
ei sacrificavit (Genes. xxvi, 18; August. lib. xvi, de 
Civ. cap. 98, pag. 449, el seqq.). 

Scriptum quoque a Clemente Alexandrino legimus : 
Οἱ αὐτοὶ δὲ οὗτοι πᾶν ξύλον, καὶ πάντα λίθον, τὸ δὲ 2:6- 
μῖνον λιποιρὸν προσχυνοῦντες, € Ipsi autem omne liguum, 
et omnem lapidem, tut dicitur, unctum adorantes » 
(Clem. Alex. lib. xvn. Strom. pag. 715, Π). Postea 
vero Arnobius de se ipso cum adhuc etlinicus es:et, 
hunc loquitur in modum : « Pieturas, veternosis in 
arboribus tenias si quando conspexeram, lubrica- 
tum lapidem, et ex olivi unguiue. sordidaium, tamn- 
quam inesset vis przseus, adulabar, affabar, et 
beneficia posceham , nihil sentiente de trunco» 
(Arnob. lib. 1. in (en. pag. 93). 


639 


DISSERTATIO. 


{650 


Quid plura? J4Emilianus ab Apuleio propterea A [68}15 fiat, observandum est varium fuisse hunc deos 


corripitur, quod nullum plane habuerit lucum con- 
secratum, nec ullum  unctum lapidem : Nullum, 
inquit, in villa ejus delubrum situm, nullus lucus 
consecratus. Et quid ego de luco et delubro loquor ? 
Negant vidisse se, qui fuere, unum saitem ín 
finibus ejus aut lapidem nuctum, aut ramum  co- 
ronatum (Apuleius, Apolog. 1. pag. 549). » Alio quo- 
que in libro h:ec, quie ad auctoris nostri propo-itum 
non minus faciunt, litteris mandavit : « Neque jus- 
lius religiosam moram  viatori objecerit, aut ara 
floribus redimita, aut spelunca frondibus inumbrata, 
aut quercus cornibus onerata, aut fagus pellibus 
coronata, vel etiam colliculus sepimine consecratus, 
vel truncus dolamine efligiatus, vel cespes libamine 


humigatus, vel lapis unguine delibutus (Idem. lib. B 


1. Floridorum, init. pag. 917). » 

Coronata quoque fuisse ejusmodi deorum simulacra 
jam ex citatis scriptoribus audivimus. Sed id insuper 
Clemens Alexandrinus, Sophoclis Saphusque aucto- 
ritate confirmat, ibidemque adjecit : « Qui ἃ verbo 
instituuntur, » id est, Christiani, «a coronis arcentur... 
quod ea dicata sit simulacris. A1X οὐδὲ τὴν εἰκόνα 
τοῦ θεοῦ c» Qao», δίκην εἰδώλων và» ν'κρῶν, χατυστεττέον. 
Sed nec dei imago, mortuorum simulacrorum ritu 
est coronanda (Clem. Alex. lib. n. Pedag. cap. 8. 
pag. 181). » Prius autem Justinus martyr, nec mi- 
nus perspicue : « Neque victimis multis, inquit, 
xmi πλοκαῖς ἀνθῶν τιμῶμεν, οἱ florum coronis colimus, 
quos homiues effigiantes, οἱ in templis collocantes 


deos cognominarunt, quandoquidem hazec anima caren C 


tia, mortua, et Dei forinam non habentia simulacra 
novimus. (Just. Apolog. τι, pag. 57 C.) « Quam ob 
causam Aruobius : « Etiamne dii sertis, coronis affi- 
ciuntur, et floribus? » Lactantius vero : « Alacres, 
inquit, ad deorum templa concurrunt, his libant, 
his sacrificant, hos coronant » (Arnob. lib. vn. adv. 
gent. pag. 257; Lactaut. lib. u. [nstitut. cap. 1. pag. 
158). ᾿ 

Huc rursum accedat ex Ethnicorum numero Apu- 
leius, et audiemus dicentem : « lespicio pil» medi, 
qu:e stabuli trabes sustinebat, in ipso fere nieditullio 
Epon:z dex simulacrum, residens :ediculie, quod ac- 
curate corollis roseis, et quidem recentibus fuerat 
coronatum. » Prieterea Plinius : «€ Et jam tum coro- 
na, inquit, dcorum honos erant, et Larium publico- 
rum, privatorumque, ac sepulchrorum, et Manium 
(Apuleius, lib. πὶ Metamorph. paulo ante fin.; Plin. lib. 
xvi N«tur. Hist. cap. ἃ; pag. 227 ).» Deuique ut Ter- 
tillianum,' qui de Corona librum edidit, et alios com- 
plures missos faciamus ; Ovidius de deo Termino 
hzc cxeinit ; 


Te duo diversa domini de parte coronant, 
Binaque seria tibi, binaque dona fcrunt. 


' (Ovid., l. n, Fast., 8 17.) 

Tale igitur er»t Serapidis simulacrum, « quo deno- 
tato,» Cecilius, uti at Minucius, «manum ori admo- 
vens, osculum labiis pressit, » id. est, Etlhinicorum 
riiu veneratus est et. adoravit. Verum ut hioc mani- 


adorandi modum. Quidam enim deorum suorum si- 
mulacra adorantes, his osculum dabant, quemadmo- 
dum Cicero hisce verhis diserte significat : « Hercu- 
lis templum est apud Agrigentinos... ibi est ex zre 
simulacrum ipsius llerculis, quo non facile quidquam 
dixerim me vidisse pulchrius... usque eo, judices , ut 
rictus ejus, ac mentum paulo sit attritius, quod in 
precibus, et gratulationibus non solum id venerari, 
verum etia: osculari solent » (Cicero, lib. 1v in Verr. 
pag. A17. lin. 22. et seqq.). Alii vero dexteram tan- 
tum manum suam. deosculabantur. Ubi enim Lucia- 
nus de Ethuicorum sacrificiis el victimis disserit, hzec 
de pauperibus hominibus memorat : « ΑἹ si quis pau- 
per, is ita deo litat, ut dexteram dumtaxat. suam ip- 
sius deoscule'ur, » φιλήσας μόνον τὴν αὐτοῦ δεξίαν. 
Alio autem in libro : « Inde, inquit, posteaquam ma- 
ne e strato surrexerunt, solem venerantur, οὐχ 
ὥσπερ ἡμεῖς τὴν χεῖρα χύταντες, ἡγούμεθα ἐντελῆ ἡμῶν εἶναι 
τὴν εὐχνν. € Non quemadmodum nos deosculata ma- 
nu perfectam precationem esse arbitramur » (Lucian. 
de Sacrif. pag. 186. Idem de Saltat., pag. 505). Quo- 
circa Apuleius /Emiliano illud vitio vertit, quod : 
« Si fanum aliquod pr;ctereat, nefas liabet adorandi 
gratia manum labris admovere » (Apuleius, Apolog. 1, 
pog. 549). 

Quo autem modo manum ori admoverent, ille alibi 
sic explicat : « Multi civium, et advenz copiosi, quos 
eximii spectaculi rumor studiosa celebritate congre- 
gabat, inacesse formositatis admiratione stupidi, et 
admoventes oribus suis dexteram, primore digito in 
erectum pollicem residente, ut ipsam prorsus deam 
Venerem religiosis adorationibus venerarentur (Idem 
lib. 1v Metamor. pag. 61). » Fliniusautem : «[nadoran- 
do, ait,dexteram ad osculum referiinus, totumque cor- 
pus cireumagimus, quod in lzevam fecisse Gallixe re- 
ligiosius credunt » (Plin., lib. xxvm Natur. Hist., cap. 
2, pag. 564). Hieronymus etiam in lizc Osex ver- 
ba : « Immolate homines, vitulos adorantes » (Hiero- 
nym. in Osec cap. xii, 2), scripsit : «Pro. eo quod 
juxta. Symmachum et Theodotionem vertimus ado- 
rantes, Aquila inlerpretatus est, χαταφιλοῦντες, id est, 
deosculantes. Qui enim adorant, solent deosculari 
manum suam, quod Job fecisse negat dicens : Si vidi 
solem... si osculatus sum, manum meam apponens 


D ori meo, et hoc mihi ad iniquitatem reputetur » (Jobi 


cap. xxxi, 27; Hieronym., lib. 1. adv. Rufin., pag. 
971). Alia his plane similia apud eum et alios sa- 
cra Scripture interpretes in citata Jobi verba legere 
poteris. 

llis porro ita observatis, inquirendum cst quis sit 
Auctoris nostri sensus, de quo non minima est inter 
celebres duos :etaiis nostro scriptores Lipsium οἱ 
Salmasium disceptatio. Piior enimvero censet sic 
esse iutelligenda citata a nobis illius verba ; ut Caci- 
lius manum versus Serapidis simulacrum prius ex - 
tenderit, eamque deinde, tàmquam ex simulacri con- 
tactu expiatam osculatus sit. Coutra vero Salmasius 
contendit iisdem Minucii verbis significari Ceecilium 


65 


DE MINUCII OCTA VIO 


653 


pro gentilium more antea osceulatum | esse manum A in hac mysteriorum celebratione de diis suis exhihere 


suam, ac eam postea versis simulacrum, quod adora- 
bat, porrexisse. Piures. autem. in. Lipsii. inclinant 
sententiam et explicutionem. | Quid vero, si dicatur 
his Minucii verbis declarari Ciecilinm. et. manum ad- 
movisse ori suo, et Serapidis simulacro dedisse oscu- 
Jum? Solebant euim gentiles, uti ex. paulo antea ci- 
tato Cicerone vidimus, deorum suorum  sinulacra 
o:culari.. Expende. tamen singula, et in eam, quam 
probabi'iorem judicabis, abeas sententiam, per nos 
-emper liechit. De lioe porro simulacra adorandi mo- 
re niulta Bii-sonius, ad quem te potius, quam p:ura 
m reo Salis cognitam congerenda esse, mittendum 
duximus (fnisson. lib. 1 de Form. pag. 840 et seqq.). 

Demuni pro certo quidam ponunt notatum a Minu- 
eio Serapidis simulacrum fuisse terminale, sive pro 
deo Termino positum. — Nonne autem eorum opinio 
his conlirmari potest Tibulli versibus : 

Nam veneror, seu stipes habet desertus in agris, 

Seu vetus in trivio florida serta lapis. 
(Tibull., 1. 1, Eleg., 1.) 

Verumtamen, ut verum fateamur, nobis bi facile nop 
persuadebunt illud tàu certo posse ex Auctoris nostri 
verbis colligi. lbi euin ille haudobscure siguificat 
hoc simulacrum non in. agris, sed circa mediam 60] - 
locatum fuisse urhis Qsti;:!i partem, qux littus maris 
respiciebat. Quamvis ergo ibi trivium fuisset, Minu- 
eius tamen illud non Termini. sed Serapidis simula- 
eium nominatim anpellavi At de hi- aliorum esto iu- 
dicium. Dedeo antim "'ermiuo aliis adliuc ageud: Jo- 


e ueni dapitursoiesert. indoactaie us cans o2, ap. 2. 


ΠΥ Nl. 
EFNPONDIGUR. MINCCU ARGUMENTUM, QUO EN Sacris Ps, 
QU.E£ ETHNICI IN DEORUM SUORUM HONOREM CELEURA - 
᾿ ΒΑΝΤ, MYSTERIIS ATQUE FESTIS , 105 NON EXISTERE 
ARGUIT. 
ARTICULUS PRIMUS. 


Do lsidis sacris et mysteriis, quibus illa filiun aut ma- 
ritum suum perditum cun. Cynocephalo querere, et 
| eo invento, gaudere fingebatur : quam ridicula ho- 
rum mysteriorum ab /Egyptiis σα Romanos transmis- 
sorum pompa, et quam validum contra Gentilium deos 
ἱ argumentum inde deducatur. 


Quan vis celebrata ab. Ethnicis deorum suorum fe- 


sta el mysteria manifestam omnibns. facere debuis- p) rint tunc lingunt 


sent veram illorum divinititeim ; ex. iis tainen ipsis 
Minucius demonstrat illam penitus falsam esse et 
cominen'itiam : « Considera, inquit, sacra ipsa, et 
ipsa mysteria, invenies exitus tristes, fata, et funera, 
el lactus, atque planctus. miseroruu deorum. » Qua 
ergo cxcilate perceilsi fuerunt infelices Etlinici, ut 
eos pro diis haberent, colerent. ct adoraren!, quos 
ipsis heminibus miseriores :ingulis annis repr:;esen- 
abant, ingebantque. exitus suos, fata, ac funera lu- 
gere et lamentari ? Miraberi; forsitan, ac vix tandem, 
et ne vix quidem tibi persuaderi sines tantam genti- 
lium, quorum. saltem multorum mens sana esse de- 
bebat. fuisse dementiam ; ut ea serio crederent quie 


B 


solebant. Verumtamen Minucius noster illud variis 
exemplis evidentissime o:teudit. 

Ab Isidis autem sacris sic ille incipit: «Isis perdi- 
tum filium cum Cynocephalo suo, et calvis sacerdo- 
tibus luget, plangit, inquirit; et Isiaci miseri c:e- 
dunt pectora, et dolorem infelicissim:e matris imitan- 
tur. Mox invento, gaudel Isis, exultant sacerdotes, 
Cynocephalus inventor gloriatur. Nec desinunt annis 
omnibus vel perdere, quod inveniunt ; vel invenire, 
quod perdunt. » ἃ Lactantio. autem. haec sacra 'sic 
des: ribuntur : « Isidis ZEgyptia sacra sunt, quatenus 
filium parvulum vel perdiderit, vel invenerit, Nam 
primo sacerdotes, deglabrato corpore, sua pecto- 
ra tundunt, lameutantur, sicut ipsa, cum perdi- 
dit, fecerat. Deinde puer producitur, quasi inventus ; 
et in lxtitiam luctus ille mutatur. ldeo Lucanus : 

N umquamque satis quzesitus Osiris, 
Semper enim perdunt, et semper inveniunt. Refertur 
ergo in saeris imago rei, qui veregesta est, qux 
profecto, si quid sapimus, declarat mortalem mulie- 
rem fuisse, ac pene orbam, nisi unicum reperisset » 
(Lactant. lib. 1, eap. 24, pag. 117. et seqq.). Αἱ ibi 
aut Lactantius aut librarius erravit. Non Lucani enim est 
citatus abillo versus, sed Ovidii (lib. y Metam. fab.8 ) 
qui plura a Minucio nostro, et eodem Lactantio memo- 
rata decantavit. At Lucanum si citare voluisset Lae- 
Luntius, p.terat utique hire, quae rion purum ad zrgu- 
menm Van fFócinnt, 18 medium. proferre. ΠΑ 


, carmi : 


Nus i teuipla tuani Fomiapa iweepinos Din, 
"semideossgue cades, et sistra jubentia luctus. 
kt quem tu. plangens, hominem tesuaiis Οὐδ" ταν, 


(Lucau., 1. vin Pharsal., cit. tin.) 

Conlirmari autem. liec. omnia. possunt. non. solum 
Theophili Antiocheni, et Senece ab Augustino lau- 
dati testimonio, sed Julii etiam Firmici, qui eadem 
Isidis mysteria sic breviter explicat : « Πῶς est Isiact 
sacri summa. lu adytis habent idolum Osiridis scpul- 
tum; lioc annuis luctibus plaogunt, radunt capita: 
ut miserandum casum regis sui, turpitudine delio- 
nestati deflcant capitis, tundunt pectus, lacerant lacer- 
tos, veterum vulnerum resecant cicatrices, ut aunuis 
luctibus in animis corum funest:» ac miserand:e necis 
exilium renascatur : et cum ᾿ς certis diebus fece- 
se lacerati corporis reliquias repe- 
rire, et cum invenerint, quasi sopitis luctibus gau- 
dent » (Theophil. lib. ad Autolyc., pag. 75; August. 
lib. v1 de Civit. cap. 10, pag. 159; Jul. Firmic., lib. 
de Error. profan. relig. inil.). 

Nonne autem hzc οἱ Minucii nostri dictis optime 
congruunt, et iisetiam quz supra de Osiridis corpore, 
membratim dilacerato, atque ab [side postea reperto 
observavimus. Sed ab aliis ille et Lactantius eo dissi- 
dent, quod Osiriim Isidis filium appellent, qui ab aliis 
illius frater et maritus vocatur. Arnobius vero illum 
haud dubitanter vocat maritum et filium, nisi dixcris 
duos ab eo distingui hisce ipsius verbis * « /Ethiopi- 
cis solibus Isis furva, moerens perditum filinm et 


655 


DISSERTATIO. 


654 


membratim conjugem lancinatum» (Arnob. lib. 1adv. A Denique Ambro-ius ad. Sabinum scripsit : « Ipsi ca- 


Gent. pag. 20). 

Numquid ergo erraverunt Minucius noster atque 
Lactantius, cujus jam alium errorem citando Ovidium 
nolavimus? Verum Diodorus Siculus, qui O iridis 
necem eo, quo retulimus, modo narravit, hzc. tran- 
Scripta deinde ab Eusebio de Iside, et Oro ejus et 
Osiridis filio, verba fecit. « Invenit illa immortalita- 
tis. pharimacuim, quo filium suum Orum, Titanum in- 
sidiis oppressum, et mortuum, in aquis inventum, 
non tantum reddita anima, in vitam reduxit, sed etiam 
immortalitatis participem fecit. » Pr:eterea Herodo- 
tis, et Plutarchus Orum Osiridis, et Isidis filium fuisse 
Vestificantur : et Herodotus guidem illum Apollinem 
οἱ Orum, Plutarchus vero Harpocratem cognomina- 
tum esse perhibent. Atqui in Isidis mysteriis, uti 
Tertullianus. narrat, Ethinici Serapidem, Isidem et 
Marporratem cum Cynocephalo suo, cujus etiam Au- 
gustinus. meminit, impio plane cultu venerabautur 
( Piodor. lib. 1, Biblioth. pag. 15; Euseb. lib. Vil, 
Propar. Evang. cap.1, pag. 48; lHlerodot. lib. 1,8144; 
Plutar. lib. de Isid. et Osir. pag. 556 ct seqq.; Tertull. 
Apolog, cap. 6, pag. 7; August. lib. m. de Civit. cap. 12, 
pag. 66). At ecrte hec cum Minucii nostri et Lactaniii 
dictis oplime, sicuti vides, conveniunt. Non solum 
enim Orus idem atque larpocrates, sed Serapis etiam, 
quemadmodum Lactantius paulo. ante laudatis, atque 
ἈΠ obseriarent, ipsemet erat Osiris, sicuti nos quo- 
quo eibi ataiolavinius, Si quis tamen Osiim ab [side 
lice da sacris quesitum iuveatunnane iilius frairem 


“μαι. f[ui-se -outeudal, et σοῖς probaverit, C 


quati is it sna aiahead seatentia, minime prohibemus. 
A meminisse semper debet non. modo. oliseuram 
|rorsus ac confusam esse hauc historiam, seu 
potius fabulam, sed Minucium quo(ue et Lactan- 
lium plures habuisse opinionis su; assertores ac 
patronos. 

Probatu longe faciliora haec emnia sunt, qui auc- 
lor noster in horumce impiorum mysteriorum cele- 
bratione. peragi palam conqueritur : « lis, inquit, 
perditum filium eum Cynoceplialo suo, id est, Anubi, 
cujus figura publice cireumferebatur, cum calvis sa- 
cerdotibus luget, plangit, inquirit. ». Ridiculam vero 
prorsus harum ciremoniarum pompam grapliice his 
Apuleius descripsit verbis : « Hi capillum derasi fun- 
ditus, vertice przenitentes, magua religionis terrena 
sydera cereis et argenteis, immo vero aureis etiam 
Sistris argutum tinnitum constrepentes.... Iile supe- 
rum commeator οἱ inferum, nunc atra, nunc. aurea 
facie sublimis, attollens canis cervices arduas Anubis, 
leva caducum gerens, dextra palmam virentem 
quatiens ». (Apul. lib. i1 Metamorph. pag. 901 ). 
Vile Martialis cecinit : 


Linigeri fugiunt sistrataque turba. 
(Martial., 1. xu. Epigranm. 29.) 
Expressius vero Juvenalis . 
ΕΜ hie preecipuum sumimumque meretur honorem 
Qui grege linigero cireumdatus et grege calvo, 
. Plugentis populi currit derisor Auubis. 
(Juvenal, Satyr. vi, ante (in.) 


pita et. supercilia sua. radunt, si quando Isidis susci- 
piunt sacra » ( Ambros. Epist. Levit. ad. Sabin. pag. 
1015). Vide, si lubeat, qux in hunc locum annota- 
vimus, et Hlieronymum, Prudentium, atque alios (Hie- 
ronym. in cap. xLiv. Ezechicl.; Prudent. lib. n. cont. 
Symmach. ). 

Nec minus constat [siacos, sicut ait Auctor noster, 
lis festis czdere. pectora, et dolorem infelicissimae 
matris imitari. Pr:eter laudatos siquidem a nobis 
Lactantium et Julium Firmicum, Merodotus certe 
ubi de iis, qui Isidis festum agebant, disputat : « Ver- 
berantur, inquit, τύπτονται, post sacrificium cuncti 
el cuncte, πάντες καὶ πᾶσαι, multa. sane liominum 
millia. Quo autem verberantur. non est mibi fas di- 


B cere, sed ex omnibus precipue hoc faciunt Cares, 


qui "Egyptum incolunt ; adeo quidem ut gladiis quo- 
que frontes concidant, τὰ μέτωπα χκόπτονται μαχαίρησε » 
(llerodot. lib. n, ὃ 61 ). Descripta autem ab Atle- 
nagora liec Herodoti verba invenies, ex quibus ille 
couneiudit deos immortales non esse, qui tam cruentum 
in modum verberati, in sacris suis exhibentur (Athe- 
nag. Legat. pro Christian., pag. 53. Ibid. pag. 14). 
Quid enim magis absurdum, quam ab Etlnicis, ut 
paulo ante dixerat, deos plangi, pectusque propter 
illos tamquam mortuos crudeliter tundi, et ipsis tum 
sacrificori tamquam diis immortglibus. Sed de his 
ridieulis. κοι ritibus plura. Dionvsius Bialicor- 
nasseus, aliique a uogis nio Citangi - lianys. Malic., 
libi. is Aeruquit, Rem., pag. 91}. 

θεαὶ Mume;us : « Hiec tameu gi pris «pier dam 
"acra et pvsteria. » Optime quidem. ut paret ex pto- 
Xine laudatis cum Herodoto, tun. Ailiensgora, atque 
aliis : « Nunc et sacra, » ait adhuc Minucius, « Ro- 
mana sunt. » Quod etiam citatis paulo. ante. Lucani 
versibus traditum assertumque vidimus. Testis quo- 
que est Suetonius Othonem, Romanorum Iwnperato- 
rem, sacra [sidis à»pe in lintea rehgiosaque veste 
propalam celebrasse (Sueton. lib. vit, 8 42). Comno- 
dus autem Itomanorum itidem [mperator, teste Lim- 
pridio, « sacra Isidis coluit, et ut caput. raderet el 
Anubin portaret.... Isiacos vero pineis usque ad per- 
niciem pectus Umdere cogebat. Cum Auubin porta- 
ret, capita Isiacorum graviter obtundebat ore simu- 
lacri. » Postea vero illud adhuc repetit et confirmat 


D (Lamprid., pag. 515 et 327). 


Huc accedit, quod posteris prodidit Valerius Maxi- 
mus, Isidis fana, a L. Emilio Paulo consule, Romano 
seuatu jubente, diruta el eversa fuisse : « L. /Ewilius 
Paulus Cousul, cum senatus [sidis, inquit, et Serapis 
fana diruenda eensuisset, eaque nemo opificum attin- 
gere auderet, posita praetexta, securim arripuit tem- 
plique ejus foribus inflexit » (Valer. Maxim., lib. 1, c. 
9, S ult. ). A Tertulliano quoque, ut sue loco vidc- 
bimus, memorix (raditum est Isilis aras a Romanis 
destructas, sacraque abr gat: ac. deinde restituta » 
(Tertuil. Apolog., cap. 6, pag. 9; et lib. n. ad Nation. 
cap. 10, pag. 54). 

Recte ergo ex his Minucius concludit : « Nonne ri« 


625 


DE MINUCII OCTAVIO 


65; 


dieulum est lugere quod colas, vel colere quod lu- A loco repente exstitisse ubi usque ad hoc tempus 


gens? » Simili plane modo Plutarchus, quamvis ethni- 
cus, Xenophanem Colophonium ejusque sectatores 
refellit : « Absurditas rei, ait ille, in conspectu fuit 
non modo Xenophani Celophonio, aut qui eum subse- 
euti, "Ezyptios monuerun!, E; θεοὺς νομίξονσι, μὲ δρη- 
νεῖν, εἰ δὲ θρηνοῦσι, θεοὺς μὴ νομίξειν" aut 6. lugerent 
eos, quos deos censerent esse; aut pro diis non 
haberent, 5i lugendos crederent » (Plutarch , lib. de 
Isid. et Osirid. pag. 579 ). Heraclitus. etiam, ποτα 
rante Clemente Alexandrino, ac postmodum Epip'ia- 
uio, iisdem /Egyptiis objiciebat : « Si existimatis deos, 
ne ipsos lugeatis, neque plaugatis : si autem lugetis, 
ne eos deos esse putetis » ( Clem. Alex., Admon. ad 
gent., pag. 15. Epiph. Ancorat. S 106, pag. 106). 
Denique ut alios gentiles et. christianos prztermitta- 
mus, eadem prorsus ratione Athanasius, et Julius 
Firmicus hxc nefanda mysteria. explodunt atque ex- 
sibilant, et in iis falsos deos ab ethnicis coli conelu- 
dunt ( Athanas., orat. cont. gent. ὃ 10, pag. 1; Jul., 
Firmic., de Error. profan. relig. pag. 21). 


ARTICULUS 1. 


De Eleusiniis mysteriis festoque die in Cereris filiam 
suam Proserpinam a. Plutoue raptam inguirentis, me- 
moriam celebratis; de Jovis sacris atque etiam Cybe- 
les Dindimene seu Cereris, vel Bhec, vel matris deum, 
el Atydis castrati, que a gallis seu exsectis ominibus 
peragebantur. 


Isidis saeris similia erant Eleusinia, qu: in Cere- 
ris filium suam Proserpinam seu Liberam ἃ Plutone 
raptam qu:erentis, lionorem vel potius contumeliam 
quotannis ab etlinicis celebrari solebant. Minucius 
autem paucis quidem verbis, sed qu:e sufficiehant, 
ridiculam horum mysteriorum impietatem demon- 
strat : « Ceres, inquit, facibus accensis et serpente 
circumdata, errore subreptam et corruptam Liberam, 
anxia et sollicita vestigat. » Sed live Cicero enodatius 
in quarta adversus Verrem oratione, hisce verbis 
enucleavit : « ]l:c. est opinio, ait, quae constat ex 
antiquissimis Grecorum litteris atque. monumentis, 
insulam Siciliam totam esse Cereri et Liberze conse- 
crotam. Hoe eum ceterie gentes sic arbitrantur, tum 
ipsis Siculis tam persuasum est, ut animis.eorum in- 
situm atque innatum esse videatur. Nam et natas es- 
$e has in his locis deas, et fruges in ea terra primum 
repertas arbitrautur ; et raptun esse Liberam, quain 
camdem Proserpinam vocant, ex Ennensium nemore, 
qui locus, qui iu media est insula situs, uinbilicus Si- 
ciliie nominatur : quam cum investigare οἱ con- 
quirere Ceres vellet, dicitur inflammasse t»das 
iis ignibus qui ex ZEtn:? vertice erumpunt, quas 
sibi cum ipsa przferret, orbem omnium peragras- 
se terrarum..... Etenim propter est spelunca qu:e- 
dam conversa ad Aquilonem iufinita altitudine, 
qua Ditem patrem, » hoc est ;Plutonem, e ferunt 
repente cum curru extitisse, abreptamque ex co 
loco virginem secum asportasse, el subito non longe 
a Syracusis peneirasse sub terras , lacumque in eo 


B 


Syracusaui festos dies anniversarios agunt celeber- 
rimo virorum mulierumque conventu » (Cic. Orat, 
ιν. in Verr. pag. 919. et seqq.). Et hec sane 
Hs plane consentanea suut, quae eadem de re 
narrat Diedorus Siculus; qui in sententie su 
confirmationem hos retulit Corcini poete griecos 
versus. 


Αίγουσι AXar:póc ποτ᾽ ἄῤῥητον χόρην 
Πλούτωνα χρυφίοῖς ἀρπάσαι βουλεύμασι, 
Δῦναϊ τε γαίας εἰς μελαμςαεῖς μυχούς. 
Πόθῳ δὶ unzt?' ἡφανισμέννης κόρης 
Μαστηρ ἐπελθεῖν πᾶσαν ἐν κύχλω χθόνα. 
Καὶ τὴν μὲν Αἰτναίοισι Σικελίαν πάγοις 
Πυρὸς γέκουσαν ῥιεύμασι δυσεικθόλοις 
Πᾶσαν στενάξαι’ πένϑεσι δὲ παρθένου, 
Σίτων ἄμοιρον διοτρεφὲς φθίνειν γένος, 
ὦθεν θεὰς τικῶσιν εἰς τὰ νῦν Ert. 


Ferunt quod alma Cereris olim filia, 

Sic fraudulentis rapta Ditis machinis, 

Et nigricantes inierit terris specus, 
Materque perditam requirens anxie, 
Totum vagata sit per orbis ambitum. 

Turic quie sub /Etn collibus Trinacria 
Igi scatet, globosque jactat flammeos, 
Iugemuit omnis : dumque virgo plangitur, 
Gens Jovis alumua, egena victus tabuit. 
Hinc est, deas adliuc quod impeuse colunt. 


(Diodor. Sicul., init. V. v Bibliothec., p. 201 et seqq.) 
Sed Ovidius hiec uberius stricta adhuc describit ora- 
tione. Duos autem tantum ex iis versus, quibus Cere- 
rem, cum ad ;Etnam montem pervenisset, memo- 
ratas faces accendisse canit, nunc transcribemus : 

Illic accendit geminas pro lampade pinus, 
Hinc Cereris sacris, nunc quoque teda datur. 
(Ovid., 1. iv. Fust., $6.) 


Statius quoque in silvis hos ad Julium Menecratem 
scripsit duos versus : 
Tuque Actea Ceres, cursu cui semper anhelo 
You vui taciti quassamus lampada myst. 
(Stat., 4. 1v, Sylv. Carm., penult. 


Ad hec vero Claudianus tribus libris decantavit rap- 
tun Proserpiu:, atque ipso libri primi initio faces 
illas et serpentes sie memorat : 

. 5 . 5. Jam magnus ab imis 

Auditur strepitus terris, templumque remugit 
Cecropidum, sauctasque faces extollit Eleusis: 
Angues Triptolemi strident, et squamea curvis 


Colla levant astricta jugis, lapsuque sereno 
Erecii roseas teudunt ad carmina cristas. 


(Claudian., 1. de Rapt. Proserp.) 
De Lis porro Cereris mysteriis, diebusque festis ver- 


D ba quoque fecit Lactantius, nosque etiam de his 


alibi egimus, pluresque, quos adire et legere poteris, 
citavimus scriptores, qui de illis data opera disputa- 
verunt (Lactant. lib. 1. div. [nst., cap. 21, pag. 119. 
tom. 1. Apparat. lib. qm. dissert, 1, cap. 9, art. 2, 
pag. 758; et Not. in lib. Ambros. de Virgin. cap. 
4. 416). 

Pergit Auctor noster : « Et. qu: Jovis, inquit, 
sacra sunt? Nutrix capella est, et avido subtrahitur 
infans, ne voretur, et Corybantum cymbalis, ne pa- 
ter audiat vagitus, tinnitus eliditur. » Sed hxc, qua 
de Jove ac ethnicis pr:edicabantur, festisque cjus 
diebus, a nobis superius (fupr., cop. 11, art. 3.), 
atque insuper ἃ mox laudato Ovidio satis explicata 


ἑ 
β 


* 
L 


[ 


L 


. [ἃ fuisse Romanis ( Ibid. pag. 
. ler. Tatianus 


657 


DISSERTATIO. 


“- 


658 


suit. (Ovid. lib. v Fastor., pag. 617 et seqq. ). A sunt qnos hodie Rom: Matri non deorum, sed dzemo- 


Quamobrem id. tantum observavimus hzec non modo 
Jovis, sed ejus etiam mtris Rhex sacra fuisse, qua 
ab eodem Ovidio et Lactantio, uti suo loco videbi- 
mus, perspicue describuntur (Idem lib. iw Fastor., 
pag. 172 et seq. Lact., lib.: cap. 21, pag. 125). 

Ad Dindymen:e tandem. Cybeles sacra venit Minu- 
cius : Sed « pudet, inquit, dicere. Adulterum suum 
infeliciter placitum, quoniam eL ipsa deformis ve- 
tula et multorum deorum mater , ad stuprum illicere 
non poterat, exsecavit, ut deum scilicet faceret eu- 
nuchum. Propter hanc fabulam galli eam et senii- 
viri sui corporis supplicio colunt. » Quamvis autem 
hanc, ut recte anctor noster ait, fabulam aliter Dio- 
dorus Siculus, Pausanias, Servius, aliter vero Ovi- 


niorum servientes, gallos vocant, eo quod de liac 
gente Romani truncatos libidine, in honorem Atys, 
quem Eunuchum dca meretrix fecerat, sacerdotes 
illius manciparint. Propterea autem Gallorum gen- 
tis homines effemiuantur ; ut qui urbem Romam 6ά- 
perant, Irae feriantur ignotninia ( lieronym., in cap. 
ιν Osea, v. 2). 

Sed ab aliis i'le arguitur quod hos castratos Matris 
deum seu Cybeles sacerdotes, natione Gallos fuisse 
putaverit. Vero etenim  simi'ius quibusdam videtur 
gallorum nomen illis impositum a viro nomine Gallo, 
qui, ut ait Stephanus, fuit primus forsitan Cybeles sa- 
cerdos. Alii sic nuncupatos putant ἃ Gallo, Phrygis 
fluvio, qui ex Celenis montibus in Sangarium influit. 


dius atque Arnobius, ut infra ostendemus, enarra- B El hzet est nói! modo. Herodlani (llerodian., lib. 1, 


verint, nec Luciano tamquam omnino vera videatur, 
ab isto tameh huuc, quem verisimiliorem censet, ex- 
ponitur in modum : « Attes genere quidem Lydus 
fuit, primus autem sacrorum ritus, quibus Rhea co- 
leretur, tradidit : ac quibus Phryges, et Lydi, et 
Samothraces in sacris utuntur, ea omnia ab Atte ac- 
ceperunt. Postquam enim ipsum castravit Rhea, vi- 
tam quidem virilem agere desiit, formam autem 
femineam assumpsit, vestemque muliebrem  in- 
duit... Dicebat autem et de gallis, qui in ieiiplo sunt, 
quod galli Junoni quidem haudquaquam, Rhe» au- 
tem castrari soleant, et Atteim imitentur. » Tum dein- 
de ille edisserit quomodo fierent galli, ac virilia eis 
smputarentur. ( Diodor., lib. i1 Biblioth. pag. 154; 


Pausau. lib. vi! Arcadic. pag. 225: Serv., in. lib. ix (ἡ 


ZEneid. Virg. v. 435; Ovid.. lib. 1v Fast. 85; Arnob., 
lib. adv. Gent. pag. 157 et seq.; Dissert. in. Arnob., 
cap. 96, art. 1; Lucian. de Dea Syr. pag. 1501 et 
seqq. Ibid. pag. 1075). Ex his autem qua audisti et 
ab eo alibi adhuc tradita sunt, Minucii nostri narra- 
Lio plane confirmatur auque illustratur. 

Preterea. ut. Lactantium, Prudentium, aliosque 
quam plurimos mittamus, Augustinus qui hiec myste- 
ria Carthagine, « uaque in hesternuin, inquit, diem, » 
id est, ad suum usque tempus celebrata fuisse testi- 
ficatir, de iis eadem rursus, atque ipsemet auctor 
noster, litteris mandavit : « Sacra suot, ait, Mauris 
deum, ubi Atys pulcher adolescens, ab ea dilectus, 
et muliebri zelo abscissus, etiam hominum abscisso- 


rum, quos gallos vocant, infelicitate deploratur » D 


(Lactant., lib. 1, cap. 21; Prudent. hymn. in S. 
Roman. sub fin.; August. lib. vi de Civitat., cap. 26, 
pag. 154). Addit porro. ha:c horreuda sacra, omni 
scenica obscoenitate turpiora, ab ipsis quoque observa- 
182). Quaprop- 
antea illud ethnicis vitio verterat : 
« Diea, inquiebat, quam in Phrygii montibus Cy- 
belem vocant, puerorum exsectionem propter ÁAtym 
amatum ei puerum, instituisse lerunt » (Tatian., orat. 
cont. Grec., pag. 147 ). Nec minus diserte, immo 
et magis dilucide Hieronymus de iisdem, ac Minu- 
cius, ltomanis hzec turpissima Cybeles mysteria suo 
adhue tempore celebrantibus, sie loquitur : « Hi 


pag. 476 ), verum etiain. Ovidli opinio, quam hisce 
ver: ibus expitinit : 


Cur igitur gallos, qui se excidete vocamus, 
Cur tantum a Plrvgia Gallica distet liumus? 
Inter, ait, viridem Cybeleu altasque Celenas, 
Amnis ia iusana, nomine Gallus, aqua. 
Quilibet inde furit, procul hiuc discedite queis est, 
Cura bon:e imnentis : qui bibit iude, furit. 


(Ovid., 1. 1v Fust., $ 5.) 

Fluminis autem illius meminit Plinius , quem videre 
poteris , quemadmodum et Vossium , ac Lilium Gi- 
raldum dc llla Cybeles et Atys fabula, de eorum 
mysteriis , illisque gallis disputantes. De his nos 
quoque, ac potissimum de illorutn mysteriorum auc- 
lore alibi disputavimus (Plin. lib. xxu Hist. Nat. 
cap. 2, pag. 779; Voss. 1. 1 de Ürig. et Progr. Idolol. 
cap. 20. pag. 78 et sequ.; Girali. syntag.. iw. PHist. 
deor.; Tom. 1 Apparat. lib. 1. dissert. τι, cap. 9, 
art. 2, pag. 758 et seqq ). 

Casterum tametsi eadem, utl Jam annotavimus , 
dicereiur Isis , Ceres , Cybele , thea , Dindymene , 
ac Deorum water , aliisque adhuc., ut Plutarchus et 
Strabo observant ,. iiominibüs appellaretur ; constat 
nihilotninus diversa fuisse satta et festa, quit »ge- 
bantur iti Cereris Proserpinam qu:erentis, ac Cybeles 
Simul et Alydis meinoriam (Plutarch. in Vita Cesar. 
pag. 441. Strab. lib. x. Geogr. pag. 169 ). Sed quz- 
cumque ea sint, evidentissime demonstrant falsam 
illorum divinitatem , atque gentilium eos colentium 
deplorandam caecitatem el amentiam. 


ARTICULUS 11. 


De aliis superstitiosis et absurdis Gentilium ritibus, 
quibus plures sanguine suo libubant, ac vulneribus 
viriliumque excisione supplicabant, deosque ducebant 
vicatim mendicantes ; de lupercis cruda hyeme nudis 
discurrentibus, obvios verberantibus ac pelles ceden- 
tibus ; de Saliis pileatis, et scula vetera circum[eren- 
tibus. 


Neminein esse putamu:, qui ex hactenus dispulatis 
facile nón intelligat quid. sibi Minucius velit, cum 
absurdos planeque superétitiosos Romanorum falsos 
deos adorantium ritus inseclatur , ac quemlibet ex 
illis hominem merito corripit : « Qui sanguine suo 


039 


libat, et vulneribus suis supplicat . . . 
exta sunt obscena demessa , quomodo deum violat , 
qui hoc modo placat; cum si eunuchos Deus vellet, 
posset procreare , non facere.» Nonne enim ille ibi et 
de Cybeles , uti proxime dicebaimus, atque etiam de 
Bellone , quemadmodum antea etiam. animadver- 
timus ( Supr. cap. 9, art. 2) insanis utique sacerdo- 
tibus disputat? Et certe Juvenalis de utrisque ce- 
cinit : 


"PEN Ecce furentis 
Rellong, matrisque deum chorus intrat, et ingens 
Semiviri obsceno facies reverenda minori, 
Mollia qui rupta secuit genitalia testa 
Jam | ridem, cui rauca cohors, cui tympana cxdunt 
Plebeia, et Phrygia vestitur bucca tiara. 


(Juvenal., Satyr., v, circa med.) 


DE MINUCI! OCTAVIO 
aul cui A pergit, « vicatim deos ducunt , » Cybeles videlicet , 


610 


sive Matris Deum simulacrum. Tuin enim. turpi pror- 
sus mendicitate quaslibet stipes colligebant aureas et 
argenteas , inquit Apulcius ( Apulci. loc. cit. ), vel 
ὀθολοὺς xai δρσημὰς, « Obolos et dragmas, uti ait Lu- 
cianus , ac quidquid unusquisque illis affatim largie- 
batur (Lucian.) loc, cit. Uno autem verbo a Dionysio 
Malicarnasseo appellantur μητραγυρτοῦντες, ( Dionys. 
Halic. lib. i1 Antiq. Hom. p. 91 ), ab aliis , ut alibi 
vidimus , μητέαγύρτος, « Sive stipem Matri deum col- 
Jigentes. » Qnamobrem ἃ Tertulliano , sicut suo loco 
videbimus , nuncupatur « religio mendicans , » quam 
cauponas circuibat ( Tom. 1 Apparat. pag. 784 ). 
Quis autem von mirabitur hunc. sordidissimum mo- 
rem sacratioribus firmatum fuisse gentilium legibus ? 


Nonne etiam Athenagoras de iisdem, elsi tàm p Ai Cicero tanien hanc , inter alias ad deorum eultum 


obscure de secundis quam perspicue de primis , 
dixit : Oi μὲν ἀποτέμνουσι τὰ αἰδοῖα, οἱ api τὴν Pay ... 
δῶ γὰρ τοὺ; ταῖς μαχαΐίρφις, xai τοῖς ἀστραγάλοις aixi- 
ζομένους αὐτοὺς λέγειν. «Alii pudenda exscindunt , qui 
conjuncli sunt lie: : ut nihil dicam de illis qui cul- 
triset flagellis nodatis seipsos discruciant?» (Athenag., 
Legat. pro Christian., pag. 99.) At, sicut ille soluto, 
ita Martialis stricto sermone dixit : 


Alba minus szvis lacerantur brachia cultris, 
Cum furit ad Phrygios enthea turba modos. 


(Martial., 1. n, Epigramm., 83.) 


De Matris vero deum mystis Seneca : 


Aon, si inolles imitala viros. 
Trvisti laceret brachia tecuni, 
Qus lurrite turba pare 
Pectore ráuco conecta, buxum 


Fevit, ut Phrygium lugeat Alia. Ü 


(Senec, Agamem., act, n, seen, 20} 
Coneinit utrique Juvenalis duobus bis carminibus : 


Quid tamen exspectant, Phrygio quos tempus erat jam 
More supervacuam cultris abrumpere carnem* 


(Juveual., Satyr., n, circ. in.) 
Lucianus etiam , τὴν κεραλὴν χάτωθεν ἐξ αὐχένος ἐλίσ- 
σουτές, τοῖς ξίφεσι» ἐτέμγοντο τοὺς πύχεις, καὶ τὴν γλῶτταν 
τῶν ὀδόντων ὑπερβάλλων ἔχσστος, ἔτεμνε χαὶ ταύτην᾽ ὥστε 
ἐν &xxpti πάντα πεπλῆσθαι μολαχοῦ αἵματος. « Caput 
Subtus guttur ligantes , ensibus lacertos feriunt , 
linguam insuper foris dentes extensam quisque in- 
cidit , ut brevi tempore omnia sanguine manarent. » 
(Lucian. in Luc. sive asin. pag. 660). Apuleius vero 
ferrum illud anceps vocat , quo &ua quisque brachia 


pertinentes , legem exhibet : « Przeter [0685 Matris 
famulos, eosque justis diebus, ne quis stipem cagito.» 
Eam sane ob causam non ausi sunt hunc ridiculum 
morem antiquare (Cic. lib. u de Legib. p. 555, lin. 14). 
Paulo enim postea idem Cicero : « Stipem sustulimus, 
inquit , nisi eam qux» ad paucos dies propria Ide 
Matris , excepimus » ( Idem pag. 358, lin. 20 ). daa 
porro mater eadem est ac deum mater et Cybele. 
De Lupercis deinde. li»c proculdubio Minucius , 
nec plura scripsit : «Nudi cruda hyeme discurrunt. » 
Certis autem testibus si hoc tibi probari postules , ad 
manus nobis plures utique sunt. Primus. siquidem 
obviam venit Livius, qui utirat τὰ [isse cb 
ἔνδ τὸ soiemte ex Areandia alluit, 4 ui nudi qti 
venies , Lyvceumn Pana venerantes. per In«um adque 
Ficivium: carievent . A Liv. lib. 0. 8 5 j. beinde 
JuEtus Vusero, a. Dionysio. Hablcarnassco cilius , 
eam lem tradidit hujus soleinnitatis originsun , in qua 
solebant juvenes , περιελθεῖν δρόμω τὴν χώμην γυμνοὺς, 
« nudos circa vicum cursitare, pudendis tantun . re- 
cens niactatarum pecudum exuviis succiuctis » (Dio- 
nvs. Halic. lib. 1. Antiq. Hom. pag. 67 ). Huc etiam 
accedit Plutarchus , qui quidem opinatur hujus festi , 
quod Lupercalia vocabant , et juvenum cursus initium 
duci potuisse non tam ab Evaudro , quam a Lupa , 
qua Romulus educatus fuerat. At fatetur. juvenes 
nudos discurrisse, camcidisse scuticis albis obvium 
quemque, nec mulieres declinasse illorum verhera. 
(Plutarch. in Vita Romuli, pag. 54, οἱ Questione Pom. 


dissecabat , et , ut ait Tertullianus , hi galli et eorum D pag. 280 ). Alibi vero narrat M. Antonium unum ex 


princeps archigallus sanguinem impurum, castrando 
lacertos , libabat. Quamobrem Seneca apud Augus- 
inum inde gentilium suorum deos sic exagitat. « Ille 
viriles sibi partes amputat, ille lacertos secat. Ubi 
iratos deos timent , qui sic propitios merentur ? Dij 
autem nullo debent coli genere , si et lioc volunt. » 
( Apul. lib. vin Metamorph. aute fin. pag. 114. Ter- 
tull. Apologet. cap. 95 et 35 , pag. 24 et 27. August. 
lib. vit de Civit. cap. 10, pag. 159 ). Recte ergo Mi- 
nucius de his , atque Bellonze etiam forsitan conse- 
cratis, similiter argumentatur. 

Sed cxci gentiles.tantie deorum suorum eontume- 
lia: aliam adjiciebant , qui « mendicantes , » sicut ille 


his fuisse coram Casare huuc. in. modum discurren- 
tibus (Et in Vita Antonii, pag. 921). Mulieres porro 
horum Lupercorum ictu ac verbere feeeundas se fieri 
posse credebant. Audi, si velis, Ovidium hzc decan- 
tantem: 
Nupta quid exspectas? Non tu pollentibus herbis 
Nec j,rece. nec magico carmine mater eris : 


Excipe lectae qatienter verbera dextiz, 
Jam socer oiim nomen. habehit avi. 


(Ovid., 1. u, Fast., 89.) 


Sed hanc superstitionem ridet Juvenalis : 


Nec prodest agili palmas przebere luperco. 
- (Juvenal., Sutgr. TI, «nte fii.) 


611 
Aerius autem Prudentius in eam invelitur : 


Quid illa turpis pompa? Nempe ignobiles 
Vos esse monstrat, cuin Luperci currilis. 
Quem servulorum uou reor vilissiuum, 
Nudus plateas si per omnes cursitans, 
P'ulset puellas verbere ictas lubrico. 


(Prudent., Hymn. in S. Roman.) 

Cur autem a Minucio « Cruda hieme » nudi discur- 
rere dicantur , disces ex Plutarcho, qui locis jam 
citatis obser vat h:ec festa peragi mense februario, ae 
ipsa tertia post idus die, quemadmodum Ovidius his 
etiam cecinit versibus : 


Tertia post Idus nudos aurora lupercos 
Aspicit, et Fauni sacra bicornis erunt. 


(Ovid., lib. u, Fast. ὃ 9. 


Videsis adhuc Valerium Maximum ct Morestellum 


( Valer. Max. lib. it, cap. 1, $9; Morestel. dial. 6 de p 


Fer. Rom.). 

Tum deinde Minucius: « Alii , inquit , incedunt 
pileati , scuta vetera. circumferunt. » Nullus autem 
dubitandi locus est quin hi Salii sint, quos a Numa 
Pompilio institutos his Livius docet verbis : « Salios 
duodccim Marti Gradivo legit , tunicieque pictze. in- 
signe dedit , et super tunicam :ereuin pectori tegu- 
men colestiaque arma, quie ancilia appellantur , 
ferre , ac per Urbem ire, canentes carmina cum tri- 
pudiis solemnique saltatu , jussit » ( Liv. lib 1, $ 20). 
De eodem etiam Numa Ovidius : 


Jam dederat Saliis (a saltu nomina ducunt) 
Anuaque, et ad certos verba canenda modos. 


(Ovid., 1. m Fast., $2.) 


Ibi autem describit quomodo illa arma, qux « anci- 
lia » et auctor noster, « scuta velera , nuncupat , e 
coelo cecidisse ferantur. Unde Juvenalis canebat : 


Arcano qui sacra ferens nutantia loro, 
Sudavit clypeis ancilibus. 


(Juvenal., Satyr. wu, sub fin.) 
At de his, atque etiam Lupercis mox dictis, Virgilius 
qui eos « pilcatos , » ut ait Minucius , incessisse illis 
confirmat versibus : 
Hic exultantes Salios nudosque Lupereos, 


Lanigerosque apices, el lapsa aucilia coelo 
Extuderat. 


(Virgil., 1. vm .£neid., v. 605 et seqq.) 
Videsis Servii in lios versus annotationes , ac. plura 
apud Plutarchum , Dionysium Halicarnasseuim , Va- 


hDISSERTATIO. 
A pag. 143)? Nihil ergo in Minucii textu sino codicis 


619 


alicujus auctoritate mutandum, At certe nemo sana 
mentis homo diflitebitur , quam recte ex dictis Auctor 
noster inferat falsam divinitatem eis ascribi , quos 
gentiles tam absurdis tamque indignis deorum no» 
mine et dignitate superstitionibus venerabantur. 


e 
ARTICULUS IV. 


De templis, quoram aditus vel. semel tantum in anuo, 
vel nemini umquam, vel numquam viris. patebat ; de 
quibusdam sacris ceremoniis, que aut. feminis aut 
servis interdicebantur, atque de. aliis sacris, que vel 
univira, vel multivira coronabat. 


Auctorem nostrum alios absurdos eorumdem Gen- . 
tilium ritus exagitantem sequamur. « Quxdam, in- 
quit, fana semel anno adire permittunt. » Tale pro- 
culdubio erat Eurimones fanum , de quo Pausanias. 
c Stato , ait, die Eurimones templum aperiunt ; 
aperiri alio tempore mos patrius non est, Sacra co 
die privatim ac publice fiunt. Mihi certe non contigit, 
ut eo tempore adessem , neque Eurymones simnula- 
crum videre potui ( Pausan. lib. vut Arcad. pag. 271 ). 
Tate etiam , eodem teste , Dyndimenz matris , de 
qua nos supra , sacrarium fuit. Nam ab ipso adhuc 
h::c memorie prodita legimus. « Die uuico anuiver- 
sario sacrarium Dyndimenz matris aperire solemne 
liabent. Eo ipso die inihi ut adessem contigit. » Su- 
perius denique de Cereris et Proserpin:e fano dixerat : 
« Hluc feminis quovis tempore aditus patel, viris 
quotannis semel » ( Sup. cap. 6, art. 2. Pausan. lib. 
vu , pag. 500. Idem Ibid. pag. 265). 

Tun: deinde auctor noster, « Quadam, inquit , 
fana, in totum nefas visere. » Αἱ idem Pausanias , 
hxc, quibus Minucii sententia corroboratur, de 
/Epyto Arcadum rege scriptum reliquit : «Cum in tem- 
plum Neptuni, quod Mantine:e est , penetrare esset 
ausus , quo nulli cuiquam hotmini hac ipsa etiam 
:tate fas est acc?dere, oculis | r- mum captus, deinde 
non ita multo post e vita cxcessit. » Addit postea 
cum idem templum jussu Adriani Imperatoris rexdi- 
ficaretur , omnes prorsus illius aditu prohibitos , ac 
memoratum ZEpytum , qui illud ingrediendo reli- 
gionem violaverat , marinz aque vi subita obce- 
catum, ac paulo post moriem obiisse. Nec prorsus 


lerium Masimum et alios ( Plutarch. in Vita Num? D omittendum , quod prius ab eodem Pausania. litteris 


pag. 98 et seqq.; Dionys. Malicar. lib. n Antig. Rom. 
pag. 129; Valer. Max. lib. 1, cap. 4, 8 9). 

Denique Minucius liec continenter adjecit : « Pel- 
Jes czedunt, mendicantes vicatim deos ducunt. » At 
constat sane Matris deum sacerdotes , de quibus 
paulo ante egimus, liis posterioribus verbis denotari. 
Verum in controversiam vocatur, ad quos illa priora , 
« Pelles. cx:dunt, » referri debeant. Quidam enim 
suspicantur ea loco suo esse mota , ac post hxc, 
« hyeme discurrunt, » reponenda, Quasi vero soli 
discurrentes Luperci pelles cederent ? Quidni et 
Salii , aut « mendicantes , » qui teste Apuleio , cym- 
bala et tympana pulsabant ( Apul. lib. viu Metamorp. 


consignatuin est : « Sunt Solis arx , Necessitatis , οἱ 
Violenti:e edes, in quam ingredi fas esse negant. » 
( Pausan. lib. vim. Arcad. pag. 240. Idem ibid. pag. 
944. Idem lib. iu, pag. 48. ) 

l'ergit Minucius : « Est templum , quo viro non 
licet introire. «Unum proculdubio illius modi sacra- 
rium , uti Ciceronis contra Verrem utamur verbis : 
t Cereris est apud Catinenses eadem religione, qua 
Rome, qua in cxteris locis , qua prope in !oto 
orbe terrarum. In eo sacrario intimo fuit signuin 
Cereris perantiquum , quod viri non modo cujus- 
modi esset , sed ne cssc quidem sciebant. Aditus 
euim in id sacrarium non est viris; ΦΟΡᾺ per mue 


615 


DE MINUCII OCTAVIO 


eH 


lieres ac virgines conflci solent. » ( Cic. orat. 4, in À custodibus, jussit ne mulierem interesse permitte- 


Verr. pag. 178, lin. 91. ) Quapropter Lactantius 
cititis ejusdem Ciceronis verbis ostendit , quxdam 
esse templa in quz ingredi viris non licebat. ( Lac- 
nt. Jib. i1, ep. 4, pag. 159 ; et lib. in, cap. 20, 
pag. 307 ). 

De Cereris autem Mysi:e sacrario, ac festis diebus, 
isthic memorat Pausanias, quae ad Minucii nostri 
propositum nonnihil etiam facere possunt : « Festos, 
inquit, dies agitant septem, quorum tertio e templo 
viri omnes exeunt, mulieres vero intus relicte ; ritu 
a majoribus tradito, nocturnum peragunt sacrum. 
Neque vero viros tantum excludunt , sed canes etiam 
masculos ejiciunt. Postero die revisunt feminas in 
templo. viri, multoque cum risu ultro citroque 


rent.» ( Macrob. lib. 1. Saturual. cap. 19). Quamob- 
rem canebat Propertius : 
Maxima qu:e gregibus devola est ara repertis, 
Ara per lias, inquit, maxima lacta manus: 


Hac nullis umquam pateat veneranda puellis, 
Herculis eximii ne sit inulta sitis. 


(Prop. /. iv, eleg. 10.) 
Juvenalis etiam : 


05]. 5. 0 o Sed moresinistro 
Exagitata procul non intrat femina limen, 
Solis ara de:x maribus patet. 


(Juven., Satyr, ui, v. 87.) 
De ejusdem adhuc Herculis e:remoniis haud dubie 
intelligendus est Minucius , cum inceptum sermonem 
sic prosequitur. «Servo quibusdam czremoniis inter- 


sales et dicta jaciuntur » ( Pausan. lib. vn, in fin. B esse piaculare flagitiun) est. » Tantum autem fujt 


pag. 250.) 

Quid plura ? Dionysius MHalicarnasseus monitos nos 
fecit nefas viris fuisse in Vesta: fano pernoctare. 
Neque etiam illis in Bonx dex templum ullus, sicut 
Macrobius , Plutarchusque testantur, patebat aditus. 
Addit vero iste quotiescumque mulieres quacum. 
que in domo festum illius agerent , ea omnibus viris, 
atque ipsius etiam domus domiffo plaue cedendum. 
Quapropter Cicero tota eloquentize δύ: vi in Clodium, 
cujus etiam Plutarchus loco citato meminit, inve- 
litur, quod ea sacra aspexerit ac violaverit, quie 
viri ne imprudentis quidem oculis conspici fas erat. 
(Dionys. Halicar. lib. w, Antiq. Rom., pag. 127; Plu- 
tarch. Quest. Roman. pag. 268; Macrob. lib. 1. Sa- 


illud scelus , ac diis adeo, uti somniaverant gentiles, 
odiosum ; ut Potitii omnes in duodecim familias di- 
visi, qui auctore Appio , sacra lHlerculis ad humile 
servorum ministerium transtulerant, inira annum 
exlincli fuerint ; ipse vero Appius post aliquol annos 
luminibus orbatus. Quamvis autem hzc deorum vin- 
dicia f4lsa prorsus fictaque $a2n: menlis hominibus 
merito videatur; eamtamen ab Euinicis tamquam 
omnino veram certamque venditatam esse testes sunt 
Titus Livius, Valerius Maximus, Aucior libri de 
Origine gentis Romana, Aurelius Victor, Laclantius 
el alii. ( Liv. lib. 1, ὃ 8; Valer. Max. lib. 1, cap. 4, 
8 17: Auct. libr. gent. Rom. pag. 504; Aurel. Vict. 
de Viris illustr. ὃ 54; Lactan. lib. n. Institut. cap. 7, 


turnal. cap. 19 ; Plutarch. in Vita Cusaris, pag. 115; ( pag. 415). 


Cicer. orat. $0, de Aruspic. respon., pag. 45$, lin. 6 
et seq. et oral. 29, pag. 420, lin. 28.) 

Scriptoribus autem Graecis ac Latinis concinunt 

poeta , et Tibullus quidem hoc versu : 
Sacra Bone maribus non adeunda dez. 
(Tibull., 1. 1, Eleg., 0.) 
Propertius quoque his duobus carminibus : 
l'emipegz loca clausa dez, fontesqye piandos, 
Impune et nullis sacra retecta viris. 
(Prop., l. 1v, Eleg., 10.) 

Neque viros tantum , sed illorum eliam imagines 
inde exclusas fuisse auctor nobis est Scneca (lib. 
xvi, epist. 2, pag. 404), et Juven.lis his versibus : 

. . ^ Ubivelari pictura jubetur, 

Quazcumque alterius sexus imitata figuraui est. 

(Juven., Satyr. 6, v. 559.) 

At vicissim feminis quzdam virorum sacra adire 
non minus piaculum : « Nonnulla , ait rursum Minpu- 
cius, absque feminis sacra sunt, » quia « Jlercu- 
Janeo, inquit A. Gellius, sacrificio abstinent. » 
( Gell. lib. xi... Noct. Auic. , cap. 6, pag. 586). Ra- 
tionem hujus interdicti bane Maerobius reddidit : 
c llerculi , cum boves Geryonis per Itali: agros du- 
ceret , sitienti respondit mulier aquam se uon posse 
prastare , quod feminarum dex celebraretur dies , 
nec ex eo apparatu viris gustare fas esset. Propter 
quod Hercules facturus sacru:n. detestatus. est pr:e- 
sentiam mulierum, et Potito ae Piuario, sacrorum 


Opinatur prxterea. Meursius (Meurs., 1. iv, Grec. 
feriat, p. 800, tom. 7. Antiq. grecar.) servis ancil- 
lisque vetitum, ne ad thesmojhoria, Cereris scilicet 
sacra accederent, atque in opinionis su: confirma- 
tionem hos Aristophanis, nullo tamen indicato loco , 
cilat versus : 

. Xp 8" ἀπιθ ᾧ Θρᾶττ᾽ lx ποδῶν, 
Δούλοις γὰρ οὐκ ἔξεστ᾽ ἀχούειν τῶν λόγων. 


e. Tu vero abi, o ancilla, e medio; 
Servis enim non licet audire verba. 


Aristoph., concion., act. 9, v. 164.) 
Ja illius autem comadia, Concionantes inscripta , 
inveniuntur. Quis ergo ex lactenus dictis, plane 
nou perspiciat quo jure Lactoan!ius dixerit Roma, 


D et in plerisque aliis urbibus esse qui:edam sacra , 


quie nefas erat a viris aspici, ac sceleratos haberi , 
qui Veste, aut. Done. de:e, aut Cereris dem , ta- 
melsi ab ipsis viris fabricatam intraverint ? (Lactant. 
lib. wi. div. Inst., cap. 10, pag. 301.) 

Denique Minucius : « Alia sacra, inquit, coronat 
univira, alia multivira. » Recte quidem. Apud Ter- 
tullianum | enim legimus : « Fortunz Muliebri co- 
ronam non impouit nisi univira, sicut nec matri 
Matutz, » id est, Ino filii Cadmi, ct Athamantis 
uxori, quam Graci Acuxo^tx» vocabant. ( Tertullian. 
lib. de Monog., cap. ult., pag. 688.) Scriptum quoque 
a Dionysio llalicarnasseo legimus. ejusdem Mulicbiis 
F'ortunz simulacrum non coronari vel a bis nupts,; 


6i3 


DISSERTATIO. 


646 


vel a viduis, sed hunc honorem solis recens nupiis A titur auclorem, quid gentilium scripturarum dimisit 


deferri. Servius quoque observat Fortunam illain 
Muliebrem , seu ejus simulacrum , non coronari a 
bis nuptis mulieribus ( Dionys. Halicar. lib. vut 
Antiq. Rom. pag. 526; Serv. in lib. 1v. /Eneid. Virg. 
v. 19). 

Caterum quis adeo hebes obtususque esse potest 
qui ex his, qux hactenus exposuimus , non protinus 
intelligat quam impia, crudelia et absurda fuerint, 
Sacra, festa , mysteria ; quam superstiliosi , ridiculi , 
infames ritus, quibus Etlinici deos suos colere arbi- 
trabantur? Qui enim nisi plane fictitii dii, et bomi- 
Dibus recta ratione przeditis deteriores , pati poterant 
se tam impio absurdoque éultu. bonorari? Nulluin 
itaque esse putamus, qui inde, atque ex omnibus, 
tota lac in disseriatione disputatis , apertissime non 
videal quam certo el evidenter Minucius demonstra- 
verit nuntium lis nefandis ritibus , totique gentilium 
religioni esse remittendum , ac christiauam Religio- 


nem, qua nihil nisi rectum, pium, et sanctum , 


docet, ab omnibus suscipiendam esse et amplec- 
tendam. 


CAPUT XXIII. 


DE QUODAM LIBRO, QUEM MINUCILS SE SCRIPTURUM PRO- 
MISISSE VIDETUR, AC DE QUIBUSDAM LOCIS OBSCURIS, 
NONNULLISQUE SCRIPTORIBUS ET ATHEIS AB ILLO ME- 

7 MORATIS. 


ARTICULUS PRIMUS. 


Utrum. Minucius scripserit librum de Fato, aut eum 
se editurum promiserit ? et obscura. quedam. expli- 
cantur Minucii loca, ubi de marinis ad Ostia Ti- 
berina lavacris , de feriis forensibus et autumnitate; 
quid substrata navibus robora, quis puerilis tes- 
(arum in mare jaculationibus ludus, sive ep- 
ostracismus; quid soles alii atque alii, ac de 
nebulis, nubibus, fulgure, fulmine, et Lune 
laboribus. 


Gentiliun. de fato errorem ubi rejicit Minucius, 
ibi de illo se aliquaudo fusius disputaturum pollicetur? 
« Ac de fato, inquit , satis, vel si pauca pro tempore, 
dispulaturi alias el uberius οἱ plenius. » Üwrum 
autein fidem liberaverit suam, dictu non. facile est. 
Fatelur siquidem llieronymus publicam in lucem 


intactum? » ( Hieronym. Catal. scrip. eccl. ὃ 68. 1dem 
Epist. δ ad Mag. pug. (05.) AL si. Hieronymus 
tam solers et. perspicax. librorum indagator, hunc 
quem legerat librum, Minucii ncmen falso przetulisse 
ceusuit, qua ratione aliud de illo nos, quorum 
jn manus nou venit, feremus judicium ἢ 

Admirationem vero quibuslau is sane moxebit, 
qui contendit Minucium Felicem, maxinia argumenti 
hujus tractandi difficultate. deterritum , non stetisse 
promissis, ne aliquid temere definire cogeretur. Ab 
hac enimvero insulsa ostentatione aut dissimulatione 
plane abhorrebat Minucius noster, cujus singularis , 
uti vidimus, modestia , candorque animi toto in Oc- 
tavii libro emicat. 


p Alii autem opinantur citatis ejus verbis nihil pro- 


missum, sed suspensos tantum retineri auditorum 
animos. Nam Minucius haud plane absimili modo 
dixerat : « Multa ad hasc suppetunt, ni festinct 
oralio. » Qux enim, inquiunt, plura Minucius uno, 
quam alio loco promisit? Sed dissimulare non pos- 
sumus promissionem prioribus potius, quam poste- 
rioribus verbis exprimi. De lioc porro sive numquam 
edito, sive jam a longo tempore deperdito opere nihil 
nobis amplius succurrit. 

Ad ca itaque veniamus Minucii verba, qux obscu- 
ritatis aliquid habere videntur. Libri autem sui initio 
Octavium. appellat fidelissimum suum conturber- 
nalem, quia apud se, cum Romam veniebat, di- 
versabatur, eratque. ejus hospes. Cum eo autem ac 


C σοῖο marinas ad Ostia Tiberina balneas se peti- 


visse testatur. ΑἹ postea Augustinus ibi lavit, «quia» 
τοὶ Ba2«v£,o», inquit, «dixerint, quod anxietatem 
pellat, » Minucius vero tradit eas siccandis corporis 
humoribus non parum esse utiles ( Augustin. lib. 1x. 
Confess. cap. 12). Nonne autem hoc confirmari inde 
potest, quod Suetonius memorie prodidit de Au- 
gusto Imperatore : « Quoties nervorum causa ma- 
rinis Albulisque calidis utendum esset, hoc contentus 
eral» (Sueton. lib.) August. ὃ 82). At si nervi laxat, 
et humoribus remissiores facii , aquis marinis curari 
pos:unt , nonue dici etiam potesl Minucium, ejusque 
socios eamdem 0b causam usos esse Ostiensibus? 
De balneis perro libros babemus a medicis 1cceus 
editos , quos consulere cuivis promptum est. 


prodiisse inscriptum ipsiusmet Minucii nomiue de D. — Làvatum autem Minucius illuc ibat, « quo tempore 


Fato librum , seu dialogum, sed qui ab Octavii stylo 
discrepare sibi videbatur. Quis igitur hune esse, 
quem se scripturum auctor noster polliceri visus 
est, asserere audebit? Et id quidem ut. planius fiat, 
audiendus est llieronymus : « Alius, ait, liber sive 
potius dialogus, sub nomine cjus fertur de Fato, vel 
contra Mathematicos, qui cum sil οἱ ipse diserti 
hominis, non mihi videtur cuu superioris libri, » 
Ociavii scilicet, « stylo convenire. » Neque id semel 
dixisse coutentus , ad Magnum lic rursus de eodem 
libro scripsit : « Minucius Felix, causidicus lhomani 
fori , in libro cui titulus Octavius est, et in altero 
contra Mathematicos, si tamen iuscriptio non men- 


ad vindemiam , inquit, feri:e judiciariam curam re- 
laxaverant. Nam et id temporis post asstivam. dieu 
in temperiem semet autuimnitas dirigebat. » De his 
forens'bus feriis hiec canit Statius : 

Certe jam lati: nog miscent jurgis leges, 

Et pacem piger annus habet, ines-esque reverse 


Dimisere forum, nec jam tibi &urba reorum 
Vestibulo, querulique rogant exire clientes. 


(Stat., l. αν, Syl'var. ad Marcel., v. 56 el seqq.) 
Post hoc Valentinianus Junior et Theodosius 
Magnus harumce feriarum spatium duobus mensibus 
cireumseribi voluerunt, data. anno 589 bac lege: 
c Jllos tantum feriarum dies fas erit, quos geminis 
weusibus ad requiem laboris indulgepnüor 2onuus 


eV; 


DE MINUCHI. OCTAVIO 


018 


accepit :estivis fervoribus mitigandis et autumni fc- A4 ac « congregatis ignium seminibus Soles alios atquo 


tibus decerpendis. » Vide, si velis, Gothofredi in 
hanc legem ac Tiraquelli in Alexandri libros annota- 
tiones, et aliorum in I. 4 ff. de Feriis. Caterum no- 
mine, « autumnitas, » non solus Minucius noster, 
sed Cato etiam et Arnobius utuntur (Cod. (fieodos., 
titul. de | Feriis, leg. 2, (om. y, p. 121; Alex., lib. in 
Genial. Dier., cap. 20; Cat., lib. de Re Rust., cap. 5 et 
158). Scaliger vero alicubi animadvertit hoc nomine 
significari fructum autumnaletm, eoque probat disticho: 


Cape hauc caducam Liberi mollem dapem 
De fronde Bromiz autuinnitatis uvidam. 
(Scalig. not. in Varr. lib. v de Ling. latin. p. 19.) 


Testatum deinde Minucius facit se ad id loci ve- 
nisse, « ubi subductze navicul:e, substratis roboribus, 
a terrena labe. suspensze quiescebant. » Qu:e. autem 
fuerint illa substrata robora, si quis naulicarum 
rerum scientia parum imbutus a nobis postulel, res - 
pondebimus fuisse quercea , longa, rotunda, ac du- 
rissima ligna, sive ut quidam loquuntur, fustes 
teretes, vel trabes , quibus naves ad littus aut por- 
tum tract:e elevabantür a terra, ne putrescerent , et 
jisdem in pelagus postea revehelantur. Ea porro 
robora a Grzcis , uti a Polluce et Suida observatum, 
pái^yjs, Οἱ φαλλάγγες. vocabantur, a Latimis vero 
pulvini , sicut Isidorus his verbis significavit : 1 Pul- 
vini sunt machine , quibus naves deducuntur, ct 
subducuntur ». ( Poll. Onomast. lib. vn, cap. 55, ὃ 9, 
pag. 914, el lib. x, cap. 51, pag. 492; Suid. ad g«- 
λαγγες, lsidor. lib. xx, cap. 2). Unde lloratius ca- 


nebat : 
Solvitur acris byems grata vice 
Veris et favoui ; 
Trahuntque siceas machin:e carinas 
(Horat., 1. 1, Ode, 4.) 

Si quis tamen substrata robora, quibus naves quies- 
cebant, a machinis quibus trahebantur, distinguenda 
esse velit, id si ille probaverit, illico cedemus. 

Eo porro loci Minucius nocte cum duobus sociis 
suis vidit « pueros ceriatim goestientes, testarum in 
mare jaculationibus ludere ». Puerilis ille ludus est, 
qui ab eo non minus brevi, quam eleganti narratione 
describitur. A. Grzcis vero appellatur, ἐποστραχισμὸς 
atque a P. Julio Pulluce sic explicatur : ὁ δὲ ἐπυστρα- 
κισμός. ὕστρακον τῶν βαλαντίων χατὰ τοῦ ὕδατος ἐπιπολῆς 
ἀφιᾶσιν, ἀριθμοῦντες αὐτοῦ τὰ πρὸ τοῦ καταδῦνχι πηδύματα 


ἐν τῇ ὑπὶρ τὸ ὕδωρ ἐπιθρομῆ. ἐκ γὰρ τοῦ π.νθονς τῶν 


alios «emper splendere, sic exlialatis terrze vaporibus, 
nchulas semper adulescere, quibus densatis coactis- 
que, nubes altius surgere, iisdem labentibus, pluvias 
fluere, flare ventos, graudines increpare, vel nimbis 
collidentibus, tonitrua mugire, rutilare fulgura, ful- 
mina przemicare. » Garriebat itaque absque ullius 
divinz: provide:.ti:: motu liec omnia naturalibus suis 
causis effici. Sol quippe congregatis ignium seminibus 
fovetur, semperque splendet. Soles autem alios atque 
alios dicere maluit, quia Sol novis semper ignium 
seminibus acceptis, novus alterque quotidie videtur 
renasci. Poets autem iusolens non est, ut soles plu- 
rali nutnero pro Sole dicant. Omnium instar nobis sit 
Virgilius, qui cecinit : 

0. . 5. . Sepe ego longos 

Cautando puerum memini ue condere soles. 

Alio itidem in libro : 


0... . 5. . Glebasque jacentes 
P'ulverulenta coquat matur solibus aestas. 


(Virgil., Ecl., ix, v. 51, et lib. 1, Georg., v, 6 3.) 


Solis autem nomine si diem a Caecilio, sicut ibi a 
Virgilio, significari velis, non multum quidem re- 
puguabimus. Nam major vis inde argumento ejus 
accederet, quod tamen ab Octavio prorsus eversum 
esse supra ostendimus. 

De nebulis porro, nubibus, aliisque meleoris ab 
eodem C:ecilio memoratis, legere poteris ex antiquis 
scriptoribus Aristotelem, Laertium, Plinium, Lucre- 
tium, Senecam; ex recentioribus vero Cartesium, 
Gassendum, Antonium le Grand, ct alios, qui de liis 
data opera disputaverunt (Aristot. lib. 1. Meteor. 
cap. 4. et seqq. ; Laert. lib. x. $ 99; Plin. lib. n. 
Hist. Natur. cap. 42. ct seq.; Lucret. lib. v1; Senec. 
lib. u. Nat. Quaist. cap. 19. etseqq. ; Cart. lib. de Me- 
teor.; Gass. Syniag. vite Epic. art. 2,8 4, cap. 9. et 
seqq.). 

Octavius postea asserit divinam provideutiam in eo 
emicare, quod luna « mensem auctu, senio, labore 
circumagat. » Varios siquidem Ethnici fingebant lunae 
labores, atque eum in primis, cum incantationibus 
defectum pati stulte arbitrabantur. Quamobrem zris 
tinnitu, aliisque sonitibus, ac magnis clamoribus co- 
nabantur laboranti ita succurrere, ut. incantationes 


ἀλμάτων ἡ νίκη τῷ βάλλοντι, « Epostracismus. Testulam ]) hon audiret. Unde Juvenalis dc clamosa muliere ca- 


marinam in aqux superficiem mittunt, nuinerantes 
ipsius saltus in aqux» superficie factos ante submer- 
sionem ; ex saltuum enim multitudine jacienti victoria 
ascribitur » (Poll. lib. 1x. cap. 7, pag. 444). Bre- 
vius Suidas : ἐπτοστραχίξειν. παιδία τις, ἣν παΐξουσιν οἵ 
παῖδες, ὄστραχα ἀφιέντες. εἰς θάλασσαν. « Üstracis seu tes- 
tulis ludere. Ludus quidam, quem pueri ludunt, os- 
tracam seu testulam in mare projicientes » (Suid. ad 
v. ἐποστραχίξειν). Videsis Eustathium in Homeri 
lIliadem Σ seu 18. 

Postea Czcilius, Academici de vero Deo ejusque 
providentia dubitantis personam indutus, pro certo 
ponere conatur omnia sine ullo Deo, in seipsa revolvi, 


nebat : 


Una laboranti poterit succurrere luna. 
(Juven. , Sat. vi, post med.) 


Statius vero illos s:ris sonitus sic describit et irridet : 


«vc 070 5 . ÁAttohiltis quoties avellitur astris 
Solis opaca soror, procul auxiliantia geutes 
Ara crepant, frustraque timent. 

(Stat., lib. v1 Thebaid., post med.) 


Livius autem narrat coptum ab Annibale pr:elium 
e :ris crepitu, qualis in defectu lun:e. silenti nocte 
cieri solet» (Liv. lib. xxvi. ὃ 5). Denique ue in re 
aperta longiores simus, hos tantum adjiciemus Vir- 
gilii versus : 


θ49 


e. Co-lique vias et sidera monstrat, 
Defectus solis varios, lunzeque labores. 


L ( Virgil., 1l. n Georg., v. 478.) 
At contra hanc ridiculam superstitionem szepius in- 
- veluntur. sanctissimi Ecclesie Patres, ac precipue 
Maximus Taurinensis, in quodam sermone de Lune 
defectu, quem ex Ambrosii ejecimus Operibus, ubi 
falso ejus nomine editus fuerat (Ambros. Append. 
pag. 977). Minucius vero liec adversus Ethnicos 
urget, ut eorum errorem, simulque divinam Pro- 
vilentiam ex lunx incrementis et decrementis os- 


tendat. 
ARTICULUS 11. 


De citatis a Minucio quibusdam scriptoribus, Nepote, 
Cassio, Thallo, Diodoro, et atheis Theodoro, Diagora, 
ac Protagora. 

Tota Minucii disputatio tametsi variis potissimum, 
sicuti monuimus, rationum momentis nitatur, pluri- 
mos nihilominus, celebris apud Eilinicos nominis, 
sciiptores, variis illorum opinionibus plane penitus. 
quc repugnantes, citavit. Quatuor autem in. uno eo- 
demque loco ab illo appellautur, Nepos, Cassius, 
Thallus, ac Diodorus liaud. dubie Siculus, a Justino 
Martyre non minimis laudibus exornatus ob Biblio- 


tliecze historicz libros, qui grxce et latine editi om- - 


nium manibus teruntur ( Justin., Cohortat. ad Grec. 
pag. 10). 

l'rimus vero ex his scriptoribus nominatur Corne- 
lins Nepos, qui sicut A. Gellius perhibet, scripsit Ci- 
ceronis amici sui Vitam, et libros de Viris illustri- 
bus, Exemplorum, atque. Clironicorum (Gell. lib. xv 
Noct. Attic., cap. 98; lib. 1, cap. 18; lib. vir, cap. 18; 


et lib. xvin, cap. 21). Swpe ctiam laudatur a Pli- . 


nio, ac Augusto imperante, obiisse, et in Chronico 
Eusebiano tunc floruisse dicitur. Ab eodem autem 
Plinio vocatur, « Padi incola » (Plin., l. 1x, cap. 29, 
pag. 945; et lib. x, cap. 35 , p. 411. Chron. Euseb., 
ad ann. 4 Augusti. Plin. |. vr, cap. 9, pag. 575). 
Quapropter a Catullo, «unus Italorum, » his appellatur 
versibus, quibus suum librum ci misit dedicavitque : 


Cui dono lepidum novum libellum 
Arido modo pumice expolitum 
Corneli, tibi namque tu solebas 

Mess esse aliquid putare nugas, 
Jam (u cum ausus es, unus Italorum 
Omne zvum tribus explicare chartis 
Doctis, Jupiter, et laboriosis. 


(Catull., init. lib. 1, pag. 1.) 
Neque est quod te moveat Ausonius, qui hos Ca- 
tulli versus citando, Nepotem Gallum ibidem nuncu- 
pavit : 


Nec doctum miuus, nec magis benignum 
Quan quem Gallia prz:ebuit Catullo. 


(Auson., Edy. 7 ad Dreypan.) 
Non enim testi suo contradixit, sed Galliam indicat 
Togatam, qu:e eadem acItalia Transpadana est. Alibi 
vero citat ejusdem « Nepotis Chronica » (Idem epist. 
ni ad Probum. P. P.). Denique Lactantius illius ad 
Ciceronem, et contra. ejas de philosophia opinionem 
scribentis verba  transcrip-it. Videsis Suetonium , 
Vossium, οἱ plura qui ab illo post editam excellen- 
tium virorum vitam observata sunt (Lactant. lib. 1} 
PaTRor. lll. 


DISSERTATIO. 
Α Instit., cap. 183, pag. 282. Suet. lib. 1, 8 56, et lib. ui, 


050 


ἢ 77. Voss. de Hist. latin., lib. 1, cap. 14. 

Cassius, cognomento Hemina, vixisse fertur C. Cor- 
nelio Lentulo, etLL. Mummio Achaico Coss., anno. V. 
C. 608, atque ἃ Plinio appellatur « vetustissimus au- 
ctor Annalium. » Sed ibi quidam legi volunt « veris- 
Simus, » non vetustissimus , ut pote qui vix 70 aunis 
Plinio antiquior fuerit; « Cassius » autem «Hemina » 
vocatur a Macrobio, qui secundum citat Historiarum 
ejus librum, atquea Solino Hemina simpliciter appel- 
latur (Plin. lib. xur Hist. Natur., cap. 18, pag. 84; Ma- 
crob. lib. 1 Saturnal., cap. 16, pag. 247 ; Solin. Po- 
lyhist., cap. 2, pag. 12). Difficile ergo dictu cur a 
Tertulliano coguominetur « Cassius Severus. » De 
eodem quippe, atque Minucius noster, proculdubio 


B loqui videtur. Sed de hoc Tertulliani loco in. nostra 


de ejus libris disserlatione agendum (Tertull. Apolog. 
cap. 10, pag. 12). 


Thallus porro Grzecus scriptor fuit, quem Africa. 
nus apud Eusebium res Syriacas scripsisse testifica- 
tur. Mentionem ejus fecerunt Justinus Martyr, Theo- 
philus Antiochenus, ac post hunc Lactantius, et in 
Chronico gr:xco Eusebius (Euseb. lib. x Prepar. 
Evang. cap. 10, pag. 489; Theophil. 1 ad Auot. 
pag. 159; Lactant. lib. 1 Instit. cap. 25, pag. 1932 ; 
Euseb. lib. 1 Chron. pag. 14). 


Tres praterea impietate sua famosos citavit Cxci- 
lius, Theodorum , Diagoram, et Protagoram. At 
«Theodorus, » uti ille ait, «Cyren:eus,»sive Cyrenaicus, 
« vel qui prior Diagoras Melius; qui uterque nullos 


C deos » es:e asseverabant. Nonne autem ibi more suo 


secutus cst Cicerouem, qui de utroque dixerat : 
«Nullos deos esse omnino Diagoras Melius, et Theo- 
dorus Cyrenaieus putaverunt. » Rursum vero paulo 
post: « Diagoras atlieos qui dictus est, posteaque 
Theodorus, nonne aperte deorum naturaw sustu- 
lerunt? » (Cicer. lib. 1 de Natur. Deor., pag. 195, lin. 
40; ibid. pag. 204, lin. 32.) Videsne his latiui Ora- 
toris verbis colligi posse cur Minuciüs consulto ad- 
diderit : « Vel qui prior Diagoras? » Nam aperte Ci- 
cero hunc Theodoro antiquiorem fuisse signilicat. 
Et certe in Chronico Eusebiano ad annum 1555 le- 
gimus : « Dlagoras agnoscitur, et sectatores ejus phy- 
sici philosophi. » Et ad annum 1549: « Diagoras 
atheus plurimo sermone celebratur. » Postea vero ad 
annum 1697, « Theodorus atleos cognoscitur. » 
Quamvis ergo annorum ordo non satis accurate. it 
hoc Chronico notatus fucrit, iude tamen liaud incer- 
to colligitur Diagoram esse Theodoro antiquiorem. 

De tertio autem ejusdem impietatis aceusato. Cx- 
cilius sic loquitur : « Abderitem Protagoram Athe- 
nieuses viri consulte potius quam profane de divini- 
tate. disputantem, et. expulerunt. suis finibus, et. in 
concione ejus scripta deusseruut. » At hec etiam pro- 
culdubio hausta sunt ex Cicerone, qui cum dixisset 
Protagoram polam asseruisse se nihil omnino de diis 
liabere « quod liqueat an sint, vel non sint, qualesve 
sint, » liic paulo post adjecit ? « Abderites Protago- 
ras eum ia prineipio Jibri sui sic posuisset : De diis- 


. 21 


651 


PROLEGOMENA 


652 


que ut sint, neque ut non sint, labeo dicere : Athe- A vit, cujus hie, in suo de diis opere, primus est intlam 


niensium jussu, urbe atque agro est exterminatus, 
libri ejus in concione combusti » (Cicer. lib. cit. pag. 
200, lin. 3; ibid. pag. 204, lin. 55); vel ut ait Laer- 
lius, χατέχαυταν do τῇ ἀγορὰ ὑπὸ κύρνακ, € cremati sunt 
in foro sub przeconis voce. » Suidas vero simpliciter, 
ἐχαύθη, « cremati sunt» (Laert. lib. ix in Vita Protag. 
ἃ 52; Suid. ad v. Πρωταγόρας.). Citata porro a nobis 
Ciceronis verba a Minucio transcripta legimus, ac si- 
militer dictum incertam, ancipitem ac dubiam fuisse 
illius. de diis opinionem. Verumtamen Fpiphanius 


diserte asserit bunc Protagoram non modo dubilasse. 


uirum dii essent, sed plane penitusque negasse : ἔρη 
μὴ θεοὺς εἶναι, μηδὲ ὅλως θεὸν ὑπάρχειν, € Deos neg abat, 
ac divinitatem omnem funditus tollebat » (Ep iphan. 
Exposit. fid. καὶ 9, pag. 1088). Quid igitur, inquies ? 
Idemne est deos negare, ac de illis dubitare? At si 
non idem prorsus censes, huic certe quam proximum 
dixeris, necesse est. Nam de hoc ipso Protagora 
seriptum ab Eusebio legimus : 


σατο δόξαν. Λέγεται "οῦν τοιᾷδε κεχρί,σθαι εἰσδολή, ἐν τῶ 


Πρωταγόρας ἄθεον ἐχτή- 


περὶ θεῶν ; οὐκ οἷδα οὔθ᾽ ὥς εἰσιν, οὔθ᾽ ὡς οὔκ εἶτιν, οὔθ᾽ 
ὁποῖοί τινες ἰδίαν. « Protagoras athei opinione labora- 


d'sputationem ingressus : Diine sint, an non, inquit, 
quave forma illi sint, equidem nescio » (Euseb. lib. xtv 
Prepar. Evang. cap. 2, pog. 720). Theodoretus 
vero ex cilatis bis ipsis Protagor: verbis concludit : 
τοὺς ἀμφιθόλους περὶ τοῦ Θεοῦ, xai ἀπίστους λόγους, illius 
« ambiguos de Deo, infidosque » fuisse « sermones » 
(Theodoret. serm. 2. de Princip. pag. 505, et serm. 
6 de Provident. pag. 561). Coterum Czcilio Aca- 
demicorum sectatori placebat hxc intoleranda pror 4 
sus dubitatio. Quamobrem asserere non verebae 
tur. illum «€ consulte potius, » hoc est, de divini- 
tate magis prudenter disputasse, « quam profane,» 
sive contra ipsam, uti putabant , religionem ac veri- 
tatem , atque idcirco injuste ab Atheniensibus con- 


p deumnatum. Sed Minucius insanam prorsus ejus te- 


meritatem acriter , sicut. vidimus, ac pro merito 
repressit. Denique de illo Protagora, aliisque duobus 
atbeis in superiori Apparatus uostri tomo aliquid, 
dc aliis vero Scriptoribus , in isto Minucii nostri li- 
bro citatis, hae in dissertatione, ubi occasio sese ob- 
Lilit , jam disputovimus (Tom. τ Apparat. lib. mn, 
dissert. 1, cap. 11, art. 5, pag. 785, et seqq.). 


CIRCA CHRISTI ANNUM CCXXXVI. 


ANONYMUS AUCTOR 


CHRONICI, 


SUB ALEXANDRO SEVERO CONSCRIPTI. 


PROLEGOMENA EX DISSERTATIONE FR. BLANCHINII DE CANONE PASCHALI 8. liiPPOLYTI (Apud Galland. 
Bibl. vet. PD., t. Ml). 


SYNOPSIS. 

I. Varia virorum eruditorum placita de hujus Chro- 
nici auctore. — — 

II. /!lud Hippolyto episcopo et martyri tribuendum 
nonnulli existimarunt. 

1. Sed ejus auctor, vel Heron ex philosopho chris- 
tianus el marlyr, vel polius Anonymus, qui sub Alexan- 
dro Severo vixerit, habendus videlur. 


l. Inter opera S. Hippolyti episcopi et martyris, 
qua superiore volumine 11 collecta simul edidimus, 
nonnulli viri docti recensendum cxistimarunt οἱ 
Chronicon illud, quod Anonymus, qui sub extremis 
Alexandri Severi imperatoris temporibus floruit, Afri- 


cano coxvus, cirea Christi annum ccxxxv1 scripsisse p) 


comperitur. llanc sententiam prz caleris est am- 
plexus V. C. Cangius (1). Sed in aliam abierunt Pearso- 


a ) Preefat. ad Chron. Pusch., 8 xvm et xxv. 


Q uEEEEIEMAESLLT T Re mm m 


IV. Cangii sententia de Hippolyto Chronici auctore 
proponitur. 

V. At in computis ab. Hippolyto. dissentit, Chronici 
&criptor. 

VI. Quod quidem allatis in. medium exemplis evin- 
citur. 

VI. Demonstrationis hujus Blanchiniang conclusio. 

VII. Varig Chronici memorati editiones. 


nius (2), et Dodwellus (5) : quorum posterior Anony- 
mum quo de agimus, scripsisse statuit paucis post Mip- 
polytum annis; quum aliassanctus ille martyr et epi- 
scopus primo ejusdem Alexandri Severi anno Cyclum 
suum inchoasse noscatur. Coterum, inquit, multa 


(2) Dissert. 1 de Success. prim. Rom. episc. cap. x, 


(3) Dissertat. sing. de Hom. Pont. prim. success., 


cap. 14, $ 19 


(58 


CIIRONICI. 


654 


noster Anonymus habet, qux» cum hypotbesibus Hip- A Przstat ejus verba transscribere ex numero xvii pr;e- 


polyti cbronologicis in ejusdem Paschali Canone ob- 
servatis consentire videantur, qux«que adeo fHip;;olyto 
Anonymum debuisse fas est ut suspicemur. Quorum 
quidam virorum eruditorum sententiz illa in primis 
nos cogunt accedere, quie hac de re praeclare satis 
edisseruit illustris presul Franciscus Blanchinius (1). 
Sic igitur ille : 

II. « Dolebamus, quod liber ille intei ciderit, ubi di- 
gesserat Hippolytus Demonstrationem temporum Da-- 
chx» quemaduodum in Tabula. Opus enim illud, 
Si ad nos integrum pervenisset, haberi deberet post 
sacras Litteras omnium pretiosissimum. Siquidem 
ante Hippolytum nemo digesserat in certam seriem, 
nec ad Cycli normam redegerat sacros annales : quod 
ille przstilit Christianorum scriptorum primus. Oc- 
currebat dolori nostro vir doctissimus Doininus du 
Cange in postrema ediiione Paschalis Clironici : ubi 
de Hippolyti Canone, et Commentario Pasclixe. plu- 
rima cum disseruerit solidiori qua  pollel cruditione 
in ompi generc litterarum, visus est aliquam ia spein 
nos adducere libri llippolytei reperiundi vetusto ilo 
in codice, quem Canisius Aptiquarum lectionum 
tomo mr, et Labbeus in primo Bibliothecze Manu- 
scriptorum publico bono in lucem protulerant. Ador- 
navit vero etiam ipse V. C. tertiam ejusdem opusculi 
editionem, num. 4, in Selectis ad illusirandum Chro- 
nicon, quod parabat : cujus titulum in indiculo « Se- 
lectis » praefixo ex aniiquis membranis cum redderet 
pag. 402, ila commendavit : IV. Liber generalionis 


ab Adam usque ad ordinem que (sic) continentur in C 


hoc libro. Opus quod llippolyto Portuensi adscribi 
posse duximus in Profatione : ex editione Henrici 
Canisii, οἱ Philippi Labbei ad fidem codicis Collegii 
Paris. Soc. Jesu recognitum. » El cerie in prxfa- 
tione plurimus est in, conjecturis conquirendis, unde 
Hippolyto Martyri, quem Portuensem episcopum 
ex vi suburbicariis fuisse autumat, tribui pr: exte- 
ris debeat. 

IIl. Verum, si ad Hippolytum episcopum et marty- 
rem Canon iste marmoreus referendus est, ut omnium 
doctorum ipsiusque adeo Cangii suffragio refertur; 
demonstraturum me esse confido, ad eumdem, Hip- 
polytum non pertinere codicem illum Canisianum, ct 
Labbeanum, cxeteroqui spectabilem : sed. esse potius 


fationis. 

,. JV. « Cieterum Hippolyti Chronico de quo agimus, 
geminum prope est, nisi ipsummet exstilerit, Chro- 
nicon illud, quod edidit Henricus Canisius, tom. nt 
Antiq. Lect., et Philippus Labbeus, tom. 1 Novae 
Bib!iolliecie ex ms. cod. Collegii Paris. Soc. Je-u, 
hocee titulo : 4λ6 divisionibus οἱ generationibus. gen- 
tium. Quod. quidem Chronicon ad Alexand:i Severi 
annum xii, cumque imperii postremum, quo impe- 
runte $e vixisse non. semel auctor innuit, perduci- 
tur. Is vero. in praefatione descripturum se ait, Gci- 
tium divisionem, εἰ parentum. dinumeratam genera- 
tionem ,  inhabitationis quoque tempora, et bellorum 
commissiones, e. Judicum tempora, qui et ex quibus 


D Regibus παι sunt, qualesque captivitates populi, ct 


quibus Judicibus. contigerin!, quique Sacerdotes, qui- 
bus temporibus. fuerant, οἱ qua divisio, et qua perdi- 
lio facla. sit, quonam modo generatio seminis lsrael 
de Patribus in Christo completa sit, et quot quantique 
per quanta. tempora. dinumcrentur anni a creatura 
scculi usque in. hunc diem. Profationi Index subji- 
cur, cujus caput hisce verbis conceptum legi- 
ur : Declarat;o Pasche, οἱ quis. quando servavit ex 
temporibus Moysi in. hunc diem. Qua quidem ad ea 
referuntur quie habentur in cea sectione, ubi de 
laschate subinde a Judais exacto agitur. Tum ad- 
ditur : A. generatione autem. Christi post xxx. annos 
cum passus est Dominus, Pascha celebratur. [pse enim 
erat. justum Pascha. A Passione autem Domini usque 
in xn aunum imperii Alexandri Cosaris anni σον 
servatum. est Pascha, quod in. commemorationem Do- 
mini nostri Jesu Christi servatur a nobis. Fiunt igitur 
omnes anni ab Adam wsque in hunc diem anni v, 
MDCCXXXVIII. Quic quidem hic a nobis allata si quis 
cum iis, qux» de Hippolyti Chronico auigimus, ad 
amussim conferre velit; illud ipsum esse ejusdem 
Chronicon laud difficulter forte concedet, cui later- 
culum is pr:miserit, vel subdiderit in Paschalis 
festi, de quo iu illà, quam diximus, sectione egit, in- 
veuiendi Canonem seu regulam : ad quam prteiritos 
el sequentes annos expendere lectorem voluerit. » 

V. Recte. quidem argumentatur ex hisce duobus 
numeris annorum ἃ Passione Domini ad annum xiu 
Severi Alexandri, nec non ab eo, quem xxx vel xxxtz 


referendum, vel ad Weronem illum ex philosopho D ἅμα Passio:em. ex veterum sententia Incarnationi 


christianum et martyrem : quem ipse a neocoratu 
templi Sarapidis in Portu Romano ad Chris, Gdem 
evocatum suspicatur ex Grzeca inscriptione apud Spo- 
nium, sect. x, num. 22, Severo Alexandro imperante, 


ipsique adeo Hippolyto zqualem ; et de temporibus , 


scripsisse docel ex veterum testimoniis, eumque adhuc 
neophytum explesse martyrium. Accedo itaque ad 
eam sententiam, quam secundo loco idem laudatus 
auctor in prxefatione subtexuit, dicens vel llippolyto 
episcopo, « vel auctori synchrono, qui-vixerit sub 
Alexandro Augusto, » esse librum adjudicandum. 


(4) Cap. 3, ἃὶ 7, seqq. Etapud Eabric., tom. opp. 
1. p. 14 et seqq. 


Dominicz tribuebat. Quin .etiam, ut addam reliquas 
Epochas in marmoreo Canone recensitas, concedam 
plerasque earum eum numeris codicis Labbeani ct 
Canisiani congruere. Verum cum discrepent ab cis. 
dem rceliqu:e, eaque potissimum, qu: deflnit interval- 
lum inter duo Pascliata, Exodi et Ezechi:e, evidenter 
ostenditir, marmoreum llippolyti Chronicon diversum 
esse ἃ Scripto ipsi :quali incompulis dissentienli. 
Cum vero constet Bippolyti numeros tam prope acce- 
dere ad periUorum Chronologorum sentenlias, uti ex 
comparatione ostensum fuit pag. 105 seq., coutra vero 
vitiosa manifeste sip computato Anonymi in deli- 
niendo pr:esertim intervallo a Pascliate Josue ad. Pa- 


655 


PROLEGOMENA 


956 


scha Ez.chiz; oper: pretium duco, rationes Hip- A — Vf. In editionibus Canisiana, Labbeana et Fresnea 


polyti hoc in. monumento superstites exhibere : ut 
hzc antiquissima omnium Chronologia Paschalis , 
maximze llippolyti periti.e testis, in commendatiorem 
cedat sapientis. Patrum, qui proximi ab Apostolis, 
et ab Apostolicis viris prima Ecclesie sx cula, ut sau- 
guine pro Christo fuso, ita etiam scriptis clarissimis 
Slustrarunt. Diversitatem igitur. Chronici [18 de- 
monstro. 


dividitur opusculum Anonymi in varias sectiones 
juxta. Labbeum, sive in Capita juxta Canisium: uter- 
que quorum, ex diversis exemplaribus exscribebat.Ca - 
pite igitur xvi juxta Canisium, sive sectione xu juxta 
Labbeum, hzc intervalla Pascbatum adnotantur. Ip- 
sius codicis verba ex Labbeo reddam, additis in mor- 
gine Canisii, et Fresnei lectionibus diversis, ubi dissi- 
deant. 


Editio Lubbei , pag. 505. 


* Editio Cunisii. 


« Ut autem el aliter ostendumus non tantum. per. tempora Regum, sed etiam α Editio Fresnei, p. 
419. 


« quo Pascha servatum est, dinumerantes simul annos dicemus. 


* uw nillia ccxcu. 


« Ab Adam usque ad diluvium auni t * aMCCXLI. 
« À diluvio usque ad exituui Abraliam de terra sua, anni * ucx1v. 


T nuuccxumn. 


UNLAV. 
wc « Hiuc usquequo exirent Israclit:e de /Egypto, educente eos ὁ Mose, quando 1: Moyse. 
« et Pasclia tecerunt, anni sunt ccccxxx. 
« Ab Exodo .£gypti usque in transitum Jordanis quando Jesus Pascha celebra- 
. xL. « vit. suut anni “ΧΗ. 
* coucou. « Ezechias j.0st annos * ccccuxiv celebravit Pascha. 
“στιν. « Post Ezechiam Josias anno ὁ * centesimo quartodecimo Pascha celebravit. στιν. 
* deest in c. Cau. « * Post Josiau ᾧ Esdras post annos cvi Pascha celebravit. Heszras. 
« Post Esdram, Servatoris usque generationem Christi post annum pu.xm Pascha — Post. Heszram 
« fit. Servatoris usque 
* Φδο . . enerationes 
Cap. xvni Ομ δι. Sequitur Sectio xn. Labbei. Cbristi post annos 
uu . pLxui Pascha (it. 
* triccsitnu « A generatione autem Christi post * xxx ᾧ annum, cum passus est Dominus, 1 annos. 
* Paschie. « P'asclia celebratur: ipse enim erat justum * 1 Pascha. Pascha. 
« À Passioue autem Domiui usque iu xur annum T Imperatoris Argxaxpa (2 - imperii. 
« saris anni ccvi servatum est l'asclia. quod in commemorationem * t Christi — 1 Domini nostri 
e servatur a nobis. JESU CHRISTI. 
* omaium. « Fiunt igitur * omnesanni ab Ádam usque in hunc diem anni 7 quinquies mille — Tquinquies nille 
« DCCXXXVII. » septingenti trigin- 
(a octo. 


Intervalla in codicibus Anonymi ita definita, non 
respondent ubique alteri annorum summ, quae ου]- 
ligitur ex singulis legum, aut Judicum Epochis, 
quas eodem in opusculo legimus, Ut vero omnis 


Codex Canisii. Codex Labbei 


et du Cunge. 
Exodus anno 1 ;| 
In deserto sub Mose 40 "*Cange' 4! 
Josueregit 9l 40 7 
Servitus Cliursarsaton 8 
Othoniel judicat 35 51 
Servitus sub Eglon 25 18 
Aod judicat 80 80 
Jabinu 20 20 
Debbora 40 40 - 
Servitus sub Madian 7 " 
Gedeon judicat 40 10 
' hola 20 20 
Joir 21 23 
Servitus sub Àmmonitis 18 18 
Jephte Galaadites judicat Ü 6 
Aslon (Hic judex habetur tan-— 6 
tian in cod. Canisii). 0 
Elon 10 10 
Hebron 8 8 
Servitus sub allophylis 40 40 
Samson judicat 20 20 
Heli - 20 20 
Samuel i0 50 
Saul regnat 30 90 
Ab Exoco ad init. David summa 592 537 
- Detrahe τ Exodi et 40 Moysi 4 423 
[nitium David distat a Paschatc 
Josue Ὁ} 495 


: Sunt. igitur anni ab iniiio regni. Ezechi: ad xviu 
Jos tantum centeni ex Epochis proxime allati:. 
Idem intervallum juxta summam superiorem liabe- 
tur annorum 144. Neutrum vero consentit cum mar- 
wioro lippolyti : in quo Epocha simplex disjungit ca- 


diserepantia unico obtutu pateat, exhibebo in se- 
quenti laterculo tam judicum quam Regum annos 
singillatim, ut io codice sunt digesti. 


Codex Canisii. Codex Labbei et 


dw Cange. 

David regnat ann. 40 1 

Salomon 40 1: 

Roboam 18 44 

Abias 17 

Asaph * 44 

Josaphat 25 

Joram 20 

Ochozias 1 

Godolia 7 8 

Joas 40 

Amazias 9 

Ozias 52 

Joathan 16 15 

Achaz 16 15 
A David summa 9423 457 
Ad init. Ezechise adde ab 

Exodo ad David 9923 591 
Initium Ezechie post Exod. — 051 874 
Ezechias 235 
Manasses 59 
Amon 3 
lnitium Josix 82 
XVIII annus Josix 18 
Ánnus XVIII Josis post ini- 
tíum Ezechiz 100 


dem Paschata annis 119, et Epocha juxta Danielem 
eadem separat annis 115. 

Multo evidentior est numerorum discordia, qu: 
apparet in scriptis exemplaribus, si conferatur inter- 
vallum Paschatis Josue a Paschate Ezechie. Ann 


651 


CHRONICI. 


638 


592 a Paschate Josue ad initium David additi annis A in marmoreis cellulis sibi optime constans, ad vitiatos 


942 ab initio David ad initium Ezechiz, constituunt 
summam 924. . 

At in summa capitis xvii Canisiani , et sectionis xiu 
Labbeani codicis idem intervallum minuitur plus- 
quam saculis quatuor : nam constituitur intervallum 
ab Josue Paschate ad Pascha Ezechiz: annorum 464. 

VII. His anachronismis, οἱ antichronismis (si fas 
cst dicere) non laborat marmor Hippolyti : iu quo vi- 
dimus, intervalla ex duplici computo, tam « simplici, » 
quam « juxta Danielem, » optiine consentire cuni ra- 
tionibus celebriorum Chronologorum, dum interval- 
lum ab Exodo ad Pascha Ezechis ex cellularum dis- 
positione deprehenditur annorum 793, juxta simpli- 
cem calculum, vel 794 « juxta Danielem : » adeoque 


cadicum nuineros inter sc. dissidentes, ct ab anony- 
mis auctoribus acceptos, tum ab anonyuis latine 
redditos inflectantur. Velim potius, ut ex fide hujus 
Cauonis Hippolytei corrigantur menda scriptorum 
codicum. Facile enim intelligitur deesse numeros 
in scriptis Chronicis capite xvm Canisiano inter Epo- 
clas Exodi et Ezechia». Fortasse intermedia aliqua 
jacebat Epocha ab Exodo ad initium David : tum illa 
subsequebatur ab initio David ad Ezechliam, quz cor- 
ruptis numeris non sibi constat. Onitto alios auti- 
chronismos recensere ex variatis lectionibus Cani- 
siani et Labbeani codicis ; quas colligent Chronogra- 
phi, qui conferant summas annorum a Mundi conditu 
putatorum cx Anonymo : unde apparebit distantia a 


haberi distantiam Ezechiz a Paschate Josue 749 ex. B 7651: Nave ad Davidis initium juxta Canisianum exem- 


caleulo simplici, et 750 ex calculo juxia Danielen:. 
Neque enim aliter inciderent in cellulas lemmata illa, 
Exopus, et JEsus, et EzEcunas, visi septem solidze Pe- 
riodi minores annorum 112, et praterea anni 9 sup- 
ponantur numerari a Pascliate Exodi ad Pasclia Eze- 
cliiz : et Periodi minores septem, imminut;e cellulis 
sive annis 52 juxta simplicem calculum, vcl 55 
« juxta Danielem » dicantur interesse a Pascliate Josue 
ad Pascha Ezechiz : cum unaquaque periodus minor, 
ubi solida sit, eamdein repetat cellulam : et unum. 
quodque sseculum cellulis xin retrocedat in annorum 
consignatione. Necesse igilur est annos interpositos 
ab Exodo ad Ezechiam liaberi ex bisce cellulis« juxta 
Danic'eai » vel 7, vel 119, vel 251, vel 245, vel 245, 
vel 497, vel 569, vel 681, quod nemo dixerit nulla 
idonea auctoritate permotus : vel demum 792 quod 
asscrimus, cum et reliqua consentiant cum peritio- 
rum Clhronologorum rationibus, ex Bibliorum sacro- 
rum numeris rite collectis. Qui cum diligenter ex- 
pensa fuerint, constabit, ut puto, facilius posse re- 
siitui ex marmorco Chronico vitiatos nun eros Ano- 
nymi Ilippolyto :qualis, quam ut Hippolyti Chronicon 


plar ann. 555, juxta Labbeanum 495, quarum neutra 
respoudet annis in Judicum, οἱ Regum numero re- 
censitis,. Commendat igitur maxime nostri marmoris 
fidem, ei praestantiam operis Hippolytei, comparatio 
cum codicibus instituta : et desiderium vehementius 
intendit operum tanti Patris, et Martyris : qua intc- 
gra concidissent, n:si perennitatem aliquam cjusdem 
doctriuz reliquiis przclarum hujusce monumenti vc- 
stigium comparas:sct. Hactenus V. C. 

VH. Hoc itaque Anonymi Clironicon llippolytosyn- 
clironi, (uod primum Canisius (1), dei..de Labbeus (2), 
postremo Cangius (5) evulgarunt, lieic edendum cura- 
vimus, velut appendicem operum llippolyteorum, qua 
superiore volumine n collecta simul ac digesta pro- 


C tulimus, Editionem nosuam ad Labheanam potissi- 


mum exegimus : collatis interim alicubi Canisii et 
Cangii exempl ribus , unde nonnullas descripsimus 
variantes lectiones, quae alicujus pretii essc videban- 
tur. Quis enim, ut cum Labbeo loquar, illud Augize 
stabulum purgare possit? 


( Canis. Aut. Lect. t. u, edit. nov. tom. 1, pag. 
3) Labb. Nov. Bibl. mss. libr. tom. 1, pag. 298. , 
(5) Cang. in Select. ad Chron. Pasch. pag. 415. 


Qu —— — á— — À——,á—Á—A———(—ÜÓá—— “τὶ 
CHRONICON 


ANONYMI QUI SUB ALEXANDRO IMP. VIXISSE 
ANNO CHRISTI CCXXXVI. PERHIBETUR. 


LIBER GENERATIONIS AB ADAM USQUE AD ORDINEM " QU/E CONTINETUR IN HOC LIBRO. 


—99090 Gooe— 


Dinumeratio temporum | et. ànnorum.  Generationes ]) sula clare : qui ,ex quibus. gentibus transmigraverunt : 


seculi usque in. hunc diem. Terre divisio tribus filiis 


Noe. 


Declaratio gentium , qu& ex quibus. facto sunt , et 
quas singuli terras et civitates sortiti sunt ; quante in- 


quot [lumina nominata : quot montes nominati. 
Quot Judices : et quis quot annis populum judicavit. 
Quot Reges in Tribu Juda : ei quis quot annis regna- 


vit. 


LECTIONES VARIANTES. 


* Ad ordinem quz continetur. Sicms. Edit. Canis. ad... 


ordine quz continentur in hujus volumine librl 


059 


CIIRONICON ANONYMI. 


660 


Declaratio Pasche , et/quis quando servavit ex tem- A — Nomina Patriarcharum ac. generationes. 


poribus Moysi in hunc diem. 
Reges Persarum a Cyro , et quis quot annis regnavit. 


Reges Macedonum ab Alexandro , et qitis quot annis 
regnavit. 


Imperatores Romanorum ab Augusto , 
annis imperavit, 

Tempora Olympiadum ab l fito , usque in presentem 
Olympiadem. 


el quis quot 


Nomina Prophetarum. Mulieres Prophetíssc. 

Nomina Regum Hebraeorum et Regum qui in Sama- 
ria regnaverunt. supra decem Tribus : et quis quot annis 
regnavit. 

Nomina Sacerdotum. 

Nomina Episcoporum Rome , et quis quol annis 


prefuit. 


PRJEFATIO. 


QuaNboQUIDEM oporlet ὁ instrüctum esse veritate , 
necessarium existimavi , fratres charissimi, hunc in 
brevi de sanctis Scriptüris facere. sermonem ad cor- 
roborandam doctrinam , üt per paucas enarrátiones , 
non sinc causa inquisltas virlutes veritatis citíus 
agnoscamus , abscindentes priis indoctorum genera- 
tám contentionem, ^ qux obürfbrat sensus , hujusce- 
modi indoctum edoceat. Summa auteii cum fidustria 
przvidere cupientes j'üxia veritateni cognoscimus Gen - 
tium divisionem , et parentum  dinuineratam generá- 
tionem. ^ Inhabitaterum quoque temporà, bellorum 
commissiones, et Judicum 4 tempora, dispensationes, 
ei Regum annos, et Prophetarum tempora qui et ex 


quibus regibus nati sunt, quálesque captivitates po- 
puli, quibus regibus, et quibus judicibus contige- 
rint; quique sàacerdotes, quibus teniporibus fuerint , 
et qux perditio factá sit. * Quo autem módo genera- 
tio seminis Israel de Patribus in CnnisTo completa sil, 
et quot duantique per quantá tempora diinumerentur 
annia creatura szculi usque in hunc diem. 

Existimavimus autem. incipientes ἃ Genesi juxta 
verborum ostensionem , f sicut expetit, declarare, 
non ex nostra quadam parte, sed ex ipsis sanctis 
Scripturis testificari. Hinc ergo occasionem arripie:,- 
tes juxta ordinem de Genesi sermonem facimus. 


INCIPIT NARRATIO. 


SECTIO PRIMA, 


Liber generationis hominum 


Qvo die fecit Deus Adam , ad imaginem Dei fecit 
60s. 


visit autem Adam annis ccxxx et genuit Setli. 

. Vixit autem Seth aunis ccv et genuit Enos. 
Et vixit Enos annis cLxi δὲ genuit Cuinau. 
Et vixit Cainan 2nnis cxx et genuit Malaleel. 
[Malaleel vitit] anis. cexv we Bpelluk Jored. 
Et visit Jàred ainis ΕἸΣῚ éí genuti (heh. 

iE. vixit Enoch annis cuxy et genuit Mathusalam. 
Et vixit. Mathusalam annis cLxvi et genuit Lamec. 
Et vixit Lamec annis cuxxxvii et genuit Nee 
Et erat Noe aunorum p, et genuit Íres οἶδε Seih í 

Cham et Japhet. 


Post annds àüteín. c; posfqulyh getekiibé ΒΡ Serb . αὶ 


fit diluvium, cuim esset annorum sexceutorum Noc. 
Fiunt ergo ab Adam usque ad -DMibifatii generaile- 
nes ΧΙ, anni n , MCCXLU. Ist: sunt generationes Seu. 


Seni bam eksei áhnórimi δ. génull Arfáxdl 3nd 865... 


cundo post Diluvium. 
Et vixit Arfaxat annis cxxxv et genuit Cainan. 
, Etvixit Cainan annis CXXX et genuit Sale; 


ΝΕ etum ewe veritate, Edil. abb. Apstruets .fsse 


ritatis Diaconum. Εἰ moz, frater carissime, — a corro- 
mendatridoctrínam tiam 6 c9 oos 


b Qux obumbrat sensus. Edit. Labb. ue obumbra 
Post sensus, edit. Canis. prefert secundum : forte Seri- 


tura enim, inguit editor : quod minus placel 
F rie Labb. inhátitcaitónis 


€ [nhabitatorum — dispensationes. 
da ΠΥ disi vero Ἔριν iis omissis. . 


ue tem 
4 Judicthil (e : Ciné. Jddicom 


 LECTioNES vàRi ANTES, Ὁ 


Et vixit Sale annis cxxx et genuit Heber. 

Et vixit Heber annis cxxxiv Phalec. 

Usque ad hunc, generationes v, annis nxxix ; ah 
Adam autem , generationes xv, anni Sunt 15, 
MDCCLXXI. 


SECTIO 1i. 
Divisio terre el de tribus filiis noe. 


Post diluvium 3utein, Sem, Cliam et Japheet , trium 
fratrum , tribus divisa sunt. 

Er Sem quidem primogenito a Persida οἱ Bactris 
usque πὶ Inllia luige et usque in Rhinocoruris est. 

. Clin autem secundo a Bhinocoruris usque Gadira. 

Japhet autem tertio ἃ Media usque Gadira ad s. 
 Buroam. | ;— 
- - Baba idtenr Japhei flumen Tigridem , qui d 
Mediam et. Babyloniam : Sem autem Euphraten , 
uhi fiépicnul ὑθάνμιν Nilos; |... 

Confuse sunt autem lingua post diluvium. Erant 
sutem quie: eonfüss sunt lingue Lxxi, et qui Turrem 
:edificabant erant gentes Lxxi, qui etiam in linguis 
&über fitleln-fdtfos tErras-Ubtiss» duht.— - 

Nebrot autem gigss, filius. Chus, ZEthiops, in 


t. AKA anm . .* .* . . *. 
escam à! inediis venando submiuistrabat bestias in 


cibum. 


tempore dispensationes. Recte, ul videtur. 


€ Quo autem moto. Πα Editt. Canis. et Lubb. At Cáng. el 
Fabric .- oiii οιῆδαδ. - 


ἈΝ C βίρῃι e&petib dudarare, Canis. sicot expedit. decla- 
rare 


mu τὴ Àd. Buroam, Labb. Borragm. Al. Borream. 


bs Á Tnediis. Sic εἰ Cangius. Labb. amen. mediis. Cunis. 
ig: c 


΄ 
e.) 4a. vods (v. . 124 ἐὰν ase M! Ars ? an "estod F9 ὧδ. Ἢ 


661 
Vocabula autem rLxxii haec sunt. 


SECTIO 1I. 


Filii Japhet *, Gamer, ex quo Cappadoces... 

Magog, de quo Celt et Galatz. 

Madz, de quo Medi. 

Yan, de quo Grzci et Jones. 

Thobel, unde et Thalienses. 

Mosoc, unde Illyrici. : 

Thiras, unde Thiraces. 

Cethyn 5b, unde Macedones. 

Et filii Gamer, Ascanaz, de quo Sarmatze. 

Rifan, de quo Sauromat.. 

Thogorma, de quo Armenii. 

Et filii Van, Elisan, ünde Siculi. 

Tharsis, ex quo fliberi, qui et Tyrreni, 

Cithu *, de quo Romani, qui et Latini, Rhodi: 
omnes xv. 

De his exstiterunt Insulze gentium ; sunt autem Cy- 
prii ex Citiensibus. | : 

Ex Japhet siquidem invenimus , et eos qui sunt ad 
Borram ex ipsis de ea uibu Citiensium. ᾿ 

Sunt autem ex ipsis etiam gentes quse sunt 4 in El- 
lada, przter eos qui postmodum advenerunt ibi : 
Reges qui habitaverunt civitatem , qu: apud Grzecos 
honoratur, Athenas et Thebxorum τ΄ quoniam Sido- 
niorum sunt inhabitatores ; et quicumque sunt alii 
similiter, postliec apud Helladam iransmigraverunt. 
. Cognoscimus autem hiec ex lege ct prophetis. 
. Erant ergo de Japhet ad. confusionem Turris Tri- 


CHRONICON ANONYMI. 
A docia, Paflagonia , Galatia  , Collis Indie, Bosphor- 


662 


ma, Mediaerris, Sarinatia, Tauriana, Scythiae, Bastar- 
nia, Thracia, Macedonia, Dalmatia mollis, Thessalia, 


Locria, Beotia, /£tolia, Attica, Acaia, Pellenia quie - 


appellatur Peloponnesus , ^ Árcanea, Epirotia, Illy- 
ria, Aodinus , Hadiiace ex quà pelagus Hadriati- 
cum , Calatia, Lusitania, Italia, Thusgeue, Massalia, 
Celtes, Gallia, i llispania, Galli, Hiberia , Hispania 
major. 

Huc usque desinit lerra Japhet, usque ad Britapni- 
cas Insulas omnes ad Borram resyicientes. 

Sunt autem his et Insulz iste : Britannicze, Sicilia, 
Euboea, Rhodus , Chius, Lesbus, Cithera, Jacentus, 
Cefalenia, Ithace, Corcyra, et Cyclades Insulz, et 
pars quasdam Ásiz, quie appellatur Jonia. 


B  Flumenautem est his Tygris dividens inter Mediam 


et Babyloniam. Hi sunt fines Japhet. 
SECTIO 1v. 


Filii autem Cham : Chus, ex quo /Ethiopes. 

Mesraim, ex quo AEgyptii. 

Phud, de quo Troglodit:e. 

Chanaan, de quo Afri et Phenices. 

Et filii Chus : Saba, Evilat, Sabat, Regma et Saga- 
bacata. 

Filii autem Regma, Saba et Dadan. 

Et Chus genuit Nebroth. 


AEgyptiorum patrie, cum Mesraim patre ipsorum , | 


vni. Dicet enim, Et. 
Mesraim genuit Ludim , unde Lydii; Enemim de 


bus xv. Et lie gentes Japhet a Media usque vesperum (? quo Pamphilii; Labain, de quo Laboez; Neptoiu et 


Oceani diffusze sunt, attendentes usque ad Borram. 

Medi , Albani, Gaggani, Arrei, Armeni, Amazones, 
Culi, Corzieni, Benageui, Cappadoces, Paflagones , 
Mariandeni, Tibarenses, Chalilies , Mossyunacii , 
Colchi, Melanceni , Sarinatae , Sauromat:e , Meotes , 
Scyles, Tauri, Thraces, Bastarni, Illuri, Macedones, 
Hellenes, Grxci, Libyes, Istri, Vieni, Davni, * Da- 
pnes, Calabri, Pici, Latini qui et Romani, Tyrreni , 
Galli qui et. Celi, Libyesiini, Celtiberi, [liberi , 
Galli , Aquitani, fluriani , Basanotes, Cyrtani , Lusi- 
ἰδ}, Vaceci , Cunienses , Brittones qui et in insulis 
habitant, — 

Qui autem eorum wuoverunt litteras, hi sunt : Hi- 
beri , Latini qui vocantur Romani , Ílispani , Grxci , 
Armeni. 

Sunt autem fines corum ad Borram usque Gadiram, 
à Potameda fluvio usque f Mastusiadilion. 

Terr: autem eorum hz sunt: Media, Albania , 


Amazonis, Armenia minor, Armenia major, Cappa- 


Patrosonin , unde Cretes; i Casluin unde Lycii, 
unde exierunt Philistim ; et Capturim, unde Cilices. 

Chananxorum sunt patrie cum patre corum XII. 
Dicit enim, Et 

Chanaan genuit Sidona primogenitum , ex quo Si- 
donii , et Cheteum, et Jebyseum, et Amorreum , et 
Gersesseum, et Araceum, et Euveum, ex quo Tripo- 
li:r, et Áseneum, et Aradium, unde Aradii , et Sama- 
reum, et Amathi, unde Ámathusi. 

Est autem habitatio eorum a Rinocoruris usque Ga- 
diram. 

Ex his autem nascuntur reges vel gentes : /Ethio- 
pes, Trogloditze , Aggei , Isabini, Ietyofagi , Velanni , 
Ep yptii, Phoenices, Libyes , * Marmared:e , Charisi- 


D lite, Mysi, Mossyneci , Friges, Magoues , Bitlyni , 


Nomades, Lycinii, Mariandeni, Pamphyli , Minisci , 
Dipisideni, Lygallii, Cilices, Maurosii, Cretze , Ma- 
gare, Numidis, Macrones, Nasamones. 

ΗΠ: possident ab Egypto usque ad Oceanum. 


LECTIONES VARIANTES. 


.* Gamer. Varire circa nomina occurrunt lectiones, quas 
videre esi apud Scaligerum. in Theseuro temporum, p. A5. 
b Cethya, unde. Macedones. Canis. Chetiin, unde. Tro- 
jani, Phrygii, Macedones. : 
€ Cithyu. Πα Labbei edit. Al. Cilhm. Canis. autem sic : 
Cethim, de quo Romani, qui et Latini : Dodanim, ex quo 
Priamii. Omnes xv. 
4 In Ellada. Canis. in Thebaide. 
* Dapnes.. Canis. Dapneri, Cang. Dapies. 
{ Mastusiadilion, Canis. Mastusi ad Ilion. 


δ Collis. Labb. forte Colchis. Mox pro Mediaernis, Canis. 
habet Media, Derris. 

h Arcanea. Labb. Acarnia. Canis. Acarnanna. Et moz 
post lllyria exhibet Euchnites pro Aodimus. — 

Calatia. Labb. Calcetia, forte Galletia, Canis. Galitia. 

1 Hispania. Galli, Canis. Ypauogallia, forte Hispano- 
Gallia, Leg. Spanogatl . 

j Casluin. Labbe Castoin, χασμωνεὶρ (Gen., x, 14). 

k Marmareda. Labbe. Marmarida. 


6n ts t 


065 | CHIRONICON ANONYMI. | 664 
Sunt autem Insulie in his communes ἢ : Corsola, A Arabes ultra, Sapientes qui dicuntar Gymnosofite, 


Lupadus, Agaudius , Melet:e , Cercenna , Menis, Car- 
dinria, Galata, Corsuna, Cre:a, Gaulus, Rheda, Ethera, 
Care.tus, Astypala, Chius, Lesbus, Tenedos, Imbrus, 
Jassus, Cobus, Chuidos, Nisurus, Megist:e, Cyprus. 

Qui autem eoruin sunt litterati , hi suut ; Phenices, 
AEgyptii, Pamphyli , Phryges. 

Sunt autem fives Cham a Rinocoryris , qu: dividit 
Syriam et /Ezyptum, usque Garira in longum. 

Nomina autem gentium, hzc sunt: ZEgyptus et 
AEthiopia quie tendit adversus Indiam , et altera /E. 


. thiopia, unde proficiscitur flumen JEthiopum. , Ery- 


tlirea, quod est rubrum attendens ad Orientem : The- 
bea Liby:e, qu:e extendit usque Syrtes, liabens gentes 
has : Nasauonas , Macas, Tautameos : Libya quaa 
Lepti extendit usque minorem Syrtim : Numidia, Mas- 
seria, Mauritania quz extendit usque Herculeas, quod 
est lleracleoticas stelas contra Gadiram. 

Habet autein ad Borram maritimam Ciliciam, Pam- 
phyliam, Pisidiam, Mysiain, Lycaoniam , Phrygiam , 
Camaliam, Lyciam, Cariam, Lydiam, Mysiam aliam, 
Troadem, Aolidem, Bityuiam veterem, Phrygiam al- 
Giorem. 


Habet etiam Insulas has : Sardiniam , Cretam , Cy- 
prum, εἰ flumen Geon qui appellatur Nilus. Dividit 
autem inter Cham. et inter. Japhet , et os. vesperiini 
maris. [Exc media Clam generatio. 


SECTIO V. 


De Sem autem seniore filio Noe, sunt tribus cogni- 
Ge xxv ; ad Orientem inhlabitaverunt. 

Filii Sem, /Elam, de quo ZElymcei et Assyrii : Et 

Arfaxat, unde Cha!'dzi et Ludii , unde Lazones : Et 

Aram, unde Etlies : priores hos excidit Abraham : 
et filii Aram Oscei, de quo Lidii; et Gart , de quo 
Gasplieni ; et Mosoc, unde Mossyni : Et 

Arfaxat ρος Sala , et Sala genuit. Heber, unde 
llebrii : et lHleber nati suat duo filii, Falec et Deboc, 
unde ducitur genus Abralia:n ; et Tactem, et Jectan. 
Jectan autem genuit Eluiodal, de quo Indi ; et Salef, 
de quo Dactriani; et Asarmot , de quo Arabes prio- 
res ; el Duran , de quo Camehi; et Derra, de quo 
Mardi; et Ezei, de quo Ariani ; et Declam, de quo 
Cedrusi; el Gebal, de quo Scythii priores; et. Abi- 
meel, de quo llircani ; et Sabat, unde Arabi primi : 
el Ulir, de quo Armeuii ,.et OEvilat , unde Gemnoso- 
fite. Hi omnes Bactiiani. s 

Omnes autem de tribus filiis Noe suut Lxvxu. 

Ümnium autem filiorum Sem habitatio est ^ a Ba- 
cris usque lthinocoruris, qu:e dividit Syriam et /Egy- 
pium, et Rubrum mare ab ore Arsinoes, qux cst 
Indi:. 

{τὸ sunt autem 40:8 sunt facte ex liis Gentes ; He- 
brzi qui Jud:ei, Perse, Medi , Poenes, Arriani , lHir- 
cani, Assyrii, Indi , Macardi , Parthi, Germani, 
Helymei, Cessei, Arabes primi, Cedrusii, Scytm, 


Ld 


nudi sapientes. 

Habitatio autem eorum usque Rinocorura et Cilicia. 

Qui autem eorum noverunt litteras, hi suut : Judzi, 
Persze, Medi , Chaldei , Indi , Assyrii. 

Est autem habitatio eorum, id est filiorum Sein, in 
longum quidem ab India usque Rinocorura : lata 
autem a Perside et Bactris usque Indiam. 

Vocabula autem gentium hzc sunt: Persis, Ba- 
eirian:e, Hircania, Babylona, Corbulia, Assyria, Me- 
sopotamia, Arabia vetus, Alimales, India, Arabia 


: eud:emon, Coelessyria, Commagena, οἱ Fynicia, qux 


est filiorum Sem. 


SECTIO VI. 


B Gentes autem qus linguas suas habent , hz sunt : 


Hebraei qui et Jud:ei, Assyrii, Chaldzi, Persz, Medi, 
Arabes , Madian , Adiabenici, Taleni, Alamosenni ; 
Saraeeni , Magi, Caspii, Albani, Indi, JEthiopes , 
AEgyptii, Libves, Chetei, Canansxi , Ferezzi, Euvei, 
Gérgesei, Jebusei, Idumei, Samarite , Foeuices , 
Syri, Cilices, Tharsenses, Cappadoces. Armenii, 5 
Hibeni , Librani, Scvt:e, Colchi, Sanni , Wosphorani, 
Asiani, Hisaurienses, Lycaones, Pysid:;e, Galate, 
Paflagones, Fryges, Achai, Thessali, Machedones, 
Traces, Mysi, Bessi, Dardani, Sarmat:e , Germani , 
Pannoni , Peones, Norici, Dalmat:e , Romani qui et 
Latini, Ligures, Galli qui et Celt:e, Aquitani, Brit- 
lani, Hispani qui et Tyrreni, Mauri, Baccuates, et 
Massennes, Getuli, Afri qui et Barbares , Mazicei , 
Garamantes qui et Marmaredz, qui usque /Ethiopiam 
extenduntur. 


- 


SECTIO VII. 


Necessarium autem putavi et inhabitationes Gen- 
tium el cognominationes declarari. 

Incipiam autem ab Oriente : l'ersarum et Medorum 
inhabitatores Parthi et vicin:e gentes pacis usque Sy- 
riam cole. 

Arabum inhabitatores Arabes Eudzimones : hoc 
euim nomine appellantur. 

Chaldz:orum inliabitatores Mesopotameni. 

Madianensium iuhabitatores Cy nedocolpitze et Tro 
clodyte et. Icthyofagi. 

Grxcorum autem gentes et vocabula v : Jones, Ar- 
cades, Booti, ;Eoli , Lacones. 

Horum inhabitatores fuerunt Pontici, Ditini, Troes, 
Asiam, Cari, Legiíi, Pamyli, Cyrinei, et lunsulz 
plures, id est Cyclades quidem decem qux» Myrti 
pel:gum continent. Hzc sunt autem nomina earum : 

Andrum, Tenomteo , Naxus, Geos, Gyarus, Delos, 
Fynus, Renea, Cyrnos, Maraton. Sunt autem ct 
alie Insulae. majores xi, quas etiam civitates habent 
plurimas , qux: dicuntur Sporades , in quibus inhabi- 
taveruut. Grxci. H:ec sunt. autem. nomina earum : 
Euboea , Creta, Sicilia, Cyprus, Coos, Samus, Rho- 


LECTIONES VARIANTES. 


2 À Bacris. Labb. ab Acris. 


b Hibeni. Labb. Hiberi. 


665 CHRONICON ANONYMI. 666 
dus , Chius, Thapsus, Lemnus , Lesbus, Samotrace. A mus, Axius, Pyramus , Bajus, Hebron, Sangarius, 


Est autem a Boeotia Euboea : sicuti ab. Jone Jonides 
civitates xvi hie : Cladiomena, Mitrylene, Focza, 
Priene, ἃ Eryt, Samos, Tecos, Colofon, Cius, Efesus, 
Smirna, Perinthus, Byzantium, Calcedon, Pontus et 
Amisos libera. 

Romanorum, qui et Citiensium, gentes et inhabi- 
tationes hx suat : Tusci , yEmilienses, Pincentes , 
Campi , Apulienses, Lucani. 

Afrorum gentes et iubabitationes hx sunt : Lebde- 
ni, Cinti, Numid:e, Nasamones, Saci. 

Insul». autem hz suut, qux habent civitates : Sar- 
dinia, Corsica, Girda qux et Benigga, Cercyna,Galata. 

Maurorum autem gentes et inhabitationes lie 
sunt : Musulani, Tingitani, C:esarienses. 


Hispanorum autem gentes ct inhabitationes hx» B 


sunt, Tyranni et Turrenurum, qui et Terraconenses, 
Lvsitani, Beticii, Autryconi, Vascones, Calleci, qui et 
Astures. 

Insulis auteni quae. pertinent ad Hispaniam Terra- 
conensem tres sunt, qua appellantur ^ Valliaricze. 
llabent autem civitates v has : Ebuso, * Palme, Pol- 
lentia, quse dicitur. Majorica, Tomaene, Magone, quise 
appellatur Minorica. 

Harum inbabitatores fuerunt. Cananei fugientes a 
f:cie Jesu filii Nave : nam et Sidona qui condiderunt 
et ipsi Cananei. Gadis autem Jebusai condiderunt, et 
ipsi similiter profugi. 

Gallorum autem Narbonensium gentes ct iuhabita- 
tioncs : Amaxobii Grace, Sarmate. 


Et hos autem necessarium fuit declarare tibi, ne C 


ignoL.rum gentium vocabula, et gentes, et manifesta 
flumina ignorares. 
SECTIO VII. 


[ncipiom ergo dicere de gentibus ab Oriente. 

Adiabenici et Taleni contra. Arabiam, Saraceni, 
Saraceni alii Atalenos contra Arabiam. Albani con- 
wa Pylas Caspias. Madianite inajores, quos expu- 
gnavit Moyses, inter Mesopotamiam et mare Rubrum: 
Minor autem Madian est. contra marce Rubrum juxta 
AEgyptum.ubi regnavit Ravel socer Moysi qui et Jothro. 

Cuntra Cappadoces ἃ parte dextra Armeuii, Hibe- 
rii, 4 Birraui, Scyt:e , Colchi, Bosphoraui , Saui qui 
appellantur Sannices, usque Pontum extendentes ; 
ubi*est Accessus, Absarus, et. Seliastopolis, Ussili- 
men quod est porius, et. Pasius flumen, usque Tra- 
pezunia extenduntur li: gentes. 

Montes autem sunt. nominati xii : Caucasus, Tau- 
rus, Átlas, * Parnaysus, Citeron, Helicon, Parthe- 
nius, Nysa, Lucabantus, Penius, Olympus, Libanus. 

Flumina autem sunt inagna et nominata xLt : Indos 
qui et. Fison, Nilus qui et Gcon, Tigris, Euphrates, 
Jordanis, Cefisos , Tarais, Menos, Erimanthus, 
Alys, Asopus, Therimodon, Erasiuus, Rius, Doru- 
Ssthenes, Alfvus, Taurus, Eurota, Meander , Iller- 


Achelous, Peneus, Ebenus, Sperchius, Cayster, Si- 
mois, Scamander, Strymon, Parthenius, Ister, Illa- 
rius qui et Danubius, Rhenus, Rhodanus, Betis, He- 
ridanus, Thember qui nunc dicitur Tiberis. 

Filiorum igitur trium Noe tripartitum szculum di- 
visorum. ) 

Et quidem Sem primogenitus accepit Orientem ; 
Cham autem Mediterraneum ; Jafet Occidentem. Et 
ostensis gentibus, quz de quo creet:ze sint, necessario 
decurremus ad annos. 


SECTIO IX. 


Falec annorum cxxx genuit Ragau. 

Ragau annorum cxxxit genuit Seruch. 

Seruch aunorum cxxx genuit Nachor. 

Nachor annorum rxxix genuit Tharam. 

Tlara annorum Lxx gennit Abraham. : 

Abraham autein erat annorum Lxxv, quo tempore 
edixii illi Deus, ut exiret de terra sua, ct de domo 
patris sui, et veniret in terram Chanaam. | 

Fiunt igitur a divisione usquequo venit Abraham 
iu terram Chanaam generationes quinque, anni 
DCxv1 : ab Ádam autem generationes Xx, annis nl, 
MCCCLXXXVII. . 

Conversatus est autem cum Chanaam annis Xxv 
et genuit Isaac. 

Isaac annorum Lx genuit Jacob. 

Jacob annorum Lxxvi genuit Levi. 

Levi annorum xr genuit Caath. 

Caatli annorum Lx genuit Amram. 

Amram annorum Lxx genuit Áaron. 

In octogesimo autem et tertio anno Aaron, egressi 
sunt filii Israel de Agypto, ducente eos Moyse. 

Fiunt igitur omnes anni ccCcxxx. 

In deserto xL aunos facit populus sub Moyse. 

Jesus Nave transito Jordaue facit in. terra annos 


xxvii, bellum agit annis vu, et postquam possedit ter-. - 


ram vixit annis xx. 

Fiunt ergo, ex quo Abraliam venit in terram Cha- 
naam, usque ad mortem Jesu Nave; generationes nu- 
mero vir, anni D ; ex Adam autein generationes xxvi, 
anni n, MCCCLXXXIV. 


SECTIO X. 


Post mortem vero Jesu peccans populus traditur 
Cusarsaton regi Mesopotami:s, cui servit annos vill, 
el cum elamassetad Dominum , exsurrexit Gothoniel 
frater C:leb junior de Tribu Juda, qui denuntiavit 
ipsi Cusarsaton, et occidit illum, et gessit. ducatum 
populi annis xxt. 

Et iterum dum peccaret, traditus est Eglon regi 
Moab, et servivit illi annis xvii. Converso autem po- 
pulo surrexit Aod, vir de Tribu Effrem, et occiso 
Eglon, principatus est populo annis Lxxx. 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Eryt. Labb. Erythra. 
b Valliaric:e, Labb. Balearicee. 
€ "alme, Labb. Palene. 


4 Birrani. Labbe. Gircani. 
* Parnaysus, Citeron. Labbe. Parnsssus, Cithzron. 


067 CHRONICON ANONYMI. : 668 


Mortuo autem. Aod, delinquens populos traditus A — Post David autem regnat Salomon filius ejus. annis 


est Jabin regi Cananaorum, cui servivil annis xx. 
Sub eo prophetavit Deborra, uxor Lapidod, de Trihu 
Effrem : οἱ per ipsam ducatum gessit Barac Ami- 
noen, de tribu Neptalim. llic denunjiavit Jabin regi, 
et occidi eum , οἱ regnavit judicans cum Deborra 
anis xL. 

. Post cujus mortem peccavit populus, et traditus est 
Madiauegis aunis vn , super quos surrexil Gedeon de 
tribu Manasse, qui in ccc viris, cxx hostium M. per- 


didit. Hic rexit populum annis xL. 


Hujus filius Abimelec. 

Post hunc pr:zfuit populo Thole filius Fale, filii 
Caram, de tribu. Effrem annis xx. 

Post huuc, judicavit Jair Galadiles de tribu Ma- 
nasse, et przfuit annis xxii. 

Post hunc, peccaus populus traditus est. Amma- 
nitis annis xviti, et cui clamasset ad Dominum, sur- 
rexit illis princeps Jepte Galaadita, de tribu Gad, de 
civitate Masefath ; et gessit ducatum anuis vi. 

Post hunc, judicavit Elon annis x. 

Post hunc, judicavit Hebron filius Allelon Fara- 
thonoin, de tribu Effrem, annis vin. 

Post hune, peccans populus traditur Allofilis per 
annos xL. 

Post hzc, conversis filiis Israel surrexit Samson, 
filius Manoe, de trihiu Dan. Hic debellavit Allofilos, et 
gessit principatum annis xx. 

Post hunc, lleli sacerdos judicavit annos xx. 

Post , Samuel propheta unxit Saul in regem, et 
ipse judicavit populum annis xxx. 

Post tempus, cum regnaret David, eduxit arcam 


de domo Aminadab, et divertit vitulos; et cum re-- 


verteretur opposuit manus filius Aminadab, nomine 
(za et percussus esi: et timuit David, et induxit il- 
lam in domum Abeddarat Gethei, et fecit ibi men- 
ses tres. 

Reguavit autem Saul annis xxx. Erat autem illi 
dux Abner, filius Ner. Ipse autem Sainuel unxit Da- 
vid in regem. 

Fiunt igitur ab Jesu usquequo conversus cepit Da- 
vid regum in tribu Juda , generationes 1x : annis 
CCCCLXxx ; ab Adam autem generationes xxxiv ; an. 
1V, MCCCLXIY. 

SECTIO XI. 

Deinceps regnat David annis xL mensibus sex. 

In Ebron autem regnavit annis vii mensibus Sex, 
et iu Jerusalem annis xxxur. Sub hoc sacerdos Abia- 
thar, filius Abimelec, ex genere IIeli, et ex alia patria 
Saddoc. 

Prophetabant autem temporibus David, Gad et Na- 
than. Erat autem ipsi David dux Joad, filius Sarvizx ἃ, 
sororis David. Iic dinumeravit populum ; et erat nu- 
merus, quos numeravit filiorum Israel millies centies 
milleni : filii autem Juda quadriugenties septies mil- 
leni. Levi autem et Benjamin non dinumeravit. Nüme 
rus autem eorum qui ceciderunt ex Israel, Lxx millia. 


XL, et sub ipso adhuc Nathan prophetat : et Achias 
ex Selon, et inter eos sacerdos Saddoc. 

Post Salomonem, regnat. Roboam filius ejus an. 
nos xiv : sub hoc divisum est regnuin ct regnavit in 
Samaria Jeroboam servus Salomonis, de tribu Ef- 
frem, proplietat autem, et sub Jeroboain Acliias Sc- 
lonites, et Sameas filius /Elami. | 

Post Roboam, regnat Abias filius ejus annis xvu. 

Post Abiam, reguat Asab fiiius ejus annis xri. llic 
in lempore senectutis pedes doluit. Prophetabat autein 
sub eo Azarias. 

, Post A:ab, regnat filius ejus Josaphat annis xxv. 
Sub hoe prophetat Helias, οἱ Micheas filius Jemblas, 
et Abdias filius Ananixz. Sub Michea autem erat 


B pseudopropheta Sedecias filius Cananzi. 


Post Josaphat, reguat filius ejus Jorau annis xx, 
et sub ipso prophetat Helias, et post hunc prophe- 
taj Heliseus sub filio Joram Ochozia, sub quo populus 
in Samaria filios suos, et stercus columbinum man- 
ducabat, regnante in Samaria Joram, 

Post Joram regnavit (ilius ejus Ochozias anno uno : 
el sub hoc proplietat Gothol et Labdone. 

Post hunc, regnat Gotholia, mater Ochoziz, annis 
viii. Qux exsurgens occidit natos filii sui : erat enim 
de genere Achab regis I-rael : soror autem Ochozizx, 
nomine Zosabaz, cum esset Joiad:e Sacerdotis uxor, 
furata est Joas, filium Ochoziz, cui Joiada sacerdos 
imposuit regimonium. Proplietal autem. sub Gotholia 
Eliseus. 


C  Posthane, regnat Joas filius Ochozize annis xL. llic 


interfecit Zachariam filium Joiada sacerdotis. 

Post Joas, regnat filius ejus Amasias annis vit. 

Post Amasiam, regnavit filius ejus Ozias annis Lu. 
llic leprosus fuit usquequo moreretur. Judicabat 
aulem sub eo Joatham filius ejus. Prophetabant sub 
Ozia, Amos et Esaias filius ejus , et Ozes filius 
Belieri, et Jouas fllius Amathi ex Gofer. 

l'ost Oziam, regnat filius ejus Joatham annis xvi. 
Sub hoc prophetz Esaias, Osee, Micheas Moratliita, 
et Joel lilius Batuel. 

Post Joatham, regnat fllius ejus Achas annis xv, 
et sub lioc prophete Esaias, Osee et Micheas : sacer- 
dos autem Urias. Sub hoc Salmauassar rex Assyrio- 
rum eos qui erant iu. Samaria transmigravit in. Mc- 


D diam et Babyloniam. 


Post Aclias, reguavit filius ejus Ezechiasannis xxv. 
Sub lioc prophetze Esaias, Micheas, et Osee. 

'ost Ezechiain, filius ejus Manasse ann. rv. 

Post Manasse, regnat filius ejus Amos annis duobus. 

Post Amos regnat filius ejus Josias annis xxxi. Hic 
Idola et altarium Samari: dissipavit. Sub hoc Pascha 
celebratum est anno xvii regni ejus. Nam ex quo 
moriuus est Jesu Nave, non est servatum Pascha sic- 
ul tunc. Sub hoc Celcias sacerdos pater Jeremiz pro- 
phetze invenit in sacrario librum Legis it x vut auno 
regni Josie. Prophetaut autem sub co Oiiba uxor 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Sororis. Labbe, conjicit legendwm, sorori. 


069 CHRONICON ANONYMI. 670 
Sellim a veste sacerdotis, et. Sofonias ct Jeremias, A — Ab Exodo /Egypti usque in transitum Jordanis, 


sub dio pseudopropheta Ananias. quando Jesus Pazclia celebravit, suut anni xL. 
Post Josiam , regnat Sofonias annis quinque, Ezechias post. annos ccccuxiv celebravit Pascha. 
mensibus undecim. Post Ezecliam Josias anno cxiv Pascha cele- 
Post Sofoniaim , regnat Joáchas filius ejos menses — bravit. 
quatuor, Hunc ligavit Nechao rex /Egypti, et adduxit Post Josiam lleszras post annos cvin Pascha cele- 
in Egyptum, ordinato in loco ejus Eliachim, qui co- — bravit. 
gnominatus est Joachim, regnat annis xi. Sub hoc Post lleszram ^ Servatoris | usque generationes 
prophetat Jeremias, et Buzi, et Urias filius Samace Christi post aunos pLxii Pascha fit. 
ex Cariathiariri. Hune Nabuchodonosor ligavit ea- À generatione autem Christi post xxx annos, cum 
tenis :ereis Joachiin regem Juda, et duxit in Baby- — passus es; Dominus, Pascha celebratur, ipse enim 
lonia. erat justum Pascha. 


Post Joachim, regnat filius ejus Joachim annis tri- ΓΑ passione autem Domini usque in xim annum im- 
bus; et hunc ducit ad eum compeditum Nabuchodo- — perii lmperatoris Alexaudri Cesaris anni σον! serva- 


nosor rex Babylonis, et alios cum eo. tuin. est Pascha, quod in. commemorationem Domini 
Per ipsum, constituitur in loco ejus frater Joachim, B nostri Jesu Christi servatur a nobis. 

cajus nomen Sedecias, qui et Jechonias, qui regna- Fiunt igitur omnes anni Adam usque in hunc diem 

vit annis xi. anni quinquies mille septingenti triginta octo. 


In anno duodecimo tráusmigravit illum in Babylo- 
niam, effossis oculis, et pópulum transduxit cum eo, 
prater paucos, qui posteà in ZEgyptum descenderunt. Reges. Persarum ex teripore Cyri. 
Prophetant autem sub Sedecia Jeremias et Amba- Cyrus regnavit Persis annia xxx. 
cum, in anno autem ix regni ejus proplietavit in Ba- Post hune, Cambyses annis novem. 
bylonia Ezechiel. Post hunc prophetze Nahum et Mala- Smerdius Magus mensibus. octo. 
chias, et Daniel , qui vidit de hebdomadis in primo Darius anuis xxxvi. 
anno Darii regis, filii Assueri, de semine Medoruni, Xerxes annis xxvi. 
qui regnavit super regnum Chaldeorum. Artaxerzes;Longimanus annis xxxvi. 

In primo autem anno regni sui Cyrus dimisit popu- ᾿ 
lum redire in Jerusalem. Eo tempore, quo templum 
eedificavit, prophetant simul Aggeus et Zacharias : 
post quos Neemias fllius Acheli de semine Israel fa- 
bricavit civitatem liierüsalem, cum esset ab aunis 
Artaxersis regis : et post hunc secundus Mardochzus. 


SECTIO XIII. 


Xerxes dies sexaginta. 
Sogdiunus menses septem. 
C Darius Nothus annis xvin. 

Artaxerxes, Cyri junioris frater, annis Lxi. 

Ocor, qui el Árlaxerxes annis xxin, mensibus 
septem. 

SECTIO XII. . Arses Nothus annis tribus. 

Darius annis. xu. Hic est jüem Alexander Macedo 
deposuit in bello, quod fuil Ineharrabile. 

Fiuwu omnes anni CCxLv. 

Post quos, tempora jam apud Gr:»wcos ex con- 
structione Ofgmpiadum sunt clara : nam usque ad 
Aletandrum Macedonem fuerunt Olyinplades cxiv, 
qu& faciunt ahnos ccccLvi, ab Iphito qui constituit 
Olyiitpiades. 

Ab Alexandro usque ad Christum Olympiades t.xxx, 
quod sunt anni cccxx. 

p' ἃ Christo autemusque. annum xut Imperii Alexan- 
dri Olympiades Lviu, quod sunt anni ccxxxvi. 

Sunt ergo omnes Olympiades usque annum xi 
Alexandri Cxsaris  Olgmpiades  ccLti, quod. $unt 
anni MX. 


Fiunt igitur a David usque Sedechiz, qui et Zeco- 
nis, ltfransmigrationem, generationes xvin, annis 
CCCCLXXVII, menses ix ; ab Adam autem usque in 
transmigrationem Babyloniz: sub Jechonia, genera- 
liones Lt, anni IV, MDCCCXLI!, menses ix. 

Et post transnmigrationem Babyloniz, usque ad ge- 
nerationem Christi, generationes xiv, an. DCcLx ; et a 
generatione Christi usque ad. Passionem, anni xxx ; 
et a Passione usque ad hunc annum, qui est xii im- 
perii Alexandri annus, an. ccvi. 
$£ Fiunt igitur omnes anni ab Adam, usque ad tertium 
decimum Alexandri imperatoris annum, anui v, 
MOCCXXX vill, 

Ut autem et aliter ostendamus non tantum. per 
Aempora regum, sed etiam a quo Pascha servatum 


-e$t, dinumerantes simü! annos dicemus. .. . SECTIO XIV. 
Ab Adam usque diluvium an. 11, wccxtau, a | . 
. K& diluvio usque ad .exitum Abrahau) de terra Nomina creature, 
-8Ua MCXLY. — Adam, Seth, Eros, Cainan, Malaleel, Jared, πος, 


Hinc usquequo cxirent Israelite de /gypto, edu Foie Lainech, Noe, Sem, Arfaxat, Sala, Heber, 
cente eos -Moyse, quando el Pascha fecerunt, auni — Faléc, sub qiio divisa esl teriá, Riv; Seruc, Nagor, 


&Unl CCCCXXX, | 00e s "Hara, Abrahiin, Isaáé, Jacob; Tüda, ΤΩΣ Esrum,. 


0050 7s. μὴν ÓHBÍBOTIONES VARIANTES. aedem Dua aeter Ra 
M See, ihan oyente enadié, La. “ DI P qur m REEM 


23. , f. A, 


y sal 


671 


Aram, Aminadab, Naasson, Salmon, Boz, Obet, À 


Jesse, David, Salomon, Roboam, Abiam, Asa, Josa- 
phat, Joram, Ochozias, Joas, Amasias, Ozias, Joa- 
tham, Achaz, Ezechias, Manasses, Amos, Josias. 

Josias autem genuit Jonaan et Joachim ct fratres 
ejus, Eliachim qui et Joachim οἱ Sedeciam qui οἱ 
Jeeonias dictus est Salum. 

In transmigratione autem Babyloniz:? Joachim ge- 
nuit Jechoniam et Sedeciam. Jecouias autem genuit 
Salattbiel, Fanneam et Sale, Saer et Jeconiam, Orta- 
mno et Deebi et Filifania, Zorobabel et fratres ejus 
Abiut et Masolai οἱ Ananias, et Saladi àoror eorum, 
et Sedbel et Thoul, et Archia, et Asadia, et Sobesec. 

AEdificatum est autem sanctuarium tempore Zoro- 
babelis, cujus filius Abiud : dehinc Eliachim, Azor, 
Sadoc, Achiin, Heliud, Eleazar, Mathan, Jacob, Jo- 
seph, cui desponsata fuit Virgo Maria, qu: genuit 
Jesum Christum ex Spiritu sancto. 


SECTIO XV. 
Prophetarum nomina. 

Adam, Noe, Abraham, Isaac, Jacob, Moyses, Aa- 
ron, Jesus Nave, Heldad et Modat, Natan, David, 
Salomon, Elmodac, Achias Silonita, Sameas filius 
Elam, Ananias, Helias, Micheas filius Emblac, Abdiu, 
Heliseus, Abladan, Amos, Esaias, Osee filius Beeri, 
Joanas, Micheas, Raban, Johel filius Batuel, Jere- 
mias filius Helcize sacerdotis, Sophonias, Buz, Eze- 
chiel, Urias, Sameas, Ambacuc, Naum, Daniel, Ma- 
lichias, Agg:zeus, Zacharias, et sub Christo Simeon 
el Joannes Baptista, 

Item Mulieres Prophetissz,, Sarra, Rebecca, Ma- 
ria soror Moysi, Debbora, Oliba et sub Christo Anna, 
Elisabeth, Maria qux: genuit. Christum. 


SECTIO XVI. 
Nomina Regum. 


Saul de Tribu Benjamin. 

Postquam autem translatum est reguum in Tri- 
bum Juda, David, Salomon, Robosm, Abia, Asa, 
Josaphat, Joram, Ochozias, Joatham, Achaz, Ezechias, 
Manasses, Áwos, Josias, Joachim, Eliachim, Sede- 
cias el Jecouias : sub hoc transmigratio facta est 
sub Nabucliodonosor. 

Nomira regum, qui regnaverunt in. Samaria super 
decem Tribus ex quo regnum divisum est. 

Jeroboam filius Nabath annis xxi. 

Nabath filius ejus annis duobus. 

Saba filius Achis:e annis xxw. Hic vindicavit domum 
Jeroboam. 

Πα filius Base annis duobus. 

Zambri annis xii. 

Achab filius ejus annis xxi. 

Ochosias, filius Achab, et Joram filius Jeco- 
nie, annis xii. Sub hoc filios suos et stercus colum- 
binum hi qui erant in Samaria, manducaverunt. 

Jehu, filius Namsi, annis xxvim. Hic in initio pius 
fuit : fecit vindictam super domum Achab, occisis Jo- 
ram et Jezabel, et Ochosia Rege Juda. 

Joachaz annis xvu. 


CHRONICON ANONYMI. 


078 


Joas filius ejus annis xvi. Hic Amasiam regen occi- 
dit, et destruxit de muro Jerusalem cubita cccc. ', 
Jeroboam, filius Joas, annis xv. 
Azarias, filius Jeroboam, mensibus tribus. 
Selem, filius Abia, mense uno. 
Urnornaac. filius Gadi, annis decem. 
Falacias Manaz annis duobus. 
Facea, filius Romelie, annis decem. Uic οὗ» 
sedit Jerusalem , regnante Achaz, non possedit eam. 
Osee, filius Dale, annuis octo. Sub hoc decem 
Tribus transmigrat:? sunt in regione Medorum ἃ 
Salmanassar , qui et ipsum Usee colligatum ha- 
bens abiit, regnante Achaz super duas Tribus in 
Jerusalem. 
SECTIO XVII. 
Nomina Sacerdotum. 


Aaron genuit Eleazar, Finees, Achias, Razaza, 
Moriat, Arnaria, Amitob, Settis, Achivas ; liujus filius 
Ifelias Propheta; et Salon, Joram, Amos Joada filius, 
Sedecias, Sedecia, Jehel, Uria, Tieein, Salon qui ge- 
nuit Celciun, cujus fllius Hieremias propheta et Aza- 
rias filius Azaz:e, Sareu, Josedech qui genuit Jesum 
qui fuit sacerdos, cum  instauraretur templum post 
captivitatem, Celicias, Joachim, Czedue. 

tein alia. patria, ex. qua fuit Ezechiel propheta : 
Jode, Fatuea, Amorius, Zadiar, Samulel, Evexia, 
Melchius, Salon,:Comorius, Barracim, Soffonias, Max- 
&e3, Celcius, Buzi, Ezechiel. 

Item alia patria, unde lleli Sacerdos, cujus filii 
Finces et Olin rapiebant immolationem. Princeps 


C patriz de filiis Gaad, Achimelech, Mabiathar, Urin, 


Nathan, Heli. 

Item patria Leviticum, unde fuit Samuhel propheta: 
Chore qui restitit Mosi : filius hujus lleleana , 
Sufein et Abiar, Zeraam, Chelchanu, Samuel. Huic 
fuerunt duo filii muncrum acceptatores , Johel et 
Habia. 

Initium patrie Levitarum, unde sunt Sacerdotes, 

ministri et Levit, Ambram filius Caliaad, filius 
Levi, filius Jacob. Levi genuit Gerson et Cahaad, et 
Meraii. Filii autem Gerson, Seimei et. Emeher. lli 
filii Levitas et filii Cahaad, Ambram, Esaar Cefron, 
Odiel. Ambram genuit Moysen ct Aaron, et Mariam, 
Aaron genuit ex Helisabet sorore Naasson, Nadab, et 
Abiud, et Eleazar, et lthamar. Mortui sunt autem 


p Nadab et Abiud offerentes ignem alienum. Post Aa- 


ron, Eleazar suscepit sacerdotium ; post Eleazarum, 
Finees. ltlamar autem. οἱ filius cjus : [saar autem 
frater Ambram ct ipse Levita. Ilujus filii Chore et 
Nabith et Gazer : et filii Clhore Air et Helcana et 
Abiasap. Hic Chorc restitit adversus Moysen et Aa- 
ron, et Chao absorptus est in Viriseel. Cebron frater 
Amram, Aercius, filii ejus Misahel, Elisaphatli, et Se- 
tis οἱ Dile. Hi Levitze traditi sunt. Omnes autem Aa- 
ron et filii ejus Arc:xe Testamenti, ut ministrarent ei, 
et tollerent eam : et facia est eis pars decima sacer- 
dotibus initiata, et primogerita, ^ et quz in sacrifie 
ciis constituta, el primogenito, et destinata Levitis 


* Et qug ...' primogenito. Hec desunt aped Labb. 


19 


CURONICON ANONYMI. 


674 


dicta est lex, ut quxcumque acciperent à populo ex ἃ — Claudius annis xii, mense uno, diebus xxvni. 


decimis, decimas darent Sacerdotibus, ut existimarc- 
tur eis tamquam oblatio. Initio eorum traditze sunt 
illis etiam civitates ltefugiorum sex, et harum prata 
sementina in circuitu cujusque civitatis cubiti duo 
millia, et alixe civitates xLu; sacerdotibus quidem 
decem , Levitis vero xin. 

Putolatius nos dixisse, quam speravimus, tamen 
necessaria pro hig qui scrupulosius requirere volunt 
et multa legerunt : quos existimo facile percipere 
quie scripta sunt : sed et. illi qui pauca legerunt, 
facilius ad intellectum possunt pervenire ex illis , 
qux a nobis per breviatam inquisitionem declarata 


$unt. 
SECTIO XVII. 


Macedonum Reges juxia Alexandrinos. 


Alexander filius Philippi, post Darium annis vi 
Ptolem:eus Lagi socer, annis Lu. 
Ptolemzus filius, Philadelfus, annis xxxvii. 
l'tolem:eus filius, Evctgetes, annis xxx. 
Iolem:eus, Everget:e filius, annis xxv. 
Ptolem:eus Philopator, annis x vu. 
l'tolemzus frater, annis xxu. 
Ptolem:zeus Fuscus, annis n. 
Evergetes annis xxvi. 

- P;olem:eus Alexas, annis xx. 
Alexander frater Ptolem:ei Alex:e, aunis xvul. 
Piolemzus Dionysius, annis xxix. 
Cleopatra filia, annis xxv... — 
Fiunt insimul anni cccxLvi. 

Sequentia absunt α Canisio. 


SECTIO XIX. 
Imperatores Romanorum. 
Augustus annis Lvin. 


Tiberius annis xxi, mensibus vii, diebus xxm. 
Caius annis i11 mensibus novem. 


Nero annis xim, mensibus octo, diebus xxvi. 
Galba mensibus quinque ; diebus xxvi. 

Otho mensibus octo, diebus septem. 

Vitellius mensibus novem, diebus xv. 


Titus aunis tribus, mensibus duobus, diebus 
duobus. 


Trajanus annis xvii, mensibus octo, diebus sex. 

ladrianus annis xx, mensibus decem, diebus xxvi. 

Antoninus Pius.... mensibus octo, diebus xxn. 

Marcus annis xix, mensibus quinque, diebus 
duodecim. 

Commodus annis xi, mensibus octo, diebus xxiv. 

JElius Pertinax mensibus septem. 

Julianus mensibus duobus, diebus septem. 

Severus annis xiv. | 

Antoninus, cognomento Caracalla, Severi filius, 
annis sex, mensibus novem, diebus duobus. 

Macrinus anno uno dicbus sex. 

Antoninus annis sex, mensibus octo, diebus xxvin. 

Alexander annis tredecim, diebus novem. 

SECTIO XX. 
legum Hebraorum. 


Saul annis xxx. David annis xL. Salomon annis 


xL. Roboam annis xvii. Abia annis tribus, Asa annis 
xL. Josafat annis xxv. Jorom annis novem, Ocosias 
anno uno, Gotholia mater annis octo, Joas annis x1. 
Amessias annis xxxvutr.. Ozias annis 1.0}}}. Jotham 
annis xvi. Achas annis xvi... Ezechias annis xxxix. 
Manasses annis Lv. Amos annis duobus, Josias annis 


C xxxv. Joachim frater Joachaz anuis xi. Joachim (ilius 


Hemeras, annis tribus captivitatis, Sedecias annis ΧΙ. 
Nabuchodonosor redux annis xv. Cymaroth filius au- 
nis xi. Daldasar frater annis xiv. Darius Assuerus 
annis ΧΕΙ}. Cyrus anno primo. 

Cottera deerant in. ms. exemplari. 


mis 1 MEE MMLRRRR 
ANNO DOMINI CCL. 
CELERINUS , LUCIANUS , CALDONIUS, MOYSES, MAXIMUS , NICOSTRATUS, RUFINUS 
ET CJETERI CONFESSORES ECCLESLE ROMANJE ET AFRICANJE. 


EPISTOLA 
CELERINI [AD LUCIANUM. 
(Pamel., Rigalt., Baluz., Paris., xx. Oxon., Lijs., xxi.) 
AnRcUMENTUM hujus et sequentis Epistol:e habes istud 
iu Epistola Cypriani xxn. Exempla quoque , inquit, 
Epistole Celerini boni et. robusti confessoris quam 
ad Lucianum eumdem confessorem , scripserit , item 
quid Lucianus ei rescripserit, misi vobis, ut sciretis 
et laborem circa omnia el diligentiam nostram, et ve- 
ritalem ipsam disceretis : Celerinus confessor quam 
8 1 timoratus , el cautus et humilitate ac timore secte 
nostra verecundus : Lucianus vero circa intelligen- 
tiam dominice lectionis, ut. dixi, minus peritus, el 
circa invidiam verecundie nosire relinquendam faci- 
litate sua molestus. Nam cum Dominus dixerit, in 
nomine Patriset Filii el Spiritus sancti Gentes tingui, 
el in Baptismo peccata dimitti : hic pracepti εἰ legis 
ignarus, mandat. pacem dari et peccata. dimitti in 


Pauli nomine, et hoc sibi dicit ab illo esse manda- 

tum ; sicut in literis ejusdem Luciani ad Celerinum 

[actis animadvertetis, etc. 

Ilanc vero et sequentes epistolas, nc Baluzianum 
opus nimium discinderetur, inter Epistolas Cypriani- 
(85 ad tomum quartum rojectas, co tamen loci, 


propier accuratam chronotaxim, revocavimus. Vid. 
infr., t. 1v, col. 274. 


EPISTOLA 


LUCIANI AD CELERINUM. 
(Pamel., xxn. Rig., Baluz., Paris., xxi. Oxon., L.ips., xxn.) 


Vide pr:iecedentis Epistolze argumentum ex S. Cy- 
priano acceptum, et notam qua alias 'ῶς Epistola 
remittitur. Infr. t. iv, col. 279. 

EPISTOLA 
OMNIUM CONFESSORUM AD CYPRIANUM. 
(Pawel., xvii, Rigalt., Baluz., Paris.xvi. Oxon., Lips. ,x xiu.) 


AncuuENTUM. Libellus Martyrum nomine a. Luciang 
scriptus. Vid. infra, tom. 1v, col. 908. 


At 


075 S. CORNELIUS PAPA ET MARTYR. 610 


EPISTOLA 1. 


CALDONII AD CYPRIANUM ET COMPRESBYTEROS CARTIHA- 
GINI. CONSISTENTES. 
(Pamel. xix., Rigalt. Baluz. Paris. xvim., Oxon. Lips. xxiv.) 
ARGUMENTUM.— Cum. lapsorum quidam, nova urgente 
persecutione, Christum. confessi essent. atque adeo 
antequam in exilium. proftciscerentur, pacem — pete- 
rent, consulit. Cyprianum Caldonius an paz illis 
dauda foret. 
(Vid. infra, tom. 1v, col. 271.) 
EPISTOLA 


MOYSIS ET MAXIMI PRESBYTERORUM , NICOSTRATI ET 
RUFINI DIACONORUM ET CETERORUM CONFESSORUM IN 
FIDE VERITATIS PERSEVERANTIUM AC ROM;.E CONSI- 
STENTIUM AD CYPRIANUM. 


(Poinel. Rigalt. Baluz. xxvi., Pacis. xxv, Oxon. Lips. xxxi.) 


AÁncUMENTUM /Jujus epistole recitat — infra — epistola 
Novatiani nominecleri omauiscripta. « Quamquam, 
inquiunt, confessorum quoque quos hic adhuc in 
carcerem. dignitas sue con[essionis inclusit et. ad 
certamen Evangelicum sua fides in. confessione glo- 
riosa jam semel coronavit , litteras liabeas conspi - 
rantes cum litteris nostris , quibus severitatem. Evan- 
gelice discipline protulerunt, οἱ illicitas. petitiones 
ab Ecclesie pudore rejecerunt. ». — Solatia que ex 
Cyprianis litteris perceperunt Romani. confessores, 
grati agnoscunt. —BMariyrium non pana sed felicitas. 
— Voces Evangelice , [aces ad inflammandam fidem 


in lapsorum causa Cypriani sententie acceditur. 
Fit ejusdem mentio in Epistol. Cypriani xxxi, 
caque integram habes infra tom. 1v, col. 290. 


EPISTOLA 


PRESDYTERORUN ET DIACONORUM ROME CONSISTENTIUM AD 
CYPRIANUM. 
(Pamel. Rigalt. Baluz. xxx., Paris. xxix., Oxon. 
Lips. xxxvi.) 


ARGUMENTUM. — Ecclesia Romana sententiam suam de 
lapsis cum Carthaginensis decretis consentientem pro- 
ponit. — Laypsis adhibita indulgentia ad Evangelii 
normam exigitur. — Pacem Confessoribus concessam 
gratia tantum οἱ favoribus inniti inde constat quod. 
lapsi ad episcopos remittantur. — Seditiosa pacis 
postulatio Felissimi factioni imputanda. 

(Vid. infra, tom. iv. col. 503.) 


EPISTOLA II 
CALDONI CUM HERCULANO ET VICTORE AD CLERUM 
CARTHAGINENSEN. 


(Pamel. Rigalt. Baluz. xxxix., Paris. xxxvnr., Oxon. 
Lips. xLu.) 

ARGUMENTUM. — (Quod jusserat illis Epistola sua xxxvit 
Cyprianus , perficiunt Caldonius, Herculanus, et cc- 
teri, ac clero abstentum Felicissimum denuntiant, ad - 
ditis eorum nominibus qui se illi junxerant. Est. autem 
velus forma litterarum excommunicatoriarum. 

(Vid. infra, tom. 1v. col. $51.) 


ANNO DOMINI CCLI. 


: MAXIMUS, URBANUS, SIDONIUS, ET MACHARIUS CONFESSORES ROMANI. 3 


EPISTOLA 


MAXIMI, URBANI, SIDONII ET MACHARII AD CYPRIANUM. 


(Erasm. m, 15 b. Pamel. Rigalt. Baluz. L. Paris. 
xLix., Oxon. Lips., Lin.) 


C AncuuENTUM. — Mazimus et Confessores Romani Cy- 


prianum certiorem reddunt se ad Ecclesiam rediisse. 
(Vid. infra, tom iv. col. 542.) 


ANNIS CHRISTI CCL-CLII. 


5. CORNELIUS, 


PAPA ET MARTYR. 


S. IhigeRoxvatUs, lib. de Viris. Hlustribus , 
cap. Lxvt, p. 148. 


Cornelius ^, Roman: urbis Episcopus, ad quem 


* Cornelius Fabiano, qui A. 250. 20 Jan. mar- 
lyrium subiit , successor datus. an. 951, 2 Jan. fuit- 
que episcopus. Rom:e ad a. 252, 14 Sept. quo Cen- 
tumcellis in exilio obiit. Vide Jo. Pearsonii Annales 
Cyprianicos ad illos annos. Ελββιοιυβ. — Cornelium 
minime ante paschalem anni 251 diem ordinatum 
essc , pluribus argumentis colligit Tillemontius, uti 


e. 


N 


D octo ^. Cypriani exstant Epistolze. Scripsit epistolam 


ad « Fabium, Antiochen:e ecclesi: episcopum, de 


monuit Coustantius ad Rom. Pontif. Epist. pag. 195. 

Nonnilil autem de Cornelii morte, sicca an cruenta 

fuerit, infra dicendum est ad Concil. Carthag. iv. 
Πούτη. 

b IE» universe octo ad Cornelium Ερίβιοῖα: adbuc 
hodie exstant et inter S. Cypriani Opera leguntur, 
quemadmodum dus Cornelii ad Cyprianum. 

. ABRICIUS. 
* Nonnullee editt. et mss. Flavianum. Rutin. Fa- 


611 

sy10do. Romania, Italica , 
Novatiano, et de his qui lapsi sunt, P tertiam de 
gestis synodi, * quartam ad eumdem Fabium valde 
prolixam, et Novaltianz hzereseos causas et anaàthe- 


bianum. Sed Eusebius vi. 45. et. Nicephori Codices 
vt. 5. seq... successorem ΒΑΡΎ] iterum | iterumque 
Φάβιον appellant, et Codices quamplurimi quos Suf- 
fridus Petri et. Marcianaus. inspexere, Fabium uon 
tantum. hoc loco, sed etiam iufra, cap. 69. Euseb. 
Ἦλθον δ᾽ οὖν tig ἡμᾶς ἐπιστολαὶ Κορνηλίου 'Pouatoy 
ἐπισκόπου πρὸς τὸν τῆς Αντιοχέων ἐχκλησίας. Φάδι- 
ον, δηλοῦσαι τὰ περὶ τῆς ᾿Ρωμαίων Συνόδου χαὲ τὰ δόξαν - 
τα πᾶσι τοῖς κατὰ τὴν Ἰταλίαν xal ᾿Αφρικὴν x«i τὰς «v- 
τόθι χώρας. l'ABRICIUS. 

a H:ec altera epistola Cornelii ab Eusebio non diser- 
te commemoratur, sed illius loco Epistola Cypriani 
et episcoporum Afric;e, Ῥωμαϊκῇ ψωνῇ Κυπριανοῦ xal 
τῶν ἀμ᾽ αὐτῷ κατὰ τὴν Λφρικὴν ἐπισχόπων. ro Nova. 
tiano Novali nomen habent Codices I:usebit, Rutiui, 
Nicephori, etsi Hieronymum plerisque in. locis ubi 
Novatus bodie exstat Novatianum legisse liaud dubi- 
tat Guil. Beveregius notis ad Synodicon. magnum, 
p. 70. FaBRiCics. — De hujusce nominis scriptura 
fusius nos infra ad Cornelii Epistolam priorem ad 
Cyprianum. De Hieronymo auteni verba Eusebii male 
intelligente videndus cl. Keil. ad Fabricii Bibl. Gr. 


PROLEGOMENA. 
Africana : ^ etaliam de A ma continentem. Rexit Ecclesiam 4 annis duolies 


678 


sub Gallo et Volusiano ; cui οἷ) Christum martyrio 
coronato successit Lucius. 


tom. vin, p. 995 ed. novis, qui insuper notat, nullam 
fecisse mentionem Hieronymum Coruelianz epistolx 
in causa. Novati ad. Dionysium Alex. scripte, quam 
commeuriorat Eusebius /]. E. vi, 46. Rourmn. 

b Euseb. ἄλλη τις ἐπιστολὴ συνῆπτο Κορνηλίου περὲ 
τῶν χατὰ τὴν Σύνοδον ἀρεσάντων. Synodum intellige 
Komanam mense Octobri A. 251. iu causa Novatiani 
habitam, cujus meniinit S. Cyprianus Epist. 55. ad 
Autonianum p. 105. FABRiCUUS.' 

€ [Ex hac epistola Cornelii prolixa fragmenta. Eu- 
sebius nobis vi, 42. conservavit, qui eam laudat 
his verbis : «ai πάλιν ἑτέρα ἐπιστολὴ περὶ τῶν x«t& 
Νόουατον πραχθέντων.᾿ lerum Novatum vides pro 
Novatiano. FABRICIUS. 

4 Non sane integris, ut ex iis qu» initio bujus 
capitis dieta , apparet, licet Eusebius vui, 2, ubi Lu- 
cii etiam successoris meminit, ait Corneliutn ad tres 
annos Honxe episcopatum. tenuisse, iliud tempus 
quo sedes a Fabiani martyrio vacavit, Cornelio ut 
videtur attribueus. κατὰ δὲ τὴν Ῥωμαίων πόλιν Kopyn- 
λίου ἔτεσιν ἀμγὶ τὰ τρία τὴν ἐπισχοπὴν διανύσαντος Aog 
κιὸος χατέξη διάδοχος... Ita et alii veteres. Vide Séhels- 
wateni Antiquitat. Ecclesiast. , p. 196. seq. et. 429. 

FABRICIUS. 


PROLEGOMENA. 


ARTICULUS PRIMUS. 
S. CORNELU VIT.E HISTORIA. 


l. Decius, sacerdotibus Dei, ut Cyprianus loqui- 
tur (1), in primis infestus, cavit ne Roma successor 
Fabiano sufficeretur : eoque prohibente factum est, 
ut ab ineunte. anno 250 (quo 20 januarii seu 15 kal. 
februarii martyrio coronatus fuit Fabianus) ad an- 
num 251 usque Romana sedes menses scxdecim et 
dies quatuordecim vacaret. Hoc durante interponti- 
ficio, penes Clerum ftomanorum erat ejus Ecclesise 
regimen, qui etiam in causa lapsorum ad Cyprianum 
Inculentam dedit epistolam (2). 

Favente Decii absentia, die mercurii quarta junii 
951, communi Romani Cleri consensu Cornelius 


C bili prz dicatione commendat, non iste ad episcopatum 


subito pervenit, sed per omnia Ecclesiastica officia 
promotus , et in divinis administrationibus Dominum 
Sepe promeritus, ad sacerdotii sublime fastigium 
cunctae religionis gradibus ascendit. Tum deinde epi- 
scopatum nec ipse postulavit nec voluit, nec ut cz- 
teri, quos arrogantiz et superbi: tumor in(lat, inva- 
SiL; sed quietus, et modestus, et quales esse consue- 
verunt, qui ad bunc locum divinitus eliguntur, pro 
pudore virginalis conscientia su, et pro humilitate. 
ingenit:e sibi et custoditze verecundiz, non ut quidam 
vin fecit, ut episcopus fieret, sed ipse vim passus 
est , ut episcopatum coactus exciperet. Et factus est 
epizcopus ἃ plurimis collegis nostris, qui tunc in 
Urbe Roma aderant, qui ad nos litteras bonorificas, 


ΜΝ Uo . 
electus est, de cujus ordinatione hiec Cyprianus ad D et laudabiles, et testimonio sux pr:edicatonis illus- 


Autonianum , ex. Novatiani epistolis aliquatenus de 
eadem anxium ac titubantem (5) : « Venio jam nunc, 
frater charissime, ad personam Cornelii collegi no. 
stri, ut Cornelium nobiscum verius noveris, non de 
malignorum et detrahentium mendacio , sed de Do- 
mini Dei judicio , qui episcopum fecit et coepiscopo- 
rum lestimonio, quorum numerus universus per 
totum mundum concordi unanimitate consensit. Nam 


quod Cornelium charissimum nostrum Deo et Christo, 


et Ecclesia ejus, item consacerdotibus cunctis lauda- 


Md Cyprian. Epist. tr, pag. 108. Edit. Venet. 
OQ. 

(2) Vide Cypriani Epist. xxxi laudat. Edit. 

(5) Cyprian. Epist. ru, pag. 165 ét seqq. 


tres de ejus ordinatione miserunt. Factus est autem 
Cornelius episcopus de Dei, et Christi ejus judicio, de 
clericorum pene omnium testimonio, de plebis, quiae 
tunc adfuit, suffragio, et de sacerdotum antiquorum, 
et bonorum virorum collegio ; cum nemo anle se 
fictus esset , cum Fabiani Incus , id est, locus Petri: 
et gradus cathedrze sacerdotalis vacaret. » ILvc Cy- 
'prianus de Cornelii electione, cui una cum Romano 
clero episcopi sexdecim ex vicinioribus provinciis 
collecti, ac duo , qui ex Africa in Urbem venerant, 
Pompcius scilicet et Stephanus, conseuserunt. Unde 
Cyprianus idem de episcoporum numero, qui Cornelii 
ordinationem probaverant, ad Antonianum : « Nisi si 
tbi episcopus videtur , qui episcopo in Ecclesia ἃ 


- 


619 


IN S. CORNELIUM 


680 


sexdecim coepistopis facto, adulter, atque extraneus A non admitterentur, nisi peracta poenitentia diuturna, 


fieri a desertoribus nititur, » id est a Novatiani fau- 
toribus (1). 

Egregiis eum "meritis, virtulibusque exornatum 
fuisse, vel inde Cyprianus arguit , quod , Decio su- 
perstite, Romanam Ecclesiam gubernandam suscepe- 
rit: « Etenim post episcopatum non exambitum, non 
extortum, sed de Dei, qui sacerdotes facit, voluntate 
susceptum , quanta in ipso suscepfo episcopatu suo 
virtus! quantum robur animi ! qualis fi?mitas fidei ! 
quod nos simplici corde el perspicere penitus, οἱ 
Jaudare debemus, sedisse intrepidum Romx in sa- 
cerdotali cathedra, eo tempore, cum tyrannus in- 
festus Dei sacerdotibus fanda atque nefanda com- 
minaretur, cum multo patientius, eL tolerabilius 
audiret, levari adversus se :emulum principem, quam 
constitui Romx Dei sacerdotem : » quem ideo ante 
martyrium martyrem voluntate sua fuisse przedicat. 

11. Cornelium natione Romanum, ex patre Castino 
natum esse scribit Anastasius bibliothecarius, vel 
quisquis illi preivit; cui etiam nonnulla Actorum 
apographa, et quoad Romanam patriam etiam Cata- 
logus Romanorum Pontificum, e serenissims Reginae 
Suecix bibliotheca ante tom. 1 aprilis ab Henschenio 
editus, consentiunt. Forte igitur fuerit e celeberrima 
illa inter Romanas familias gente Cornelia progeni- 
tus , ut Franciscus Blanchinus censuit (ex Cornelii 


. arbitror vocabulo), in Notis historicis ad laudatum 


bibliothecarium. 
Jlium per omnes ecclesiasticos ordines, insignia - 


que in Ecclesiam merita ad supremi pontificatus api- C 


cem ascendisse, irrefragahilis testis est S. Cyprianus 
in sepius jam laudata Epistola ad Antonianum. At 
ejusdem gesta a nemine recensita reperimus. Atta- 
men cum e Romano Clero fuerit, haud dubie ad ip- 
$um spectat pars, et fors non minima eorum, qux 
Clerus ille. S. Petri Cathedra per Fabiani martyrium 
vacante , in calamitosa illa. Ecclesie tempesiate egre- 
gic praestitit. Exstant varie inter Cy prianicas epistole 
ex quibus perspicuum est, quanto zclo Clerus ille 


non modo Romanam Diccesin', sed et Carthaginen- 


sem, aliasque curarit (2). 

Cornelium tamquam vitio creatum Episcopum Ro. 
manum calumniatus est Novatianus Romanus presby. 
ter, instigante Novato, presbytero Carthagineusi , 


el integra : ita lamen ut ipsis in supremo vit:e discri- 
mine subveniretur , neque absolutio et communio 
negaretur. —— 

Eumdem pontificem e catacumbis transtulisse 
corpora sanctorum Petri et Pauli narrat. auctor libri 
Pontificalis (5) : subditque ad extremum exsulasse 
Centumeellis, et. plumbatis os ejus contusum Decii 
jussu (4). Sub Cornelii pontificatu non solum perse- 
cutionis procella, qu:e Decii interitu extincta videba- 
tur, a Gallo et Volusiano denuo excitata , Ecclesiam 
exagitavit; sed etiam duplex schisma; primum a No- 
vato Carthaginensi et Novatiano Romano presbyteris, 
Romanam, przsertim Ecclesiam ; alterum ab eodem . 
quidem Novato olim incentore, sed duce Felicissimo, 


B et Novatianis erroribus plane oppositum , Ecclesiam 


Dei in Alrica perturbavit. Ut enim Novatiani detesta- 
bili severitate omnem spem venizx lapsis penitus ne- 
gandam contendebant, ita illi, damnabili pariter 
conniventia, ἃ primo statim persecutionis die, cum 
recentia delinquentium facinora ferverent, et sacrifi - 
ciis nefandis non tantum diaboli altaria, sed adhuc 
manus ipse lapsorum, atque ora fumarent, commu- 
nicare cum lapsis, el peenitenti:xe agend:e int-rcedere 
non desiiterunt, teste Cypriano, epistola Lv ad Corne- 
lium. Felicissimus, cum se ab Africanis episcopis 
in concilio congregatis damnatum videret, ut jus 
communionis quo exciderat, in Ecclesia Romana 
suffuraretur , Romam navigavit, et fucum facere 
sancto Cornelio Poutifici Maximo conatus est. Sed 
nihil obtinuit, nisi sux damnationis confirmationem, 
ut ex supra laudata constat S. Cypriani epistola. 

Ill. Ipso persecutionis exordio anni 959, Cornelius 
Romanus Ponüfex Centumcellas (Civita Vecchia) a 
Gallo imperatore relegatus est, cujus in fide con- 
stantiam Cyprianus epistolis suis quam maxime com- 
meudat (5) : « Cognovimus , frater charissime , ait, 
fidci, ac virtutis vestre testimonia gloriosa, c! cou- 
fessionis vestr&e honorem sic exultanter accepimus, 
ut in meritis, ac laudibus vestris nos quoque partici- 
pes, et socios computemus : » et post plurima : 
« Virtus illic Episcopi praecedentis publice compro- 
bata est, adunatio sequentia fraternitatis ostensa est. 
Dum apud vos unus animus, et una vox est, Ecclesia 
omnis Romana confessa est. Claruit, fratres charis- 


idque tam vafre, et malitiose, ut nonnullos ex con- D) simi , fides, quam de vobis beatus Apostolus przedi- 


fessoribus traheret in partes suas, ac per tres epi- 
scopos qua fraude, qua vi compulsos episcopus Ro . 
manus, clam ordinatus, primum in Ecclesia Romana 
schisma excitaret. Eam ob rem Cornelius sexaginta 
episcoporum concilio Romam auno 251 convocato, 
Novatianum , ejusque sectatores anatliemate damna- 
vit, et confessores, qui lapsi fuerant, ad reconcilia - 
tionem et poenitentiam admittendos esse decrevit. 
Hoc in Concilio lapsorum causa decretorio judicio 
finita est , statutumque ut lapsi ad communionem 


(1) Cyprian. loc. cit. 
(2) Vide Cypriani Epistolas, num. xxx, xxxi 
ΧΧΧΙΙ. 


cavit. » Hxc aliaque plurima Cyprianus ad Corne- 
lium, qui exilii zerumnis, laboribusque confectus, 
paulo post die decima quarta septembris martyr ibi- 
dem occubuit : « Post hoc, » ait Pontificale Damasi, 
« Centumcellas. expulsus, ibi cum gloria dormitio- 
nem accepit. » Diem obitus Hieronymus docet, dum 


(5) Hiec translatio incerta est Daronio ad ann. 2924, 
8 5. Pagio ad eumd. annum $ 5 et Blanchino in notis 
ud. Anastasium bibliothecarium, tow. n, pag. 305. 

(4) Erat id genus tormentorum quasi flagellum ex 
funiculis, in quarum summitatibus glandes plumbeze 
erant. impact;e. Baron ad Martyrolog. Ronan. die 6 
junii. Gallonius de Martyrum Cruciatibus, pag. 204. 

(8) Cyprian, Epist. vi. ' 


681 


PROLEGOMEMA. 


682 


de Cypriano ait (1) : « Passus est sub Valeriano et A esse observat Antonius Pagius, cum in annis pontili- 


Gallieuo persecutione octava , eodem die, quo loinaz 
Cornelius, sed non eodem anno. » Nempe decimo 
octavo kal. octobris, qua die Cyprianum constat mar- 
tyrio coronatum fuisse , et utriusque memoria cele- 
bratur. 

IV. Quoantem mortis genere aut supplicio sanctus 
Pontifex obierit, plane incompertum est : nam que 
de illis in urbe Romana sub Decio martyrii Acta 
cjusdem referunt, nihil omuino probant, cum ab eru- 
ditis inter spuria rejiciantur. Vetustissimi catalogi 
Pontificum auctor tantum dicit, illum cum « gloria 
dormitionem » Centumcellis accepisse. Unde non- 
nulli existimarunt, eum naturali potius quam vio- 
lenta morte defunctum esse; per exilii tamen, ac 


catus Cornelii, tum in Deciorum consulatibus desi- 
gnandis. Nullus enim est aut Decii patris quartus, aut 
Decii filii secundus conswlatus. Gallum autem  Volu- 
sianum Decio Augusto secundo sen tertio, et Decio 
Cxsare primum consulibus successisse ex fastis cer- 
tim. est : adeoque in catalogo inox dicto non annos 
duos, sed annum unum Cornelio fuisse adscribendum. 
Quocirca euni sic corrigendum laudatus Pagius censet, 
ut cannum unum Decio Ill et Decio, » loco verborum 
annos duos Decio IV, ct Decio II substituatur. Unde 
sequilur ut si Cornelius annum unum, quemadmodum 
illo in catalogo scribitur, et « menses tres, » ac « dies 
decem » sedit, cum eumdem, « Galloet Volusiano cou- 
sulibus » (hoc est auno Christi 252), die 14 seplem- 


forte etiam. carceris zrumnas accelerata, ideoque ah B bris martyrio coronatum esse vera monimenta fidem 


Ecclesia ut martyrem inerito coli. Verumtamen non 
desunt testimonia gravia, quz ambiguam illam phra- 
sim, « cum gloria dormitionem accepit, » de warty- 
rio per supremum supplicium consummato accipien- 
dam suadent. Imprimis S. Cyprianus in Epistola Lvit 
ad S. Lucium, Corue!ii successorem, illum beatum 
martyrem disserte appellat : IHem facit Epistola Lvi 
ad S. Stephanum pariter Papam : « Servandus est, 
inquiens, antecessorum nostrorum, beatorum marty. 
rum Cornelii et Lucii honor gloriosus.... llli enim, 
pleni Spiritu Dei et in glorioso inartyrio constituti, 
dandam esse lapsis pacem censuerunt : » Consonat 
Eusebius in Clironico dicens : « Romana Ecclesia 
episcopatum , post Fabiani gloriosam mortem, xx 


faciant, anno Christi 251, junii 4 die pontificatum 
inierit. » 

« Placuit etiam hzc opinio erudito Tillemontio (4) 
qui et. preterea. Cornelium minime ante paschalem 
anni 251 diem ordinatum esse pluribus argumentis 
colligit. Probabile cst, non multo postquam Decius 
ex Urbe ad expeditionem contra Gothos discessissct 
quod circa verum tempus anni 951 contigit, clerum 
populumque Romanum, hac occasione oblata, conve- 
nisse, et in Cornelii electionem consensisse, Et hiec 
quidem Cypriani de Decio verba (5) : « Quod tolera- 
bilius audiret levaii adversus se. aemulum principem, 
quam constitui Rom: Dei sacerdotem, » sic inter- 
pretari licet, ut Tyrannus ille nuntio codem, et iin- 


suscepit Cornelius annis duobus; qui et ipse marty- C perium a Julio Valente usurpatum, et Cornelium in 


rio coronatus est: » S. Paciauus in Epistola n ad 
Symproniauum , S. Cornelium occisum fuisse, non 
obscure insinuat. Adhuc clarius loquitur S. Hiero- 
nymus in Vita S. Pauli Eremitv, tom. iv Opp., edit. 
Paris., part. 2, col. 69 : « Cornelius Roma, Cyprianus 
Carthagine felici cruore martyrium pertulerunt. » 
Non obscure etiam loquitur l'rosper in Chronico inte- 
gro dicens : « Romanz Ecclesi eyiscopatum , post 
Fabiani gloriosam mortem, xx suscipit Cornelius 
annis duobus, qui post biennium codem martyrio co- 
ronatur. » 

V. « Episcopatum tenuisse dicitur Cornelius ab 
Eusebio quidem (2) «annis circiter tribus,» in Chronico 
autem, cui llieronymus concinit (5) « annis duobus.» In 


Jibro Pontificali, « annis tribus, diebus decem; » in D 


cxemplari Corbeiensi, ut in Bucheriano catalogo, « an- 
nis duobus, mensibus tribus, diebus decem; » iu Fos. 
satensi, nunc Colberiino, nec non apud Bollandum 
ex Codice olim Suecorum reginz, nunc Vaticano, 
«anno uio, mensibus duobus, diebus tribus , » pontifi- 
catum gessisse dicitur. AL nominatum Bucherianum 
catalogum, in quo Cornelium sedisse legimus « annos 
duos, menses tres, dies decem, a consulibus Decio 
IV, et Decio Il, usque Gallo et Volusiano, » mendosum 


(1) Hieronym. de Scrip. Eccles. in Catalog. , 


cap. ΟἿ. 
(2) Euseb. I. E. lib. vii, cap. 2. 
(5) Hieronyi., de Vir. illustr., cap. 66. 


ParTRor. {Π|. 


Episcopum Urbis cooptatum didicerit. Porro Julius 
purpura circa mensem Maium anni 951 arrepta, nec 
multo post occisus est. Demum Eusebius et cum hac 
senten:ia et secum conciliari sic potest : ut cum Cor- 
nelium « annis circiter tribus » episcopatum tenuisse 
scribit, tempus a Fabiani obitu ad Cornelii mortem ^ 
interjectum judicare voluerit ; ubi autem eum « duo- 
bus annuis » sedisse docet, unum completum, et alte- 
rum inchoatum pro duobus computarit. » Huc usque 
Coustantius noster (6). Videsis etiam clarissimi inter 
Bollandistas Coustantini Suyskeni commentarium hi- 
storicum de S. Cornelio Papa et Martyre, 8 n, πὶ et 
IV , et prxserliin ὃ xi. pag. 177 et seqq. Tomo iv. 
Septembris. 


ARTICULUS 1l. 
$. CORNELI P. ET M. SCRIPTA. 


I. Complura sollicitudinis Apostolice monumenta 
litteris consignasse sanctus Pontifex perhibetur, quo- 
rum tamen pars maxima interiit (7). De his ita £use- 
bits (8) H10à» δ᾽ υὖν εἰς ἡμᾶς ἐπιστόλαι Ἰλορνηλίου Po- 


(4) Tillemont. Méinoir. sur S. Corucille, t. m , art. 
15, pag. 551. 

(5) Cyprian. Ὁ. c. n. 19. 

(6) Coustant.. Epist. Romanor. Pontific., pag. 193. 

(7) tiec et quie sequuntur. ex Galland. Biblioth. 
Max. Vett. PP. t. m, Prolog. p. $5, cap. vi, 
desumuntur. 

(8) Euseb. l1. E. lib. vr, eap. 48. 

23 


685 


iN S. CORNELIUM 


681 


μαίων ἐπισκόπου πρὸς τὸν τῆε Ἀντιοχέων ἐκκλησίας Φαδίον. À tertiam de gestis synodi; quartam ad eumdem Fa- 


—'Tevraig ἀλλή τις ἐπιστολὴ συνήπτο τοῦ ἸΚορνηλίου περὶ τῶν 
κατὸ τὴν συνόδον ἀρεισαντον χαὶ πάλιν ἑτέρα περὶ τῶν κατὰ 
Νοούατον πραχϑέντων. Hoc est, interprete Valesio : 
« Exstant adhuc. epistola: Cornelii Romanorum Epi- 
scopi ad Fabium Antiochensis Ecclesie pr:esulem 
misse. » —His adjuncta erat alia ejusdem Cornelii 
epistola, de his qua In Synodo decreta fuerant : et 
rursus alia de facinoribus Novati : Ád quem quidem 
locum observat eruditus Cotelerius (1). Eusebium 
verbis illis, ἐπιστόλαι Κορνηλίου, unam tantummodo Cor- 
nelianam epistolam signiflcasse : quod sane perspexit 
et Hieronymus. Dum enim Eusebium affectatus, inter 
scriptores ecclesiasticos Cornelium recenset, hzc 
liabet (2) : « Cornelius, Romanz Urbis Episcopus, 9 


bium valde prolixam, et Novatianz hzreseos causas, 
et anathema coritinentent. » Verum aliud egisse vi- 
detur doctor maximus, dum locum  Eusebianum in- 
spexit, ut post Valesium advertit Cotelerius (9). Eu- 
sebius enim, postquam prim: Cornelii epistole ad 
Fabium Antiochensem mentionem injecit, statim 
subdit: « Ali: prseterea latino sermone coriscriptz 
exstant epistol:? Cypriani, et aliorum antistium, qui 
cum ip-o in Africa congregati erant : ex quibus colli- 
gitur, ipsis etlam placuisse, ut subveniretur iis qui 
in tentationem inciderunt ; utque auctor nefarie opi- 
nionis simul cum lis, qui ad partesipsius desciverant, 
ab Ecclesi:e Catholicze consortio merito abdicaretur. » 
Quibus relatis secundam memorat Cornelli epistolam 


— scripsit epistolam ad Fabium Antiochenze ecclesix B de his, qux» in synodo, Romana scilicet, decreta fue- 


episcopum. Rem eonficit V. €. aliquot ejusmodi lo- 
culionum exemplis in medium adductis. Epistolas, 
inquit, et de una epistola dici, observatum doctis 
Scripturarum interpretibus ad libros Macchabxorum. 
Sic Sanetus Polycarpus, alloquens Philippeuses, ait 
ex vetere interprete (5). « Neque ego, neque similis 
alius mei, poterit sequi sapientiam beati et gloriosi 
Pauli. — Qui et absens scripsit vobis Epistolas : » ὃς 
καὶ ἀπὼν ὑμῖν ἔγραψεν ἐπιστόλας : AUtamen, ex eodem in- 
terprete, sanctus ille Smyrnensis antistes paulo post 
unius tantum Paulin: Philippensibus inscript:e Epi- 
8tolo meminisse comperitur : Qui estis, inquit (4) in 
principio epistole ejus. Aliud praesto est exemplum 
ex ipso Eusebio, cujus hzc verba (3): Μνημονεύε, γέτοι 


funt. Quam ergo secundo loco laudat epistolam 
S. Hieronymus, non Cornelio, sed Cypriano adscri- 
benda. Neque etiam Rufinus Eusebil verba probe 
accepisse comperitur : Siquidem qus Crsariensis 
episcopus de secunda Cornelii epistola tradit, inter- 
pretatur ipsemet de prima Fabio Antiochensi episcopo 
itiseripta. 

IV. Verum illud potius nostra interest, inquit do- 
clissimus Gallandius (10) cum docto Eusebiano Inter- 
prete advertere, ex Epistolis Cornelii primam ac 
*terijam fuisse a sancto illo pontiflce grz:co sermone 
perseriptas. « Quum enim, inquit Valesius, Eusebius 
ex terlia epistola plurima adducat testimonia, nus- 
quam dicit ea ex latiuo sermone in grecum fuisse 


sn] αὐτὸς ὁ ἀλέξανδρος ἐν ἰδίαις ἐπιστόλαις ταῖς πρὸς ἦντι- C translata : quod tamen perpetuo monere consuevit , 


foerat, εἰς ἔτι νῦν παρ᾽ ἡμῖν σωξομέναις τῆς Ναρκίσσου eb» 
αὑτῷ προεδρίας, κατὰ ταῦτα λέξιν ἐτὶ τελεῖ γραφὼν τῆ αὖ- 
τῆς ἐπιστόλης. Qus quidem sanctus Hieronymus pau- 
eis complectens sic reddit (6) : « Hie ( Alexander) in 
fine cujusdam epistola , quam seribit ad Antinoitas 
super pace Ecclesie, etc. » Nimirum ut viri eruditi 
verba usurpem (7) frequenti apud omne genus auctores 
usu venit, quod de singulari epistola, dialogo, libro 
que loquentes, quandoque plurali numero utantur. 
Hi. Ad hzc in allato textu Eusebiano cum docto 
ejus interprete observandum occurrit, Historicum 
Casariensem tres duntaxat Cornelii epistolas recen- 
sete : primam ad Fabium, Antiochenseim episcopum, 
de Romana synodo, deque Italie et Afric episco- 


quoties latini scriptoris testimohium cltat : exempli 
gratia, cum locos profert ex Tertulliani Apologetico ; 
aut cum epistolas Romanorum principum. » Deinde 
Eusebius ipse heic satis innuit, primam illam Cor- 
nelii ad Fabium epistulam scriptam fuisse greco 
sermone, Postquam cnim de illa commemoravit, 
àddit conjunctam ei fuisse aliam latino sermone 
scriptam epistolam Cypriani : quo: quidem non ad 
deret, nisi Cornelii epistola superius memorata di- 
verso sermone scripta fuisset. hzc illa satis apposite 
qux: quidem senten ia eruditissimis viris probatur(11). 
^. N. Prater liasce. epistolas gr::co sermone exara- 
tas, scripsit etiam S. Cornelius allquot litteras ad 
S. Cyprianum, inter cujus epistolas duce etiamnum 


porum consensu : secundam de decretis synodi : ter- p) leguntur, videlicet 46 et 48, ceter:z pariter perie- 


tiam de facinoribus Novatiani ad eumdem Fabium 
Antiochenz urbis episcopum ; ex qua luculentissimum 
Excerptum nobis Eusebius servavit. At Hieronymus 
quatuor enumerat (8) : « Cornelius, inquit, Romane 
urbis episcopus, ad quem octo Cypriani exstant epi- 
siolz, seripsit epistolam ad Fabium Autiocherie 
ecclesix: episcopum de synodo Romana, Italica, Afri- 
cana ; et aliam de Novatiano, et de his qui lapsi sunt ; 


1) Coteler. ad cap. 3, Epistol. S. Polycaryi. 
3) Hieronym. deVir. illustr., cap. 66. 
(5) Polycarp. epist. ad Philipp., cap. 5. 
4) Md. ibid. cap. 11. 
5) Euseb. 11. E. lib. vi, cap. 11. 
(60) Hieronym. deVir. illustr. cap. 63. 


funt. 

Sub ejusdem nomine cirumferuntur insuper dus 
Decretales, ab tsidoro Mercatore producte , et apud 
Labbeum (12) eu Mansium (13) relate. Harum altera ad 


(7) Smith. Scliol. ad s. Polycarpi epistol. pag. 110. 

(8) llieronym. de Vir. illusr. Cap 66. ps 

9) Coteler. loc. cit. 

10) &alland. Biblioth. Maxim, SS. PP. tom. ni, 
iu "Ple gone cap. 6, n. 4, pag. 25. 

(iy Jolland. Act. SS. S«ptembr. Tom. 1v. pag. 180. 
Coustant. Epistol. Rom. Pontific. pag. 445. Tom. 1, 
not. a, et apud Mansi Collect. Concil. Ampliss. Tom. 
1, col. 817, not. 1. ᾿ 
(3) Labb. Tom. 1 Concilior. col. 608 et 5f. 

(15) Mansi Tom. τ. Coll. Ampl. Conc. Col, 811-817. 


685 


PROLEGOMENA 


uviversám Ecclesiam dirigitur, agitque de transla- A theca acceperit, inentem tamen suam satis manife- 


tione SS. Petri et Pauli, tamquam ab eo facta , ac de 
Novatiano, aliisque hereticis ; altera, Rofo vel Ra- 
Stíco episcopo Orientali iuscripta , tractat de Sacra- 
raento, sive jurejurando episcoporum et eorum cau- 
sis. Utraque ab eruditis, et ab ipso etiam Labbeo 
velut spuria rejicitur, suamque ipsamet falsitatem 
per adscriptos consulatus probat. Prior eiii « data 
septimo (alibi octavo) idus septembris, Decio et 
Maximo, viris clarissimis, consulibus; » posterior 
« undecimo kalendas junii, » iisdem consulibus si- 
gaata est; quorum ultimum nonnisi ánrio 253; Id 
est secundo post Decii interitum anno, et aliquot 
post S. Cornelii martyrium mensibus consulatum 
iniisse et fastis constat. Si quis velit per « Maximum » 


stat, dum ad duas certe genuinas, quas ibidem sub- 
dil, sic notat : « Hzc et sequens. Epistola cum iis 
quas Clerus Romanus scripsit', docent, quid distent 
Tra lupinis, et suberate merces aureis velerum 
scriptis. » Eamdem Tillemontius (5), et citati Natalis 
Alexander ac Coustantius, aliique, Inter supposiiitiag 
similiter reponunt : et eerte ea. magna pru se fert 
suppositionis indicia. Imprimis « Archiepiscopi » ti- 
tulus :eiate Cornelii in usu non erat; οἱ si fuissot , 
sanctus Pontifex, seipsum tantummodo episcopum 
dicens , Lupicinum Viennensem eo nomine non eom- 
pellasset. Baronius quidem in Annalibus ad annum 
255, num. 47, ubi eam pro genuina refert, Archie- 
piscopi titulum omittit ; sed et in laudata Bibliotheca 


ibi designari « Gratum, » cui id nomen etiam fuisse B Patrum, ac Labbei Collectione conciliorum , in huac 


legitur, nihil tamen efficiet, cum hujus consulatum 
ad annum 230 spectet, quo Cornelius nondum pon- 
lifex ordinatus fuerat. Plura manifest» suppositionis 
indicia adducit Natalis Alexander (1), inter qu:e [n 
mum Seripturz sacrt secundum ver-ionem Vulga- 
lam citatio; et sententiz ex Actis concilii Carthagi- 
hensis, ex epistola de Vita clericorum, ad Oceanum 
&ub nomine S. Hieronymi, ex concilio Romano v, 
sub Symmocho, ex sancto Ambrosio, Epistola 20, et 
aliande corrogatz. 

Coustantlus. noster in Epistolis summorum Pontj- 
fieum , col. 26, przterea observat decretum quo sta- 
tuitur ut juramentum a jejunis przstetur, et ne. pueri 
ante annum x!atis 14 jurare cogantur, quod exstat 


modum inscribitur : « Cornelius, Episcopus Romanus, 
fravi Lupicino Viennensi Episcopo salutem. » At 
przterquam!quod incertum sit apud quos Floriacensi 
Autograplio conlormius legatur; nec hzc inscriptio 
Cornelii scribendi metliodo congruit : hic enim epi- 
81elas suos ad Cypriamum datas quo etiamque ex« 
$tant, omisso utriusque episcopotus titulo, lis verbis 
exorditur : « Cornelius Cypriamo fratri salutem: » 
quod et Cyprianus iu suis ad Cornelium pariter 
faetitavit. 

Seeundo, dubium est an S. Lupieinus, superstiie 
Cornelio, ecclesie Viennensi jam przsederit. Certe 
lj in Baronii sententia. rogandum est : is enim ad 
annum 262, num. 58, S. Fiorentium, Lupicini ée- 


in compilatione Gratiani, 292, quzst. 5, c. 16, ab ( cessorem, sub Valeriawo passum scribit; ad quod 


lvone et Burchardo, sancto ponüíici nostro pariter 
perperam obscrivit. 

Commentiitia etiam certe est ista epistola 'acrie δὲ 
vehemens, quz post Cyprianicas lu editione Veneta, 
qua utimur, col. 303, inter dubias, recitatur, velut a 
Cornelio ad Cyprianum de non rebapüzandis Hxre- 
ticis data. Constat euim hanc controversiam sub 
Cornelio agitatam non fuisse, sed Cyprianum inter 
ὃς Steplianum, illius post Lucium successorem, pri- 
Inum oriam fuisse; constat quoque summam sermper 
consensionem Cornelium inter et Cyprianum inter- 
cessisse (2). 

Xl. Eminentissimus Robertus Bellarminus, libro de 
Seriptoribus ecelesiasticis in S. Cornelio alterius per- 


Eminentiseimus Annalista nou advertit, dum memoe 
ratam Eyistolam admisit, vel contra, dum illius mar- 


Ayrium tam sero collocavit. Laudatus Joannes ἃ 


Bosco de eodem $, Florentio sic ait: « Tempora 
Gordiani , Philippi, Decii , Galli, et Volusiani deeu- 
currit : » De Lupicino autem : « Ipsi suecessit B. La. 
picinus martyr, qui Cathedram rexit, dum Valería- 
nus el Gallienus in humanis debebant. » Eadem habet 
Joannes Chenu in episcopatibus Galli». Quinimmo 
Tillemonido (4) valde probabile visum est, Lupicinum 
non nisi post annum 374, illam sedem obtinuisse. 
Tertio vel ipsa epistola illa scripta est post Decium, * 
tente, vel post inehoatam' a Gallio persecutionem. 
Si primum , qua veritatis specie ait, « Christianos 


brevis epistoke ad. Lupicinum Viennénsem Episco- Ὁ ubique tormentis variis afflei , et jam plures martyrie 


pum meminit. Exstat ea tomo m  Bibliotlecx Pa- 
trum ediuouis Parisiensis anni 1589, apud Labbeum 
tomo 1. Conciliorum, col. 829 eu Joannem a Boseo 
jn Antiquitibus bibliothecz Floriacensis, ex qua 
primum erutam Baronlus descripsit ad annum 995 
n. 47, et Coustantius noster in appendice ad tom. 1. 
Epistol. Rom. Pontif. pag. 25, suspectam liabet. 
Quamquam vero Labbeus de lac epis:ola nibil 
notet, nisi quod eam Baronius e Floriaeensi Biblio- 


— (1) Natal. Alexand. Hist. Eccles. seculo 11, cap. 4, 
art. 9; pag. 72. 
(2) Vide Maran. Vit. S. Cypriani δ. 59, pag. 115. 


coronatos fuisse ? » Si secundum, cur de sua. con- 
fessione aut exilio non meminil, cum ex dictis con- 
stel illum inter primos confessum, comprehensum. 
que esse? πίονα, qux in eadem epistola ii;super 
nonnullis displicent , apud TiHemontium ac Coustan- 
tium. videri. possunt : nolim tamen cum posteriori 
asserere, vocem « Missas, » qux in ea occurrit, Cornelii 
avo certo recentiorem esse. 

Vil. Przterea notat. Tillemontius, tractatum de 
Disciplina et Bono pudicitia, qui inter dubia S, Cy- 


(3) Tillemont. Mémoires , note xv, sur Corneille, 


Tom. i1, pag. 35 
(4) ldem ibid, 


687 


IN S. COLNELIUM PROLEGOMENA. 


688 


priani Opuscula recensetur, Erasmo visum fuisse, A ct quod exenrrit Dasilicas, locum ubi colligerent , 


S. Coruelio posse adscribi. Sed cum non alia ratio 
adducatur, quam quod is ab episcopo, qui a grege 
suo aberat, conscriptus sit; non video cur S. Cor- 
nelio, Centumcellis exulanti, potius quam cuililiet 
alteri episcopo a suis absenti attribuendus sit. Nec 
minus divinavit idem Erasmus, dum Tillemontto 
denuo teste (1) credidit, scrinonem ad Novaiianum 
haxreticum, Cypriano a. nonnullis similiter adscrip- 
tum, Cornelii etiam opus esse. Quin immo non im- 
probabile cst, ut observat Tillemontius, eum post 
Galli persecutionem, in cujus exordio sanctus Pon- 
tifex relegatus el coronatus est, scriptum — fuisse, 
in coque de ejusdem confessione ac martyrio sub 
boni Pastoris typo memorari. 


ARTICULUS Ill. 


SYNOPSIS EPISTOL.E CORNELII AD FABIUM ANTIO- 
CHENUM. . 


M»gnum frazmcutum affert Eusebius (2), ex epi- 
stola tertia Cornelii ad. Fabium, in qua Coruclius 
des.ribit artilicia quibus usus erat Novatianus, ul 
episcopus ordinaretur, abusus simplicitate et faci- 
litate. trium Episcoporum, quorum unus culpam 
agnevit, ac illius eum peenituit. Postea observat 
hisce temporibus jam esse in Ecclesia Romana 46 
presbyteros, septem diaconos, totidemque subdia- 
conos ; quadraginlia et duos acolythos , quinquaginta 
duos lum ostiarios, tum exorcistas, cum lectori- 
bus, viduas cum thlibomenis, i. e. indigentibus, 
uti non male substituit Rufinus, plus inille quingen- 
tas : quibus universis Domini gratia el benignitas ali- 
menta suppeditat. Ex hoc loco colligi potest, quot 
basilicas tunc Romz habuerint Christiani. Cum euim 
singuli presbyteri suas regerent basilicas, si 46 
fuerint presbyteri, totidem basilicas fuisse dicendum 
est. In hunc locum gravissime peccat Blondellus , 
cum eum ila perstringit, ut nullam subdiaconorum 
facíat mentionem, exindeque confici putet nullos 
tum Romae subdinconos fuisse institutos. Sed lectio- 
nis illius falsitatem tum Grzecus Eusebii textus, tum 
Latina Rufini interpretatio. demonstrant. Trsdit. et 
Optatus (5), quadraginta οἱ amplius Basilicas Rome 
exstitisse, quaudo illuc Victor Gabiensis proxime post 
exortum Donatistarum schisma ab his schismaticis 
missus est. « Jli quippe, inquit Optatus , ibi inter 40, 


(1) Tillemont, Mémoire sur. Corneille. Tom. ni. 
Ári. xxi, pag. 208. ' 

(2) Euseb. Il. E. Lib. vi, cap. 43. 

(3) Optat. Lib. τι de Schisinate Donatistarum. 


"non halebant. » Quem locum dum Blondellus, Apo- 


log. pag. 225, de ipsius Optati :xate interpretatur, 
ab eo male intellectum esse Valesius recte notat (5). 

Addit Cornelius Novatianum non posse sperare se 
ad episcopatum venturum, siquidem in lecto bapii- 
zalus non receperat impositionem manuum episcopi, 
hoc est, sacramentum Confirmationis. Sed neque 
postquam liberatus est a morbo, reliqua percepit, 
quie secundum regulam Ecclesi: « percipienda sunt, 
neque ab episcopo consignatus est, τοῦ τε oppeyu?vvxc 
ὑπὸ τοῦ ἐτίσχοπου. Hoc autem signaculo minime per- 
cepto, quomodo Spiritum sanctum potuit accipe- 
re (6)? » Postea scribit Cornelius, quod tantum ro- 
yatu Episcopi contra mandatum Ecclesie, quz sic 


B baptizatos ordiuari prohibebat , presbyter Novatia- 


mus ordinatus fuerit. (7). Dcin exprobrat eidem, 
quod sacerdotium suum abnegaverit persccutionis 
tempore, cogatque suos corpus et sanguinem Christi 
eis przbendo, jurare, cum respondere deberent 
Amen, uti mos Ecclesi erat (8), se numquam ad 
Cornelium reversuros. Denique Fabium monet, 
lomanos confessores partes Novatiani deseruisse , 
multosque episcopos, quorum ad cum nomina mittit, 
jn concilio eumdem damnasse. 

Cornelii stilus, judice doctissimo Dupinio (9), 
quantum de eo judicari potest ex paucis, qu:xe exstant, 
ejus epistolis, non est valde sublimis, tamen iis, quze 
dicit satis ponderis affert, res sibi accommodat, adver- 
sario suo nullo modo parcit. 


(4) Vales. in bunc Eusebii locum. 


(9) En Saeromentum Confirmationis! Rufinus 
Graeca Cornelii verba ita latine expressit: Nec reli- 
qua in eo, qug baptismum subsequi solent, solemniter 
adimpleta sunt, nec signaculo clirismatis consumma- 
tus est. 


(6) Vide Canon. xn Synodi Neoc:zesar. et Laodicen:e 
Canon. xLvir. 


(7) Sancti Patres Ambrosius, Hieronymus, et 
Augustinus hujus consuetudinis mentionem faciunt, 
llieronymus quidem adv. errores Joan. Hierosolymit. 
ad Pammachium : (Qua conscientia, inquit, ad Eucha- 
ristiam accedam, el repondebo : Amen , cum de charitate 
dubitem porrigentis? Πα spectat. illud Augustini 
Serm. 272, nov. edit. Audis Corpus Christi, et respon- 
des: Amen. Et lib. xn, contra Faustum, cap. 10. Ha- 
bet enim magnam vocem Christi. sanguis in terris, cum 
eo accepto. ab omnibus respondetur : Amen. Ritus. ille 
apud Ambrosium lib. 1ν de Sacram., cap. 5, cxpli- 
catur his verbis : Ergo non otiose cum accipis, tu dicis: 
Amen, jam in. spiritu confitens quod accipias Verum. 
Cum his consentit et. Cyrillus Jerosolym. Cateches. 
ultima. 


(8) Dupin. Bibliothec., tom. 1, edit. Lat. Colon. 
pag. 280. 


NOTITIA 
EPISTOLARUM NON EXSTANTIUM QU/E AD CORNELIUM ATTINENT, 


AUCTORE D. COUSTANTIO O. S. B. 


—— € À— “ 


1. Cornelii ad Cyprianum aliosve Afric; episcopos 
littere, quibus se episcopum Rom: factum. nun- 
tiabat. Hz ^ modestiam et simplicitatem quamdam 
spirabant, quam minime prx se ferebant , qu: non 
multo post in Africam venerunt, Novationi scripta 
conviciis et calumniis plena. Quapropter Cyprianus 
has Cornelii litteras plebi legi przcepit et respuit 
scripta Novatiani. Ipso autem Cypriano auctore, 
« divine traditionis et ecclesiastice institutionis 
sanctilas pariter ac veritas exigebat » ut statim alque 
Romanus episcopus Carthaginensi ordinationem suam 
literis nuntiasset, ipse muluas ad illum litteras 
dirigeret , ac. notitia ordinationis ejus ad singulos 
provincie su: collegas perlata, ab his fratres. cuim 
ltteris ad episcopum recens creatum  destinandos 
esse mendaret, Cui oflicio non defuisse sc Cypriauus 
testificatur. 

II. 


$9. Cypriani ad Cornelium papam Epistola, per 
Caldonium et Fortunatum episcopos transinissa, qua 
rogabatur, ut quas ipse Cyprianus cum ad clerum 
tum ad plebem suam Carthaginensem de Felicissimi 
et qninque presbvterorum factione scripserat , hoc est 
edit, Pamel. xxxvii. et xz, loma fidelibus legeret. 
Quocirca earumdem  litlerarum exempla tunc. per 
priedietos episcopos mittebat, quie et- postea denuo 
per Mettiuin et Nicephorum misit. 


Α octo Cypriani exstant epistole (totidem ctiamnum 


habemus), scripsit Epistolam ad Fabium, Antiochenz 
ecclesi: episcopum, de synodo Romana, ltalica , 
Alricana ; et aliam de Novatiano ct de his qui lapsi 
8unt; tertiam de gestis synodi ; quartam ad eumdem 
Falhium valde prolixam, οἱ Novatianz h:vreseos 
causas el anathema continentem. » ἘΞ quatuor illis 
epistolis nihil ad nos pervenit, nisi postrem:e insi- 
guia quicdam fragmenta, qus Eusebio debemus. 
lste autem scriptor de iisdem gestis ac litteris hzec 
liabet : « Cum Roms congregata esset synodus, in 
qua sexaginta quidem episcopi, presbyteri vero 2c 
diaconi multo plures convenerunt ; cumque in yrovin- 
ciis (uti probabile est, [tali:x) antistites seorsum con- 
sultassent, liujusmodi decretum cunctis promulgatum 


B est (liaud dubie a Cornelio) Novatum (leg. Novatia- 


num) quidem et eos qui cum ipso sese insolentius ex- 
tulerant , et quicumque inhimmanissimz et a fraterna 
charitate alienze ejus opinioni consentire przsumpse- 
rant, alienos ab Ecclesia habendos esse ; fratres vero, 
qui casu ac tentatione lapsi fuerant, pamnitentiz reme- 
diis curandos et coufovendos esse. Exstantadhuc epi- 
812}:0ὸ Cornelii Romanorum episcopi ad Fabium An- 
tiochensis ecclesi: przesulem missze,iu quibus et Roma- 
n: Synodi gesta,ct omnium per Italiam et Africamalias- 
que locorum illorum provincias sententi:e declarantur. 
flis adjuncta erat alia ejusdem Coruelii epistola, 
de his qux in syuodo ( Romana ) decreta. fuerant. 

5. Quando autem. habitum fuerit mox dictum de 
Lapsorum causa concilium, adeoque et quo tem- 


$. Synodic episcoporum Afric: ad Cornelium C l'O76 Cornelio conscript:e sint, ea de causa epistelz, 


litterze, ipsorum manu .subscriptn , aec. er Mettium 
hypodiaconum ct Nicephorum acolythum perlatz, in 
quibus de Felicissimi et quinque presbyterorum ipsi 
coh:erentium causa quid sensissenl, quidve pronun- 
tiassent, cdocebant, illos nempe, ut supra in Epi- 
&tola xii, auno. sequente scrip, ἢ 9, memoratur, 
sententia sua abstentos esse. Conscriptze forsitan fue- 
ruut ex eo eplurimorum episcoporum concilio, » quod 
Cyprisnus Epist. 1 ad Stephanum I, n.2, recolit,in quo 
« Novatianus hostis Ecclesi: judicatus est, » ac 
nemini cum eo communicare licere pronuntiatum 
fuit. 
IV. 
Ubi ei de paenitentia mujorum clericorum, an tribus 
primis seculis publice subjecti fuerint, disseritur. 


4. Ad initia pontificatus Cornelii referre licel 
tm gesta Romana synodi de Lapsorum causa , tum 
varias Cornelii epistolas, quas llieronymus de Script. 
Eccl. e. 76, et Eusebius, lib. vi. llist., c. 49, com- 
memorant. Et Hieronymus quidem de his ita. loqui- 

ur : tCornelius, Romane urbis cpiscopus, ad quem 


ex his cleri Romani ad Cyprianum, Epist. xxxi, col- 
ligitur: « Ante constitutionem episcopi nihil iuno- 
vandum putavimus : sed Lapsorum curam  mediocri- 
ter. teimpeiandam csse credimus ; ut. interim dum 
episcopus dari a Deo nobis sustinentur, in suspenso 
eorun , qui moras possunt sustinere, cusa teneatur. » 
Nemo enim non videt, dato à Deo Rom: pontiflce 
Cornelio, nullam superfuisse causam cur ea res 
diutius in suspen:o tencretur : iiimo cum Novatianus 
L»psis venam negaret, maxime necessarium fuisse, 
nt citius, habito concilio, finiretur. Quocirca inter pri« 
ma Cornelii negotia computamus tum hoc concilium, 
tueilitteras quibus cjusdem concilii decretum diversis 
provinciis notum fieri, et ab eis ratum haberi curavit. 
6. Ad idem concilium pertinere videtur decretum 
de quo Cyprianus, Epist. ἀχανῆ, italoquitur : « Cum- 
que alia multa sint et gravia delicta, quibus Basilides 
et Martialis implicati tenentur, frustra tales episco- 
patum sibi usurpare conantur; cum manifestum sit ejus- 
modi homines nec Ecclesi: posse prxesse, nec Deo 
sacrificia offerre debere : maxime cum jam pridem 
nobiscum et cum omnibus omnino episcopis in toto 


(9, 


KPISTOLARUM CORNELII NON EXSTANTIUM NOTITIA. 


692 


mundo constitutis etiam Cornelius, collega noster, $a- Α tia intelligenda sit ; nulla subest ratio cur decretum, 


cerdos pacificus et justus, et martyrio quoque digna- 
tione Domini honoratus, decreverit, ejusmodi homines 
ad penitentiam quidem posse admitti, ab ordinatione 
autem cleri atque sacerdotali honore prohiberi. » Que 
in decreto cum planum sit sacerdotes lapsos de sa- 
cerdotali dignitate atque functione dejici , iisque adi- 
tum ad paenitentiam permitti, quae ab illis poenitentia 
exigenda esset, non satis perspicue declaratur. 

; 4. Eruditi Morini, lib. iv. de Poenit., c. 12, senien- 
tia est, cui et plurimi subscribunt, majores clericos 
tribus primis Ecclesi: seculis non secus atque 
laicos, poenitentix: publice fuisse obnoxios. [lle 
vero istud maxime in gratiam opinionis sux profert, 
quod Cyprianus, Epist. tix edit. Pamel., seu Lxiv 
edit. Oxon., ad Fidum scribit :« Legimus litteras tuas, 
frater charissime, quibus siguificasti de Victore quon- 
dam presbytero, quod ei antequam — poenitentiam 
plenam egisset, et Domino Deo, in quem deliquerat, 
salisfecisset, temere Tlerapius collega noster imma- 
turo tempore et prapropera festinatione pacem  de- 
derit. Qux» res nonu satis movit, sccessum esse a 
decreti nostri auctoritate, ut. ante legitimum et ple- 
num tempus satisfactionis, et sine pelitu et conscien- 
tia plebis, nulla infirmitate urgente ac necessitate 
cogente, pax ei concederetur.» Quo inloco decretum, 
3 quo recessum esse Cyprianus docet, illud ipsum 
intelligere licet, quod idem antistes in Epistola Lxvin. 
mox dicta. seciin et cum. omnibus omnino — epi- 
Scopis in toto mundo constitutis a Cornelio editum 


quo « hujusmodi homines ad agendam poenitentiain 
posse admitti » Cornelius cum czteris totius mundi 
episcopis constituit, de publica poenitentia inter- 
pretemur. Atqui Basilides ad cam poenitentiam agen- 
dam est conversus , cum qua episcopatus recipiendi 
spem non abjecit, immo ct illum a Stepliano per 
obreptionem impetravit ; cum eain Ecclesia lex sem- 
per obtinuerit, ut iis qui publicam egissent peni- 
tentiam, aut ad clerum adeundi, aut in eum redenndi 
spes nulla relinqueretur. Neque igitur publica illius 
poenitentia fuit. Quod autem benef(icii loco duxisse 
Wicilur, « si sibi vel laico communicare contingeret, » 
illustrat idem Cyprianus, epist. 72, ubi de iis, qui 
&dversus Ecclesiam rebellaraut, ad Stephanuin. pa- 


B pam ita scribit : « Addimus plane et adjungimus, 


fráter charissime, consensu et auctoritate communi, 
etiam si qui presbyteri aut diaconi, qui vel in Ec- 
€iesía prius ordinal fuerint, et posmodum perfidi 
€t rebelles exstiterint...... 605 quoque hac condi- 
tiene suscipi eum revertuntur, ut communicent laici, 
€t sitis habeant quod admittantur ad pacem, qui 
hostes pacis exstiterint. » Ideo igitur illi indultam 
Sibi redeuntibus communionem laicam beneficii loco 
ducere debuerant, quia et ipsis antea certum poeni- 
tentiz? tempus praescribere, et quoad illud exegissent, 
communionem illam differre licuisset ; non quia dia- 
€0uos, preslyteros aut episcopos liujusmodi solera- 
tibus publie: penitentie. ritibus subjacere usus 
volebat. Enimvero si ex iie, qui inlibro n Gregorii 


memorat. Unde sequitur, ut cjusdem decreti auctori- (; Magni, Ind. x, epist. 6, de Demetrio, quondam Nea- 


tate. presbyteris lapsis certum praescriptum sit satis- 
faetionis ac peenitentize tempus , eis minime remit- 
tendum, nisi aliud « petitu plebis, » vel «infirmitate 
urgente ac necessilate cogeute » suaderetur. Sed 
poenitentia. ila, qua ab illis « plena » cxigebatur, au 
publica esset necne, etiam hic siletur. Neque id clarius 
enuntiat Cyprianus in Epistola Lxiv, scu Lxv, quam 
àic exorditur : « Graviter et doleuter motus sum, 
fratres charissimi, quod cognoverim Fortunatianum, 
quondam apud vos episcopum, post gravem lapsum 
Tuin: sux, pro integro nunc agere velle, et episco- 
patum, sibi vindicare ccpisse. . ......... 
cum debeat satisfacere , et ad Dominum exorandum, 
diebus ac noctibus, lacrymis et orationibus οἱ preci- 


politano episcopo, gravissimorum — criminum reo 
legunt, « Panitenti: reservatus, sacerdotii lionore 
privatus est, » aut lib. vi, Ind. xiv, epist. 44, « Massa, 
Nicoteran:e episcopus pro quibusdam culpis in poeni- 
tentiam deputatus est,» Et alia liis similia, nemo est 
qui locis illis « ycenitenti:e » nomine publicam ac so- 
lemnem poenitentiam intelligat; quid vetat quominus 
idem nomen in decreto, quod Cornelius cum totius 
orbis Christiani episcopis sanxit, eadem ratione 
usurpatum intelligatur ? 

9. Istud porro me valde movet,quod hoc decretum 
non solius Cornelii et Italorum, sed et Africanorum, 
immo * omnium omnino episcoporum in toto orbe 
constitutorum » fuisse Cyprianus testatur. Decretum 


bus incumbere; audet sibi adhuc sacerdotium quod ἢ enim tanto tamque generali consensu firmatum, 


prodidit vindicare, quasi post aras diaboli accedere 
ad altare Dei fas sit.» 

8. Verum Cornelii atque episcoporum totius mundi 
qua mens fuerit, ex ea ipsa Cypriani Epistola, in 
qua decretum illorum laudatur , colligere certius at- 
que interpretari licet. In ea quippe reprzsentatur 
Basilides, ut qui decreto illi parere ac morém gererc 
jam coepisset : adeo ut« episcopatum pro couscientize 
sux vulnere deponens, ad agendam poenitentiam 
conversus sit, Deum deprecans, et satis gratulans si 
Sibi vel laico communicare contingeret. » Si enim in 
his verbis quibus Basilides «ad agendam peuitentiam 
conversus » Darratur, nequaquam publica poniten- 


nonnisi solemni aliqua lege abrogari debuit: aut 
8i per se antiquari atque in desuetudinem venire po- 
tuisse quis suspicetur; illud certe fateatur necesse 
est, vix fieri potuisse, ut id tam cito in omnibus Ec- 
clesix* provinciis simul coutingeret, nec ulla saltem 
in prineipibus viris superesset contrarii usus memo- 
ria. Alqui szeulo quarto clericis, ut publicam poe- 
nitenuam agerent, Romana in Ecclesia. concessum 
non esse testis est Siricius, Epist. 1, n. 18, ubi illud 
velut antiquo aut etiain. perpetuo usu receptum. sic 
proponit : « Sicut panitentiam agere cuiquam non 


conceditur clericorum, ita et post peenitidinem ac 


reconciliationem nulli unquam laico liceat honorem 


. 693 


EPISTOLARUM CORNELII NON KXSTANTIUM NOTITIA. 


694 


clericatus adipisci. » Hoc ipsum postea et Leo, a À tamquam penitentibus vel tamquam fidelibus laicis 


Rustico Narbonensi episcopo rogatus « de presbytero 
vel diacono, qui, cognito crimine $uo, poenitentiam 
petunt, utrum eis per manus impositionem danda 
sit, » epist. n, c. 2, luculenter firmavit his verbis : 
« Alienum est a consuetudine ecclesiastica, ut qui in 
presbyterali honore aut in diaconii gradu fuerint con- 
'Secrati, ii pro crimine aliquo suo per manus imposi- 
tionem remedium accipiant poenitendi : quod sine du- 
bio ex apostolica traditione descendit.» An verotantus 
pontifex sacrorum canonum adeo rudis erat, ut con- 
suetudinem ei legi contrariam quam szculo tertio 
ganxissent totius orbis episcopi, pro apostolica tradi- 
tione venditaret ? Verum quo magis disciplinz quarti 
aul quinti sxculi cum disciplina tertii consensio 


imponatur. » Przterea et Augustinus, Africanz Eccle. 
si:e lumen, lib.1 de Bapt. contra Donatist., c. 1, prze- 
dictis clericis « manus inter laicos non imponi » obser- 
vat. [ hae autem Augustini observatione, ac longe 
apertius in proximis Carthaginensis concilii verbis, 
apparet poenitenti:e clericorum saltem majorum et 
penitenti laicorum distinctio. 

11. Eadem non minus manifesta est in eo libello, 
quem Hilarius, Pictaviensis episcopus, anno 3560 in- 
eunte Constantinopoli constitutus Constantio Augusto 
obtulit. In eo quippe sic imperatorem illum de injusta 
exsilii sui causa, n. 2, alloquitur: « Circumventum te 
Augustum, illusumque Casarem tuum, ea confidens 
conscienti:: me:e. conditione patefaciam, ut si indi- 


perspecta habeatur, eadem consuetudo predictis cle- B gnum aliquid non modo episcopi sanctitate, sed etiam 


ricis non omnimodam poenitentiam, sed tantum »u- 
blicam negat. Quocirca mox addit Leo: « Unde 
liujusmodi lapsis ad promerendam misericordiam Dei 
privata est expetenda secessio, ubi illis satisfactio, si 
luerit digna, sit etiam fructuosa. » quum enim erat 
jis, ἃ quibus digna satisfactio expetebatur, pacem 
et communionem non prius reddi, quam plene sa- 
tisfecissent : adeoque hxc Leonis responsio cum 
superioribus Cypriani verbis in Epistola ad Fidum 
componi facile potest. 

10. Si autem mirum esset, decretum de re gravis- 
simi moinenti, quam clerus Romanus tcrtio sxculo, 
quoad pontificem sibi dedisset Deus, definire non au- 
sus esset, postmodum ab eodem clero cum sancto 


pontifice sibi coelitus przestito ac. pluribus aliis epi- C 


scopis sancitum, cujus frequens usus memoriam con- 
tinue refricare debuisset, ita in oblivionem venire 
potuisse, ut sequenti seculo in. eadem Ecclesia pe- 
nitus jignoraretur ; non minus stupendum videretur, 
quomodo fieri potuisset , ut et apud Afros, qui idem 
decretum expeticrant, laudarant, confirmarant, atque 
usu circa lapsos comprobarant, eodem teinpore pa- 
riter fuisset ignotum : adeo ut. Optato sub finem lib. 
n dicere licuerit, « Multis notum est et. probatum, 
persecutionis tempore episcopos aliquos inertia a 
confessione Dei delapsos thurificasse; et tamen nul- 
lus eorum qui evaserunt, aut manum lapsis imposuit, 
aut ut genua figerent imperavit. » Qua cnim vel 
inscitia vel temer:tate Optatus hoc affirinare, ac Do- 


laici integritate gessisse docear, non jam sacerdotium 
per veniam exspectem, sed intra poenitentiam laici 
consenescam. » Quod sane petiisset frustra, si eadem 
poenitentiz lege laicum clericeumque promiscue con- 
stringi mos fuisset. Longe igitur falluntur, qui majores 
clericos non secus atque laicos publicie penitentix 
3liquando obnoxios fuisse putant, dum hoc loco 
juvari se arbitrantur, quia episcopum permittere 
audiunt, ut « intra poenitentiam laici consenescere » 
cogatur. Sed advertere debuerant ibi Hilarium ex 
cera. integritatis et innocenti: sux conscientia 
non id quod fieri solet, sed quod insolitum prórsus 
atque inusitatum est, nec eventurum omnino con- 
fidit, concedere. Neque vero magis inde conficitur, 
episcopos ad laicorum poenitentiam amandari con- 
suevisse, quam ex eo quod Paulus Gal. 1, 8, dicit, 
Licet nos aut Angelus de coelo evangelizaverit preter 
quam quod evangelizavimus vobis, anathema sit, con- 
ficere liceat Angelum coelestem  anathemati esse 
adhuc obnoxium. Illis igitur non parum adversatur 
iste llilarii locus, dum aliam episcopi, aliain laici 
penitentiam tum fuisse diserte decet. Hoc autem 
loquebatur llilarius cum ex more quem in Occidente, 
cujus erat episcopus, usitatum noverat,tum ex eo quem 
in Oriente, ubi degebat, videbat receptum ; quique 
adeo et in Occidente simul et in Oriente pariter vige- 
bat. Tanta vero totins Ecclesi» consensio aliunde 
oriri non potest, nisi aut. ex apostolica traditione , 
aut ex communi illa lege, quam cum « omnium om- 


natistas diaconis, presbyteris et episcopis manus im- p nino episcoporum per totum mundum constitutorum » 


ponenies velut impii etinauditi flagitii ibidem arguere 
ausus esset, si nihil hi egissent, nisi quod superiore 
sxculo Cyprianus aliique. Africani praesules. cum 
Cornelio ae c:eteris totius orbis episcopis prazcepis- 
sent, atque exemplo suo firmassent? Sed Optatum 
ab omni iusciti; culpa liberum esse, et iu unos 
Donaüstas temeritatis crimen cadere docet. nos Car- 
thaginense concilium, in quo (haud dubie ae. quis 
lemerarios schismaticorum ausus et impias molitiones 
jmitaretur), sacculo quarto labente, can. 11,« conf(ir- 
matum est, utsi. quando presbyteri vel diacomi in 
aliqua graviori culpa convicti fuerint, qua eos a 
ministerio neces:e fuerit removeri, non eis manus 


couseusu latam Cyprianus tradit. Tantum igitur 
tunc decretum est, ut episcopis aliisve majoribus 
clericis lapsis, sublato honoris sui gradu, post sa- 
lHisfactionem atque poenitentiam ipsis congruentem, 
pox et communio redderetur. 

12. Neque liis repugnat quod de Natalii poeniten- 
tia, temporibus Zephyrini pap, ex Eusebii Historfa 
descripsimus. Ibi euim quod episcopus ille, si tamen 
episcopus fuit, sponte ex vehementi peenitentis animi 
affectu gessit, non quod ei ulla lex ecclesiastica im- 
posuit, legimus. Hiec autem in Ecclesia circa delin- 
queates omnium temporum regula constans fuit, ut 
nulli cujusvis conditionis reo non ponitenti venía 


693 . EPISTOLARUM CORNDLII NON EXTANTIUM NOTITIA. 696 


indulgeretur. Prius ctiam quam hzee. concederetur, A 


digna criminum satisfactio exigi semper consuevit, 
nisi hc aliunde compoensaretur. Quapropter ut tri- 
bus prioribus Ecclesi: s:eculis, ita et subsequentibus 

njores clerici gravissimorum criminum rei non modo 
ab honoris sui gradu dejecti, sed et dignis penis, 
quibus Deo l;cso satisfacerent, sunt imultati. Hinc in- 
digne tulit Cyprianus, quod Victori presbytero « ante 
legitimum et pleuum satisfactionis tempus » data pax 
fuisset. [liuc ct Leo presbyteris et diaconis lapsis ex- 
petendam esse judicavit « *ecessionem privatam, ubi 
illis satisfactio, si fuerit digna, sit etiam fructuosa. » 
Hinc et Joannes ]l, Epist. ad Casarium ita contu- 
meliosui ab episcopatu dejecit, uteuimdem in monas- 
terium dirigi voluerit, « ubi delictorum meinor in pee- 


vin. 
16. Cornelii ad Dionysium Alexandrinum episcopum , 
litterz? adversus Novatianum. 


IX. 

17. Dionysii Alexandrini Epistola ad przdictas lit- 
treras rescripta, de qua lizec Eusebins summatim per- 
striugit : « Scribit Dionysius ad Cornelium Romana 
urbis episcopum, cujus litteras adversus Novatum 
(leg. Novatianum) acceperat. In qua quidem Epistola 
significat se ab Heleno Tarsi Cilici: episcopo et a 
cxteris qui cum illo convenerant, Firmiliano scilicet 
Cappadociie et Theoctisto Palestine provincie epi- 
scopis, invitatum fuisse, ut ad synodum Antiochenam 
occurreret, in qua quidam Novati schisma confirmare 
tentabant, Seribit etiam sibi nuntiatum fuisse, quod 


nitentia laerymas effundere non omittat, ut.... a Jesu B Fapius quidem diem extremum obiisset, Demetrianus 


Christo misericordiam valeat promereri. » llinc Gre- 
gorius papa, lib. 11, Epist. 50, przecipit : « Paulum 
quondam episcopum in monasterio, in quo cst, in poe- 
niteutia volumns. p-rmanere ; » et lib. v, Epist. 14 : 
« Statuiinus diaconuni et abbatem de portu Vencris, 
quem indicas cecidisse, ad sacrum ordinem non de- 
bere vel posse ullo modo revocari. Quem quidem sacro 
ordine privatuin in paenitentiam deputare te conve- 
nit.» Si autem hxc aliaque bujusmodi loca de publica 
pownitentia nemo interj;retetur : cur similia de majo- 
ribus trium priorum s:cculorum clericis, p. ἴον sen- 
tentiam. summoruin. pontificum atque patrum, qui 
$:eculis iv, et v, vixerunt, aliter intelligamus? 
V. 


vero in ejus locum episcopus Antiochen: ecclesiae 
esset constitutus. Sed et de Jerosolymorum episcopo 
mentionem facit his verbis : Quod enim ad Alexan- 
drum spectat, is in carcerem conjectus, beato exitu 
defunctus est. » Quibus deinde subdit de eodem Dio- 
nysio Eusebius : « Sequitur deinde altera cjusdem 
Dionysio Epistola ad Fratres Rom: constitutos. de 
diaconi officio per Hippolytum missa. Alteram item 
ad eosdem Epistolam scribit de Pace, necnon de Pae- 
nitentia. It ursus aliam ad Confessores ibidem consti- 
tutos, qui Novati. (leg. Novaiiani) sententi:v. etiam 
tut. favebant. Duas quoque alias ad hos jpsos Epis- 
tolas inisit postea quam ad. Ecclesiam rediissent. » 
Quibus ex verbis conficitur primo quidem Dionysii ad 


15. Circa idem tempus Cyprianus, de omnium fra- C Cognelium Epistolam, in qua ipsi Fabii obitum nun- 


trum consilio, Cornelio inisit nomina episcoporum in 
Africa constitutorum, « qui integri et sani in Ecclesia 
catholica fratribus prxsunt : » ut sciret ipse, ejusque 
opera episcopi celeri, « quibus scribere, et litteras 
mutuo a quibus eos accipere oporteret; » adeoque si 
quis scribere auderet, cujus nomen in hac Epistola 
reticeretur eum  nossent « vel libello vel sacrificio 
esse maculatum, vel unum de hareticis. » Simili 
cautione Cornelius scribens ad Fabium Antiocheuum 
episcopum , nomina episcoporum qui Novatianum 
sive in synodo Romana, sive per litteras condemnave- 
rant, ad calcem Epistolie su: adtexuerat, ut Eusc- 
bius, lib. vi Hist. c. 43, tradit. 
VI. 


tiat, Cornelii scripto ad ipsummet Fabium esse pos- 
teriorem ; deinde vero Eusebium in mox dictis Diony- 
sii litteris recensendis ordinem temporum minime 
servasse. Conjectura quippe est duas primas epistolas 
a Dionysio scriptas fuisse,curn a inorte Fabiani Roma 
sedes vacaret, tertiam cum confessores Macarium 
presbyterum, Urbanum, Sidonium ct Celerinum No- 
valiano favere didicit, p»stremo quartam et quintam 
unà cuin ea, quam priore loco ad Cornelium misisse 
dicitur; cum nimirum Confessores cosdem ad Eccle- 
siam regressos ipsis, tii fallimur, Cornelii litteris ac- 
cepisset. Que:admodum enim Cornelius confessorum 
ad Ecclesiam reditum in àua ad Fabium Antiochenum 
Epistola nuntiavit, ità et augurari licet eum id ipsum 


14. Cornelii ad Cyprianum Epistola per Primitivum D eodem tempore Dionysio Alexapdrinz ecclesiz antis- 


presbyterum perlata, qua se motum significabat, quod 
cum de Adrumetina colonia Polycarpi ejusdem colo- 
nix episcopi nomine ad se litter: dirigerentur, Cy- 
» prianus et Liberalis illuc venientes, ut non ad Corne- 
lium, sed ad presbyteros ac diaconos Romanos diri- 
gerentur, auctores fuissent, quasi anceps esset ipsius 
ordinatio. Cur autem id a sc atque a Liberali factum 
sit, Cyprianus supra Epistola iv explicat. 
. VII. 
.. 45. Epistola Cornelii ad Cyprianum per Augendum 
confessorem missa, qua Nicostratum, Novatum, Eva- 
ristum, Primum et Dionysium Novatiani sectatores in 
Africam navigasse Cyprianus admonebatur. (^ 


titi literis datis significasse, liuncque non ita multo 
post ea qux& Eusebius memoriz mandavit, ad Corne- 


lium rescripsisse. 
X. 


18. Littere Fortunati pseudoepiscopi, per legatos 
ipsius, qui una cum Felicissimo Romain se contule- 
runt, ad Cornelium transmissz. De legatis illis hzec 
scribit Cyprianus : « Post ista, adhuc insuper pseu- 
doepiscopo sibi ab hereticis constituto, navigare au- 
dent et ad Petri cathedram atque ad Ecclesiam prin- 
cipalem, vnde unitas sacerdotalis exoria cst, a schis- 
maticis ct profanis litteras perferre, nec cogitare eos 
esse Romanos, quorum fidés Apostolo pradicante 


091 


EPISTOLARUM CORNELII NON EXSTANTIUM NOTITIA. 


698 


laudata est, ad quos perfidia habere non possit ac- Α his cedendum ratus est, nullo quidem ut mihi vide- 


cessum. » Rursum post pauca de iisdem ita loquitur: 
« De istis vero quid dicam, qui nunc ad te cum Feli- 
cissimo omnium criminum reo navigaverunt, legati 
a Fortunato pseudoepiscopo missi, tam falsas ad te 
litteras afferentes, quam est et ipse, cujus litteras fe- 
runt, falsus? » Ilanc autem litterarum illarum falsi- 
tatem in hoc positam notat, quod in eis Fortunatus 
viginti quinque episcopus ordinationi sux affuisse 
jactitaret; cum eum « quiuque solis convenientibus nau- 
fragis et abstentis » ordiuatum esse constaret, Privato 
scilicet vetere hxretico oJim nonaginta episcoporum 
sententia. condemnato, .Felice quem Privatus extra 
Ecclesiam pseudocpiscopum constituerat, Jovino et 
Maximo primum sententia novem episcoporum dam- 
natis, ac deinde iterato a pluribus in concilio abs- 
tentis, ct Reposto Stuturnicensi, qui in. persecutione 
non tantum ipse ceciderat,sed et maximam plebis sux 
partem sacrilega persuasione dejecerat : « Hi quin- 
que, infit Cyprisnus, cum paucis vel sacrificatis, vel 
male sibi consciis, Fortunatum sibi pseudoepiscopum 
cooptarunt. » Has Fortunati litteras accipere Corne- 
lius aliquandiu recusavit, ncc nisi post lerrores ac 
minas acccpit. 
XI. 

19. Cypriani Epistola ad Cornelium de przdieto 
Fortunato eodem tempore,quo superior, scripta, et per 
Felicianum acolythum, quem Cornelius una cum Per- 
860 episcopo in Africam misera!, est perlata : sed duin 
Felicianus vento retardatur, vel accipiendis aliis lit- 
teris detinetur, Felicissimo properante przveutus est ; 
ita ut Cernelio prius, quam Romam ille adveniret 
Fortunati littere redderentur. 


XII. 


90. Corne tiiterze dilectionis fraterna et eccle- 
Siastic:e disciplinz et sacerdotalis censur:e satis ple- 
n3 » Cypriano per Satyrum acolytlhium tradite, qui- 
bus significabat Felicissinnum hostem Christi uon 
novum, sed jam pridem ob crimina sua plurima et 
gravissima abstentum, ct non tantum ipsius Cy- 
priani, sed plurimorum etiam episcoporum sententia 
condemnatum, rejectum a se esse ; et cum venisset 
stipatus caterva οἱ factione desperatorum, vigore 
pleno, quo episcopos agere decet, pulsum ab Ecclesia 
esse. llas Cornelii litteras scriptas esse apertum est, 
cum Felicissimus post Fortunati pseudoepiscopi 
ordiuationem una cum ejusdem legatis in. urbem 
venisset, ac necdum eo pervenisset Felicianus Car- 
tiagine cum proxime dictis Cypriani litteris rediens. 


XII. 


21. Alix: Cornelii ad Cyprianum litterz timidiores 
superioribus zdjuncte, simulque missas, quibus in- 
dicabat se miuis ac terroribus eorum, qui ἃ Fortunato 
venerant, aliquantum csse commotum : « cum 860 
aggressi essent cum summa desperatione comminan- 
les, quod si lilleras quas attulerant non accepisset , 
publice eas recitarent, et multa turpia ac probrosa 
et ore suo digna proferrent. » Tum igitur Cornelius 


tur imbellis aut pusilli animi vitio, sed majus quod- 
dam incommodum veritus, idque amoliri cupiens. 
lujusmodi sunt casus, in quibus sancti ac solliciti 
pastores quovis se verlaut, pericula ac peccaia me- 
tuunt, de quibus Augustinus tota epistola elim CCL; 
nunc cxcv, ad Paulinum ingeimiscit, indeque num. 2 
concludit : « Ecce uude vita humana super terram 
tola tentatio est, quando el ibi homo tentatur, ubi 
quantum potest vite coelestis similitudini coaptatur. » 
Certe vitze coelestis institutis sese eoaptare studebat 
Cornelius, cum scripta probrosa, qux plebi scaudalo 
et offensioni fore przvidebat, ne publice legerentur, 
ea ipse suscipiendo, cavit. Hoc tamen illius factum 
improbavit Cyprianus, et vehementer reprehendit : 


B neque eam reprehensionem iniquo animo tulit Cor- 


nelius, aut propter eam christiana amicitia, quz in- 
ter sanctos illos pr:sules intercedebat, quidquam 
detrimenti passa est. 

22. isdem litteris Cornelius expostulabat cum Cy- 
priano, qued de nova Fortunati ordinatione non 
statim ad se scripsisset. Simulque, ut Fortunatus 
ille Romam ibi judicandus veniret, przcipiebat. 
Quod rursum non probans Cyprianus, a se atque ab 
omnibus collegis suis statutum esse rescribit, ut 
uniuscujusque causa illic audiatur, ubi est. crimen 
admissum. Qus autem Cornelium inter οἱ Cyprianum 
ex occasione Fortunati et legatorum ejus nata est de 
cognitione causarum controversia, Zozimi papse et 
Aurelii Carthaginensis episcopi temporibus ex causa 


C Apiarii reeruduit. Sed et tunc Africani przsules ad 


Ce!estinum papam rescribentes mox laudati concilii 


decreto steterunt, 
XIV. 


25. Epistolam aliam perbrevem Cornelii nomine 
ad Lupicinum, Viennensem episcopum, inscriptam, 
qua ex Floriacensi bibliotheca prodiit, in appendicem 
rejccimus. Alias autem duas, quas confinxit Isidorus 
Mercator, a reliquis ejus mercibus non separamus. 


XV. 

94. In editionibus conciliorum, unicum hoc e Gra. 
tiani. compilatione xxii, quest. 5, c. 16, descriptum 
est decretum : « llonestum etiam videtur, ut qui in 
sanctis audel jurare, hoc jejunus faciat cum omni 
lhovestate et timore Dei ; et ut pueri ante annos xiv, 


D non cogantur jurare. » Idem decretum ablvone, par. 


xu, 6. 69; et Burchardo lib. xu, c. 12, Cornelio tri- 
buitur : sed ab eodem [vone , p. xii, 6. 95; et a Re- 
ginoue lib. n, cap. 512, velut ex libro 1 Capitularium 
laudatur. Et rc quidem ipsa ex Capitulari Aquisgra- 
nensi, ann. 789, cap. 62, excerplum est. Rursum 
postrema ejns pars de pueris ad jurandum non co : 
gendis, juncta cum altera de puellis jurantibus, a 
Gratiano ibid. c. 15, ut ex concilio Eliberitano re- 
fertur. Item ex eodetn concilio, Ivo, p. xii, c. 81, al 

teram illam partem de puellis jurantibus profert, 
quam quidem Burchardus, lib. xr, c. 26, non ex 
concilio Eliberitano, in quo re vera non exstat, aed 
ex concilio lliberuensi, c. 5, laudat. 


EPISTOLJE 


SANCTI GORNELIT PAPE ET. MARTYRIS, 


ET QUE AD EUM SCRIPTA SUNT. 


ANNO CHR. CCLI. 


EPISTOLA PRIMA. 
8. CYPRIANI CARTHAGINENSIS EPISCOPI AD S. CORNELIUM 
PAPAM. 


(Erasm., n, 11; Pamel., Rigalt., Baluz, xri; Paris. xr; 
Oxon., Lips., xiv ; Ceustant, 1, 125; Galland. ur, 555.) 
ARGUMENTUM. — Legatortin Novatiani detegitur pravi - 

(as, εἰ ideo a communione cohibeutur.. Petentibus 
publice audiri, hoc negatur. Querentes undique schi- 
smalis alque heresis socios sibi. adsciscere , repri- 

"untur. 


CYPRIANUS CORNELIO FRATRI SALUTEM. 


I. Venerunt ad nos, frater chorissime, missi a No- 
vatiano, Maximus presbyter, et Augendus diaconus, et 
Macheus quidam, et Longinus. Sed enim cum ex 
litteris, quas secum ferebant, et ex eorum sermone 
atque asseveratione Novatiauum episcopum factum 
comperissemus, illicite et contra Ecclesiam catholi- 
cam facis ordinationis pravitate commoti, a com- 
municatione eos nostra statim cohibendos esse cen- 
suimus : et ^, refutatis interim ac retusis, qux obsti- 
nate ac pertiuaciter asserere tentabant, jam ego b et 


LECTIONES VARIANTES. 


* [ta opiimae note codex Colb. At in vulgatis hic deside- 
ratur parlicula et, moxque subjicitur, Nam et ego... exspe- 


fra habetur Jam et ego. . 
b Nam ego. Tliu. Corb. Foss. Jam et ego Bod. 1. Lin. 


clavimus. Leclione nostra favet ms. Corb. in quo conjunctio — Nam et ego Oxon. 


et hic pariter exslat, favent et aliquot Anglic. in quibus in- 


VARIORUM NOTE. 


Erisv. [. — Circa exitum mensis julii anni 251, 
opera Prímitivi presbyteri missa. CoUsTANT. 

I. Frater charissime. ln illa Christianorum simplici— 
tate 4025 primis Ecclesie sieculis vigebat, Chrissiani 
omnes, etiam episcopi, inter se se mutuo vocabant 
fratres, nullo discrimine inter. episcopum Romanum 
et cx:leros, uti notavit Erasmus ad. Epistolam 1.1, et 
nos qnoque diximus in notis ad Epistolam 6regorii 


Papa 1V, apud Agobardum. Sequentibus s:veulisistud C 


mutatum est, et. jamdiu invaluit ut Romanus epíisco- 
pus exteros appellet fratres, illum episcopi. vocent 
patrem. Et tamen Joannes Launoius doctor tieolo- 
gus Parisiensis referens in. Historia collegit Navarre 
pag. 539, epistolam Gerardi Macheti, episcopi Cas- 
treusis, 4 "Egidium L»queatorew, vulgo Le Lasseur, 
referendarium pap:e, quam is falso putavit scriptam 
fuisse ad pap:in, notat. etiam per eas tempestates, 
id est, :evo Caroli VII, regis Francorum, cpi-copis 
liberum fuisse Romanum poutificein appellare ffa- 
trem, quia Gerardus in initio. illius epistolae ait : /n- 
ratus. merito. viderer, frater charissime, et tamdiu id 
re liberum quamdiu lomanus pontifex alios episco- 
appellabit fratres, fratrem enim esse alicujus 
ratris fraweim. Viri optimi error ortus est ex eo 
quod nomina eorum ad quos Gerardus scribit 
non sunt posita in titulo epistolarum , ut vulgo 
fleri solet, sed post epistolam, quemadmodum Ma- 
billosius in suo Tünere lialico, pag. 45, annotat 
visos a se esse plurimos epistolarum codices in qui- 
bus. iuscriptio non ponitur iu fronte epistolarum, sed 
in calce. Itaque quia post epistolain cx, Macbeii, 
quis scripta est ad papam, L3sunoius scriptum vide- 
bat : Sanctissimo domino nostro papg , existimavit 
epistolam postquam sequebatur hec inscriptio, scrip- 
tam esse ad papam, cum scripta sit, ut antea dixi, 
ad /Egidium Laqueatorem, refevendarium papa, ad 
quem etiain refereuda est epistola exit, io. qua. refe- 
rendsriuim pap:e episcopus pro niore illorum tempo- 
Tum vocat fratrem. Ista. ego, data occasicue, pulavi 
admoneri debere. Codex. autem epistolarum Gerardi 


quo Launoius utebatur, si quis eum consulere velit, 
exstat nunc in bibliotheca Colbertiua, iu eam delatus 
beneficio canonicorum illustrissim:e ecclesig Sancti 
Martivi Turonensis. De JEgidio interim illud quoque 
dicam per transenvam, fuisse illum Narbonensis ec- 
clesi:s canonicum et consiliarium regis Francie in 
sua suprema parlamenti Tolos:z curia, uti scriptum 
est in necrologio ecclesi:e Narbonensis, ubi sepultus 
est anno 1484, imense Martio. BaLuz. | 

Missi a Novatiano. Hujus legationis mentio habe- 
tur in epistola Lv, pag. 85. BaLvz. 

Maximus presbyter. Partis Novati, ut docet epistola 
papx Cornelii ab Fabium Antiochenum apud Euse- 
bium. Postea. rediit ad Ecclesiam. Sic docent eadem 
epistola Cornelii et gesta pontificalia ex fastis Cuspi- 
niani edita ab. ZEgidio Bucherio et ex codice Nicolai 
Fabri Peirescii laudato a Rigaltio ,in observationibus 
suis ad Epistolam txvit. sancti Cypriani. Ita enim il- 
lic scriptum est in Cornelio : Sub episcopatu ejus No- 
ναί extra. Ecclesiam ordinavit. Novatianum in urbe 
Roma et Nicostratum in. Africa. Hoc facto, con[esso- 
res qui se separaverant a Cornelio, cum Maximo pres- 
bytero, qui cum Moyse fuit; ad Ecclesiam sunt reversi. 
Sic etiam in gestus pontificalibus quia» tribuuntur 
Anastasio bibliothecario. Ad eos videntur datz epi- 
stole dux Dionysii episcepi Alexandrini scripte ad 
quosdam confessores partis Novatiani, qul ad Eccle- 
siam redierant, apud. Eusebium lib. vi, cap. 46. Sed 
qui in gestis pontificalibus dicuntur de ordinatione 
Novatiani et Nicostrati habent. aliquam difficultatem. 
Quomodo enim Novatus, qui non erat episcopus, po- 
tnit ordinare Novatianum et Nicostratum ἢ Ordinavit 
eos nimirum eo inodo quo Felicissimum factum fuisse 
ab eo diaconum scribit Cyprianus in. Epistola xrix, 
pag. 63 ; id est factione sua euim constituit diaconum. 
Vide aunales Cyprianicos ad annum 250, $ 21. BaLuz. 

Machaus. Multum variant vetera exemplaria iu no- 
mine istius honinis. Et quamquam non. sit magnum 
opere pretium, admonebo illum alicubi nominari 
Matheum, alibi Macaheum, Macheum ey Macheum. 


701 


EPISTOLA 1. AD CORNELIUM PAPAM. 


102 


colleg:e plurimi, qui ad me convenerant, exspectaba- A liic quoque in schismatis 5 partes Christi membra 


mus adventum collegarum nostrorum Caldonii ^ et 
Fortunati, quos ad te nuper el coepiscopos nostros, 
qui ordinationi tux adfuerant, legatos miseramus, 
ut eis adventantibus et. rei gestip veritatem repor- 
tantibus, majore auctoritate et b lucida per eos pro- 
batione, partis adverse improbitas frangeretur. Su- 
pervenerunt vero Pompeius ac Stephanus colleg:t 
nostri, qui et ipsi quoque ad instruendos istinc nos 
manifesta secundum gravitatem ac. fidem suam indi- 
cia ac testimonia protulerunt; ul nec necesse fuerit 
audiri ultra eos, qui a Novatiano venerant missi. Qui 
cum * in statione invidiosis quoque conviciis el cla- 
moribus turbulentis proruerent,. οἱ flagitarent ul 
crimina, qu: se afferre ac probare dicebaut, publice 
a nobis et plebe cognoscerentur ; gravitati nostr.e 
negavimus convenire, ut college nostri jam delecti 
et ordinati, et laudabili inultorum sententia compro- 
bati,d ventilari ultra honorem maledica :2mulantium 
voce pateremur. Et quia, quibus refutati et compressi 
sunt, et illicitis conatibus lizresim fecisse nudati sunt, 
jn epistolam congerere longum fuit; ex Primitivo 
compresbvtero nostro plenissime singula, quando ad 
vos veneril, audietis. 

Il. Ac ne eorum furens audacia umquam desisteret, 


Jistrahere, et cathiolic:e Ecclesi: corpus f unum scin- 
dere ac laniare nituntur; ut ostiatim per multorum do- 
mos, vel oppidatii per quasdam civitates discurren- 
tes, obstinationis 8010 et erroris € scissis sibi quzrant 
comites. Quibus semel responsum dedimus, nec man- 
dare ἢ desistimus, ut perniciosa dissensione ? οἱ con- 
cerlatione deposita impietatem esse sciant, matrem 
deserere : et agnoscant atque intelligant, episcopo 
seme facto, et collegarum ac plebis testimonio et 
judicio? comprobatoalium constitui nullo modo posse: 
proinde si pacifice* sibi ac fideliter consuluisse, si se 
assertores. Evangelii ! et. Christi esse confitentur , 
prius ad Ecclesiain revertautur. Opto te, [rater charis- 
sime, semper bene valerc. 


ANNO CHRISTI CCLI. 


EPISTOLA 1]. 201 
δ. CYPRIANI CARTIIAGINENSIS EPISCOPI AD S. CORNELIUM 
PAPAM. 


(Erasm., u, 10; Pamel., Rigalt., Baluz., Paris., x11; Lips., 
Coustaut, 121 ; Galland., m, 535.) 
ARGUMENTUM. — (uid ex divine traditionis ct eccle- 
siastice institutionis usu fecerit Cyprianus, ubi de 
legitima Cornelii ordinatione certior factus est. Litte- 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Caligonii Foss. Mich. Vict. 

b Elucidata Pumel. cum ms. edit. Corb. Elucida Oxon. 
Praferimus cum duobus mss. Colb. lucida. 

* Cum stationem Corb. ms. lu stationem. Lam. Ebor. 
Bod. 2. NC. 1,9. 

d Ad ventilandum cod. S. Arnmuf. Met. edil. Manut. Rig. 
Oxon. Deinde apud Pam. xorell. Reinhurt, ut in ms. Corb. 
et recentiori Colb. Ultra famam ore maledico et &emul. Ve- 
(ustiorem | Colb. sequimur Balus. ex cod. 15. Ad ventilan- 
dau) famam ore maledico. 

€ Partem Antiquior ns. Colb. et mox Corpus scindere, 


omisso unum. 

f Ecclesi: corpus scindere Pem. NC. 2. 
. € Scissis verbum quod ex velere ms. Colb. exprimimus , 
in edit. Oxon. Decst. Ejus loco apud Pumel. ut in ms. Colb. 
habetur scissi. 

h Mandare desistemus NC. 2. Nunc dare Doi. 5. 

1 Discessioue Bod. 3. 

ij In Dei judicio Ver. 

k Proinde pacilice Bod. 1, 2. Lin. Ebor. NC. 1, 3. 
Voss.2. 

l Iia nostri ms. At in edit. Evangelii Christi, 


VATIORUM NOTE. 


Retinui autem lectionem qu: nititur majori nu- 
mero veterum exemplarium. DBaLuz. 

Caldonii et Fortunuti. Vpiscoporum ecclesie Afii- 
can, qui Romam missi fueranl ut. inquirevent quid 
actuin fuisset in Ecclesia Tomana, post mortem Fa- 
biani, ut patet ctiam ex duabus epistolis sequentibus. 

BaLvz. 

Lucida. llanc lectionem inveni in. undecin libris 
anticuis. Alii septem antiqui priPferunt. elucida. Ego 
priorem lectionem puto esse meliorem, tum quia eam 
exhibent plerique libri veteres optimi, tum quia vox 


gi Pamelius ohservavit. CousrANT. —Qtuod. hic sta- 
lionem, epistola *equenti, ubi idipsum repetit latius, 
ralum sive conventum dicit. Stationem autem, uii ex 
Tertull. colligere est, libr. de Curon. nmilit., non quem- 
libel conventum céclesiasticum, sed. eum qui domi- 
nico die liebat, vocabant veteres, unde dies sta:ionum 
vocabatur inetaphora sumpta a militibus, qui dum 
priesidium. certo loco. collocant stationem facere di- 
cuntur. Ita et Christiani nuuc in hac basilica, nunc in 
alia, nonnumquagi et apud martyria, id est, nti recte 
annotavit Rhenanus, martyrum: sepulcra diebus do- 


elucida non est admodum latina. Eam tamen habent p) miuicis. conveniebant, Deum stantes. precabantur, 


editiones Spirensis, Veneta. vetus, οἱ Morelliana. 
Cxterz usque ad ligaltianam habent efucidata. Rigal- 
tius et Augli post eum scripserunt. elucida. Reinliarius 
maluit elucidata, BALUz. 

ες. Restituimus ex lide sex veterum exempla- 
rium, nam alii aut nihil habent, aut habent. dstic. 
Melior autem videtur esse lectio quam nos inducimus, 
ut sensus sit Pompeium et Stephanum istinc, id est 
ex urbe Romana, wanifesta. testimonia retulisse de 
legitima electione Cornelii et falsa ordinatione Nova- 
tiani. Quamquain vox istic hahet in. co loco parcin 
significationem, ut infra epist. xxix. BíLuz. 

In statione. Plerique libri veteres et veteres editiones 
non agnoscunt przpositionem.Primus eam adjecit Ma- 
nutius. Hunc locum Lombertus vertit : en pleine assem- 
blév. Alii viderint. au recte. In codice Ivemensi sancti 
Diony-ii legitur infestatione, errore, ut arbitror, libra. 
rii. Vide qua notautur ad epistolam xLvt.. BALUZ.— 
Nomiuc àutem stationis coetuni et conventui intelli- 


Sacrificio intererant, et Corpus Domini, teste Ter- 
tull.. lib. de Orat., accipiebant. Si quid denique dilfi- 
cultatig oceurrisset, in eo conventu tractabatur, unde 
ficbat, ut, eodem teste libr. de Jejuuio, nonnumquam 
stationes in vesperum usque producerentur. l'AMEL. 
Primitivo. Presbytero ltomano, ut. opinor. Ex 
epistola quippe xLv, pag. 59, apparet illum missum 
fuisse in Africam a Coruelio. In actis passionis sancti 
Siephani Papi Primitivus nominatur inter duodecim 
clericos Ecclesii loman detentos jussu. Valeriani 
imperatoris, Alterius Primitivi meutio est in. marty- 
rologio "Adonis v kal. jui. Fuit is lilius sanctae 
Symphoros:. Exstat apud Gruterum vetus inscripiio 
Worwnatiensis missa a Pitlioo, in qua nominatur 
Vietorina. Primitiva. In. colleetione — insciiptionum 
Ecclesie Saucti Pauli de. Urbe, pag. 174, mentio est 
Prinitivi, prete fabrorum, et alius ejusdem noimi- 
nis, yag. 12, et Primitivae, pag. 43, 55. DaLvz. 
. Erisr. 1l. — Per. Mettium subdiaconum et Nice- 


hl 


105 


EPISTOLA I. 4D CORNELIUM PAPAM. 104 


ras Cornelii, non Novatiaui, publice lectas esse. Cur Bj pertinacia non tantum radicis ^ et matris sinum atque 


prater Cornelii litteras, quibus ille se episcopum 
'muntiabal, eorum qui ipsius ordinationi inter(ueraut, 
testimonium desiderarit. Rogat Cornelium, ut litteras 
de Felicissimi et presbyterorum et addiclorum causa, 
quas ipsi mittit, legat. 


CYPIHANUS CORNELIO FRATRI SALUTEM. 


I. Quod servis Dei, et maxime sacerdotibus justis 
et pacificis congruebat, frater cliarissime, miseramus 
nuper collegas nostros Caldonium ἃ οἱ Fortunatum ; 
ut non Lantum persuasione litterarum nostrarum, sed 
prasentia* sua et consilio omnium vestrum eniteren- 
tur, quantum possent, et elaborarent, ut ad catholicae 
Eccl2six unitatem scissi corporis membra componc- 


complexum recusavit ; sed etiam gliscente 4 et in pe- 
jus recerudescente discordio episcopum sibi constituit, 
el contra sacramentum seinel traditum divin: dispo- 
sitionis et catholicze unitatis, adulterum et contrarium 
caput extra Ecclesiam fecit ; acceptis litteris tam tuis, 
quam collegarum nostrorum, item adventantibus bo- 
nis viris et nobis charissimis collegis nostris Pompeio 
et Stephano, a quibus h:ec omnià nobis cum letitia 5 
communi as-everata f sunt firmiter et probata £, se- 
cundum quod divine traditionis et eceles'asticze insti- 
Lutionis sanctitas pariter ac veritas exigebat, litteras 


. nostras ad te direximus. Sed et per provinciam nos- 


train lic eadeni collegis singulis in notitiam perfe- 
rentes, ab his quoque fratres nostros cum litteris 


rent, et Christian: charitatis. vinculum copularent. p dirigendos ^ esse mandavimus. 


Sed quoniam diverse partis obstiuata οἱ inflexibilis 


ll. Quanquam. :inens. nostra, et. propositum. jam 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Calidonium Foss. Vict. Mich. 

b Tua in velustiore ms. Colb. 

€ Nutricis tretus cod. Baluz. 

d Gliscente in pejus ut crudescente idem codex. Alter 
recentior cum edit. Oxon. Gliscente el in pejus crudesceute 
Magis plucet cum Pamel. et ms. Corb. Gliscenté et in pejus 


recrudesceute. 
* Hzc omuia cum tristitia Oxon. 
f Asseria sunt firiniter Oxon. 
& Probata quibus cognitis secundum Ver. 
h Redigendos Bod. 5.Lin. Ebor. NC. 4. Foss. Vict. Mich. 


VARIORUM NOTAE. 


horum acolytum aliquanto post superiorem episto- 
am transmissa est. CossmANT. — ας. epistolam 
auctor gestorum ponti'icilium ait scriptam a Cy- 
pri:no fuisse in carcere, ut mox dicam, el. missam 
per Celerinum lectorem. At Pearsonius in Amnmua- 
libus Cyprianicis putat hxc. verba. gestorum. pouti- 
ficalium intelligi de epistola νι, falso, ut opinor. 
Nam in epistola inissa per Celerinum agebatur de or. 
dinatione Cornelii, de qua non agitur in. epistola t.vit. 
Recte observat idem vir clarissimus errorem esse 
in gestis pontificalibus eo loci ubi legitur epistolain 
illam conscriptam esse in carcere a sancto Cypriano. 
Verum non ideo existimandum est falsa prorsus esse 
et commentitia quz istic tradit auctor horum | gesto- 
rum. Error est, non falsitas. Emendatio facilis est. 
Qu: dicuutur de carcere referenda sunt. ad Celcri- 
num, quem constat in. carcere tentum fuisse cum 
Moyse, Maximo, et Nicostrato, Urbano et Sidonio. 15 
ergo litteras Cypriani accepit in carcere, et hinc misit 
ad Cornelium. Sic videtur restituendus sermo qui 
turbatus cst in gestis. Sed quod. addit idem vir cla: 
rissimus ex Adone, quod numerat inter frivola et ina- 
nia sequentium temporum commenta, nimirum in 
epistola illa Cyprianum scripsis:e ad Cornelium 
quanta pro fide et confessione Christi sustinucrit Ce- 
lerinus, id vero magnam liabet. difficultatem. Ado 
enim non scribit hujus Celerini laudes fuisse in. epi- 
stola qua probabat electionem Cornelii. ΠΡΟ sunt verla 
Adonis ad diem xvi kal. octobris : Quo tempore 
beatus Cyprianus scribit ei de Celerino lectore, quanta 
pro fide et. confessione Christi sustinuerit. lsta. ergo 
exstabant in alia quapiam epistola Cypriani qua care- 
mus. BaLuz. 

I. Miseramus nuper. De hac Cypriani legatione ad 
Cornelium agens Marca, lib. v de Concordia, cap. 2, 
ait C»ldonium et. Fortunatum legatos Cypriani et 
concilii Carthaginensis inissos esse ut quantum fieri 
wsset eniterentur ad componendam consiliis suis 

cclesiz unitatem, qu;e factione Novatiani scissa erat, 
et ut de Cornelii ordinatione qux sibi esseut comperta 
referrent ad Africanos. BALvz. 

* Obstinatla pertinacia. lonorii Aug. constitutio ad- 
versus Pelagium et Coelestium : Sed quia obstinatorum 
nimis pertinax malum ut cougtitutio geminaretur exegit. 
Pertiuacia sumitur, ut plurimum, in malam partem, 


ul monuimus iu nplis ad Capitularia, pag. 1110. 
BALUZ. 

Gliscente. Mox Cyprianus respiciens ad illud Pauli, 
Ephes. ν, 53: Sacramentum hoc magnum est, ego autem 
dico, in Christo etin Ecclesia, episcopum cceclesi:v, cui 
legitime ordinatur, sponsum censet; adeoque. adul- 
terum haberi vult, qui in. eanidem ecclesiam. contra 
fas et sacramentum divin: dispositionis inducitur. 
Hinc et episcopos ecclesiarum, quibus adstriuguntur, 
Spoinsos censendi morem et antiquum esse, el ipsis 
Pauli verbis niti patet. CousTANT. 

Episcopum — sibi.  Novatianum. [5101 evenisse 
anno 251 scripsit Baronius, Pearsonius anno 251. Bar. 

Collegarum. Hoc est episcoporum qni Cornelii ordi- 
nationi interfuerant. Ei autem interfuerunt sexdeciii , 
inter quos duo Afri, Caldonius scilicet ac Fortunatus, 
recenseulur. Ex his litteris quibus nuntiabatur. Cor- 
nelii ordinatio null:e exstant. CousTANT. 

Cum letitia. ]tà omnia vetera exemplaria tam nostra 
quam Auglicana et omnes editiones ante Rigaltianam. 
Quare valde miror virum doctissimum auctoritatem 
codicis Beneventoni, in quo scriptum esse ail cunt 
trislitia, prietulisse consensui veterum. exemplarium 
et editionum.(Quamvis enim hc lectio possit esse bona 
referendo eam ad pertinaciam schisinaticorum, tamen 
quia nullum aliud. exemplar οἱ suffragatur, reliqua 
emnia repugnant, non puto eam pr:vferri. dehere 
lectioni qu:e tot auctoritatibus nititur, priserlim cum 
ea quam ego cum lteinharto. revoco babeat optimum 
sensum, referendo illam ad Maximum, Urbanunt, 
et caseros. schi-imaticos, quos fama crat, quamvis 
non admodum certa, rediisse ad. Ecclesiam. Quo" 
nuntio accepto per litteras Caldonii et Fortunati et 
per relationem Pompeii ct Stephani, surrexerat in 
clero Carthaginensi Lrtitia, quamvis non intcgra 
propter incertam famam, ut patet. etiam ex — Epi- 
&tola xLvi, pag. 60. BaLuz. 

Provinciam nostram. Infra Epist. xxv, pag. 59: Sed 
quoniam latius [isa est nostra provincia. Habet. enim 
Numidiam οἱ Mauritaniam sibi coherentes. Hinc ergo 
collegerunt Angli per provinciam istic intelligi Afri- 
cam. Numidiam et Mauritaniam, qux sedi Cartha- 
ginensi subject: erant. Certe. Aurelius. episcopus 
Carthaginensis ait in. codice canonum. eeclesie Afri- 
cán:, cap. Lv, se cunctarum Ectlesiarum sollititudis 


105 


EPISTULA Il. AD CORNELIUM PAPAM. 


106 


tune fratribus et. plebi istic universe ^ manifestatum A tin abundavit malitia, et lingua. (πα complectebatur 


fuisset, quando litteris nuper. ab utraque. parc. sus- 
ceptis, tuas litteras legimus, et episcopatus tui ordi- 
nationem singulorum auribus intimavimus : fionoris 
etiam communis memores, et gravitatis sacerdotalis 
ac sanctitatis respectum tenentes, ea quie ex diverso 
in librum ad nos transmissum congesta fuerant acer- 
bationibus criminosis, respuimus ; considerantes pa- 
riter et ponderantes quod in tanto fratrum religioso- 
que conventu considentibus Dei sacerdotibus et altari 
posito nec legi debeant, nec audiri. Neque enim facile 
promenda sunt, et incaute ac temere publicanda, que 
discordiosob stylo audientibus scandalum moveant, 
et fratres longe positos ac trans mare constitutos iu- 
certa opinione confundant. Viderint qui vel furori 
suo, vel libidini servientes, et divin: legis ac sanc- 
titatis immemores, vel jactitare interim gestiunt quz 
probare non possunt, et cum innocentiam destruere 
atque expugnare non valeant, satis habent fama men- 
daci et falso rumore maculas inspergere * Certe quod 
praepositis et sacerdotibus congruit, danda opera est, 
ut talia, cum a quibusdam scribuntur, per nos respuan- 
tur. Ubi enim erit quod discimus ac docemus scrip- 
tum esse, Contine linguam. tuam. a inalo, et labia tua 
ne loquantur insidiose (Psal. xxxix 15); item alibi : Os 


B 


insidias, sedens adversus fratrem. tuum. detrahiebas, et 
adversus filium matris tue ponebas sandalum (Ps. xvix, 
20); item quodA postolus dicit, Omnis sermo malus de ore 
vestro non procedat *, sed bonus! ad cdificationem 
fidci, ut det gratiam audientibus (Eph. 1w, 99). Porro 
l:;ce fieri. debere ostendimus, si quando talia quo- 
rumdam calumniosa temeritate conscripta sunt, legi 
apud nos non patimur. Et idcirco, frater charissime, 
cum ad me talia adversum te οἱ compresbyteri [6 - 
cum considenlis scripta venissent ; clero et plebi legi 
pricepi quie. religiosam siinplicitatem sonabant, nec 
ullis maledictorum et conviciorum latratibus per- 
strepebant. 

ΠῚ. Quod autem scripta collegarum nostrorum, qui 
illie ordinationi tu:e adfuerant, desideravimus, non 
veteres mores obliti, novum aliquid quxrebamus. 
Nam satiserat, υἱ tu (e episcopum δ factis litteris 
nunliares; nisi essel ex diverso discrepans factio, 
qu:e criminosis et calumniosis commentis suis colle- 
garum pariter ac fratrum plurimorum  turbaret 
mentes, et corda confunderet ^. Cui rei sopiendze 
necessarium duximus, ut scribentium nobis inde 
collegarum nostrorum firma et solida auctoritas pa- 
raretur : qui moribus ac vite ! et disciplina: tuae 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Manifestum Corb. Bod. 5. 

b Ita vetus codex Colb. At recens, et codex Fux. Discor- 
diosis οἱ inaudieutibus Colb. Corb. Discordia sint et inobau- 
dientibus, forte pro discordiosis et inobaudientibus ceu in- 
obedientibus. In vulgatis auem. Discordioso stilo scripta 
audientibus. Qux» discordioso stylo scandalum Bod.1,2. N C. 
Lin. Ebor. Thu. Foss. Mich. Vict. 


* ]mpingere cod. Lamon. 
d Loquantur dolum Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 1. 
* Non exeat Lin. NC. 
: densi quis bonus Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 4. 

e factis litteris episcopum. Lam. NC. 4. . Li 
h Concuteret NC. ΤΡ Bod. 4, 3. Ebor. C. 4. Ebor. Lin. 
i Vite tuz sine crimine Lin. 


VARIORUM NOTAE. 


nem sustinere. Hanc porro Anglorum interpretationem 
adjuvare posse videtur lectio codicis Remensis sancti 
Dionysii, in quo legitur provincias nostras. Salvianus 
lib. tv, cap. 1. Sciunt Africe. BALUZ. 

Dirigendos esse. Supple ad te, ut nimirum commu- 
nionem ipsius probare ac tenere se profitereulur, ut 
infra. epist. 1v, explicatur. CoUsTANT. 

IL. Manifestatum. Litter: utriusque parlis ex intelli - 
gendie sunt quje. cum Cornelii, tum Novatiani ordina- 
tionem significabant. CoUsTANT. 

Librum transmissum. Librum — famosum missum 
adversus Cornelium. Vide qu: notantur ad epist. Lu, 
in causa Cornelii. DaLuz. 

Altari posito. Notandus mos iu. ceetu fidelium, qui 
ad sacram synaxim, altari posito in quo sacrificium 
e:sct celebrandum, convenerant, ea. legendi sciipta 
qux ad ecclesiasticas causas pertinerent. Ilem usus 
et Romanis pontificibus non insolens fuit. Arno. 254, 
Liberius epist. 1v, ad Cons'antium scribens, u. 2, cum 
Arianis expostulat, qui confinxerunt , inquit, me litte- 
ras suppressisse, ne crimina ejus. quem dicebantur con- 
demnasse (hoc est Athanasii), omnibus paterent..... 
ΑΙ satis omnibus clarum est, nec quisquam negat, nos 
Orientalium litteras. intimasse, LEGISSE ECCLESUE, le- 
gisse concilio. Mic coetus. in superiori epistola, n. 1, 
statio nuncupatur. CoUsTANT. 

Discordioso stylo. Sallustius in Jugurtha : Nam vul- 
gus, ut plerumque solet, οἱ maxime Numidarum, inge- 
nio mobili, seditiosum atque. discordiosum. Sidonius 
lib. vi, epist. 2 : domum  discordiosam ; et lib. x, 
epist. ὅ : per conditiones discordiosas. 

. Inspergere. Codex Lamonii impingere. Quare quod 
prepositis. BALUZ. 


* 


, Adversum 16, Pamel. et. compresbyteros tecum con- 
sidentes. Oxon., de te et. comypresbyteris tecum. con- 
sidentibus. Magis placet cum nostris mss. adversum te 
et compresby!eri tecum considentis , hoc est Novatiani 
qui sedis Romanz, in qua legitime sedebat Cornelius, 
sese przsulem jactitabat. Et vero scripta illa, ut ex 
superiore epistola liquet, adversus unum Cornelium 
composita erant. CousTANT. — Hee est lectio omnium 
editionum quie antecesserunt Rigaltianam. Eun prxz- 
ferunt etiam omnes libri veteres. Est autem optima. 
Et tamen ego editionem Rigaliii, qux habet de te et 
presbyteris tecum. cousidentibus, libenter. prxsferrem 
si lauta non. esset veterum librorum ct editionum 
repugn.ntia. Laudat autem istic Cyprianus adversa- 
rios Cornelii quod cum adversus eum ad se scripsis- 
sent, modeste tamen seripserant, nec convicioruin 
plaustra in cum jecerant. Hunc puto esse verum seu- 
sum verborum Cypriani. DaLuz. 
filli. Collegarum nostrorum. Non tantum Cildonii et 
Fortunati Afrorum episcoporuzi, sed ct aliorum, qui 
Cornelii ordinationi interfueraut;, testimonia exspec- 
lala esse ex subnexis docemur. CousraNT.$ 

Factis litteris. lta veteres. edit. cum nostris mss. 
Et infra quidem epist. 3. Cyprianum audituri sumus 
dicentem. se litteras. breves facere ; et epist. 4. n. 4. 
Litteras inde fecerunt. At Oxon. post Pamel. factum : 
quod neque a Cypriani stylo abhorrere ultro fate- 
mur. Exhoc loco unitatis et communionis fovendz 
quanta semper ab incunabulis Ecclesix cura fuerit 
intelligitur. Cum autem unitatis hujus centrum Clri- 
sti instituto, esset apostolica sedes; ut ejus prxsul 
ignoraretur a nemine, aut ipsi cohzerere se nemo non 
quam primu:n testaretur, plurimi intererat. Cousr, 


701 


EPISTOLA Il. AD CORNELIUM PAPAM. . 108 


ci ndigna litterarum suarum testimonia prz:edicantes, À autem, frater, facies, si etiam exempla litterarum, 


tulis quoque, ct rerum vcl novitate vel pravi- 
tite. gaudentibus, omnem ambigendi et discrepandi 
scrupulum sustulerunt; et, secundum consilium no- 
strum salubri ratione d libratum, in hoc fluctu zstuau- 
tium fratrum mentes sincere ac firmiter tuum sacer- 
dotium probaverunt. Hoc enim vel maxime, frater, 
οἱ laboramus et laborare debemus, ut unitatem 8 
Domiuo et per Apostolos nobis successoribus tradi- 
fà, quantum possumus, obtinere curemus ; et, 
quod in nobis est palabundas et errantes oves, quas 
quorumdam  pervicax factio et hzretica tentatio a 
matre secernit, In Ecclesiam colligamus : illis solis 
foris remanentibus, qui obstinatione sua vel furore 
supersedere P et ad nos redire noluerunt; discre- 


tionis el separationis a se facte, et Ecclesie dere- B 


lict:e ipsi rationem Domino reddituri. 

£^? IV. Quantum vero hic ad presbyterium € quorumdam 
F'elicissimi causam pertinet, quid hie actum sit ut 
scire posses, litteras ad te collegzx nostri mauu sua 
sub:criptas miserunt : qui auditis eis quid senserint , 
quid pronuntiaverint, ex eorum litteris disces. Melius 


qux ad te legenda pro dilectione communi per Cal- 
donium et Fortunatum collegas nostros proxime 
miseram, que de eodem Felicissimo, et de pre- 
sbyterio ejusdem ad clerum ἃ istic necnon et ad ple- 
bem scripseram , legi illic fratribus jubeas, quae 
et * ordinationem et rationem rei gestze eloquantur 
ut tam istic. quam illie, circa omnia per nos frater- 
nitas instruatur. Exemplaria autem eadem nunc quo- 
que per Meitium  hypodiaconum a me missum et 
Nicephorum acolythum transmisi. Opto (e, frater 
charissime , semper bene valere. 


ANNO CHRISTI CCLi. 


EPISTOLA ifi. 
EJUSDEM AD EUMDEM. 


(Erasm. it, 9 ; Pamel. Rigalt. Baluz. xum, Paris. xin, Lips. 
Coustant. p. 130, Galland. μι, 335.) 


AncUMENTUM. — De litteris quas ad. confessores a 


Novaliano ac Novato seductos fecil. 
CYPRIANUS CORNELIO FRATRI SAIUTEM. 


Et religiosum vobis et necessarium existimavi, 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ TDibratze. Oron. edit. secuidum Pamel. Corb. ms. libe- 
ratas. Plures alii. libratas. Magis plucet cum Manutio et ve- 
lustiore ms. Colb. libratum. Infraepist. n, n. 4, lecturi su- 
nus, librato de omnium collatione consilio ; et n. 5, librata 
diu et ponderata ratione. 

b Qui in obstiuatione sua vel furore perseveraverunt, 
qut perseveraverint Editi; corriguntur ope vetustiorum mss. 
in quibus exstat. supersederunt : quod facile irrepsit. pro 
supersedere, quia utrumque aliquando promiscue usurpa- 
tur. Verum hic supersedere ad rerbum noluerunt refertur. 
Pamelius in duobus excusis offendisse se notat supersede- 
runt vel. perseverarunt. Unde istud, vel perseverarunt, 
&choliastis opera primum esse adjectum ac deinde vel cum 


verbo supersederunt rejecio, verbum perseverarunt obti- 
nuisse colligitur. 

€ Presbyterorum Ver. NC.2. 

d Ad clerumistic, non ad plebem. Apud Mah. In edit. 
Pamel. et Oxon. ad clerum istic nostrum et ad plebem. In 
Corb. ms. ad ecclesiam nostram et ad plebem. Preferimus 
cum Morel. el optimo codice Colb. ad clerum istic necnon 
et piebem. 

: De ordinatione et ratione rel geste ; Vetus Colb., Bod. 
4, ac deinde loquamur, ubi in plerisque mss. ul in editis 
loquautur. Magis placet cum recenti Colb. eloquautur. N em- 
pe prima verbt hujus littera facile excidit, quia et superior 
vox eadem desinebat. 


VARIORUM NOTE. 


Palabundas. Iia. quidam libri veteres. Alii habent 
balabundas, belubundas, volabundas, vagabundas , 
errabundas , prout placuit. veteribus librariis. BALvz. 

Supersederunt. Hanc lectionem pr:ietulit editio Ma- 
mitii. Morellius et Pamelius rejecerunt. Et tamen ea 
reperitur in viginti et tribus vetustis exemplaribus. 
Ea vero quie habet perseraverunt. inventa non est 
nisi in tribus. Sane duo et tres antiquiores editiones 
habent supersederunt. vel. perseveraverunt. Sed hic 
menniiuisse oporlet observationis a me non uno loco 
facte , veteres librarios, cnm duas viderent varias 
lectiones, ambigercut autem utra earum retinenda 
esset, utrauique posuisse, lectori judicium integrum 
relinquentes. Itaque verisimile est vocem persevera- 
verunt , 4:5 subsequitur vocem supersederunt iu his 
duobus codicibus et in antiquis edition.bu: , esse ex 
glussemate cujusdam studiosi explicare volentis quid 
in hoe loco significaret vox supersederunt. Pamelius, 
qui putibat. hanc vocem non posse :equivalere voci 
perseveraverunt , non "dubitavit. quin ex duabus lec- 
tionibus simul junctis in vetustis editionibus et in 
nliquot libris veteribus , cum una rejicienda esset , 
retineri deberet ea. qu:e perseveranti:m significabat. 
Et tamen. videre poterat apud Nonium Marcellum 
super-cdere significare manere, perseverare , quasi in 
voluntate οἱ consilio sidere. DALUZ. 

Litteris. Periisse has litteras temporum injuria 
dolendum est. Epp. 

1, IV. Clerum istic. Cypriano perinde est atque clerum 
nostrum, Quocirca superius initio num. 92, plebi istic 


4 


- 


non additur nostre. Exempla similia referre super- 
sedeo, undc in edit. Pamel. et Oxon. nostrum super- 
vacanee adjici manifestum fiat. Etiamnum habentur 
du: epistolz: lic memoratze, scilicet edit. Pamel. 38 
et 40. In. illa nempe, qu: Csldonio et sociis missa 
est, ad calcem legitur : Has litteras meas... Cartha - 
ginem ad clerum transmittite, additis nominibus eorum, 
quicumque se F'elicissimo junzerunt. Epistola autem 40. 
concep'is verbis ad plebem de quinque presbyteris (ac- 
tionis Felicissimi inscribitur. CousTANT. 

Mettium, cujus ctiam mentio est in epistola sequenti. 
Quamquam autem. exigui momenti sit scire verum 
ejus nomen, admoneo tamen in libris veteribus vocari 
Meitium, Messium, Messionem, Missium et Mersium. 
Concordes enim non sunt in ejus nomine libri ve- 
teres. DaLvz. 


EpisT. lil.— Simul cum superiore missa, ac nomi- 
natim Metiio subdiacono, qui cum Nicephoro acolytho 
in Urbem destinatus erat, tradita. CousrANT.— Angli 
monuerunt banc epistolam non esse in editione Erasmi. 
Quod non est verum. Monuerunt. praterea illam. ba- 
beri lib. v, Epist. 9 editionis Manutianz. Sed errorem 
illum imputandum esse typograplio valde puto, cum 
illa edita sit, lib. i1, Epist. 9 illius editionis, que se- 
cuta est Erasmicam. Baruz. 

Vobis, nobis. Reposui hanc lectionem , quia mihi 
visa est melius convenire sententise ganeti Cypriani. 
Alioqui enim alia, quie habet vobis, bona est. Utra- 
que multos habet bonos assertores. Prior nititur auc- 


- 


100 


frater charissime, ad confessores qui illic sunt, et A 


Novatiani ae Novati obsiinatione et pravitate se- 
ducti de Ecclesia recesserunt, litteras breves fa- 
cere , quibus eos pro affectione mutua convenirem, 
ut ad matrem suam, id est Ecclesiam catholicam, 
revertantur. Quas litteras tibi a Mettio hypodiacono * 
legi prius mandavi , ne quis aliud me scripsisse fin- 
geret, quam quod meéls litteris continetur. Mandavi 
tamen eidem Mettio a me ad vos misso, ut de tuo ar- 
bitrio rem gerat, et si easdem litteras confessoribus 
putaveris csse reddendas P, tunc eas tradat. Opto te, 
frater charissime, semper bene valere. 


J. ANN. CHR. CCLI. 


EPISTOLA IV. 


EJUSDEM AD EUMDEM. 


(Erasm. iv, 8; Pam. Rigalt. Baluz. Paris. χων; Lips. Cous- 
tant., p. 131; Galland. mi, p. 359.) 


AnccuENTUM. — Dum certum exspectabatur de Corne- 
lii ordinatione testimonium, Adrumetinis. clericis 
auctores fuerant Cyprianus et Liberalis, ut litteras 
suas presbyleris et diaconis Romanis, non Cornelio 
inscriberent. ()ua de re cum exposiulassel, Cornelius, 
expostulationis illius nunc Cyprianus satisfacit ; ad- 
dique episcopatus ejus veritatem. aperlissima [uce 
[undatam οἱ collegarum | rescriptis  comprobatam 
agnosci. 


EPISTOLA:1V. AD CORNELIUM PAPAM. 


110 
CYPRIANUS CORNELIO FRATRI SALUTEM. . 


l. Legi litteras tuas, frater charissime, quas per Pri- 
mitivum compresbyterum nostrum misisti, in qui- 
bus te comperi motum, quod cum de Adrumetina 
colonia Polycarpi nomine ad te litterze dirigerentur, 
postea quam nos, ego et Liberalis, in eumdem locum 
venissemus , copissent illuc ad presbyteros et ad 
diaconos litterze dirigi. 


II. Quod scire te volumus et procerto credere, nul- 
Ja id levitate aut contumelia factum. Sed cum statuisse- 
mus colleg:e complures, qui in unum conveneraimnus, 
ut, legatis ad vos coepiscopis nostris Caldonio οἱ 
Fortunato missis, omnia interim integra suspende- 
rentur, donec ad nos eidem collegzx nostri rebus 


B illic 3ut ad pacem redactis, aut pro veritate com- 


pertis redirent; presbyteri et diaconi in Adrumetino 
consistentes, Polycarpo coepiscopo nostro absente, 
ignorabant quid nohis in commune placuisset. Αἱ 
ubi nos in przsentiam * venimus, coinperto coisilio 
nostro, ipsi quoque id, quod etc:eteri, observare 
caoperunt, ut in nullo ecclesiarum istic cousisten- 
tium consensio discreparet. 


Ill. Quidam tainen mentes nonnuniquam et animos 
sermonibus suis turbant, dum aliter quaedam, quam 
sc habet veritas, nuitiant. Nos enim singulis navi- 
gantibus, ne cum scandalo ullo navigarent rationem 
reddentes 4, scimus nos hortatos eos esse, ut Ecclesix 
catholicradicem οἱ matricem aguoscerent ac tenerent. 


C Sed quoniam latius fusa est nostra. proviucia, habet 


LECTIONES VARIANTES. 


* Ab Ethippo diacono. Mich., Foss., Ar. NC. 4., Lam., 
Bod. 3,5, ita et etdem Ethippo, Corb. 
b Credendas, Foss. Mich. Vict. 


ὁ [n presenti venimus, Spir. 
I d Rationem reddidisse nos scimus et hortatos esse, Spir. 
nnom. 


VARIORUM NOT &. 


toritate xv velerum exemplarium , et exstat in. edi- 
tione Spirensi, in veteri Veneta , in Erasnica , et in 
Manutiana. Altera reperitur in octo codicibus antiquis 
et in editionibus Renbolti, Morellii, et Pamelii, BAL. 

Confessores. Moysem et Mnximuni, Vide quae supra 
dicta sunt ad epistolain xL. 

Meitiv.. Varie admodum ctiáin. hlc. scriptum est 
nomen istius hypodiaceni. Wetinnimus vulgatam lec- 
tionem, ut in re parvi momenti. Alia frequenter in 
antiquis exemplaribas habet. Ethtippo vel Ettio. Vide 


usu fuisse , ut quoties litter: ab ecclesia aliqua mit- 
terentur, episcopi illius nomine, etiamsi absens is 
fuissct , mitterentur. Hunc morem. Adrumetini pres- 
byteri ae diaconi, episcopo suo absente, sunl sc- 
cuti. CousraANT. — Episcospi Hadrumetini, cujus 
multa mentio apud Cyprianum. lInterfait. eoncilio 
Carthaginensi de causa baptismi  hxreticorum. 
Barua. 


Ad presbyteros. 1d. etiam moris obtinebat, ὦ! lit- 
ter: ad ecclesiam. aliquam. misse , hujus episcopo 


u» istic annotat. Pamelius. De Mettia gente. vide p) inscriberentur, nisi sedes vacaret. Quem morem cum 


oannem Tristanum a sancto Amantio in. tonO H 
Commentariorum pag. 465, 901. BAtuz. 

Litteras breves. Huc est edit. Pam. epistolam xtv, 
et Oxon. 1Lvi, qux Maximo Nicostrato el ceteris con - 
fessoribus inscripta est. CousTANT. 

Epis. IV. — Prinitivo Catthaginensi presbytero, 
T superiorem Cypriani epistolam 1 detulerat, tradi- 

it Cornelius litterás, ad quas nutic Cyprianus res- 
etibit. Hinc inter preedietam epistelam el hanc haud 
multo majus intervallum cogitandum ess, quam quo 
opus fuit, ut Primitivus Komam iret, ac modicum re- 
fecto corpore Carthaginem rediret. CoUsrANT. — 
Rarisshna sunt epistoke istius vetera exemplaria. 
Pamelius nullum babuit. Nihilo ditiores fuerunt An- 
||. Ezo septem habui, Thuanum videlicet, Fossa- 
ense, Metense sancii. Arnulphi, Beccensc, Victori- 
num, Remense sancti Dionysii, οἱ Fuxense. BALUs. 


Polycarpi nomine. Notat Oszonionels editer olim in. 


rimum  observassent  Adrumetini presby.eri οἱ 

iaconi ad Cornelium scribentes : postmodum (γ- 
priano et Liberali auctoribus , litteras. suas. presby - 
teris et diaconis Ihomanis inscripserunt. Inde merito 
motus est Cornelius, quod Cyprianus et Liberalis 
episcopatum ejus in dubium vocare viderentur. 

CoUSTANT. 

IT. Jstic. ld est in Africa. CovsraNT. 

lll. Latius fusa provincia. Epiphanius, episcopus 
Salamin;e in. Cypro, scribeus ad Joanuem llierosoly- 
mitanum, loquens de sua provincia, ait: Eo quod 
grandis esset et late patet provincia. Ea epistola exstat 
inter llieronyiianas. BaLuz. 


Hebet etiem. Recens codex Colb. habet. enim. Non 
displiceret, habet enim etiam. Deinde idem ms. cum 
pluribus aliis et edit. Numidiam et duas Mauritanias sibi 
cohwrentes. Lectionem vetustieris Colb. qua etiam est. 


e 


111. 


EPISTOLA IV. AD CORNELIUM PAPAM. 


113 


etiam. Numidiam et. Mauritianam sibi coh:erentes ; A catholicis Ecclesi: & concordi unanimitate teneamus, 


ne in Urbe schisma factum absentium. animos 
incerlà opinione confunderet, placuit ^ per episco- 
pos, retenta a nobis rci veritate, et ad comprobandam 
ordinationem tuam 5 facta auctoritate majore, tum 
demum scrupulo omni de singulorum pectoribus 
excusso *, per omnes omnino istic positos litter: fie- 
rent, sicut fiunt, ut te universi college nostri et 
communicationem tuam, id est catholice Ecclesiz 
unitatem pariter et charitatem , probarcent. firmiter 
ac tenerent. Quod divinitus evenisse, et consilium 
nostrum providenter ἃ processisse gaudemus. 

IV. Sic enim nunc episcopatus tui et veritas pariter 
6! dignitas apertissima luce et manifestissima et fir- 
missima comprobatione fundata est, ut ex rescriptis 


collegarum nostrorum , qui ad nos litteras inde fece- ἢ 


runt, et ex relatione ac testimoniis coepiscoporum 
l'ompeii et Stephani et Caldonii ac Fortunati, ordi- 
nationis tu: et origo uecessaria, et ratio justa, 
et gloriosa quoque innocentia ab omnibus nosce- 
retur.* Quod ut simul cum caeteris quoque collegis f 
nostris stabiliter ac firmiter administremus, a!que in 


LECTIONES 


ἃ Placuit per, Ver. 

b Tua facta, Spir. 

€ Pectoribus excluso, Ver. 

d Sic velustiore mss. ΑἹ alii libri, profecisse. 

e Sic Vet. Innom. Spir. Noscetur Rig. 

f Cum cseteris collegis. Oxon. 

& Ecclesize concorditer unanimitatem teneamus. Prtscee 
edit. cum. duobus mss. Morel. Manut. Panel. οἱ Oxon. 


perficiet divina diguatio; ut Dominus, qui sacer- 
dotes sibi in Ecclesia sua eligere et constituere di- 
gnatur, electos quoque et constitutos sua voluntate 
atque opitulatione tueatur Β gubernantes inspirans , 
ac subministrans et ad improborum contumaciam 
frzenandam viguorein , et ad lapsorum fovendam po- 


nitentiam lenitatem.Opto te,frater charissime, semper 
bene v:lere. 


ANNO CHRISTI CCLI. 


EPISTOLA V, 


(Erasin. mi, 12, Pamel. Rigalt. Baluz. xvm. Oxon. Lips. 
L. Paris. xvi , Coustant. col. 135; Galland. i, p. 336. 
Routh. Relig. scr. m , p. 5 et 18.) 


ARGUMENTUM. — (Quales sint. quos Novatianus Cartha- 
ginem legatos denuo misit. 


CORNELIUS CYPRIANO FRATRI SALUTEM. 


Ne quid minus ad penam futuram hujus scele- 


VARIANTES. 


Ecclesi:e pacem concordi: unanimitate teneamus. Recens 
ms. Colb. Ecclesie pacem concordi unanimitate teneamus. 
V etustior, qui omisso verbo pacem, lectionem eamdem ezhi- 
bet, ceteris visus est sincerior. Mox eodem codice, percticiat 
divina protectio. 

h Vetus codex Colb. gubernanter: forsitan verius. Alio- 
quin gubernantibus ora(ionis series videtur postulure. 


VARIORUM NOTAE. 


duorum Angl. prob:e not:e, revocamus. Alterum e mar- 
gine iu textum irrepsisse Oxoniensis editor opinatur. 
Quamquam idem observat Mauritaniam, teste Plinio, ]. 
v. C. 1. in duas partes, Cresariensem et. Tingitanam, 
per C. Czsaris ssevitiam fuisse divisam, iisque demum 
tertiam partem, Sitifensem nimirum, acccessisse. 


Cousr.— Habel enim Numidiam. IT:xec est lectio vete- 
rum librorum, nisi quod aliqui habent etiam pro enim, 
vulgato veterum more in permutandis hisce conjunc- 
tionibus. Rigaltius ad epistolam xiu existimavit quie- 
cumque istic dicuntur de Numidia et Mauritania esse 
insititia et ex margine in textum irrepsisse. Et tamen 
exstant in omnibus editionibus et in septem codicibus 
antiquis, id est in omnibus antiquis codicibus a me vi- 
sis, Non video autem cur ista censeri debeant insitilia, 
Certum quippe est Cartliaginem, qua erat ieimula ur- 
bis Romz, omnium intra Africam proviuciarum obti- 
nuisse principatum , uli. scriptum est. in l. xxu, De 
tironibus in. codice Theodosiano, et episcopum Car- 
thoginensem habuisse sollicitudinem omnium eccle- 
siarum Afric», ut ait Aurelius, episcopus Carthagi- 
nensis, in codice canonum Ecclesi: African:e, et oin- 
ncs episcopos Afros, adeoque Numidas et Mauros, ad 
concilia episcopi Carthaginensis convenire solitos, ut 
patet etiam ex concilio sancti Cypriani. ldeo autem 
sanctus Cyprianus istic nominat 
taniam ut ostendat provinciam suam esse late diffu- 
Sim, cum ea prater Africam proprie dictam haberet 
etiam Numidiam et Mauritaniam sibi cohzrentes, qu:e 
οἱ ipse late et diffusze provinci: erant ; Numidiam 
tamen esse angustiorem Mauritania scribit Mela. 
BaALvz. 
Mauritaniam. Ita libri veteres et veteres editiones. 
Primus Manutius posuit. Mauritanias duas, Hinc orta 


umidiam et Mauri- D 


vulgaris editio. At in concilio sancti Cypriani men- 
lio est episcoporum Africie, Numidize, et Mauritanize, 
non vero Maur:taniarum. Maututianam tamcn lectio- 
nem adjuvat Plinius, qui lib. 1, cap. 2, et lib. xiu, 
cap. 15, nominat duas Mauritanias, itemque Tacitus 
libro 1. Historiarum, ubi mentio est duarum Maurita- 
uiarum, et Martianus Capella lib. vi, ia descriptione 
Αἰγίου. Recte. Nam Dio Cassius lib. vi, tradit Clau- 
dium Imperatorem Mauritaniam subjectam Romanis 
in duas partes divisisse, Tingitanam et Czesariensem. 
Herodiauus lib. xu, nominat Nuinidiam οἱ Maurita- 
niam. Romanis subjectam. Vide Marcam, cap. 87 libri 
de Primatibus. BALUz. 

IV. Coepiscoporum Caldonii. Festivi sunt qui illum 
ab Africa in Lusitaniam transiisse tradunt et illic epis- 
copum Dracarensein fuisse. BALUZ. 

EpisT. V.—Cornelius Cy priano, etc. Recentior codex 
Colb., ut prisc: Cypriani editiones, Cyprianus Corne- 
lio : sed ed. Manntiana anni 1563 in hac οἱ epistola 
proxime sequente titulum recte przstat : quod etiam 
Corbeiensis ins. primum prz se tulit, sed al antiqua 
manu in eo restitutum est Cornelius Cypr.ano. Quin 
re ipsa Cornelii sit, Cyprianus infra Epist. 7 ambi- 
gere nos non sinit, Eam alii epistole. (ragmentum, 
alii schedain, alii litterulas appellare malunt. Ipse Cy- 
priauus in laudata Epistola 7, litteras vocat. lis vero, 
qui fragmentum pulant, favere videtur primo, quod 
Novatianus, etiamsi nondum nomiuatus, /iujus scele- 
rati hominis vocabulis designetur ; deinde quod Cy- 
prianus epistolae huic rescribens, nonuulla ad Eva- 
ristum οἱ Nicostratum attinentia tum. didicisse se 
commemorat, que in illa non habeatur. At Novatiani 
nomen in hac epistola consulto taceri, ejusque loco 
pronomen substitui, sequens, decujus integritate nul- 
lus dubitat, fidem faciet, utpute in qua Coruelius 68" 


ἰδ 


EPISTOLA V. AD CORNELIUM PAPAM. 


714 


rali hominis deesset; prostratus virtutibus Dei, cum A letur ergo ut omnibus coepiscopis nostris et fratribus 


Maximus et Longinus οἱ Machzus inde fuissent ex- 
pulsi, denuo resurrexit; et sicuii prioribus litteris 
tibi, quas per Áugendum confessorem misi, signifi- 
cavi, puto. Nicostratum et Novatum et Evaristum ct 
Primum et Dionysium * illo jam pervenisse. Invigi- 


innotescat b,Nicostratum multorum criminum reum, et 
non solum patrona su: carnali, cujusrationes gessit, 
fraudes ct rapinas fecisse, verum etiam quod est iili 
ad perpetuam poenam reservatum , ecclesi:e depo- 
sità non modica abstulisse; Evaristum vero « aucto- 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Zoticum Bod. 1. 
b Innotescant Corb. 


€ (um auctore Corb. 


VARIORUM NOT. 


demrationese gerit. Hoc et subinde imitati sunt alii 
pontifices, nominatimque C:elestinus erga Nestorium. 
Necnon et Patres : vel quod. in hiereseon, ortu par- 
cendum duxerint hxre-iarcharum nominibus , vel 
quod ab iis appellandis abhorruerint. Neque certius 
Epistolam istam truncatam probant specialia qu:edam, 
quie. ἃ Cypriano narrantur, nec in hac exprimuntur, 


de Nicostrato et. Evaristo adjuncta : cum ea ille ἢ 


Nicephori ore potuerit ediscere. Huic porro in Afri- 
cam festinanti primum sola tradita est h:ec Epistola. 
Deinde cum in procinctu esset, ei et subsequens. ad- 
juncta est. Utramque vero simul pertulit. CcUSTANT. 
Hc epistola in omnibus fere codicibus antiquis dici- 
tur esse Cypriani ad Corneliam. Ego esse Cornelii ad 
Cyprianum nuspiam reperi quam iu Corbeiensi et. in 
u1o meo. In excerptis tamen ad. me missis ex codice 
199 bibliethec:e Vatican lego eam scriptam esse a 
Cornelio ad Cyprianum hoc modo : « Epistola. Cor. 
nelii ad Cyprianum de factione schismaticoruin. Cor. 
nelius Cypriano salutem. Ne quid. » Itaque ambigi 
non potest quin vere sit. Cornelii. Putavit autem Pa- 
melius illain non. esse integram et esse tantum frag- 
mentum, Rigaltius esse sequelam vel additauientum 
potius alicujus ex prieeedentibus. BaLuzis. 

llujus scelerati hominis. De viro isto ita Iierony- 
mus, De Viris lll., cap. 70. « Novatiinus Romau:e 
urbis presbyter adversus Cornelium cathedram sacer- 


dotalem conatus invadere, Novatianorum, quod Grxce C 


dicitur καθάρων, dogma constituit, nolens apostatas 
suscipere penitentioles. » Plura videas in ea qua 
mox sequitur, ad Fabium Cornelii Epistola : atque in 
pluribus Dionysii Alex. apud Eusebium epistolis. 
Maxime vero no!ahile est tacere semper Cornelium 
adversarii sui Novatiani nomen iu. epistulis qu: res- 
tant ; de cujus quidem nominis varia scriptura aliquid 
hic dicam. Huic nimirum, pariter atque :equali. ejus 
Novato. Afro, verum nomen  Novatum. fuisse , fuse 
disputavit Cl. Lardnerus De Fide list. Evang. P. n, 
vol. v. Not. ad calcem, vol. in cap. 47, qui et nounul- 
los auctores etiam Latinos adduxit hauc scripturam 
pr:»e se ferentes, sed fortasse ex imitatione Graecorum, 

ui fere semper Νοούατον Seu N«oacov Scripserunt. ΑἹ 

yprianum nomine Novatiani hominem semper desi- 
gnasse notissimum est, ut posteriormn latum La- 
ceam scriptores. Immo vero apud liistoricum Graecum 
Eusebium lib. vit. cap. 8, ubi referuntur quadam ex 


p. 256. Addendum quoque hie est Tatianos dictos 
esse a Tatiano apud Epiphanium in opere de H:eresi- 
bus, aliosque auctores similiter ac Novatianos a Nova- 
liano, quos tamen Novatianenses appellat. Cyprianus 
in Epist. ad Jubaianum, seu Ep.73. sub init. Moc de- 
nique lectorem inonebo, nullam Iucemn hanc qu:es- 
tionem mutuari sibi ex titulis duorum illorum operum 
De Trinitate, οἱ De Cibis Judaicis, qux» Novatiano 
adscrihi solent, quippe cum illa sic inscripta fuisse 
S. WHieronymi auctoritate, non ex fide ipsorum co- 
dicm manuscriptorum, videantur. [nterca duclum 
est a nomine Novato. Novaiianus, quemadmodum a 
Fabio Fabianus, et à Basso Dassiaunus, imino. vero 
Fabius Antiochenus episcopus Fabianus ah auctoribus 
siepe nominatur. BR ouTH. 

Prostratus virtutibus Dei. Hoc est, ait Nathaniclis 
Marsh.ll Anglicus Cypriani interpres, sententiis ad- 
versus eum latis ecclesiasticis, quie in coelo rate esse 
habebautur. Rouri. 

Inde fuissent expulsi. Cariliagiuc scilicet. Qua de re 
Cyprianus in superiore Epi-tola 1. sic pr:eloquitur : 
« Venerunt ad nos, f. c. missi a Novatiano Maximus 
presbyter, ct Augendus diaconus, et Mach;eus quidaui 
cl Longinus, etc. » Ibi autem eos non 6 civitate ejec- 
Los, sed ua communicatione colibitos, Cyprianus docet. 
Porro Maximus presbyter proxime memoratus, sub- 
inde a Novato Cartliaginensis pscudoepiscopus crea- 
(05 fuit: adeoque alius est ἃ Maximo presbytero 
confessore , qui primum a Novatiano seductus, | ali- 
quanto post ad. Ecclesiaui rediit. (Vid. Ep. proxime 
sequentem.) Neque etiam pr:dictus Augendus cum 
eo est confundenidus, qui Cornelii ad. Cyprianum lit- 
teras detulit. CousraNTr. Surile notat de Augendo 
Baluzius, hunc esse diversum ab Augendo diacono 
partis Novatiani, cujus mentio in Epistola iv. 

Prioribus litteris. Non exstant. CousTANT. 

Dionysiwmn. In uno libro meo vetere scriptum est 
Zoticum.Quo enim inodo legi in uno Dodleiano testatur 
editio Anglicana. Sic etiam editio Morellii. BALUzius. 

lllo jam pervenisse. Hoc est Carthaginein. Nec 
falsa fuit. Cornelii opinio , si eam. de tempore, non 

uo scribebat, sed quo litteras suas Cypriano red. 
dendas judicabat, interpretemur. Pridie enim quam 
hie. redderentur , illuc pervenerat secunda Novatiani 
legatio. CousTANT. 

Putrong sug. linc servum cum et mancipium 


Dionysii Alexaudrini epistola ad Dionysium Romanum 1) exstitisse vir eruditus suspicatur : quod persuade- 


nomen Νοονατιανῷ SCriptum babetur. Cumque in 
epistola Alexandrini przesulis ad ipsum Novatianum 
ab codem Eusebio in lib. vi, cap. 45, servata, non 
tantum Hieronymus et in quibusdam editionibus Ru- 
finus, sed etiam Syncellus Nicephorusque, similem 
scripturam exhibeant, fortasse statuendum est — Eu- 
sebium revera scripsisse hoc quidem loco Νανατιανῷ 
non, ut vulgo legitur, Νουάτῳ cum illud in Dionysii 
codicibus invenisset. l'orro il contrarium colligen- 
dum esse videtur ex derivativo Novatiani, quasi a 
nomine Novato ductum illud fuerit, quum aliter as- 
seclie isti Novatianani dicendi essent. lloc enim Sca- 
ligerum haud induxit, ut crederet hominem Novatium 
dictum fuisse. Vid. Animadv. ejus in Chronico Eusebii, 


PATROL. lll. 


retur facilius, si Cornelius domine non patrone vo- 
cabulo usus esset. llujus vero diaconi crimina ut 
nota fierent, eo pluris intererat, quo ille amplius 
confessoris titulo gloriabatur , et inde vulgo impone- 
bat. CousraNT. Perimitüitur Canóne. 82. qui dicitue 
Apostolorum , etiam mancipiis cum dominorum con- 
sensu vel ad superiores ordines ecclesiasticos. ads- 
cisci : et , ut siguificavit Coustantius , libertus , non 
servus fuisse Nicostratus videtur , atque eo minus ab 
ecclesiastico ordine arcendus. 

Ecclesie deposita. Seu ecclesiasticas pecunias , quie 
viduarum οἱ pupillorum | deposita censebantur , quia 
eoruu sublevandorum gratia servabantur, ut ex sub- 
sequenti Epistola vu, n. 1, colligere est. ( 49, alitec 


23 


715 


rem 
ante przfuerat, Zetunf in locum ejus episcopum 
esse constitutum. Majora vero et graviora hic desi- 
gnavit ^ malitia et inexglebili pravitate sua ^, quam 
qua illic apud suos semper exercuit, ut scias quales 
duces et protectores iste schismaticus et hireticus 
lateri suo semper junctos habeat 4. 


EPISTOLA VI. 


SANCTI CORNELII PAP AD CYPRIANUM CARTHAGINENSEM 
EPISCOPUM. 
(Erasm. ili, 14. , Pamel. Rigal. Baluz. xzvit , Paris. xv , 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOL/E. 
schismatis fuisse, et ^ successorem plebi, cui ἃ — Oxon. Lips. χαχ, Coustant. 1, col. 155-159, Galland. Di- 


716 


blioth. vett. PP. nit, p. 537 ; Routh. Reliq. scr. ii , p. 6 
et 23.) - 


ARGUMENTUM. — (ui confessores Maximus presbyter, 
Urbanus et Sidonius ejurarint schisma, et in Ecclesia 
catholica suscepti sint. 


*. 


CORNELIUS CYPRIANO FRATRI SALUTEM. 


l. Quantam sollicitudinem et anxielatem sustinui- 


LECTIONES VARIANTES. 


& Oxon. edit. succensorem ; et iu. nolis , successorem , 
Manut. Veron. forte succussorem. Relinendum cum aliis li- 
bris successorem: qu vox non ad Evarisium, sed ad Ze- 
twn huic suffectun refertur. 


b Novatus vero ea hic designavit Bod. 1. 
€ [nexplebili avaritia , qualia, Bod. 1. 
4 Sic Bod. 1. semp. Bene vale. frater charissime, Ver. 


VARIORUM NOTE. 


δᾶ. Ep. Cypr.)—« Nicostratum vero, diaconio sanctae 

administrationis amisso, ecclesiasticis pecuniis sacri— 

lega fraude subtractis , el viduarum ac pupillarum 

depo»itis postea denegatis, non tam in Africam, etc.» 

Nec difficile erat diacono , cui pecuniarum illarum 

dispensatio credebatur, hujusmodi deposita fraudare. 
CoUSTANT. 

Auctorem schismaltis.Colb.Ms. cum auctore schismatis. 
Evaristus auctor schismatis dicitur , quatenus aliis 
auctor fuit ut illud sequerentur. Neque hac molitione, 
etiam postquam de episcopatu dejectus est , abstiit. 
Quocirca Cyprianus infra. Epist. vn. (49 ) rescribit 
eum « veritatis ac fidei naufragum factum circa quos- 
dam sui similes paria naufragia coxciTARE.» Prseter— 
ea si Evaristus iste, ut valde probabile est, Novatiani 
ordinator fuit, heresis auctor non immerito appella- 
tur, qui hac ordinatione locum heresi et auctoritatem 
praebuit. CousraNT. Paciauus in epistola ad Symphro- 
nianum conuwa tractatus Novatianorum : « Ego nescio 
quid Novatianus egerit, quid Novatus admiserit , 
quid Evaristus tuinuerit, quid Nicostratus , nuntia- 
rit. » Et infra ait illos « qui Evaristum, qui Nicostra- 
tum receperunt, c:zeterosque ab. Ecclesia recedentes, 
lingua , manu, moribus inquinatos. » Hunc. porro 
Evaristum fuisse unum ex ordinatoribus Novatiani 
collegit ex epistola ista Henricus Valesius iu annota- 
tionibus ad librum vi, cap. 45, llistoriz ecclesias- 
tice Eusebii (lh. e. Cornelii Epist. ad Fabium, 
quam infra collocavi. ) BALuzivs. 

ΕἸ successorem peni. la omnes libri veteres 
et editiones. Angli, nescio qua auctoritate , po- 
suerunt succensorem , nullo, ut arbitror, sensu, mo- 
nentes interim legendum forte esse succursorei. Sed 
ego nescio ubi invenerint vocem succursorem alioqui 
vàlde inutilem in hoc loco. Ait euim  Cypríanus Ze- 
tum in locum Evaristi episcopum esse coustitujum 
et successorem plebi datum cui is ante przefuerat, 
BaLuzius. Succussorem, quod re ipsa conjecerat Fel- 
lus legendum, in sensutn concilorís , seu concitato- 
ris, videtur ab eo acceptum , nam Glossm Vet. Suc- 
Cu550, χατασείω habent. Videsis Valesii Not. ad Cou- 
CIL. ANTIOCH. Supra, vol. iu, p. 502. Rocra. 

Plebi , cui ante pre [uerat, in Corb. ms. aute fuerat, 
tum a 1. manu. Zelum , secundis curis Zenum ; quod 
et Pamelius iu Camberon. legisse se testatur. Pr:efert 
unus Auyglic. Zoticum. ( Errat hic Coustantius, nam 
Zoticum pro Dionysium legi ante. ad lin. 11. Fellus 
notaverat. ) Eoruin, qui Evaristum ab episcopatu re- 
moverant, auctoritate. $uccessorem ipsi ordinatum 
fuisse hinc liquet. Cousraxc. Zetum. Hoc nomen deest 
in antiquis editionibus et in quibusdain veteribus li- 
bris. Habetur tamen in uno meo et in editione Ma- 

nutiana. lu Fuxensi scriptum est Gesium. Corbeien- 


sis, in quo primo scriptum fuil Zetum, ( confer Cous- 
làntium supra) habet ex emendatione Zezum. Quo 
etiam modo scriptum fuissc iu Camberonenusi testatur 
P.mnelius. Zeti cujusdam, sed. antiquioris, mentio est 
apud Propertium lib. iii. eleg. 8. et apud Horatium 
lib. 1. ep. 18. item in quadam tragedia Senece. Bat. 

Majora vero et graviora hic designavit. Novatus vero 
ea liic designavit Bod. 1. FELLus. De Evaristo Nova- 
tiani socio et adjutore hic agi videtur, vel pejus , ait 
C»rnelius , Vom quam iu sede sua se gerente. Idem 
sentit Coustantius, quem infra babes de Evaristo hoc 
interpretantem. Rourmu. 

Junctos habeat. Codex Colb. vinctos habeat , ac de- 
inde, Bene valere semper , frater charissime; alii duo, 
Bene vale, frater charissime. CousTANT. 

Opto, (rater charissime, semper bene valere, etc. Istud 
addidimus ex. fide codicis Reinensis sancti Dionysii. 
In Fusensi scriptum est bene valere semper, frater cha- 
rissime. In uno teo simpliciter : Bene vale, frater cÁa- 
rissime, BaLvzius. Similiter hoc legi in codd. Veron. 
εἰ Bo. 1. notavit Fellus, qui tainen juxta atque prio- 


C res Cypriani editores et post eum Coustautius , in 


textu clausulain ἃ exhibet. Exstant verba, bene vale, 
[rater charissime, dfi nem epistolae proxime sequentis; 
hxc vero ibi in edd. veisstioribus omissa erant. 
Εριβτ. Vl. — Cornelius Cypriano. Et hic in 
priscis Cypriaui editionibus obtinuerat, Cyprianus 
Cornelio , ut etiamnum exstat ms. in Colb. Éxsta- 
bat et hoc ipsum in Corb. sed secundis curis cor- 
rectum fuit : quam. recte, cum ipse coutextys, tuin 
subnexa Epistola viii. (Ep. 47. al. 51.) probaut. Su- 
periori epistole , quze Niceplioro tradita faerat , ante, 
quam is proficisceretur , hec adjuncta. est , et ab eo- 
dem acolytho perlata. Si quis tamen hanc primo 
scriptam , eique superiorem adjuuctam malit , con- 
cedat saltem necesse est , utramque ípsa profectionis 
Nicephori hora conscriptam esse. Quocirca utra, prior 
[natur , vel parum vel nihil iuterest. CousTANT. 
[xc epist la aute. editionem Manutian:m dicebatur 
esse Cypriaui ad Cornelium. Manütius emeudavit. 
Manutium secutus est Pamelius. l:aque falsum est 
quod »i( Rigaltius Pamelium ita scripsisse ex con- 
jectura. Nau et. ipse Pamelius admonet. se lectionem 
illam inveuisse in codice Cauberoneusi et in editione 
Manutiana. Eadein exstat in libro Corbeiensi, ip quo 
post verba ex illo allata a Rigaltio sequitur : Cornelius 
Cypriano. fratri salutem. Eadem. exstat etiam in libro 
Gratianopolitano etin uno ineo vetere , in quo, ut in 
Corbeiensi scriptum est: Incipiunt rescripta Cornelii 
ad Cyprianum de schismaticis. Octo illius velera exem- 
Paria habui. Augli unum tantum habuerunt ex bi- 
liotheca Bodleiana. Caeterum nulla. saucti. martyrig 
epistola gravius afflicta fuit per audaciam veterum li- 


117 


CORNELII PAPAE EPISTOLA VI. AD CYPRIAN. 


718 


mus de iis eonfessoribus, qui dolo et malitia liominis A4 primo quidem fratres nostri probate fidei, amantes 


callidi e& veteratoris. fuerant, circumventi, οἱ pene 
decepti, et ab Ecclesia alienati ; tanta ^ kcetitia a(fecti 
sumus, et Deo omnipotenti et Christo Domiuo nostro 
gratias » egimus, cum ii, cognito δυο errore, et iutel- 
lécta hominis maligni, velut serpentis, astutia vene- 
nata, ad Ecclesiam, unde exierant, sicuti ipsi ex suo 
corde profitentur, simplici voluntate veuerupt. Et 


pacem, unitatem optantes, tumorem illum horum 
mollitum jam annuntiabant : fides tàmen non. ido- 
nea; ut facile nobis credere daretur ἡ, illos penitus 
esse mutatos. Postea vero Urbanus οἱ Sidonius con- 
Íessores ad presbyteros nostros venerunt, affirmantes - 
Maximun) confessorem et presbyterum 4 secum pari- 
ter cupere in Ecclesiam redire : sed quoniam multa 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Tantam letitiam Colb. nis. Tum idem ms. abepti, 
Corb adepti. | 

b etus codex Corb. cum recentiore Colb. et uno Auglic. 
agimus, cum eos, ac deinde solus Corb. cognito suo errore 
intelligamus homiuis maligni velut serpentis astutia vene- 
nata (verbo fugientes hic secundis curis superaddito) ad Ec- 
clesiam... venisse. Sanior esl ceterorum codicum lectio , 


quam illustrat et confirmat subjicienda epistola IX ad Fa- 
um n. 1. unde el. hic. maligui hominis nomine Novatia- 
num designari manifestum est. 
* Fide tainen uon idouea, haud facile nobis credere da- 
batur illos repente esse mutatos, Ver.illosrepente, Bod. 4. 
d In mss. Corb. et Colb. Presbyterum secundym : quod 
non plucct. 


VARIORUM NOTAE. 


brariorum quam ista. BaLuzivs. Rigaltius ait, « Iluic 
epistolze consimilis illa videtur, quam ad Fabianum 
a Cornelio scriptam fuisse refert Euseb. Hist. vi. 
cap. 43. ubi et fortissimis confessori^us sdnume- 
rantur. Urbanus et Sidonius et Maximus. FELLUs. » 
Epistola est. cujus excerpta mox sequuntur. 

I. Sustinuimus. Codex Remeusis sáncti Dionysii ad- 
dit vel pudorem. Baruzius. 

De iis confessoribus. Maximo, Nicostrato, ceteris , 
quorum mentio est in Epistolis 41 et 42. Ilunc au- 
tem Nicostratum valde puto diversum esse ab co qui 
nominatur in Epistola 48. (IT:ec est Cornelii Epistola, 
quam statiip ante. adduxi ; numeros autem Pamelia- 
nos Baluzius secutus est.) BALuzius. 

Non deerunt forté, qui hzc de Novato interpreten- 
tur , ubi legerint 1* in. subjecta. Cypriani epistola 7. 
n. 4. eumdum  veteratorem appellari , 2^ in epistola 
8. n. 9. dici confessores illo incitante de Ecclesia re- 
cessisso, 3" et istud in Bucheriano catalogo scribi : 
Supervenit Novatus , οἱ separavit de Ecclesia Novatia- 
num el quosdam Confessores. Verum licet prima mali 
labes etiam jn Urbe ἃ Novato ceperit , uon is tamen 
bic , sed Novatisnus notatur Romai:e Ecclesi pres- 
byter, ut qui livore et ambitione percitus , Roin 
schismatis dux et princeps exsiiterit. Is cerié est in- 
telligendus, cujus causa Confessores peccasse se infra 
confitentur , quod ei manus quasi in episcopum imponi 
passi essent, ét cum quo, ean ob causant , quamdam 
communicationem habuisse videbantur. Quocirca et Cy. 
prianus epist. 4£ seu 46 ad cosdem Confessores valde 
86 contristatum scribit, cum vos , inquit , illic (id est 
Roma) comperissem contra ecclesiasticam disciplinam , 
contra evangelicam legem, coutra institutionis cutholice 
unitatem , alium. episcopum fieri. consensisse. AL No- 
valyus ne a schismaticis quidem umquam in epi-co- 
pum cooptatus est. De eo hic est sermo , cujus perf- 
dia et loquacitatle captiosa circumvenli. fuerunt. Con- 
fessores. Atqui. istud in. Novatianum cadit , qui cum 
eloqueutia polleret , ea ad *educendos pios viros abu- 
SUS est ; nec mendaciis ac perjuriis peperciL , t eos 
fallerej. Cum enim cffrenata episcopatus cppiditate in- 
rengderetur , hauc intra sc tegens , tremendis quibus- 
dam sacramentis contestari uon timuit, sese episco- 

Itum nequaquam concupiscere , ut Cornelius epist. 
. ἢ. 9. enarrat. llinc veterator appellari meruit. Inde 
βι in eadein epistola 9, Confesgores ad Ecclesiam re- 
gressi esse dicuntnr , cum cognovissent illum, et frau- 
flem ejus ac versutiam , nec uon. menducia ei perjuria. 
Jdcirco eg Cornelius epistolam hauc claudens , eam 
ad ceteras ecclesias 3 Cypriano mittendam censet 
Ut omnes sciant. gchismatici hujus οἱ heretici ( de quo 
ejus initio loquitur ) poLuw εἰ prevaricationeum de die 
jn diem evacugri. Quucirca et Cyprianus, epist. 8. n. 
9. rescribit, Nec quisquam jam facile poterit schigma- 
(ici. furentis yerbis loquacibus. decipi. Cum his tamen 


componi facile possunt quie przemisimus; quia, *ut 
Cyprianus in superiore epistola 3. loquitur, Confesso . 
res Novatiani ac Novaii obstinatioue seducti de Ecclesia 
recesserunt. COUSTANT. 


Tanta letitia affecti sumus Tantum letitia adepti 
sumus. Corb. FELLUS. Colb. ms. tautam letitiam. Tuin 
idem ms. adepti , Corb. adepti. Cousrawr. [ta idem 
codex Remensis et Fuxensis. lu aliis sex et in. ve- 
tistioribus. editionibus scriptum est (anam letitiam 
adepti sumus. Vide notas ad Epistolam 42. p. 453. 

BaLuzivs. 


Gralias egimus, cum ii. Retinuimus hanc lectionem 
quia bonum sensum habet. Introducta est in editione 
Manutiana, habetur autem etiati in. codice Fuxensi. 
At sex libri veteres et editio Morelliana , qux» subse- 
cuta est Manutianam preeferunt , « cum eos cognito 
suo errore intelligamns hominis maligni velut. ser- 
pentis astutia. venenata derelicta ad Ecclesiam unde 
exierant. » Sic. etin fere veteres editiones. | BALUz. 


Tumorem illum horum mollitum jam. anuuntiabant. 
hRevocavimus veterem lectionem. (tumorem illorum, 
horum mollitiem nuntiabant) quam Manutius elimina- 
verat, nescio quam ob causam. Est enim optima; 
eamque przferunt, non. solum veteres editiones, scd 
eliam octo antiqua exemplaria. quibus nos utimur et 
Veronense, ex quo excerptie varix lectiones ascri- 
pta sunt margini. editionis Manutianz in^ meo exem- 
plari. Sensus autem horum verborum is mihi videtur 
essc : cum ageretur apud Cornelium de venia lapso- 
rum, ille autem dubitaret an vere οἱ ex animo rc- 
diissent ad Ecclesiam, stantium vero fidem propterea 
interpellaret, ii retuleriint quosdam. ex lapsis tumore 
inflatos esse, quia nimirum tormenta passi crant 
pro nomine Christi, adeoque hinc superbiam capia- 
ant, alios contra molles admodum ésse, tristes, ni- 
mirum ob casum suum. Sunt euim molles in calami- 
tate mortalium animi, ut scribit Tacitus. Hiuc culli- 
gebat Cornelius testimonia non esse idonea ad 
prohandum illos esse penitus. mutatos. Itaque. recte 
igaltius existimavit veram esse lectionem codicis 
Veronensis, in. quo scriptum erat « fide tamen non 
idonea. » DaLUziUs. Coustantius ex « ed. Manutiana, 
tumorem illum horum mollitum jam annuntiabant. » 
Ego cum Editionem Oxon. in. qua multa huic [00 


D apposita. esi lectionis varietas, tum {185 vetustiores 


illa editiones secutus. sum, relicto hié quidem Balu. 
zio, cujus rationes mihi minus satisfecerant, Rura, 
qui scribit l'umorem illorum. | 

Fide tamen non idonea, etc. Fide tamen non idonea 
li3ud facile nobis credere dabatur, illos repente esse 
mulatos. Cod. Veron. illos repente Bod. | FELLus, 
qui, ut Coustantius aliique, in textu suo habet Jides 
pro /ide. 

Mazimum. De quo pluribus actum esp ad Epist. x11. 


719 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


120 


pr:ecesserant ab eis designata, χυ tu quoque a coe- A presbyterium (adfuerunt etiam episcopi quinque, qui 


piscopis nostris et litteris meis cognovisti, ut non te- 
mere eis fides haberetur; ex ipsorum ore ct coules- 
sione, ista, qux per legationem imandaverant^, placuit 
audiri. Qui cum venissent, ct a presbyteris que gesse- 
rant exigerentur 5 ; novissime quod per omnes eccle- 
sias litterx: calumniis et maledictis plen:: eorum no- 
mine frequentes miss: fuissent, οἱ pene omnes ec- 
clesias perturbassent ; circumventos se esse affirma- 
verunt, neque in istis literis quid inesset scisse : tan- 
tumniodo circumductos * se commisisse quoque schis- 
matica, ct lizresis auctores fuisse; ut patereutur ei 
monus quasi in episcopum imponi. Qui, cum hiec et 
extera fuissent exprobrata, ut abolerentur et de me- 
moria tollerentur deprecati sunt. 


et hodie prasentes fuerunt), ut firmato consilio, quid 
cirea personam eorum observari deberet, consensu 
omnium statueretur. Et ut motum omnium et consi- 
lium singulorum dignosceres, etiam sententias nos- 
tras placuit in notitiam vestri perferri, quas et sub- 
jectas leges. Ilis ita gestis in' presbyterinm venerunt 
Maximus, Urbanus, Sidonius d, et plerique fratres qui 
eis se adjunxerant 4, summisprecibus desiderantes, ut 
ca qux ante fuerant gesta, in oblivionem cederent, 
nullaque eorum mentio haberetur; proinde atque si 
nihil esset vel commissum vel dictum, invicem omni- 
bus reinissis, cor mundum et purum jani Deo exhibe- 
rent, sequentes evangelicam vocem * dicentem, bea- 
tos esse puros corde, quoniam ipsi Deum videbunt 


11. Omni igitur actu ad me perlato placuit contrahi B 
LECTIONES VARIANTES. 


a Idem codex cum Colb. ex ipsius ore; el mox, manda- 
veram pro mandaverant. . 

b Ingererentur. Bod. 1. Cod. Gralianopolitan. interro- 
garentur. . 

€ l'anuimmodo subseripsisse calliditate ejus cireumdueti, 
totos se conmmisisse quoque schismaticis, Bod. 1. Vat. ne- 
que in istis inesset utrumue scisse, tautummodo circuni- 
ductos se, ut. paterentur ei manum quasi in Ep iscoj atum 
imponi, qui cum et ceteris liereticis fuissent, ct ue expro- 
brarentur, Ver. nec quidem in istis litteris inesset scisse ; 
tantummodo circumductos comniisisse se quoque schismati, 


et h:eresis auctores fuisse : ut paterentur ei manum quasi 
in episcopatum imponi : qui cum πῶς et cetera fuissent 
exprobrata, ut abolerentur et de medio tollerentur, depre- 
cali sunt, Benev. 

d Adjunxerunt Corb. 

€ In mss. Colb. e$ Corb. vocem. beatos esse puros corde, 
quod jam [seu quoniam, sperent. Dominum. In Cypriani 
libro ad Quirinum, c. 19, eumdem Mattlai locum sic. le- 
gere est : Beati (in vetusto codice Colb. Felices) mundi 
corde, quoniam ipsi Deum videbunt. 


VARIORUM NOTAE. 


Pamcelius scripsit illum passum esse martyrium sub 
Maxinino. At in. martyrologiis scriptum est id eve- 
ni-se sub Valeriano. Vide Baronium ad. diem 19 no- 
veimbris. DaLvuz. 

Scd quoniam multa. precesscrant ab. eis. desiguuta. 
[1 est, patrata. et. confecta. Quo intellectu. de Eva- 
risto in superiori Epistola dictum est, « Majora vero 
et graviora hic desiguavit. Quocirca confessores mox 
ἃ presbyteris rogati esse dicuntur. de iis que. gesse- 
rant. Cousr. 

Coepiscopis nostris. Corh. ms. coepiscopo nostro. 
Reiinendum coepiscopis nostris, qui scil. eonventibus 
aut conciliis ea de causa congregatis interfuerant. 
Quippe initio pontificatus Cornelii, teste Eusebio, 1. vi, 
c. 45, sexaginta episcopi, et. presbyteri ac. diaconi 
multo plures, cum in unum convenissent , Novatia- 
num eique adlxrentes condemnarunt. Saltem. vero 
hic notantur Pompeius ac Stephanus, Afri episcopi, 
qui Cornelii ordinationi interfuerant. Cornelii littere 
. hic commemorat: non exstant. CousT. 

Exigerentur. Ingeverentur. Bod. 1. FEtLcs.. Codex 
Gratianopolitanus , tnterrogarentur.. Que lectio vide- 
tur esse melior. Sed alii codices cl. editiones repu- 
gnaut. BALUZ. 

llaresis auctores [uisse. Wic quoque relinquendum 
esse censui Daluzium, qui. /iereticis pvo heresis, ra- 
tione nulla. data, in textu quidem) suo. repraseutat. 
Certe lectionem alteram praestant edd. Erusmi Manut. 
Rigalt. Oxon. Coustantiusque. « il:wresis sese jure 
« damnaudos esse hos vide confitentes (ait. quidein 
« Anglicus interpres) , solum propterea. quod. sede 


poni, particula et loco voculie ei perperam substi- 
tuta. Pergit quippe Cornelius, ut in superiore Epis- 
tola, ita in hace, Novatiani consulto tacere nomen. 
Huuc superius hominis callidi et veteratoris, ct 
mox, Áiominis maligni vocabulis, nunc solo prono- 
mine ei, ad ealcem | schismatici hujus et. heretici. ap- 
pellatione, nusquam eo nominato , designare satis 
iabet. 


MW. Contrahi presbyterium. Tam Fellus quam Baluzius 
ait hunc fuisse presbyterorum ecclesi: Carthaginien- 
Sis consessum ; sed inemoria utrorumque hoc excide- 
ral, prz manibus se habere Cornelii Romani, nou 
Cypriani Carthaginiensis epistolam. Ita et errat. Ba- 
luzius infra ad pag. 99 et 32. Πουτη. 

Personam eorum. Formam dicendi defendit Salma- 
sius contra Miltonum solgcismi se accusantem. 

Βουτη. 


Sidonius. Pamelius addidit οἱ Macarius, ex con- 
jectura tantum, ut ipsemet fatetur, quia illum cum 
C:eteris rediisse ad Ecclesiam patet ex tribus sequen- 
tibus Epistolis. Nos espunximus, quia Macarii nomen 
in nullo eorum veterum exemplarium reperimus qui-- 
bus usi sumus, neque in editionibus quz? Pamelianam 
antecesserunt. BALuz. Ipsius tamen Baluzii textus, 
non totus ab eo quidem ipso curatus, el post mortem 
ejus in publicum editus , retinnit et. Macharius. Ego 
curn Coustantio omisi. 


Adjunzeraut. In ms. Corb. adjunxerunt. Quamvis 
hic plerique, qui confessorum auctoritate ad schisma 
defecerant, cim iis ad Ecclesiam rediisse dicantur, 


« plena novum episcopum constituisseut, haud nacti ]) infra tameu et redeuntium verba et populi de illorum 


« cusam ex deprivatioue alterius. » Sed recte. du- 
bites, annon hic quoque opinio Novatiani de paeni- 
tentia voce /ueresis iudicetur, sicut. infra, ubi cum- 
dem Novatianum confessores isti « schisimaticum et 
h:ereticum. hominem » appellant, tuni. vero fortasse 
in isto de iisdem confessoribus Cyprianiloco ; « post- 
caquam vos de carcere prodeuntes schismaticus et 
hireticus error excepit, » Ep. Lt, al. 54. Confer 
Cousiant. paulo infra ad p. 28, ct ad init. Epist. Cor- 
nelii ad Fabium. RourTH. 

Ut paterentur et manus quasi. in. episcopatum. im- 


reditu gratulantis voces ad unos confessores attinent. 
Ita et Cyprianus infra Epist. viu, de solo confessorum 
reditu rescribeus loquitur. Ilic preterea observamus, 
celebrem adeo cleri conventum, cui et quinque inter- 
fuerant episcopi, de proposita causa nihil nisi cum 
populi notitia decernere voluisse. Qua ex re id a Cor- 
nelio factum colligere est, quod a Cypriano Epist. vi, 
seu xiv, ad presbyteros et diaconos suos sibi propositum 
legimus : « Quando, inquit, ab initio episcopatus mei 
Statuerim, nihil sine consilio vestro, et sine consensu 
plebis, mea privatim seutentia gerere. CousT, 


IN - - 5 ᾿ . -  — 


721 


tus populo fuerat insinuandus, ut οἱ ipsos viderent in 
Ecclesia constitutos, quos errantes et palabundos jam 
diu viderant et dolebant. Quorum voluntate cognita, 
magnus fraternitatis concursus factus est. Una vox 
erat omnium gratias Deo agentium, gaudium pectoris 
lacrymis exprimentes, complectentes eos quasi ^ ho- 
die poena carceris fuissent liberati. Et ut ipsorum 
propria verba designem : « Nos, iuquiunt, Cornelium 
« episcopum sanctissima catholici: Ecclesi: electum 


CORNELII PAPAE EPISTOLA VI. AD CYPRIAN. 728 
(Matth., v, 8). Quod erat consequens, omnis hic ac- A « 


à Deo omnipotente et Christo Domino nostro sci- 
c ":us. Nos errorem nostrum confitemur : uos impos- 
€ Quram passi sumus, circumventi sumus perfidia et 
loquacitate ^ captiosa. Nam etsi videbamur quasi 
quamdam communicationem cum — schismatico 
et lhoretico lhiomine habuisse; sincera (amen 
mens nostra semper in Ecclesia fuit. Nec enim 
« ignoramus unum Deum esse, unum Christum esse 
« Dominum *, quem confessi sumus, unum Spiritum 
« sanctum, Pu episcopum in catholica Ecclesia 


^^ och 0 cm 


LECTIONES VARIANTES. 


* Hoc die Corb. 
b Factiosa Idem Codex. Colb. loquacitate capti, seusu 
amentes videbamur, quasi quamdam. 


* Habuisse, certamen nostrum, Bod. 1. 
4 Dominum nostrum, Bod. 1. 


VARIORUM NOTJE. 


Concursus factus est. Ad Ecclesiam, in qua recepti 
confessores sunt, ut censet Cl. Marshall. 

Hodie. Corb. ms. hoc die. Nil incommodi est in 
vocabulo hodie : quia Cornelius, ut. infra testificatur, 
eadem liora, eodem momento, quo illa gesta sunt, hrec 
scripta ad Cyprianum transmit? curavit, Alia quadam 
ratione Cyprianus Epist. Lt, seu Liv , iisdem confesso- 
ribus sic. gratulatur : « Posteaquam vos de carcere 
prodeuntes schismaticus et harretieus error excepit, 
sic res erat, quasi vestra gloria in carcere remansis- 


set : illie enim resedisse vestri nominis dignitas vi- ' 


debatur, quando milites Christi non ad Ecclesiam de 
carcere redirent, in quem prius cum Ecclesix laude 
et gratulatione venissent. » Ubi Cornelio concinens 
Cyprianus, confessores non tantum schismatico, sed 
ei hieretico errore captos przxdicat. Unde colligere 
est Novatiani lieresim circa peenitentiam, ipsius schis- 
mate nequaquam posteriorem, originem habuisse. 
CousrANT. Ex locis pluribus Epistolze Cornelii ad Fa- 
bium, cujus fragmenta mox affero, hoc mihi persuasi, 
controversiam de poenitentia extitisse, antequam de 
episcopatu Novatiani palam ageretur, quicquid ille 
de eo munere animo suo celaret ; abditam enim 
fuisse eo tempore nec cognitam cupiditatem ejus, ipse 
quoque 411 Cornelius, qui accusat. 

Episcopum sanctissime catholice Ecclesie. Ecclesiam 
nrbis Rom:e hic signari extra dubium est. En verba 
ipsius Cornelii in epistola modo dicla. ὁ ἐχδιχητὴς 
οὖν τοῦ εὐαγγελίου (Novatianits) οὐχ ἠπίστατο ἕνα inia- 
χηπον δεῖν εἶναι ἐν καθολιχῇ ἐχχγλησίᾳ, ἐν ἢ οὐχ ἠγνόει, πῶς 
"ἀρ: πρεσθυτέρους εἶναι μτ΄. διαχονους ἑπτὰ, eic. S ὅ. 

Electum α Deo, h.. e. Inspirante. Deo. Christoque 
ejus, et ad legum divinarum prescriptum. ltà de Cy- 
priano suo serihit Pontius diaconus ejus, « judicio Dei 
et plehis favore ad officium sacerdotii et episcopatus 
gradum adhuc neophytus, et, ut. putabatur, novellus 
electus est. » Et paulo post : « Non. practeribo etiam 
illud eximium, quemadinodum cum in dilectionem 
ejus et honorem totis populus, aspirante Domino, 
prosiliret , humiliter ille secessit, antiquioribus ce- 
dens, et iudignum se titulo tanti honoris existitnans, 
wt dignus magis fieret. P. 5. Vit. Cypriani. » Ipse 


quoque. Cyprianus in. Epist, xr, al. xri, electionem D 


suam vocat « suffragium plebis οἱ Dei judicium. » 
Atque ii Epist. .xvn, vel. txvin, modus preterea ordi- 
nationum celebrandarum ab Ecclesia receptus, « se- 
cundum divina magisteria (que? nimirum iu divinis 
Scripturis exstant) et secundum Dei voluntatem, non 
secundum humanam przsumptionem ,» statutus esse 
ostenditur. Etenim relatio illa ad Deum et fratres in 
S. Matthie electione inter hxc przcipue spectari vi- 
. detur. (Act. 1, 29, seq.) Βουτι. 
Imposturam passi sumus. Trebellius Pollio in Gal- 
lieno : « Idem. cum quidam geminas vitreas pro ve- 
ris vendidisset, ejus uxori, atque illa, re prodita, 
vindicari vellet, surripi quasi ad leonem jussit. Dein- 
de e cavea caponem emittit : mirantibusque cunctis 
rem ridiculam, per curionem dici jussit : Imposturam 


fecit et passus est. » /Elius Lampridius tradit Vetro 
nium Turinum impostorem, qui multa fallendo pro- 
miserat, et pro vanis promissis ingentia pr:mia per- 
ceperat , Alexandri Severi jussu accusatum fuisse, et 
convietum, jussu illius alligatum ad stipitem, et 
fumo apposito, quem ex stipulis atque humidis lignis 
fieri jusserat, ncecavisse, pracone dicente : Fumo 
punitur qui vendidit [umum. D. Nero clementior fuit 
erga Cxsellium Bassum, Vide Tacitum lib. xvi An- 
naliwm. BALUZIUS. 

Perfidie loquacitate captiosa. lta veteres editiones 
et quinque vetera exemplaria. Manutius posuit, « per- 
fidia et loquacitate captiosa » (sequentibus Rigaltio, 
Fello, Coustntioque). Quatuor libri veteres pro cap- 
tiosa habent factiosa, alii « facti sensu amentes vide- 
bamur.» Remensis sancti Dionysii, « loquacitate capti. 
Nam ameutes videbamur.» Batuzius. Corb. factiosa. 
Colb. « loquacitate capti, sensu amentes videbamur, » 
CousTANT. « perfidi.c loquacitate factiosa amentes.» 
Erasmi ed. anni 1520. | 

Et heeretico. Ista desunt in antiquioribus editioni- 
bus et in quatuor antiquis codicibus. Habentur tamen 
iu editione Manutiana et in. duobus codicibus mantu- 
scriptis. Rerinenda autem esse liquet ex iis qui se- 
quuntur. In uno libro meo vetere legitur heresiarcha, 
et in Gratianopolitano Aeresiarcho. BALUZIUS. 

Unum episcopum in catholica Ecclesia. Minc  Baro- 
nius collegit Romani tum episcopi titulum fuisse ut no- 
iminaretur sanctissim:? catholice Ecclesi: episcopus, 
adcoque unum episcopum, id est Romanum,in Ecclesia 
esse debere. Veruin hic non est verus sensus verborum 
Cypriani (Cornelii). lllud tantum vult ut sicut credimus 
unum Christin, unum Spiritum sanctum, ita credere 
debemus unum episcopum tantum in unaquaque eccle- 
sin,cum sit episcopatus unus et indivisus episcoporum 
multorumconcordi numerositate diffusus,cujus a singu- 
lis iu solidum pars tenetur, ut illeait in Epistola Li, 
pog. 75, et iu. libro de Unitate. Ecclesiie, pag. 495. 
Vide notas. nostras ad librum Agobardi de Privilegio 
et Jure sacerdoiii, cap. 2. BALuzius. Porro optime ve- 
rissimeque vir doctissimus Joan. Forbesius, £nstruct. 
Historico-Theol.,lib. xv, cap. 5, $ 40, hiec scribit 
« Non aliud dicere iutenduut. confessores, nisi hane 
0556 legem catholic: Ecclesie, ut! iu una. civitate 
nou Sit nisi unus episcopus. Veteres phrasi seculis 
illis familiari, ecclesiam quamlibet peculiarem ortbo- 
doxam vocabant Ecclesia catholicam, ejusque epi- 
scopum indigitabant, catholic: Ecclesi:e Episcopum, 
ut exempla superius allata, et alia multa declarant. » 
Sic Forbesius. Unum autem illorum exemplorum 
sumpserat ille ex Epistola Syuodica, que supra po- 
sita est, Antiochenorum apud Luseb. lib. vn. Bist. 


€. 31, ἠναγκάσθημεν οὖν, inquiunt,.... ἕτερον ἀντ᾽ αὐτοῦ 


(h. e. loco Pauli Antiochix episcopi.) τῇ χαθολικῇ 'Ex- 
χλησία χαταστῆναι ἐπίσχοπον. 

Jn catholica Ecclesia, ld cst Romana. Vox Ecclesia 
deest in tribus vetustis exemplaribus, Notum autem 
est veteres spe ita simpliciter locutos esse eun de 


195 


HRUMANÓRUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 794 


« esse deliere. » Ista eorum professione non move- Α recepimus. Omnia autem remisirás Deb Omnipo- 


remur ? ; ut quód apud potestatem seculi erant. con- 
fessi, jn Ecclesia constituti comprobarent? Qua- 
propter Maximum presbyterum locum suum agno- 
scere b jussimus : ezeteros|cüm ingenti populi suffragio 


tenti, in cujus potestate sunt omnia reservata. 

IH. Hxc igitur, frhter, eadem hora « eodem nio- 
merito, ad le, scripta transmisimus, ét Nicephoruiá 
acolytum descendere ad navigandum festinàntéin, de 


LECTIONES VARIANTES. 


& Quis non moveretur. Corb. ms. secundis curis ul in 
uno Anglic. Professione quis non moveretur, Bod. 1. 

b Sic Corb. ignoscere, Rig. 

€ Eadem hora, eodemque inomento, ad . scripta tráns- 


misimus, et Nicephorum Acolutbum, descendere navigandi 
destinatijone, ad vos statiuydimisimus, Ver. descendere ad 
navigaudum destiuatione àd vos staLtth dimissi , Corb. 


VARIORUM NOTAE. 


Ecclesia catholica loquerentur ut omitterent nomen 
Ecclesie, nimirum quia vox catholica importabat Ec- 
clesiam. £a quippe secta qua nou est. catholica. non 
est Ecclesia, cum sit foris, id est extra Ecclesiam, ut 
siepe loqui amat sanctissimus auetor noster ( Cypria- 
nu$). Vide Quesnellum ad Epistolam 286 sancti Leo- 
nis$ ei notas nostras ad dissertationem Marce do 
Epistola Paps Vigilii. Bavuzus. Etemplar Colb. « in 


catholica esse, omisso verbo Ecclesia, quod et in Corb. . 


nonnisi secundis curis adjectum est. Sed neque aun- 
tiquis insolens est Ecclesiam catholicam solo catholicae 
voeabulo enuntiare. Huic confessorum professioni 
similis est ista Cypriani Epist. 40, seu 43, ad plebem 
suam : « Deus unus est, et Christus unus et una Ec- 
clesia, et una cathédra super Petrum voce Domini 
fündata. ? Et id quidem scribit Cyprianus, ut eos qui 
Felicissimi fáctioni adh:erebant, extra Ecclesiam esse 
probet. CousraNT. Coustantii quistiunculam, qu:e 
statim istic sequitur, omitto, ut lis oinnis vitetur at- 
que offensio ex facili «d eamdem responso. Cieterum 
exstat in fragmento DE CaxouE Novi TesT. quod mox 
editurus sum, hujus Hellenolexi:: exemplum, uli alià 
preterea non ex uno tantum Latino scriptore adduxi. 

Quis —non moveretur. Sic ediderunt. Benedictini ; 
Baluzius tamen nihil de lectione istac notavit. Vulgo 
legitur, « Istà eorum professione non moveremur. » 
Verum ait lF'ellus, legi in Bodl. 1 : « 151 eorum pro- 
fessione quis non moveretur? » atque secundis curis 
eamdem exhiberi léctionemy ín. MS. Corb. annotavit 
Coustautitis. 

Locum suum agnoscere. Voc est, presbyteri hiouore 
"qie gradu servato reeeptus. est, toc. exeinnlo et 
NicXni Patres Can. 8. Novatianis, et Afri in collatione 
Cariliagiuensi: Donaiistis ad. Ecclesiam redeuntibus 
Buos honores concesserunt. CoustANT, Qua. ratione 
Maximus in. integrum ftierlt restitutus, infra ad Epi- 
stolam rn, dicetur. (Scil. ad verba, « Evaristum de 
episcopo jam nec Jáieum remansisse, » h:ec annotan- 
tur) Rigaltius 416 ὁ Episcopo $emet 4h episcopatu de- 
posito, quamvis poenitenti, noii reddebatur locus ne- 
que dignitàs episcopi. Poeniténtia cumpleta, reddeba- 
tur ei communio Christiana, sed laica, ita. ut. laicis 
jn Ecclesia maneret. At Evaristus de episcopatu. dé- 

situsin Ecclesia non remansit.» NotandumE«cclesiam 
AMiquandode clero schísmaticos in integrum restituisse. 
Sié Novatianos restituerunt Niexni Patres. Porro ipsos 
Aridnós a Patribus Alexandrinis, salvis honoribus, 
yeceptos fulsse res satis nota est. Haud igitur mirum 
8. Maximus ad Ecclesiam redux, locum suum agno- 
cere jussus sit: presertim cum verisimile fuerit ipsum 
et socios ejus, o^ confessionis l'onorem,Ecelesiz cen- 
süris otrue anathematis. ἢ noudum fuisse sub- 
jectos. FELL. lufra ad Coscit. CántHacG. itt, plura no- 
tabuniur süb fuit. de Clero panitenti. 

Remisimus Deo omnipotenti. Si quis ad communica- 
tlonem reciperetur, externum hoc esset privilegium, 
Colligendum autem videtur sensisse veteres, wilil 
ἈΠῸ modo sibi rei fuisse cum foro interno, nisi ut 
peterent a Deo delinquentis absolutionem. MARSHAL, 

ui relegat lectorem ad notas suas in Cypriani 

puscula. 

Ad te, per scripta. Sic edit. Benedictin. Vulgo abest 


» 


per. Coustanuus h:ec notat, « In MS. Corb. ad te per 
« scripta. In Colb. ad te litteras perscriptas; mox in 
« utroque, ut in uno Anglic..desideratur festinantem : 
t sed proximum verbum descendere istud necessario 
« postulat, Festinabat porro, quia stüperioris epi- 
« stole cura. ei demandata jam fuerat. ». Fellus au- 
tem lance attulit varietatem, « Eadem liora eodém- 
« que momento ad te scriptà trausmisimüs, et Ni- 
« cephorum acoluthum, descendere navigandi desti- 
« naijone, ad vos statim dimisimus. Ver. descendere 
« αἱ navigandum destinatione àd vos statim dimissi, 
« Corb. » lourg. 

IH. Destinantem. Revocavimus lectionem veterum 
editionum, qux sola bona est, quam praterea. confir- 
mant aliquot vetera. exemplaria. Prüinus Erasmus 
eam tantisper mutavit, fesfinantem ponens pro desti- 
nante. Sed tamen. Erasmus non videtur fecisse 
absque auctoritate. Náln ita ego inveni scriptum in 
libro Corbeiensi, non eo modo quo refertur in edi. 
tione. Rigaltii etin Anglicana (vid. paulo supra. H:e 
edit. in textu. pr:estant,. festiuantem de. statione ad 
vos. lta etiam edidit Coustant.), sed eo modo quo 
legitur in illo veteri libro, in quo ipsis:imis verbis le- 
gitur « descendere ad navigandum festinantem ad vos 
statim dimisi. » At Rigaltius àit iu libro illo legi « ad 
návigandum destinatone ad vos statim. dimissi. » 
Postea intróducta est. lectio quom addit de statione. 
Duo illa voeabula non sunt sancti Cypriani (Cornelii), 
sed imperiti cujusdam librarii, Quod sic evenisse uti 
dicturus sum puto non. posse. :uubigi, Primo obser- 
vanduni est illa non exstare in antiquis exemplaribus 
(quie habent. vocem. festinantem, neque in. 2ntiquiori- 
hus. editionibus. Morellius illa primus induxit, haud 
dubie ex quodam veteri libro. Nam et ego tres. vidi 
in quibus ea reperiuntur. Id vero vitium introductum 
est, ut an'ea. monui, per imperitiam οἱ oscitantíam 
cujusdim veteris librarii nescientis litteras: qui cum 
incidisset iu exemplar male scriptum, non posset au- 
tem divinare quomodo scribendum esset vocabulum 
quod sequebatur post navigandum, eam. vocem posuit 
quie sibi venit in. mentem, et ex festinantem seu po- 
tius. destinantem fecit detestationem, uli Scriptum est 
in uuo codice Vaticano et in Veroneusi, eo videlicet 
modo quo in veteri codice Remensi sancti. Dionysii 
legitur in. Epistola 41,  infestationem pro in. statione. 
Hujus modi errorum pleni suit. libri veteres, ln. co- 
diee igitur iilo Vaticano etin Veronensi sie scriptus erat 
lic locus : « Nicepli;rum. acolytlium descendere ad 
navigandum  destinationem ad. vos. Stalim — dimisi, 
Deinde alius librarius nihilo pevitior pro destinationem 
posuit destinatione unico vocabulo, quemadmodum 
legitur in alio codiee Vaticano et. iu.tno meo. Atque 
hiec est. fectio qux, quainvis falsa, liodie obtinet in 
vulgatis editionibus. Porro ctiam prava lectio horum 
codicum osteudit legendum esse desiinantem pro festi- 
nantem. BaALUzius. Cum Balu£io quidem veterem re- 
Vocante lectidnem facio ; si tamen. scriptura de sta- 
tione germaáua fuisset, (um vero recte ostenderet 
Coustantius ex Cypriani Epp. ἃ et 42 (al. 44 et 45), 
slationem lioc loco perinde esse atque religiosum 
conveniuin in ecclesiis, iu quibus soliti fideles ad sa- 
cra mysteria celebranda venire. In his porro stationi- 


725 


EPISTOLA VII. AD CORNELIUM PAPAM. 


120 


Biatione ad vos statim dimisi ; ut nulla procrastina- A frater charissime, festinato ad nos mittendo Nicepho- 


tione habita, velut presens in isto clero et in Istó 
popuii ccu, Deo omnipotenti et Cliristo Domino 
nostro £ratias ageres. Credimus aulem fore, quin 
immo jam pro certo confidimus, exteros quoque, qui 
in hoc errore sunt constituti, in. Ecclesiam brevi ré- 
versuros, cum auctores suos viderint nobiscum ágere. 
Has litteras puto te debere, (rater, et ad caeteras cc- 
clesiàs mittere : ut omnes sciant schismatici hujus et 
hzrelici dolum et prieváricationem de die in diem 
evacuari. Bene vale, [rater charissime ἃ. 


EPISTOLA VII. 


B. CYPRIANI, CARTHAGINENSIS EPISCOPI , AD CORNELIUM 
PAPAN. 

(Erdstn. s; 8, Pamel. Rigalt. Balur, xrx., Paris. xtviu, 
Coustaut., 1, col. 159, Galland., Bibl. vett. PP. m, 
pag. 338. ) 

AncuuExTUR. — Diligentiam ejus landat, qua de per- 
tíciobhis Novatiuni machinis, ac novorum illius le- 
gatorum moribus opportune ipsum admonuit. Novati 
scelera pluribus persequitur, ac suam operam ín 
revocandis iis, quos ille seduxerat, commendat. 


CYPRIANUB CORNELIO FAÁATRI SALUTEM. 


1. Εἰ cum diligentia. et cum dilectione 5 fecisti, 


rum acolythum, qui nobis et de confessoribus regres- 
sis gloriosam [εἰ ἰδ nuntiaret, et adversus Nova- 
tiani et * Novati novas et perniciosas ad impugnan: 
dam Christi Ecclesiam inachínas plenissime instrueret. 
Nam cum pridie istic venisset hzeretic:e pravitatis no- 
cens factio, ipsa jam perdita, et alios, qui sibi cop- 
senserint perdilura, postero die Nicephorus cum 
vestris litteris supérvenit. Quibus et didicimus; 
et docere atque instruere cxteros ccepimus, Evàá- 
ristum de episcopo jam nec laicum remansisse, 
cailiedrz: οἱ plebis extorrem, et de Ecclesia Christi 
exsulem, per alias longe provincias oberrare, et 
ipsum veritatis ae (idei naufragum factum, circa 
quosdam sui similes paria naufragia concitare 4 : Ni- 


B costratum vero *, diaconio ! sancte administrationis 


amisso 5, ecclesiasticis pecuniis sacrilega fraude sub- 
tractis, et viduarum ac pupillorum depositis denega- 


- tis, non tam iu Africam venire voluisse, quam vcon- 


scientia rapinarum ^ et. criminum nefandorum illinc 
ab urbe fugisse. Et nunc Ecclesi: desertor ac profu- 


.gus, quasi mutasse sit. hominem mutare regionem, 


confessorem se : ultra jactat οἱ przdicat; cum 
Christi confessor nec dici nec esse jam possit, qui 
Ecclesiam Christi negavit, Nami cum Paulus aposto- 
lus dicat : Propter hoc relinquet homo patrem el. fha- 


LECTIONES VARIANTES. 


* Bene valere semper f. c. Codex Colb. Hac autem yre- 
catio in Corb. omittitur. 

b Ki dilectione, Bod. ὅ. 

€ Sic Voss. 2. N. 0.1, 2. Lam. Lin. Ebor. Vet. Erasm. 
Manu. novas perniciosas, Rig. | 

d Cogitare, Bod.1. 


€ Nicostratum queque, Lamb. . 
T Sic Voss. 2. . Ebor. NC. 1, 2. Diacono Rig. 
ΕΒ Admissum, Bod. 1, ὅ. 

h ieutiam, Bod.5. 

i Ultro Comp. 


VARIORUM NOTAE. 


' bus post mysteria peracta, ut notat cl. Marshall. An- 
glicus interpres, eamdem £pist. Cypriani 44 laudans, 
res alias transigere consueverunt, RourH. 

Catu. Codex Corbeiensis conventu. ln. uno codice 
Vaticano legitur : « In isto populi coetü. nobiscum pari- 
ter Deo omnipotenti et Christo Domino nostro gra- 
tias agere. BALuziUs.—Hoc est, de pr:xedicto cleri po- 
pulique σαι. Ita et Cyprianus supra. Epist. 4 et 25 
invidiosa legatorum Novatiani adversus Cornelium 
convicia notans, hxc Epist. 4, in statione, et Epist. ἃ, 
n. 2, c in religioso fratrum conventi, » in quo et sa- 
eerdotes considebant οἱ altare positum. erat, oblata 
esse scribit. Unde perspicuum est stationem. perinde 
esse aique religiosum couventum | in ecclesiis, in 
quibus fideles ad sacra mysteria celebranda conve- 
niehant, , 

Cum auctores. ld est. quorum potissimum auctori- 
tate in schisma abducti fuerant, et in eo detinebantur. 

Episr. Vll.— 1. Et cum diligentia. Statim ab epis- 
tol:e hujus exordio Cyprianus duas superiores Car- 
nelii epistolas simul ab eodem Nicephoro acolytho 
aecepisse se docet. Et hac quidem primo, sulse« 
quente autem secund:;e respondet. 

Novatiani et Novati. Novatum hunc cum Novatiano 
dum confundunt Grzci, eum hieresiarcham et Catulia- 
rorum principem falso faciunt. Uterque tamen multis 
est nominibus distinetus, Nam Novatianus Romanis, 
Novatus Carthaginensis presbyter fuit. Novatianus Ro- 
manum sibi arrogavit pontificatum : Novatus a. nullo 
umquam in episcopym est cooptauis. Novatianus quam. 
dam puritatis speciem affectans, indeque Catlhiarorum 
sectze nomen et originem tribuens, lapsis etlam péeni- 
tentibus veniz spe. sustulit : Novatus vero factionis 
Felivissimi presbyteris adherebat, qui lapsis, etium 


pr:etermissis poenitenti:e canonic:ze regulis, statim pa- 
cem et communionem dari volebant, ac nihilominus 
cum Novatiano copulari non destitit. Nempe gravium 
criminum sibi conscius, non id agebat ut disciplinà 
ecclesiastica servarelur, sed ut turbas in Ecclesi 
concitando debitam sceleribus ultionem  declinaret. 
Quocirea Novatianz. seu. Catharorum h:eresis prin- 
ceps οἱ auctor uequaquam dicendus est Novatus, | lí- 
cet Novatianl schismatis precipuus adjutor merito 
ceusealur. 

Istic. Pro illuc, dt iufra illie pro ἐΠπὸ. Sic enith 
scriptum est. in veteribus libris et In. editione Spl 
reus, tum etiam in Veneta. veteri, ét in Manutiàatía, 
Bic apud sauetum Gregorium, lib. vit, indict.2, eplst. 
418, et lib. [ix, epist. 10, ac fortassis alibi scriptum 
est injcodice Floriacensi i/lic pro i([uc. 


Factio, Scilicet secunda Novailanl legatio , quám 
obierunt Nicostratus, Novatus, Evaristus, Primus et 
Dionysius; ut in. epistola sequent! decláratur, cum 
priinam suscepissent Maximus, Longinus et Máclizdá. 


.. De episcopo. Hocest de episcopali dignitate ita de- 
jectum, ut nec in eadem ecclesia cum laica commu- 
nione permaneret, utpote fidei naufragum factum. 


lilic. 1d est in Africa. Quare falsa est lectio quae 
habet illinc, tamquam si vox illa referenda esset. ad 
urbem Romam, unde Evaristus οἱ Nicostratus fugis- 
eent in Africam. [Quod satis evincitür dum stribitur 
illos ab urbe fugisse, ut necessaria nori sit Vox illinc. 
l]taque vox illic refertur, ut dixi, ad Africam. Quam- 
quam fatendum est quizedain vetera exemplaria. pra- 
ferre illinc. Sed major numerus habet aliam lectio» 
nein. Vide qua ad vocem istinc diximus ad epistolani 
M, pag. 450. 


121 


ROMANORUM PONTIFICUM ΕΡΙΘΤΟΙ.Ἐ. 


128 


trem, οἱ erunt. duo in. carnem unam; sacramenium A est, procella et turbine recedente, ex parte illic quies 


istud. magnum est. ", ego autem dico, in Christum et 
ἐν Ecclesiam ^ (Ephes. v, 51) ; cum hoc, inquam, 
beatus Apostolus dicat et Christi pariter * atque 
Ecclesi; unitatem individuis nexibus cohzrentein 
sancta sua voce testetur; quomodo polest esse cum 
Christo, qui cum sponsa Christi atque in ejus Eccle- 
sia non est? aut quomodo assumit sibi regend:e aut 
gubernand:e Ecclesi:e curam, qui spoliavit et frauda- 
vit Ecclesiam Christi? 

ΤΠ ΝΑ. de Nova!o nihil inde ad-nos fuerat nuntian- 
dum, cum magis per nos vobis debeat Novatus osten- 
di; rerum novarum semper cupidus, avaritiz inex- 
plebili 4 rapacitate furibuudus, arrogantia et stupore 


facta est, et gloriosi ac boni confessores, qui € de Ec- 
clesia, illo incitante, discesserant, postea quam ab 
Urbe ille discessit, ad Ecclesiai:n reverterunt. Idem est 
Novatus, qui apud nos primum discordiz et schisma- 
tis incendium seminavH, qui quosdam istic ex fratri- 
bus ab episcopo segregavit, qui in ipsa persecutione 
adevertendas ἢ fratrum meutes alia quxdam persecu- 
tio nostris fuit. Ipse est, qui Felicissimum satellitem 
suum diaconum, nec permittente me, nec sciente, 
sua factione οἱ ambitione constituit; et cum sua 
tempestate Romam quoque ad everteudam Ecclesiam 
navigans, similia illic et paria molitus est, a clero 
portionem plebis avellens, fraternitatis bene sibi co- 


superbi tumoris inflatus *, semper istic episcopis male p hzerentis etse invicem diligentis concordiam scindens. 


cognitus, quasi hxreticus semper et perfidus omnium 
sacerdotum voce damnatus? curiosus semper ut 
prodat, ad hoc adulatur. ut fallat, numquam fidelis 
ut diligat, fax et ignis f ad conflanda seditiouis incen- 
dia, turbo et tempestas ad. fidei facienda ^ naufragia, 
lostis quictis, tranquillitatis adversarius, pacis ini- 
micus. Denique, Novato illinc a vobis recedente, id 


Plaue quoniam pro magnitudine sua debeat Cartha- 
ginem Roma precedere, illic majora et graviora 
commisit. Qui istic adversus Ecclesiam diaconum fe- 
cerat, illic episcopum fecit. Nec hoc quisquam mi- 
retur in talibus. FERUNTUR SEMPER mali suo furore : 
dementes, et posteaquam scelera fecerint, conscien - 
tia ipsa scelerata menüs agitantur. Nec remanere in 


LECTIONES VARIANTES. 


3 Sacramentum hoc, Bod. 5. 

b Dico in Christo et in Ecclesiam, Lan. Bod. 1. 
€ Et Christum pariter, Ebor. NC. 4, Lin. 

4 Inexplebilis, Lam. E6or. Bod. 1, 2, 5. NC. 1,2. 
* Superbus, tumore, inflatus, Bod. 5. 


I Pix et ignis, Pom. Lam. Ebor. NC. 4, Bod. 2. 

€ Qui hic, Bod. 9, 5. Ebor. Lin. NC. 1. 

h [n eodem codice ad vertendas, et infra δὰ vertendam 
Ecclesiam. 

i Fraude et furore , Bod. 5. 


VARIORUM NOTE. 


Et adherebit uxori sue. Hoc segmentum nos addi- 
dimus; non solum quia habetur in Epistola Pauli ad 
Ephesios, ex qua sumptus est hic locus, sed in pri- 
mis quia ita scriptun vidi in. quatuor antiquis codi- 
cibus et in libro Flori. Desunt tamen iu tribus anti- 
quis codicibus. 

Cliristi pariter. Quidam codices przferunt Christum. 


I. Hostis quietis. Ista non. habentur. in. quatuor (C 


libris veteribus et in antiquis editionibus. Exstant 
tamen in decem codicibus antiquis. 

Persecutione. Mic notatur. Novatus ut. dux et an- 
tesignauus factionis ejus , quam adversus Cypria- 
num concitarant preshyteri nonnulli, de quibus idem 
pr:sul Epist. x, seu xvi, ita. loquitur; Cum quo- 
rumdam immoderata et. abrupta prasumptio temeritate 
sua et honorem martyrum, et confessorum pudorem, et 
plebis universo tranquillitatem. (turbare. conetur, tacere 
Wlira non oportet... quando aliqui de presbyteris, nec 
Evangelii nec loci sui memores... cum coutumelia pre- 
positi totum sibi vindicent. Nempe illi Cypriani ordina- 
tioni intercedentes et invidie beatos expouebant 
martyres, et gloriosos sevvos Dei cum sacerdote, hoc 
est cum ipsomet, committebant, ac plebem turbare non 
desistebant. Presbyteros illos Cyprianus Epist. vi seu 
xiv indicare videtur his verbis : Ad id quod scripse- 
runt mihi compresbyteri nostri Donatus et Fortunatus, 
Novatus et Gordius, solus rescribere nihil potui. Wos 
enim a presbyteris ac diaconis suis, ad quos ista elo- 
quitur, velut jam separatos distinguit. COUSTANT. 

Ttomam. Plerique codices habent Rome. Quam lec- 
tionem ego puto esse bonam. Nihil tamen mutare 
volui. Sufficit mihi ita monuisse. 

Carthaginen Roma. Carthago :»mula Rom:e apud 
Plinium, Velleium,Paterculum, et Florum,dives opum, 
ut ait Virgilius. Herodianus, lib. vit, ait illam opibus, 
populi frequentia, vel magnitudine tantur Rom: con- 
Cedere. Transmarivis vicina regionibus apud A. Gel- 
lium , lib. x, cap. 27, et apud Augustinum in capite 
tertio prioris epistole ad Eleusium, Glorium et 


Felices. Vide Salvianum, lib. vir, cap. 16. 

Episcopum [ecit. Non quod ordinandi potestate prae- 
ditus essel, sed quod per pravas molitiones. effecit, 
ut Novatianus ordinaretur. Is. quippe, ut ex epistola 
ix, n. 2, discimus, a tribus episcopis imperitis est or- 
dinatus. Falluntur igitur graviter, qui Novatum episco- 
pum exslitisse hinc sibi persuadent. Nec suspicio no - 
Jis deest, δὰ horumce Cypriani verborum iitatio- 
nem expressa esse ista Bucheriani catalogi : Sub epi- 
scopatu ejus ( Cornelii ) Novatus | extra. Eccles'am 
ordinavit Novatianum in. urbe Roma : et Nicostratum 
in Africa, adeoque Nicostratum | Felicissimi loco hunc 
in catalogum irrepsisse. Quod si ita. est, nullum cst 
fundamentum eorum, qui Nicostratum in Africa. epi- 
scopum ordinatum esse arbitranuir. CousraNT. — δια- 
conum fecerat. Hinc collegit Baronius Novatum fuisse 
episcopum in Africa. Quam opinionem amplexus est 
Petavius ad Epiphanium. Et tamen ill: vera non est. 
Fuisse enim presbyterum tantum liquet ex Clironico 
Eusebii, ex libro Hieronymi de Viris illustribus, ex 
libro Gestorum pontificalium, et ex epistola itt Paciani 
ad Symplironianum.. Immo ex ista quoque Cypriani 
epistola colligitur illum fuisse tantum presbyterum. 
Fuit autem presbyter Ecclesi:e Africauz. Quod autem 
ait Cyprianus illum sua factione et ambitione diaco- 
num fecisse Felicissimum, istud non e-t ita. intelli - 
gendum ut ordinatus diaconus ceuseatur a Novato, 
sed quia factione perditissimi hominis constitutus 
fuit in gradu diaconii, uti jam diximus ad epistolam 
ΧΕΙ, pag. 430. —Hippolytum martyrem invenio ad- 
junxisse se Novato, sed postea ab eodem transiisse 
ad Ecclesiam. Sic enim de eo scribit Prudentius : 

Invenio Hippolytum, qui quondam schisma Novati 
Presbyter attigerat, nostra sequeudo negans, 
Usque ad martyrii provectum insigne tulisse 
Lucida sanguiuei praemia supplicii. 

De Hippolyto vide Baronium ad diem δὺ januarii et 
in Annalibus ecclesiasticis. 

Conscientia ipsa. Sencca, Epist. xcvi. Proprium no- 


1390 


EPISTOLA Vil. Ab. CORNELIUM PAPAM. 


190 


Ecclesia Dei possunt, qui deilicam οἱ ccclesiastieam A bat : propter hoc se non de presbyterio excitari tantum, 


disciplinam nee actus sui conversatione ^, nec morum 
pace tenuerunt. Spoliaii ab illo pupilli, fraudatz vi- 
dui, pecunie quoque ecclesie denegat:ie, has de 
jllo exigunt poenas, quas in ejus furore conspicimus 5, 
Pater ctiam ejus iu. vico fame inortuus, et ab eo in 
morte postmodum nec sepultus. Uterus uxoris calce 
percussus, et abortionc properante in parricidium 
parius expressus. Et damnare nunc audet 4 sacrifi- 
cantium manus, cum sit ipse nocentior pedibus, qui- 
bus filius, qui nascebatur, occisus est Ὁ 

ΠῚ. Hanc conscientiam criminum jam pridem time- 


sed et communicatione prohiberi pro certo tenebat: 
ct urgeutibus fratribus imminebat cognitionis dies, quo 
apud nos causa ejus ageretur, nisi persecutio ante 
venisset. Quam iste voto quodam evadende et lu- 
crandie damnationis excipieus, lixc. omnia. commi- 
sit el miscuit : ut qui ejici de Ecclesia, et excludi ha- 
bebat, judicium sacerdotum voluntaria discessione 
procederet; quasi evasisse sil poenam, przvenisse 
sententiam. 
IV. Circa c:eteros autem fratres claboramus, quosab 
eo circumventos dolemus, ut veteratoris perniciosum 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Conversationem, nec morum pacem, Bod. 1, 5. 


b Perspicimus, NC. 2. Lin. 


VARIORUM NOTE. 


centium est trepidare. 'Tacitus 1. v Annalium scribit Ne- ἢ Remigius Remensis archiprzsul hujus rei causa diu 


ronem cunctos per artus trementem, seu numine exter- 
rente, seu facinorum recordatione , numquam tinore 
vacuum fuisse. Auctor Epistol:e ad Demetriadem inter 
opera llieronymi : Hinc est illud quod frequenter cnr- 
nifice occulto in auctorem sceleris conscientie tormenta 
desaviunt et. latentem reum secreta mentis pana perse- 
quitur, Rufinus in Psalmum xxv : Qui culpam habet 
judicium timet. Petronius : Dii deeque, quam male est 
exira legem. agentibus. Quicquid meruere. semper ez- 
spectant. Wildehertus Epist. x vt : Consuetudinis. enim 
est reos [ormidare supplicia que verentur. Cicero 
in Oratione pro Milone : Magna vis est conscientie in 
ulranique partem, ut neque timeant. qui niliil commise- 
runt, el penam. semper. ante oculos versari putent qui 
peccarint. Muretus in librum primum Platonis de Re- 
publica : Sed illud quoque nobis accurate notandum 
est quod hoc loco a Platone verissime dicitur, homines 
multorum: sibi injuste faclorum. conscios. numquam 
quiescere, sed horrore peuarum quas se promeritos 
sciunt identidem concuti, ita ut etiam. sepe ex somno 
excitentur.. Vide scholia Jacobi Biblii iu Orationem 
Gregorii Nazianzeni de Plaga graudinis. 

Uterus uxoris. Prioribus Ecclesie s:eculis, ut Hie- 
ronymus l. 1, cont. Jovinian. notat, quia virgines aut 
non tanti erant. quanti erant. necessarii, aut opera 
virgiuitati congruentia non habebant, vel. non existi- 
wabantur habere, s» pe in. sacerdotium eligebantur 
mariti : sed ea lege ordinabantur, ut ab opera nuptia- 
ruin deinceps abstinereut. Ipse Jovinianus, quantum- 
vis continenti: adversarius, fateri compulsus est non 
posse esse episcopum, qui in. episcopatu [ilios [aciat : 
alioquin si deprehensus fuerit, non quasi vif lenebitur, 
sed quasi adulter demnabitur. Quocirca. Hieronymus 
adversus Vigilantium affirmare non dubitat : Orientis 
bcclesie, /Egupii et Sedis apostolice aut virgines cle- 
ricos accipiunt , aut. continentes. lpsi adstipulantur 
Siricius, Epist. 1ad Himerium, c. 7. Innocentius, epist. 
Hi ad Vietriciuin, c. 10. Ambrosius, Il. 1Olfic., c. 50, 
n. 257, et ep. Lxiad Vercell., n. 62. Epiphanius, Iver. 
59, n. 4, antiquissimus scriptor Quiest, ex. utroque 
Testamento apud Augustinum. append. tom. 11, pag. 
112. Notat et Augustinus ad calcem, Ll. n de adulter, 
Conjugiis, clericis etiam improvisa vi ad huuc. hono- 
rem suscipiendum s:ivpius coactis, continente ne- 
cessitatem | nililominus impoui solere. Neque tamen 
cogebantur üxores a. se dimittere. Unde. inquit Leo 
epist. 1t ad Ἰλιι σαν, c. 5 : Ut de caimnali fial spiritale 
conjugium, oportet. eos nec dimittere uxores, ei. quasi 
non habeant sic habere ; quo et sulva sit charitas connu- 
biorum, ei cesset opera nuptiarum. Hinc ut nonnulli ad 
pristinam. cousuetudinem redirent, aliquando. conti- 
git : sed hoc delicium non impuue ferebatur, ut exem- 
plo est Genebaldus Laudunensis episcopus, quem S, 


inelusum tenuit. In eamdem culpam lapsus hic no- 
tatur Novatus ; nec inde censendus videtur Cyprianus 
rem velut licitum probare, quod parricidii horrore 
perculsus, ad hujus criminis immanitatem exponen- 
dam totus. abripiatur. Si etiam uxorem ideo sic per- 
cussit Novatus, ut abortíone properante delictum la - 
teret : et hinc continenti: legem presbyteris tuni im- 
positam esse prohabitur. CousraNT. — Uterus uxoris. 
Paciauus in epistola secunda ad Symphirouianum : 
Novatus, inquam, patre prodito, Ecclesia derelicta, partu 
uzoris effuso. Idem in epistola 1} sive in tractatu ad- 
versus Novatianos : Novalus ex Africa fraudatis in 
Cartliaginensi ecclesia viduis, spoliatis pupillis, pecunia 
ecclesie denegata, projecto. extra domum patre, et. eo- 
dem fame mortuo nec. sepulto , uxoris gravid utero 
calce percusso, partuque ejus effuso. Wabebat. Novatus 
exemplum egregii viri D. Neronis, cujus uxor Pop- 
pra, ut scribit Tacitus in libro xvi Annalium, mor- 
tem obiit, fortuita mariti iracuudia, a quo gravi ictu 
caleis afflicta est. 


Nunc audet. Moc est. eorum qui thura idolis obtu- 
lerant, qui et sarrificati ἃ Cypriano nuncupari solent. 
Hc autem Novato exprobrandi locus non fuisset, 
nisi Novatiani pon modo schisma, sed et placita de- 
fendeus, sacri(icatis veniam negasset : quamvis simul 
el a partibus staret Felicissimi qui cum suis contraria 
sentiens, pacem lapsis, omissa poenitentia, largieba- 
tur. Sic. ille in omnem vertebatur opinionem, quz 
avertend:e criminum suorum  vindiet:e magis condu- 
cere videbatur. CoUSTANT. 


IH. Presbyterio excitari. Yd est dejici et. deturbari. 
Iipsum clarius iufra sic enuntiatur ; ut qui ejici de Ec-. 
clesia et excludi habebat. Verbi excito cadem. potestas 
est apud Tertullianum 1. ww contra Marcion., c. 16, 
ubi dicitur iniquitas, si non per ultionem refrznare- 
tur, omnem oculum effossura, et omnem dentem eacita- 
lura pre impunitatis securitate, ConsTANT. 

Communicatione prohiberi. ld est ad communionem 


D nicim redigi, vel pelli ab Ecclesia. Quod potius cre- 


diderim. 


IV. Veteratoris. In superioris Epistoke viinitio vetera. 
toris nomine Novatianum a Cornelio designari observa- 


" viinus. At hic eodem vocabulo Novatus, de quo totus est 


proximus sermo, a Cypriano intelligitur. Quemadmo- 
dum Cornelius epist. v de Novatiaui asseclis ad Cypria 
num seripserat ; Ut scias, quales duces et protectores iste 
schisimalicus el hereticus lateri suo semper junctos la- 
beat , ità. et Cyprianus elaborare se rescribit, ut à No- 
vato circumventi, veteratoris perniciosum latus fugiant. 
Unde lateri junctos dici liquet non nodo qui comitan. 
lur aliquem corpore, sed et qui eum animo sequum- 
tur, ejusque sententiis Δι ΓΘ, CoUsTANT. 


121 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE; |. $38 


(rem, οἱ erunt. duo. in. carnem. unam; sacramentum A est, procella et turbine recedente, ex parte illic quies 


istud. magnum est. ", ego autem dico, iu. Christum et 
ἐν Ecclesiam ^ (Ephes. v, 51) ; cum hoc, inquam, 
beatus Apostolus dicat οἱ Christi pariler ^ alque 
Ecclesi unitatem | individuis nexibus cohareutemn 
sancta sua voce testetur; quomodo potest esse cum 
Christo, qui cum sponsa Christi atque in cjus Eccle- 
sia non. est? aut quomodo assumit sibi regendi:e aut 
gubernand:e Ecclesie curam, qui spoliavit et frauda- 
vit Ecclesiam Christi? 

W.Nam de Nova!o nihil inde ad-nos fuerat nuntian- 
duyn, cum magis pcr nos vobis debeat Novatus osten- 
di; rerum novarum semper cupidus, avariti: inex- 
plebili 4 rapacitate furibuudus, arrogantia et. stupore 


facta est, et gloriosi ac boni confessores, qui € de Ec- 
clesia, illo incitante, discesserant, postea quam ab 
Urbe ille discessit, ad Ecclesiain reverterunt. Idem est 
Novatus, qui apud nos primuin 'discordiz et schisma- 
tis incendium seminavH, qui quosdam istic ex fratri- 
bus ab episcopo segregavit, qui in ipsa persecutione 
adevertendas ^ fratrum mentes alia quxdam persecu- 
tio nostris fuit. Ipse est, qui Felicissimum satellitem 
suum diaconum, nec permittente me, nec sciente, 
sua faclione et ambitione constituit; οἱ cum sua 
tempestate Romam quoque ad everteudam Ecclesiam 
navigans, similia illie et paria molitus est, a clero 
portionem plebis avellens, fraternitatis hene sibi co- 


superbi tumoris inflatus *, semper isticepiscopis male p hxrentis et se invicem diligentis concordiam scindens. 


cognitus, quasi hiereticus semper et perfidus omnium 
sacerdotum voce damnatus? curiosus semper ut 
prodat, ad lioc adulatur ut fallat, numquam fidelis 
ut diligat, fax et ignis f ad couflanda seditionis incen- 


dia, turbo et tempestas ad. fidei facienda naufragia, 


hostis quictis, tranquillitatis adversarius, pacis ini- 
micus. Denique, Novato illinc a vobis recedente, id 


Plane quoniam pro magnitudine sua. debeat Cartha- 
ginem Roma precedere, illic majora et graviora 
commisit. Qui istic adversus Ecclesiam diaconum fe- 
cerat, illic episcopum fecit. Nec hoc quisquam mi- 
retur in talibus. FERUNTUR sEMPER mali suo furore : 
dementes, et posteaquam scelera fecerint, conscien- 
tia ipsa sceleratze menlis agitantur. Nec remanere in 


LECTIONES VARIANTES. 


à Sacramentum hoc, Dod. 5. 

bh Dico in Christo etin Ecclesiam, Lam. Bod. 4. 
* Et Christum pariter, Ebor. NC. 4, Lin. 

d [nexplebilis, Lam. Ebor. Bod. 1, 2, 5. NC. 1,2. 
* Superbus, tumore, iuflatus, Bod. 5. 


I l'ix et ignis, Pom. Lam. Ebor. NC. 1, Bod. 2. 

& Qui hic, Bod. 9, 5. Ebor. Lin. NC. 1. 

h [n eodem codice ad vertendas, et infra ad vertendam 
Ecclesiam. 

i Fraude et furore , Bod. 5. 


VARIORUM NOTE. 


Et adherebit uxori sue. Hoc segmentum nos addi- 
dimus; non solum quia habetur in Epistola Pauli ad 
Ephesios, ex qua sumptus est hic locus, sed in pri- 
inis quia ita. seriptiin vidi in. quatuor. antiquis codi- 
cibus et in libro Flori. Desunt tamen in tribus auti- 
quis codicibus. 

Christi pariter. Quidam codices przeferunt Christum. 


Felices. Vide Salvianum, lib. vir, cap. 16. 

Episcopum [ecit. Non quod ordinandi potestate ρΡα"- 
ditus esset, sed quod per pravas molitiones effecit, 
ut Novatianus ordinaretur. Is. quippe, ut ex epistola 
ix, n. 2, discimus, a tribus episcopis unperitis est or- 
dinatus. Falluntur igitur graviter, qui Novatum episco- 

um exstitisse hinc sibi persuadent. Nec suspicio no - 


M. Ποειὶδ quietis. Ista non. habentur. in. quatuor C bis deest, ad horumce Cypriani verborum iwitatio- 


libris veteribus et in antiquis editionibus. Exstant 
tamen in decem codicibus antiquis. 

Persecutione. Mic notatur Novatus ut. dux et an- 
tesignauus factionis ejus , quam adversus Cypria- 
num concitarant presbyteri nonnulli, de quibus idem 
presul Epist. x, seu xvi, ita. loquitur; Cum quo- 
rumdam immoderata et. abrupta praesumptio temeritate 
aua el honorem martyrum, et confessorum pudorem, et 
plebis universe tranquillitatem turbare. conetur, tacere 
Mitra non oportet... quando aliqui de presbyteris, nec 
Evangelii uec loci sui memores... cum coutumelia pre- 
positi totum sibi vindicent. Nempe illi Cypriani ordiua- 
tioni intercedentes et. invidi beatos expoaebant 
martyres, et gloriosos servos Dei cum sacerdote, hoc 
est cum ipsomet, commillebant, ac plebem tarbare non 
desistebant. Presbyteros illos Cyprianus Epist. vt seu 
xiv indicare videtur his verbis : Ad id quod scripse- 
runt milii compresbyleri nostri Donatus et Fortunatus, 
Novatus et Gordius, solus rescribere nihil potui. Mos 
enin a presbyteris ac diaconis suis, ad quos ista elo- 
quitur, velut jam separatos distinguit. CoUusTANT. 

Romam. Pierique codices habent Rome. Quam lec- 
tionem ego puto esse bonam. Nihil tarnen inutare 
volui. Sufficit mihi ita monuisse. 

Carthaginen Roma. Carthago :emula Rom:e apud 
Plinium, Velleium,Paterculum, et Florum,dives opum, 
ut ait Virgilius. Herodianus, lib. vir, ait illam opibus, 
populi (requentia, vel magnitudine tantum Romze con- 
Cedere. Transmarinis vicina regionibus apud A. Gel- 
lium , lib. x, cap. 27, et apud Augustinum in capite 
tertio. prioris epistole ad Eleusium, Glorium et 


nem expressa esse ista Bucheriani catalogi : Sub epi- 
scopatu ejus ( Cornelii) Novatus  extrü. Eccles am 
ordinavit Novatianum in. urbe Roma : et Nicostratum 
in Africa, adeoque Nicostratum | Felicissimi loco hunc 
in catalogum irrepsisse. Quod si ita. est, nullum cst 
fundamentum eorum, qui Nicostratum in Africa. epi- 
scopum ordinatum esse arbitranur. CousraNT.—JD1a- 
conum fecerat. Hinc collegit Daronius Novstum fuisse 
episcopum in Africa. Quam opinionem amplexus est 
Petavius ad Epiphanium. Et tomen | ill vera non est. 
Fuisse enim presbyterum tantum liquet ex Clronico 
Eusebii, ex libro Hieronymi de Viris illustribus, ex 
libro Gestorum pontificalium, et ex epistola 1 Paciani 
ad Symphronianum. Immo ex ista quoque Cypriani 
epistola colligitur illum fuisse tantum presbyterum, 
Fuit autem presbyter Ecclesi:e Africauz. Quod autem 
ait Cyprianus illum sua factione et ambitione diaco- 
num fecisse Felicissimum, istud non est ita. intelli- 
gendum ut ordinatus diaconus ceuseatur ἃ Novato, 
sed quia factione perditissimi liominis constitutus 
fuit in gradu diaconii, uti jam diximus ad epistolam 
XLI, pag. 450.—Hippolytum martyrem invenio ad- 
junxisse se Novato, sed ostea ab eodem transiisse 
ad Ecclesiam. Sic enim de eo scribit Prudentius : 
Invenio Hippolytum, qui quondam schisma Novati 
Presbyter auigerat, uostra sequendo negans, 
Usque ad martyrii provectum insigne tulisse 
Lucida sanguiuei premia supplicii. 

De Hippolyto vide Baronium ad diem δύ januarii et 
in Annalibus ecclesiasticis. 

Conscientia ipsa. Sencca, Epist. xcvit. Proprium no- 


1390 


EPISTOLA Vil. AD. CORNELIUM PAPAM. 


190 


Ecclesia Dei possunt, qui deificam οἱ ecclesiasticam A bat : propter hocse non de presbyterio excitari tantum, 


disciplinam nec acius sui conversatione ^, ncc morum 
pace tenuerunt. Spoliati ab illo pupilli, fraudatae vi- 
duis, pecunie quoque ecclesie denegat:e, has de 
jllo exigunt poenas, quas in ejus furore conspicimus 5, 
Pater etiam ejus in. vico fame mortuus, et ab eo in 
morte pos'inodum nec sepultus. Uterus uxoris calce 
percussus, et abortionc properante in parricidium 
parius expressus. Et damnare nunc audet ἃ sacrifi- 
cantium manus, cum sit ipse nocentior pedibus, qui- 
bus filius, qui nascebatur, occisus est * 

Ill. Hanc conscientiam criminum jam pridem time- 


Sed οἱ communicatione prohiberi pro certo tenebat : 
et urgeutibus fratribus imininebat cognitionis dies, quo 
apud nos causa ejus ageretur, nisi persecutio ante 
venisset. Quam iste voto quodom evadenda et lu- 
craudie damnationis excipiens, hxc. omnia commi- 
sit et miscuil : ut qui ejici de Ecclesia, et excludi ha- 
bebat, judicium sacerdotum voluntaria discessione 
precederet; quasi evasisse sit poenam, prevenisse 
sententiam. 
IV. Circa c:eteros autem fratres claboramus, quosab 
eo cireumventos dolemus, ut veteratoris perniciosum 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Conversationem, nec morum pacem, Bod. 1, 5. 


b Perspicimus, NC. 2. Lin. 


VARIORUM NOTE. 


centium est trepidare. Tacitus 1. v Annalium scribit Ne- B Remigius Remensis archiprzesul hujus rei causa diu 


ronem cunctos per artus trementem, seu numine exter. 
rente, seu facinorum recordatione , numquam timore 
vacuum fuisse. Auctor Epistolze ad Demetriadem inter 
opera llieronymi : Hinc est illud quod (requenter car- 
mifice occulto in auctorem sceleris consciente tormenta 
desaviunt et. latentem reum secreta mentis poena perse- 
quitur. Rufinus in Psalmum xxv : Qui culpam habet 
judicium timet. Petronius : Dii degeque, quam male est 
extra legem agentibus. Quicquid meruere semper ez- 
spectant. llildebertus Epist. xvi : Consuetudiis enim 
est reos [ormidare supplicia que verentur. Cicero 
in Oratione pro Milone : Magna vis est consciente in 
utramque partem, ut neque timeant. qui nihil commise- 
runt, et penam. semper ante oculos versari putent qui 
peccarint. Muretus in librum primum Platonis de Re- 
publica : Sed illud quoque nobis accurate notandum 
esi quod hoc loco a Platone. verissime dicitur, homines 
minltorum sibi injuste. (actorum. conscios numquam 
quiescere, sed horrore penarum quas se promeritos 
sciunt identidem concuti, ita ut. etiam. sepe ex somno 
excitentur. Vide scholia Jacobi Biblii iu. Orationem 
Greg^rii Nazianzeni de Plaga graudinis. 

Uterus uxoris. Prioribus Ecclesie s:eculis, ut Hie- 
ronymus l. 1, cont. Jovinian. notat, quia virgines aut 
non tanti erant. quanti erant. necessarii, aut opera 
virginitati congruentia non habebant, vel. non existi- 
mabantur habere, σὰ ρα. in. sacerdotium. eligebantur 
mariti : sed ea lege ordinabautur, ut ab opera nuptia- 
rum deinceps abstinerent. Ipse Jovinianus, quantum- 
vis continentixe adversarius, fateri compulsus est non 
posse esse episcopum, qui in episcopatu filios [aciat ; 
alioquin si deprehensus fuerit, non quasi vif. lenebitur, 
sed guasi adulter dumnabitur. Quocirca. Hieronymus 
adversus Vigilantium affirmare non dubitat : Orientis 
Ecclesie, Agupii et Sedis apostolice aut virgines cle- 
ricos accipiunt , aut. continentes. lpsi adstipulantur 
Siricius, Epist. rad IHlimerium, c. 7. Innocentius, epist. 
n ad Victricium, c. 10. Ambrosius, 1l. 10ffic., c. 50, 
n. 257, et ep. Lxiad Vercell., n. 62. Epiphanius, hier. 
59, n. 4, antiquissimus scriptor Qu;est, ex. utroque 
Testamento apud Augustinum append. tom. ti, pag. 
1412. Notat et Augustinus ad calcem, 1l. u de adulter. 
Conjugiis, clericis etiam improvisa vi ad hunc. hono- 
rem suscipiendum s:epius coaelis, continentite ne- 
cessitatem | nililoininus imponi solere. Neque tamen 
cogebantur uxores a. se dimittere, Unde. inquit Leo 
epist. i1 ad Rustieum, c. 5 : Ut de carnali fiat spiritale 
conjugium, oportet. eos uec dimiltere uxores, εἰ quasi 
non habeant sic liabere ; quo el sulva sit charitas connu- 
bioriuin, et cesset opera nuptiariin. Mine ut nonnulli ad 
pristinam eonsuetudinem redirent, aliquando. conti- 
git : sed hoc deliclum non impuue ferebatur, ut exem- 
plo est Genebaldus Laudunensis episcopus, quem S. 


inclusum tenuit. In eamdem culpam lapsus hic no- 
tatur Novatus ; nec inde censendus videtur Cyprianus 
rem velut licitum probare, quod parricidii horrore 
perculsus, ad hujus criminis immanitatem exponen- 
dam totus. abripiatur. Si etiam uxorem ideo sic per- 
cussit Novatus, ut abortíone properante delictum la- 
teret : et hinc continenti legem presbyteris tuni im- 
positam esse probabitur. CousraNT. — Uterus uxoris. 
Pacianus in epistola secunda ad Syinphronianum : 
Novatus, inquam, patre prodito, Ecclesta derelicta, partu. ἢ 
uxoris effuso. Idew in epistola wu sive in tractatu ad- 
versus Novatianos : Novalus ex Africa fraudatis in 
Carthaginensi ecclesia viduis, spoliatis pupillis, pecunia 
ecclesia denegata, projecto extra domum patre, et. eo- 
dem. fame morluo mec. sepulto , uxoris gravid utero 
calce percusso, partuque ejus effuso. Mabebat Novatus 
exemplum egregii viri D. Neronis, cujus uxor Pop- 
pra, ut scribit Tacitus in libro xvi Annalium, mor- 
tem obiit, fortuita mariti iracuudia, a quo gravi ictu 
caleis afflicta est. 


Nunc audet. loc est. eorum qui thura idolis obtu- 
lerant, qui et sarrificati à Cypriano nuncupari solent. 
Hc autem Novato exprobraudi locus non fuisset, 
nisi Novatiani pon modo schisma, sed et placita de- 
fendens, sacri(icatis veniam negasset : quamvis simul 
et a partibus staret Felicissimi qui cum suis contraria 
sentiens, pacem lapsis, omissa poenitentia, largieba- 
tur. Sic ille. in omnem vertebatur opinionem, qua 
avertend:e criminum suorum vindict:e magis condu- 
cere videbatur. CoUSTANT. 

"Π|. Presbyterio excitari. 1d est dejici et. deturbari. 
Idipsum clarius infra sic enuntiatur ; ut qui ejici de ἔκ. 
clesia et excludi habebat. Verbi excito cadem: potestas 


est apud Tertullianum 1. ww contra Marcion., c. 16, 


ubi dicitur iniquitas, si non per ultionem refraxnare- 

tur, omnem oculum e[fossura, et omnem dentem eacita- 

tura pre impnnitatis securitate. COUSTANT. 
Commuuicatione prohiberi. id est ad communionem 


D jicam redigi, vel pelli ab Ecclesia. Quod potius cre- 


diderim. 


IV. Veteratoris. In superioris Epistol:e viinitio vetera. 
toris uomine Novatiauum a Cornelio designari observa- 


" viinus. At hic eodem vocabulo Novatus, de quo totus est 


proximus sermo, ἃ Cypriano intelligitur. Quemadmo- 
dum Cornelius epist. v de Novatiani asseclis ad Cypria 
num scripserat ; Ut scias, quales duces et protectores iste 
schismalicus el hereticus lateri. suo semper junctos ha- 
beat, ità et Cyprianus elaborare se rescribit, ut à No- 
vato eircumventi, veteratoris perniciosum latus fugiant. 
Unde lateri junctos dici liquet non modo qui comitan. 
tur aliquem corpore, sed et qui eum animo sequup- 
tur, ejusque sententiis ad'izerent. GopsTANT. 


151 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLA. 


152 


Jatus fugiant, ut lethales laquéos sollicitantis evadant, A quod sic Ecclesia divinitus protegatur, ut unitás ejus 


ut de qua ille pelli divinitus meruit, Ecclesiam re- 
petant, quos quidem, Domino adjuvante, per cjus mi- 
sericordiam regredi posse confidimus : neque enim 
potest perire, nisi quem constat esse periturum, cum 
Dominus in Evangelio suo dicat : Omnis plantatio, 
quam non plantavit Pater meus caelestis, eradicabitur 
(Matth., xv, 15). Qui plantatus non est ín przecepiis 
Dei patris et. monitis, solus poterit de Ecclesia illa 
discedere, solus episcopis derelictis cum schismati- 
cis et h:zereticis iu furore remanere. Czeteros vero tio- 
biscum adunabit Dei Patris misericordia, et Christi 
Domini nostri indulgentia, et nostra patientia. Opto 
te, frater charissime, semper bene valere. 


EPISTOLA Vili. 


ui. Paris. xcvi. Coustaut. rz, 145. Gallaud. 111, 540.) 


8.. CYPRIANI. CARTHAGINENSIS EPISCÓPI ÀD CORNELIUM 
PAPAM. 


De Confessorum ad Ecclesiam reditu gratulatur. Quan- 
tum is reditus Ecclesie catholice conferat. 


CYPRIANUS CORNELIO FRATRI SALUTEM. 


I. Et egisse nos οἱ agere, [rater charissime, maximas 
gratias sine cessatione profltemur Deo Patri omnipo- 
tenti et Christo ejus Domino et Deo nostro salvatori ἃ, 


et sanctitas non P jugiter, nec in totum períldie el 
hzretic:e. pravitatis obstinatione vitietur «. Legimus 
enim litteras vestras , et voti communis amplissi- 
mum gaudium  exsultanter excepimus , Maximuni 
presbyterum et Urbanum confessores cum Sidonio 
et Macario ad Ecclesiam Catliolicam regressos esse, 
id est errore deposito, et schismatico, immo hxretico 
furore deserto, unitatis ac veritatis domicilium fideli 
sanitate repetisse ; ut unde ad gloriain processerant, 
illuc gloriosi redirent; ne qui.Christum confessi 
essent , Christi postmodum castra desererent, nec 
tentarent charitatis atque unitatis fidem, qui victi ro- 
bore et virtute non fuerant. Ecce incolumis et ini- 
maculata laudis integritas, ecce incorrupta et solida 


p confitentium dignitas, a desertoribus et profugis re- 
(Erasm. n, 12; Pamel. Rigalt. Baluz. x,vu, Oxon. Lips. ' 


cessisse, proditores fidei et Ecclesiae Catholica: impu- 
gnatores reliquisse. Merito illos revertentes summo, 
Οἱ scribitis, gaudio et clerus et plebs 4 et fraternitas 
ómnis excepit : quoniam in confessoribus gloriam suam 
conservantibus, et ad unitatem revertentibus, nemo 
non socium se et participem eorum glori: computat. 

II. Hujus diei letitiam de nostris possumus sersibus 
estimare. Nam cum istic ad litteras vestras, quas de 
eorum confessione misistis, lzetatus sit omnis fratrum 
numerus, et. summá alacritate hunc nuntium com- 
munis gratulationis exceperit ; quid illic, ubi res ipsa 


LECTIONES VARIANTES. 


* Sic. Lam. NC. 3. Ebor. Bod. 2. Salotari, Imp. 
b Noi disjungatur, Bod. 1. Lín. 


* Violetur, Pem. Ben. Lam. Ebor. NC. 4. 
d Plebs, fraternitas. Comp. 


VARIORUM NOTAE. “ 


EpisT. VIII.— 1. Salvatori. [14 nos reposuimus, se- C indigna. Nec dici potest bonos illos confessores circa 


cuti auctoritatem quorundam veterum exemplarium 

et editionis Anglicanze, in qua adnotatum est quatuor 
uoque codices Anglicanos eam lectionem praeferre. 
libi legitnr salutari. BaLvz. 

Non jugiter. Duo mss. Anglic. non disjungatur. Re- 
ctius alii. libri, non jugiter. Nam unitatem aliqua ex 
parte. disjunctam tunc fuisse negare nequit. Mox alii 
quinque mss. violetur, loco. verbi vitietur. CoUSTANT. 

Vitietur, Fatendum est omnes (fere. libros veteres 
habere videtur vel vitetur. Editio Morellii, codex Gra- 
tianopolitanus, et unus meus. pr:ferunt violetur. Ita 
ctiam se legisse in quinque codicibus antiquis tcstan- 
tur Angli. 

Fideli sanitate. Antiqu:w editiones et duo libri ve- 
teres habent fide. Sed omnes alii habent fideli. Quam- 
vis ergo utraque lectio constituàt eumdem sensum, 
ego timen eam prazfero qux plarium veterum libro- 
rum auctoritate nititur. 

Ad gloriam. Supple. confessionis ; quod quidem 
exprimitur in. his ejudem Cypriani epist. xLiv. Seu 
XLY! ad ipsosmet confessores : Ad matrem revertamini 
unde prodiistig, unde ad confessionis gloriam cum ejus- 
dem matris exsultatione ventstis. 

Nec tentarent, Undecim libri nostri et. septem An- 
glicani pr:eferunt, Nec tentarentur charitatis atque uni- 
latis fide. Liber meus vetus, nec trentaretur in eis cha- 
ritatis atque unitatis fide. (wx lectio videtur esse me- 

ior. 

Charitatis. Yn. Oxon. edit. alque. veritatis fidem : 
simulque annotatur, octo mss. cum Manutio exhibere, 
uec tentarentur charitatis atque unitatis fide. Wabet qui- 
dem compendiensis ms. tentaren'ur, sed retinet fidem. 
Utravis uiss. illorum lectio barbara et Cypriani stylo 


fidem et unitatem $olum tentatos, quos ab unitate 
abductos atque Aacresis auctores. exstitisse constat, 
Quain ob causam non. placet, nec. teperent. charitatis 
eique unitatis fide. Quod Pamelius in ms. Cambron, 
offendisse se monet. Illorum quippe confessorum fides 
potius exstincta, quam tepida videbatur. ldem vir 
eruditus cum quatuor inss, οἱ ceteris edit. pravfert, 
nec tentarent charitatis atque unitatis idem ; ibique ver- 
bum tentare pro explorare aut etiam pro infesto animo 
aggredi positum arbitratur. Lectionem servantes plu - 
rium codicum seu scriptorum seu excusorum auctori- 
tate fultam, interpretationem ejus minime probamus : 
cum idcirco potius tentarent Cypriauus dixerit, quod 
fidei unitatis tentationi et offendiculo essent, quate- 
nus eorum exemplo abuterentur schismatis duces, 
ut fideles abducerent ab unitate, ac seductos in schis- 
mate detinerent : quia. nimirum in schismate, ut in- 
fra exponitur, sibi communicationem confessorum sequi 
viderentur. Quocirca Cyprianus epist. L1 seu 84 gratu- 
latur, quod nec confessores Christi erroris duces ferent, 
qui virtulis el honoris auctores laudabiles exstitissent. 

Plebs οἱ (raternitas. Ipsi confessores epist, L seu 
Litt 2pud Cyprian. cum Cornelio et universo clero pa- 
cem fecisse se significant cum gaudio etiam universe 
Ecclesie, prona omnium charitate. 

Il. Hujus rei. Quamvis Manutius et Morellius posue- 
rint diei, quamvis eadem lectio reperiatur in pleris- 
que vetustis exemplaribus, ego tamen prefero eam 
quam veteres editiones exliibent, quam deprehendi 
in tribus optimis codicibus antiquis, quia paulo post 
sanctus Martyr ait, illic ubi res ipsa sub oculis omnium 
gerebatur. Ubi pro gerebatur quiuque libri veteres 
habent celebratur. 


799 


et praesens l:etitia sub oculis omnium gerebatur ? Cum A 


enim Dominus in Evangelio suo dicat, esse summum 
gaudium in ccelo super ^ uno peccatore poenitentiam 
agente (Lüc., xv, 7) ; quanto majus est gaudium et 
in ierris pariter et in. ccelo super Confessoribus ad 
Ecclesiáni Déi cum glória sua el cum laude redeunti- 
bus, et redeundi viam ceteris exempli sui flde et 
probatione facientibus ? Hic enim quosdam fratres no- 
stros error induxerat, quod sibi communicationem 


CORNELII PAPAE. EPIST. IX. AD FABIUM. 


155 


Confessorum sequi viderentur. Quo errore sublato, 
lux omnium pectoribus infusa est, et Ecclesia catho- 
lica una esse, nec scindi nec dividi posse monstrata 
est. Ne quisquam jam facile poterit. schismatici fu- 
rentis verbis loquacibus decipi; quando probatum 
sit bonos et gloriosos Christi milites non potuisse diu 
aliena fallacia et perfidia extra. Ecclesiam detinert. 
Opto te, frater charissime, semper bene valere. 


LECTIONES VARIANTES, 


^ Super peccatore.... quanti magis. Comp. 


In celo. In. eodem ms. desideratur uno : ac sub- 
inde exstat quanto magis (quod interpretati licet 


VARIORUM NOTAE. 


quanto potiori ratione) pro quanto majus. 
.. Opto te. Optatum istud deest in ms. Compend. 


IX' EX EPISTOLA 
AD FABIUM ANTIOCHENUM EPISCOPUM FRAGMENTA. 


Lomma a Petro Coustantio in editione sua Rom. Pon- B lecto perfusus seu baptizátus, minime consignatus est. 


tificum Epistolar. praefixum. 


I. Quomodo confessores a Novatiano decepti frau- 
des ejus delexerint, et palam Ecclesi: notas fecerint. 
Il. Contra omnes leges ordinatus episcopatum sibi 
arrogat. Ill. Cleri Romani populique multitudine ἃ 
schigmate non deterretur. IV. Urgente infirmitate in 


Α΄. Ἵνα δὲ γνῷς ὅτι πρόπαλαι ὀρεγόμενος τῆς ἐπισχο- 


V. Persecutionis tempore presbyterum se negare ma&- 
vult, quam fratribus subvenire. Vl. Prater leges , 
clero ac plurimis de populo iutercedentibus, pet 
gratiam episcopi ad preshyterium provectus fuit. 
VII. Qui corpus et sanguinem Christi porrigeus , sin- 
gulos sibi jurare cogat. VIII. Eum ab omnibus 
deseri. 


I. Ut autem scias qualiter admirandus ille digni- 


VARIORUM NOTE. 


Δ΄. ἵνα δὲ “νῷς, ete. De Novatianorum haeresi atque 
Cornelii epistolis. Eusebius hie praemisit, lib. vi. 
Hist. cap. 4^. Ἐπειδή περ τῇ ἡδτὰ τούτων ( adversus 
lapsos) ἀρθεὶς ὑπερηφανίᾳ Νοουάτος τῆς Ρωμαίων ἐχχλη- 
σίας πρεσθύτερος, ὡς μηκέτ᾽ οὔσης αὐτοῖς σωτηριας ἐλ- 
πίδος, μὴ δ᾽ εἰ πάντα τὰ εἰς ἐπιστροφὴν γνησίαν xal 
καθαρὰν ἐξομολόγησιν ἐπιτελοῖεν, ἰδίας αἱρέσεως τῶν 
κατὰ λογισμοῦ φυσίωσιν χαθαροὺς ἑαντοὺς ἀποφηνάντων, 
ἀρχηγὸς καθίσταται ἐφ᾽ ᾧ συνόδου μεγίστης ἐπὶ ᾿Ρωμης 
συηκχροτυηθείσης, ἑξήχοντα uiv τὸν ἀριθμὸν ἐπισχόπων " 
πλειόνων δ᾽ ἔτι μᾶλλον πρεσξυτέρων τε καὶ διαχόνων, ἐδίως 
τε χατὰ τὰ λοιπὰς ἐπαρχίας τῶν χατὰ χώραν ποιμένων 
περὶ τοῦ πραχτέου διασχεψαμένων " δόγμα παρίσταται 
τοῖς πᾶσι" τὸν μὲν Νοουάτον & τοῖς αὐτῷ συνεπαρθεῖσι, 
τοὺς τε συνευδοχεῖν τῇ μισαδέλφῳ καὶ ἀπανθρωποτάτῃ 
Ῥώμῃ τ᾽ ἀνδρὸς προαιρουμένους, ἐν: ἀλλοτρίοις τῆς 

χχλησίας ἡγεῖσθαι τοὺς δὲ τῇ συμγορᾷ περιπεπτωχότας 
τῶν ἀδελφῶν, ἐᾶσθαι ὑξραπεύειν τοῖς τῆς μετανοίας φαρ- 
μάχοις. ἦλθον δ᾽ οὖν εἰς ἡμᾶς ἐπιστολαὶ Κορνηλίον Ρω- 
μαίων ἐπισχόπου πρὸς τὸν τῆς Αντιοχέων ἐχχλησίας 
Φάῤων, δηλοῦσαι τὰ περὶ τῆς Ρωμαίων συνόδον, χαὶ τὰ 
δόξαντα πᾶσι τοῖς χατὰ τὴν Ἰταλίαν xai ᾿Αγριχκὴν xal τὰς 
αὐτόθι χώρας" καὶ ἄλλαι πάλιν ᾿Ρωμαϊκῇ φωνῇ συντεταγ- 
μέναι. Κυπριανοῦ xai τῶν ἅμ᾽ αὐτῷ κατὰ τὴν Αφριχὴν 


I. «Etenim Novatus, ΕςοΙ ον Roman: presbyter,ar- 
rogantia adversus eos elatus, quasi nulla spes salutis 
ipsis posthac superesset, tametsi omuia explerent 
qui& ad sinceram conversionem puram«que confessio- 
nem pertineut, proprii cujusdam secte eorum qui 
tumore mentis eati seipsos Catliaros cognominarunt, 
auctor exstitit. Ob quam rem cum Ronmie congregata 
esset Synodus, in qua sexaziuta. quidem episcopi , 
presbyteri vero ac diaconi multo plures couvenerunt ; 
cumque in proviuciis antistites quid agendum esset 
Seorsuim consultassent, hujusmodi decretum cunctis 
promulgatum est. Novatum quidem et eos qui una 
cum ipso sese iusoleniius extulerant, et quicumque in- 
linnanissima et a fraterna charitate alienas ejus opl- 
nioni consentire przssumpserant , alienos ab. Ecc:esia 
labeudus essc ; (rires vero qui in calamitatem iu- 
ciderant, paenitenti:e remediis eurandos esse et. con- 
fo:endos. Exstant adhuc epistoke Cornelii Romano- 
rum episcopi ad Fabium Antiorhensis ecclesie pri 
sulem missa : iu quibus et Romanz Synodi gesta, 
et omnium per Italiam et Africam aliasque locorum 
illoruti provincias senteut;e declarantur. Ali prae- 
-terea latino sermone conscript:e exstant. epistole 
Cypriani et aliorum antistitum qui eum ip-o in África 


. , [EE 4 à [] 4 * * - - - PS . . . 
ἐπισχόπων. δι ὧν τὸ χαὶ αὐτοὺς CUVEUÜOXELV τῷ δεῖν τυ, D congregati sunt, Ex quibus colligitur, ipsis etiam 


χάνειν ἐπιχουρίας τοὺς πεπειρασμένους ἐνεφαίνετο " x«i 
τῷ χρῆναι εὐλόγως τῆς χαθολιχὴς ἐχχλησιᾶας ἐχχήρυχτον 
ποιήσασθαι τὸν τῆς αἱρέσεως ἀρχυγὸν, πάντας τε ὁμοίως 
τοὺς συναπαγομένους αὐτῷ. ταύταις ἀλλὴ τὶς ἐπιστολὴ 
συνῆπτο τοῦ Κορνηλίου, περὶ τῶν χατὰ τὴν σύνοδον ἀρε- 
σάντων * xal πάλιν ἑτέρα, περὶ τῶν κατὰ Νοονᾶτον 
πραχθέντων àv ἧς καὶ μέρη παραθέσθαι οὐδὲν ἂν χω- 
λύοι, ὅπως εἰδεῖεν τὰ x«t αὐτὸν οἱ τῇδε ἐντυγχάνοντες 
τῇ ἡραγὴ" τὸν δὴ οὖν φάδιον ἀναδιδάσχων ὑποῖὸς τις ὁ 
Νοουάτος ἐγεγόνει τὸν τρόπον, αὐτὰ δὴ ταῦτα γράφει ὁ 
Κορνήλιος. ἽΝΑ δὲ γνῷς, elc. 


placuisse ut subveniretur lis qui in tentationem iuci- 
derant : utque auctor nefaria: op: nionis simul cuim ijs 
qui ad partes ipsius desciverant, ab Ecclesie eatlio- 
lice consortio merito abdicaretgr. llis adjuncta erat 
alia ejusdem Cornelii epistola, de his qua in Synodo 
decreta fuerant : et rursus alia. de facinoribus No- 
vati; ex qua nibil obstat quominus hie aliqua iuse- 
ramus, ut historie nostrze lectores, eà quie ad Nova- 
tum pertinent perspicue coguoscaut. Igitur Cornelius 
Fabium docens cujusmodi ingenio ac moribus fuisset 
Novatüus, iia scribit. Atque ul scias, elc. » Ad Fabium 


490 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 19 


πῆς ὁ θχυμάσιος αὗτος, χαὶ χούπτων ἐν ἑαυτῷ τὴν προ- À latis episcopalis cupiditate incensus, et temerariam 


πετῇ ταυτὴν αὐτοῦ ἐπιθυμίαν ἐλάνθανεν, ἐπιχάλύμματι 


τῆς αὐτοῦ ἀπονοίας τῷ χκαταρχὰς σὺν αὐτῷ τοὺς ὁμολο- ᾿ 


γητὰς ἐσχηκέναι χρώμενος, εἰπεῖν βούλομαι. Μάξιμος 
πρεσθύτερος τῶν παρ᾽ ἡμῖν καὶ Οὐρθανὸς, δὶς τὴν ἐξ 
ὁμολογίας δόξαν ἀρίστην χαρπωσάμενοι " Σιδόνιός τε x«i 
Κελερῖνος, ἀνὴρ ὃς πάσας βασάνους διὰ τὸν τοῦ Θεοῦ 
ἔλεον χαρτερικώτατα διενέγχας * xal τῇ ῥώμη τῆς αὐτοῦ 
πίστεως, τὸ ἀσθενὲς τῆς σαρχὸς ἐπιῤῥώσας, καταχράτος 
vtvixnxt τὸν ἀντιχείμενον " οὗτοι δὲ οὖν οἱ ἄνδρες κατα- 
γοήσαντες αὐτὸν, xxl καταφωράσαντες τὴν ἐν αὐτῷ πα- 
νουργίαν τε xai παλιμδολίαν, τάς τε ἐπιορκίας καὶ ψευ- 
δολογίας, x«i τὴν ἀχοινωνησίαν αὐτοῦ xai λυχοφιλίαν * 


atque effrenatam illam ambitionem suam intra se te- 
gens latuit, dum hoc vesanie velamentum obtendit, 
quod Confessores ab initio secum habuisset, volo 
enarrare. Maximus nostrae ecclesie presbyter et 
Urbanus egregiam ex iterata confessione gloriam adep- 
ti, Sidonius quoque et Celerinus, vir qui cuncta 
tormentorum genera pcr Dei misericordiam fortissi- 
me sustinuit, et fortitudine fidei sux infirmitatem 
caruis roborans, adversarium penitus devicit : hi igi- 
tur viri eum cognovissent illum, et fraudem ejus ac 
versuliam, necnon perjuria et mendacia, atque ἃ so- 
cictate et communione abliorrentem ejus animum et 


VARIORUM NOT.E. 


Àntiochenum, qui Novatiani schismati, ut tradit Euse- B τοῦ Νοουάτου χρατύνειν τινες ἐπεχείρουν τὸ σχίσμα, 


bius, cap. 44, aliquando.favebat,h:ec epistola de rebus 
gestis Novatiani, una cum illa saltem, qux primo no. 
minatur, movendi et convertendi animum ejus. gratia 
missa est. Omnes vero, quippe cum de eadeni re age- 
Ten!, simul junct:? ad Euscbii manus pervenerant. Ait 
sutem Petrus Coustantius, qui fragmenta sequentia 
in Roman. Pontif. Epp. ad p. 146, et seq. edidit : 
t Hieronymus lib. de Viris illustr. quatuor Cornelii 
t ad Fabium epistolas recensens hanc valde prolixam 
t fuisse testatur. Post damnatum in [tlie aique 
« Áfriez conciliis Novatianorum errorem, et post 
« confessorun, Maximi οἱ sociorum, reditum ad 
« Ecclesiam, cum Novatianus jam nudatus ac. penc 
« solus remansisset, (rairibus quotidie eum deseren- 
€ tibus et ad Ecclesiam redeuntibus (Vid. fin. horum 
« excerptorum), adeoque aliquanto. post. superiores 
« epistolas scripta fuit. » Hxc ille. Recte auteim 
statuit Valesius, Eusebium tres duntaxat. Cornelii 
rccensere epistolas; iisdem, ni fallor, rationibus in- 
ductus, quibus Cotelerius ad Epist. Polycaryi, ὃ 5, 
ubi, pluribus exeiplis adductis, ostendit vir eruditus 
de una epistola interpretauda esse Eusebii verba, 
ἐπιστολαὶ κορνηλίον, ut vidit vertitque ipse Hierony- 
mus, « Cornelius scripsit epistolam ad Fabium , » 
qui tame» in alia. epistola Cornelio attribuenda er- 
. ravit. Lem quod Valesius Fabricius statuit in. notis 

ad aliud Hieronymi caput, hoc est xxi. Sed. aliter 
Tillemontius, iu Mem. Eccl. Not. xit, in. Cornelium, 
et Valesius ipse latine verterat, « Epistol:e Corne- 
lii. » Simile tamen statuendum videtur. de Cypriani 
atque Afrorum litteris, quam quidem epistolam vocat 
Rufinus « librum  magnificentissime scriptum, » 
quamque imprudens Hieronymus Cornelio attribuit. 
. Vid. supra not. ad Hieron. Dum vero ostendit Va- 
lesius, γῦρο sermone scriptas videri Cornelii pri- 
mam quidem ac tertiam epistolas, illud interea liaud 
capio, quamobrem ceuseat ille epistolam alteram de 
Synodi decretis latine conscriptam fuisse, siquidem 
oinnes ad Fabium bominem griece loquentem scripte 
esse videntur, et illa synodorum «decreta. tam. in 
prima epistola quam in. secunda. istae. commemo- 
rabanlur, nisi propterea ad. alium quem przeter. Fa- 
bium hanc secundam iissam fuisse pulaveris. De 
Fabii autem favore erga partes Novatianas plus 
aliquid notandum esse duxi. Dionysius Alexandrinus 
ait Eusebius, lib. vi. Hist. c. 46. Κορνηλίω τῷ χατὰ 
Ῥώμην γράφει, δεξάμενος αὐτοῦ τὴν χατὰ τοῦ Νοουάτου 
ἐπιστολήν * ᾧ x«l σημαίνει δηλῶν ἑαυτὸν παραχεχλῆσθαι 
ὑπὸ τε Ἑλένου τοῦ ἐν ἸΤάρσῳ τῆς Κιλιχίας ἐπισχοποῦ, 
χαὶ τῶν λοιπῶν τῶν σὺν αὐτῷ " Φιρωιλιάνον τε τοῦ ἐν 
Καππαδοχία, καὶ τοῦ κατὰ Παλαιστίνην Θεοχτίστον, ὡς 
ἄν ἐπὶ τὴν σύνοδον ἀπαντήσει τὴν κατὰ ᾿Αντιόχειαν, ἔνθα 
τοῦ Νοουάτου χρατύγειν τινες ἐπεχείρουν τὸ σχίσμα " 
πρὸς τούτοις ἐπιστέλλει μηνυθῆναι αὐτῷ Φάδιον μὲν xt- 
χοιμῆσθαι" Δημητριανὸν δὲ διάδοχον ἐχείνον τῆς κατὰ 
Ἀντιόχειαν ἐπισχοπῆς καθεστάναι. Ad. qui verba, ἔνθα 


Georgius Syncellus ad pag. 565. Chronographie δα 
Fabium ipsum Antiochenum episcopum cum fauto- 
ribus istis Novatiani conjunxit. Et Eusebius quidem 
ineuute capite 44, ejusd. lib. de Fabio ὑποχαταχλι- 
γομένῳ πῶς τῷ σχίσματι locutus fuerat; [80 ipsa 
tamen. verba. propensionem in. Novatianum plane 
exiguam notant, non acre schismatis confirmandi 
Studium. Certe. mortuo jam Fabio de Novatianista- 
rum his motibus Cornelium certiorem fecit Dio- 
nysius, neque constat concilium Antiochenum in- 
dictum fuisse Fabio vivo, etsi, quod minus etiam 
probabile est, asserit Valesius ad lib. vit, c. 5, Euse- 
biane Hist., Fabium congregato concilio Novatianam 
sententiam stabilire conatum fuisse; hoc enim ip- 
sum concilium ad quod. invitatus erat ab. episcopis 
Dionysius contra. Novatiauizantes, ut verisimilius 
videtur, indictum 681. Ceterum post. verba in. con- 
Lextu ἵνα δὲ vog, interpangendum fore! , si ὅτε ac 
verba sequ.ntia pendere. illis εἰπεῖν βούλομαι dixeris. 
OUTH. 

Θαυμάσιος οὗτος. Novatianus scilicet, quem vago 

pronomine desiguareCornelius pro more satis habet. 
CovsTANT. 

Μαξίμος πρεσδύτερος. De boc Maximo presbyrero , 
Urbano et Sidonio confessoribus, qualiter relicto 
Novatiano ad Ecclesiam catholicam reversi sint, vide 
Epistolam Cornelii. Pap:e ad Cyprianum. (Qux su- 
pra posita est, ) Fuit etiam. codem. tempore alter 
Maximus presbvter Ecclesi: Rom. quem Novatianus 
legatum in. Africam misit ad. Cyprianum nna. eum 
Macli:eo ct. atiis : sed Cyprianus cos a communione 
sua removit, Postea schisinatici Maximum hunc 
episcopum in Africa fecere, ut docet Cyprianus in 
Epistola ad Cornelium. VaLEsius. De his confesso- 
ribus vide Cypriani Epistolas 27, 54, ed. Oxon. Pam. 
$5. 51 et Cornelii ad Cypriauum 49. ed. Oxon. Pam. 
46. READING. 

Κελερῖνος. Cum Cyprianus , quoties eorumdem con- 


D fessorum mentionem facit, ubique Macarium Cele- 


rini hujus loco memoret, existimat Tillemontius 
eumdem confessorem duplici, Macarii scilicet ^ ac 
Celerini, nomine donatum : simulque monet. hunc 
alium esse ἃ Celerino. Carthaginensis ecclesiz lec- 
tore, sepius apud Cypriinum. commendato. Cousr. 

Διενέγχας. Διανύσας ed. R. Steph. sed in codice Me- 
dic:eo scribitur. Διενέγχας apud Georgium Syncellum 
Διδνεγχών. Sed Mazarinus codex adstipulatur Mcdi- 
co; item Fuketianus et Savilianus. VarESiUs. Ad- 
didit Christoph. Lectt, Stroiiius. codicem  Norfolc. 
ego. 

S καὶ ψευδολογίας. καὶ τὰς p. « Ms. Savil. seu Bndl. et 
Georgius Syncell. » qui hxe in. Clronographia sua 
attulit. RourH. 

Τὴν ἀχοινωνησίαν. Ita loqui videtur Cornelius propter 
peculiarem | Novatiani opinionem, quam Eusebias 
lib. vi, c. 45. Μισαδελφὴν x«i ἀνανθρωποτατὴν, € a Íra- 


151 


CORNELI PAPAE. EPIST. IX. AD FABIUM. 


738 


ἐπανῆλθον sig τὴν ἁγίαν ἐχχλησίαν, vul. ἅπαντα αὐτοῦ À lupinam consuetudinem deprehendissent, ad sanctam 


τὰ τεχνάσματα x«i πονηρεύματα ἃ ἐχ πολλοῦ ἔχων ἐν 
ἑαυτῷ ὑπεστέλλετο, παρόντων ἱχανῶν τοῦτο μὲν ἐπισχό- 
Toy " τοῦτο δὲ πρεσδυτέρων xal λαϊχῶν ἀνδρῶν παμπὸλ- 
λων, ἐξήγγελαν ἀποδυρόμενοι χαὶ μεταγινώσχοντες ἐφ᾽ 
οἷς πεισθέντες τῷ δολερῷ χαὶ χαχοήθει θηρίῳ, πρὸς ὀλίγον 
χρόνον τῆς ἐχχλησίας ἀπελείφθησαν. 


Εἶτα μετὰ βραχέα φησίν. 


B. ᾿Αμήχανον ὅσην ἀηαπητὲ ἀδελφὲ, τροπὴν xol με- 
tubo)» ἐν βραχεῖ χαιρῷ ἐθεασάμεθα ἐπ᾽ αὐτοῦ γεγενη- 
μένην * ὁ γάρ τοι λαμπρότατος, καὶ δι᾽ ὄρχων φοθερῶν 
τωῶν πιστούμενος τὸ μὴ δ᾽ ὅλως ἐπισχοπῆς ὁρέγεσθαι. 
αἰφνίδιον ἐπίσχοπος ὥσπερ ἐκ μαγγάνου τινὸς εἰς τὸ 
μέσον ῥιφθεὶς ἀναφαίνεται" οὗτος γάρ τοι ὁ δογματιστὴῆς, 
ὁ τῆς ἐχχλησιαστιχῆς ἐπιστήμης ὑπερασπιστὴς ὁπηνίχα 
παρασπᾶσθαί τε xxi ὑφαρπάζειν τὴν μὴ δοθεῖσαν αὐτῷ 
ἄνωθεν ἐπισγοπὴν ἐπειχείρει, δύο ἑαυτῷ χοινωνοὺς ἀπε- 
“νωκότας τής ἑαυτῶν σωτηρίας ἐπελέξατο " ὡς ἄν εἰς 
βραχύ τι μέρος, xal ἐλάχιστον τῆς Ἰταλίας ἀποστείλῃ * 
χἀκεῖθεν ἐπισχύόπους τρεῖς, ἀνθρώπους ἀγροίχηυς χαὲ 
ἁπλουστάτους, πλαστῇ τινὲ ἐπιχειρήσει ἐξαπατήση. 
διαδεθαιούμενος καὶ διϊσχυριζόμενος δεῖν αὐτοὺς ἐν τά- 
χει παραγενέσθαι εἰς Ῥώμην, ὡς δῆθεν πᾶσα ἥ τις δή 
ποτε οὖν διχοστασία γεγονυῖα, σὺν vul ἑτέροις ἐπισκό- 
ποις καὶ αὐτῶν μεσιτενόντων, διαλυθῆ " οὺς παραγενομέ- 


Ecclesiam reverterunt : cunctasque illius prxstigias 
et flagitia, quie jam pridem intra se occultans re- 
primebat, praesentibus aliquot episcopis, ac presby- 
teris et laicis quam pluribus evulgarunt, ingemiscen - 
tes et dolentes, quod a fraudulenta et maligna illa 
bestia inducti, ad modicum tempus ab Ecclesia de- 
fecissent. 


II. Deinde post pauca ait : Vix credibile est, frater 
charissime, quantam in eo varietatem ac mutationem 
brevi temporis spatio factam conspexerimus. Nam 
egregius ille, qui tremendis quibusdam sacramentis 
fidem fecerat, sese episcopatum nequaquam conciu- 
piscere, repente episcopus tamquam ex machina ali- 
qua in medium projectus apparet. Nempe ille dog- 
matum conditor atque ccclesiasticz disciplinze pro- 
pugnator, cum episcopatum sibi a Deo minime con- 
cessum prater fas arrogare atque subripere cona- 
retur, duos sibi socios deploratz salutis delegit, 
quos in exiguam atque vilissimam Italiz:: partem des- 
üinaret : ut inde accitos episcopos tres, homines plano 


rudes ac simplices, fraudulenta quadam molitione 


deciperet, afürmans atque constanter asseverans, 
ipsos quam primum Romam proficisci oportere, ut 
omnis undecumque orta discordia, ipsorum una cum 


VARIORUM NOTE. 


ierna charitate abhorrentem οἱ inhumauissiiam » C Valesius vero, « [5 qui se doctorem et eecclesiastic;e 


vocat : quia videlicet hzereticus. iste lapsis commu- 
nionis ac pacis spem omnem adimebat. Eadem lhe- 
resis et apu.i Cyprianum in Tractatu ad Novatianum, 
et ab Hieronymo initio epistola: ad Oceanum, « Caíina 
h:eresis » appellatur, licet diversa quadam? ratione. 
Sic nempe nuncupatur a. przdicti tractatus scrip- 
tore, quia « nonnisi tantum occidere gestit; » ab 
Hieronymo autem, quia Caino similis desperanti ac 
dicenti, « Major est iniquitas mea , quam ut veniam 
merear, » peccatis nonnullis veui:e spem prorsus 
negat, adeoque « dicit aliqua esse peccata quie Chiri- 
Stus non possit. purgare sanguine 8uo. » CoUSTANT. 

Τοῦτο μὲν ἐπισγόπων, eic. Quinque adfuis-e Epist. 
vi, n. j. (epist. superioris ) dicuntur. Mirum est 
tantum hic presbyteros memorari, ac taceri diaconos 
aliosve clericos, przsertim cum laici etiam adfue- 
rint. In epistola quidem vi, n. 2, dicitur presbyteritm 
hac occasione contractum. Sed hoc vocabulo cleri 
cocus a potiori ejus parte designari solebat. Forte 
cliam eadem ratione hic presbyterorum nomine totus 
clerus significatur. CousTANT. 

B. ᾿λγαπητὲ ἀδελφέ. Mutavi, si quid hoc refert, ver- 
borum ordinem ex « mss. Bodl. et Noríolc. Georgio- 
que Syncell. Mox καιρῷ a Georgio abest. » Rour. 

Ac ὅρχων φοβερῶν τινῶν. Διὰ τούτων ἀνδρῶν φοθερῶ. 
Ms. Νοτ[οίε. Sed lectionem sanam, qui recepta est, 
vetus interpres Ttufinus iuvenisse videtur. Rourm. 

Τὸ omittit edit. Steph. SrRorm. Editioni Steph. 
Syncell. addas. Rourm. 

Ὥσπερ ix μαγγάνου coc. Hoc loco ἐκ μαγγάνου 
idem est quod ἀπὸ μηχανῆς, qu:e proverbialis locutio 
frequens ext apud Grzecos. Nam μάγγανου idem est ac 
machina. Quod miror nec à Musculo, nec a Christo- 
phorsono animadversum fuisse. VALESIUS. Μαγχᾶνον 
cuim x exhibet Ma. Savil. seu Bodl. ΠΟΌΤΗ. 

Οὗτος γάρ τοι ὁ δογματιστής, εἰς. Clristophorsonus 
hoc laune ita convertit :« Iste novi secte inventor, οἱ 
doctrina ccelesiasticze, si Deo placet, propugnator; » 


disciplinzs propugnatorem ferebat. » Vox δογματιστὴς 
et aliquid amplius quam « doctorem, » et nonnihil 
minus quam « nove seet:e inventorem » sonat. Pa- 
lam est Novatianum hie « ecclesiastice. disciplinas 
propuguatoreim, » et num. 5. « Evangelii vindicem 9 
ijronice pr:dicari; quia nimirum ipse przeclarum 
hunc titulum affectabat. Quocirca. Cyprianus supra 
epist. 1. n. 2, de illo ejusque asseclis scribit: « Si 
se assertores Evangelii Christi confitentur, prius ad 
Ecclesiam revertantur. » Nominatimque Novatianus, 
uti Valesius observat, suum de Cibis Judaicis librum 
« plebi ia Evangelio persistenti » inscripsit. En quos 
imitantur cetatis nostr:e snovatores, qui cum ab avita 
fide discesserint, sese puri Evangelii vindices jacti- 
tare non. verentur. CousTANT. Sed similis est allo- 
cutio pramissa libro inter Pseudo- Cyprianicos de 
Spectaculis, quie. sic habet, « Plebi jn Evangelio 
stanti, » nimirum, non lapse, « salutem. » Cazterum 
si Novatianus optimum illuni libellum de Trini- 
late , sive de Regula Fidei, iis temporibus couscri- 
psisset, quando liz:c posuit Cornelius, liaud utique 
imalus ille exstitit δογματιστὴς scu Iieologus. Tourm. 

Τὴν μὴ δοθεῖσαν αὐτῷ ἄνωθεν ἐπισχοπὴν. Coufer not. 
supra ad Epist. n Cornelii ad Cyprianum. Di- 
vinitus , hoc est legitime, ordinatus est Cornelius, 
qui consentiente plebe a sexdecim episcopis episcopus 
factus est, narrante Cypriano in Epist. ad Anto- 
nianum. Rourh. 

Ὡς ἄν. Οὗς ἄν. «Gruteri et episcopi Castellani codi- 
cis Lectt. » (sed sine ἄν.) SrRoTH. Sed ὡς ἄν retinen- 
dum est propter ἐξαπατήσῃ, quod sequitur. Mox εἰς 
τὴν Ῥώμην pro εἰς ρώμην MS. Norfolc. RouTn. 

Ἥ τις δή ποτε οὖν. ᾿Ἡτισδηποτοὺν unico vocabulo ed. 
Steph. SrRoTR. Habet Syncell. ὡς δή τις πᾶσα pro ὡς 
δῆθεν πᾶσα ἥτις δήποτε ovv. ἈΟΌΤΗ. 

Οὖς παραγενομένους. Theodoretus in libro ut Hz- 
reticarum  Fabul., cap. 5, scribit Novatianum ipsum 
in Italiam profectum esse, ut episcopos illos Romam 


1:9 


ROMANORUM PONTICUM EPISTOL.£. 740 


js); ἅτε δὲ (ez ἔφημεν λξγοντε: } ἀνθοώπους ἁπλουστέ- À alis episcopis interventu sedaretur. Qui cum δάνο- 


ΒΟΥ 

^us πεοὶ τὰς τῶν πονηρῶν μηχανάς τΞ χαὶ ἑαδιουογίαν, 
συ γχλεισθέντας ὑπὸ τῶν ὁμοίων αὐτῷ τετα μένων ἀν- 
θοώπων, ὥρα δεχάτη ἀτύύουτας καὶ χραιπαλῶντας, μετὰ 
δίας ἠνάγχασεν εἰχονιχῆ τοὶ καὶ ματαία χειρεπιθεσία 
ἐπισγυπὴν αὐτῷ δοζυκι" ἦν ἐνέδοχ καὶ πανουργία, μὴ 
4 ’ἷ,η6τία͵΄ - - * 4 ^5 
ἐπιδάγλουσαν αὐτῷ ἐχδικεῖ" ἐξ ὧν εἷς us οὐ πο)ὺ ἐπα- 
. “ἢ... LI P 4 . , * ^ *, * 99 * 
γῆθεν tig τὴν ἐχγλησίαν, ἀποδυρόμενος καὶ ἐξομολογού- 


. - , T δ , . 
μενος τὸ ἑαυτοῦ ἁμάρτημα ' CO καὶ ἐχοινωνήσαμεν ὡς 


nissent, h: mines, ul jam diximus, simplicioris iuge- 
nij, nec in his perditorum artibus ac fallaciis satis 
triti, eos ille a quibusdam sui similibus, quos ad id 
comparaverat, inclusos, hora decima temulentos et 
crapula oppressos, imaginaria quadam et vana ma- 
nuum impositione episcopatum sibi tradere per vim 
cogit : eumque, cum nullo sibi competat jure, per 
insidias atque fraudem vindicat. Nec multo post 


VARIORUM NOTE. 


adduceret : deinde cum in vicum quemdam una cum 
tribus illis episcopis pervenisset, coegissc eos ul 
sibi manum imponeren! : idque illos conquestos esse 
cum Konam venissent. Sed hanc narrationem refellit 
Cornelii epistola. VALE«. 

Ὡς ἔφθημεν. Ὡς ἔφημεν ed. Steph. Recepta. lectio 
exstat iu. Christoph. Lectt. et ed. Valesii. ΘΤΒΟΤΗ, 
Addas his Ms. Bodl. et Syncell. Habet προέγημεν 
ms. Nor[olc. Mox τούτον πονηρῶν prO τῶν T. udem 
uiss. Wocru. 

'Ῥαδιουργίαν. ἹΡαδιουργίας ed. Steph. STRoTE. Adde 
Syncell. apnd quem et Ms. Norfolc. statim post ha- 
hes τεταραγμένων prO τεταγμένων οἱ αὐτοῦ dat. Syn- 
cell. pro αὐτῷ. 

Μεθύοντας xat χραιπαλῶντας. Hoc quasi ἕν διὰ ὄνοῖν 
cum altera locutione. ὥρα δεχάτῃ intelligendum est. 
Neque enim temere. credeudum est. eos revera te- 
mulentos fuisse. Omnes enim ecclesiastici actus ante 
meridiem fieri dehebant ; pomeridiano tempore facile 
fleri potest, ut. quis nimio vino usus officium suum 
nou rite agat. Hostis a posse ad fieri concludere sibi 
permittit; hinc Cornelius idem quod jam dixerat 
ὥρᾳ δεχάτῃ. ὑπερδολιχῶς repetit, addens μεθύοντας 
xci χραιπαλῶντας. STROTH. Probabiliter h:ec ille; at 


μεθύοντας ebrios hic significare baud putem, homines (C; 


vero « viug isos solito liberius. » Quemadmodum in 
Genes. xim, 95, et Joan. κα. 10, vocabulum. μεθύεω 
potum paulo hilarinrem significat; quod non solum 

orium esse ex llebraica verum etiam Grzca. lo. 
uendi consuetudiue doctissimi viri ad locos osten- 
unt. louTH. 

Εἰκονικῇ τινὶ καὶ ματαία χειρεπιθεσία. Adumbratamet 
cassam iliam Novatiani ordinationeu vocat Cornelius, 
quod facta esset ab alterius provinci:e episcopis, nonu 
ah iis qui consecraudi Pontificis Rómani jus habebant, 
cujusmodi erant. Ostiensis, Tiburtinus et alii : quod 
ἃ teimulentis facta ; quod per vim ; quod hora diei de- 
cima; quod non pr.rsente. populo nec clero; quod 
denique alio. jam episcopo legitime ordinato. Porro 
eum Cornelius ipse tum hic tum in Epistola ad Cy- 
prianum testetur, Novatianum a tribus ej i-copis con- 
secratum fuisse, miror quod scribit Paciauus in Epi- 
$tola 2 ad Syimpronianum. « An. Novatianus, quem 


fuisse : postea vero 3 tribus illis episcopis ordi- 
natum.  VALESICS. — Eixowxz ct, hoc est, que 
impositionis manuum quamdau: potius imaginem pr:e 
86 ferret, quam veritatem. Quapropter minus mirum 
est. Pacianum liujusmodi ordinationem. irritam. et 
nullam censuisse, ac de ea sic epist. 9 scripsisse : 


B « Novatianum absentem epistola episcopum finxit, » 


seu fecit : quia nimirum Confessorum epistola ad 
Novatianum obsentem scripta, qua ei manus qua- 
$i in episcopum imponi consentiebant, ut episco- 
pus fieret occasione et auctoritatem. prebuit. Per- 
git Pacianus :« Eum consecrante nullo linteata (id est 
episcopalis) sedes accepit. Cur consecrante mullo, sub- 
iude expiicat idipsum repetens bis verbis : « Nova- 
ljanum cognosco SINE CONSECRATIONE LEGITIMA epi- 
scopum factum per epistolam eorum, qui se confes- 
sores csse simularent. » Ideo igitur nullo consecran- 
(€ iu cpiscopali gede. collocatum dixit, quia eum 
« tine consecratione legitima episcopum factum, » 
nonnisi de imaginaria et vaua ac prorsus nulla con- 
secratione gloriari posse persuasum haberet. Ipsi 
certe Confes-ores, teste Cornelio epist. vi, n. 1, eo 
se abduclos fateban!ur, « ut paterentur ei manus quasi 
in episcopum imponi. » Neque Cyprianus epist. 44 
seu 46 suum eis dolorem dissimulat, quod illos « alium 
(a Cornelio) episcopum fleri con:ensisse » comperis- 
set. Hoc autem, quod Coruelius ac Cyprianus tacue- 
rant, Pacianus nos docet, eos scilicet [iunc assensum 
per e; istolam significasse. Sane violentam hujusmodi 
ordinati em ab episcopis vino et crapula oppressis 
intempestiva hora factam, przseutibus piis confesso - 
ribus horrori non fuisse valde stupendum esset. Inde 
et illud sequitur, at hac illustrium Confessorum epi- 
stola ad seducendos episcopos simplices abusus sit 
Novatianus, ne ab imponendis ipsi manibus abhorre - 
rent. Cur vero de iis, quos pro fide carcerem passos 
esse Cornelii, Cypriani aliorumque testimoniis con - 
sta, Pacianus quod «se confessores esse simula- 
rent, » dixit ? Quia nimirum hanc confessionis gloriam 
ab Ecclesia discedendo obscuraraut ac perdiderant, 
non secus atque homo in pluribus justitize exercitatus 
operibus, peccato admisso, jusii titulum às laudem 
amittit. COUSTANT. 

"Q xal ἐχοινωνήσαμεν ὡς λαϊχῷ. Optime Rufinus vertit 


absentem epistola episcopum finxit? quem conse. p hunc locum, « et in communionem laicam populo etiam 


crante nullo linteata sedes accepit. » Et paulo post de 
eodem ita loquitur, « sine consecratione legitima epi- 
$copum (factum, ideoque nec factum, per eyistolan 
eorum qui se confessores esse simularent. » Ex qui- 
bus Paciani verbis colligi videtur, Novatianum ab- 
sentem fuisse ordinatum episcopum per epistolam 
quorumdam confessorum, eodem modo quo magis- 
tatus a. principe mandari solebaut per epistolam. 
Linteatam vero sedem appellat Pacianus pon'tificalem 
cathedram, eo quod linteis eterneretur. Quod etiam 
testatur Augustinus Epist. 205 : « In futuro Dei judicio, 
nee absides gradatz, nec cathedr; velot. ». Idem 
testatur epistola synodica episcoporum Ayypli quam 
pefert Athanasius In Apologia πῶς δὲ oi τὸν θρόνον τὸν 
ἐστολισμένον ἐπισχοπιχῶς ὀδυρόμενοι, elc. Caeterum 
Pacianus ita cuui Cornelio conciliari potest, si dica- 
inus Novatianum, primo quidem ἃ confessoribus in 
carcere positis episcopum per epistolam designatum 


pro hoc interveniente susceptus est» Quibus verbis 
innuit Cornelius, episcopum illum qui Novatianum 
cum aliis duobua collegis ordinaverat, a 866 deposi- 
tum esse, οἱ in laicorum ordinem redactum. Cum 
enim excominuuicare illum vellet, utpote pefarii 
Bchismaiis auctorem, a populo rogatus idem Corne- 
lius, laiceam ei communionem indulsit, id est ut inter 
laicos communicaret, permisit, Reliqui vero episcopi 
qui Novatianum ordiuaverant non. solum depositi, 
verum etiam a communione totius Ecclesi separati 
sunt. Ha Cyprianus in. Epistola ad Antonianum de 
Trophimo loquens episcopo, qui cum schisma fecis- 
set in Ecclesia Romana, postea confessus errorem, et 
turbam fratrum quos abduxerat secum in Ecclesiam 
reducens, a Cornelio susceptus est. « Sic tamen, ἐπ: 
quit, admissus est Trophlimus, ut laicus communicet, 
non quasi locum sacerdotis usurpet. » Hunc Trophi- 
mum, illum ipsum esse existimo de quo in bac epi- 


7M 


; CORNELIL PAPE. EPIST. IX. AD FABIUM. 149 


λαϊχῷ, ὑπὲρ αὐτοῦ δεηθέντος παντὸς τοῦ παρόντος λαοῦ. À unus ex illis episcopis ad Ecclesiam rediit, cum la- 


καὶ τῶν λοιπῶν δὲ ἐπισχύπων διαδόχους εἰς τοὺς τύπους 
ἐν οἷς ἧσαν χειροτονήσαντες, ἀπεστάλχαμεν. 


Γ΄. Ὁ ἐχδικητὴς οὖν τοῦ εὐαγγελίου, οὐχ ἠπίστατο 
* * - v 4 -? *. 2 T * 
ἕνα ἐπίσχοπον δεῖν εἶναι ἐν χαθολιχῇ Εχχλησίᾳ" ἐν ᾧ οὐχ 
4 , « , , v , . 
ἠγνόει * πῶς γάρ; πρεσθυτέρους εἶναι τεσσαράκοντα ἕξ 


mentis οἱ fletibus peccatum summ confitens. Quem 
nos, cum universus populus pr:esens deprecatus esset, 
ad communionem laicam suscepimus. Reliquis etiam 
(duobus) episcopis successores ordinavimus, eos- 
que in loca illorum misimus. 

ΠῚ. Ille ergo Evangelii vindex ignorabat unum 
episcopum esse oportere in Ecclesia catholica? in 
qua non ei latebat (quomodo enim latere posset?) 


VARIORUM NOTE. 


stola loquitur Cornelius, unum ex iis qui Novatianum 
ordinaverant. Nam Cyprianus illum sacerdotem, id 
est episcopum vocat ; οἱ fraternitatein prius ab Eccle- 
sia abstraxissc testatur ; deinde reversum cum humi- 
litate veniam petiisse, et a Cornelio ad laicam cum- 
munionem susceptum. Porro alier ex episcopis qui 
Novatianum ordinarunt, Evaristus fuisse videtur, ut 
colligo ex epistola Cornelii Papz, qu:e inter Cypriani 
Epistolas 48 habetur. In actis supposititiis martyrii 
Novatiani qux» citantur ab. Eulogio in lib. v1 Nova- 
tianus episcopus Hom:e factus esse dicitur a duobus 
episcopis, Marcello Aquileiensi et Agamemnone Tre- 
virensi. C;cterum in codice Maz. Med. Fuk. et Savilii 
legilur ἐχοινωνήσαμεν ὡς λαϊχῷ : quam scripturam am- 
plexus est Christophorsonus. (Ab ed. R. Steph. parti- 
cula ὡς aberat ) VarEsius. Episcopum illum existimat 
Valesius Trophimum, de quo Cyprianus in pistola 
40 sequente ad Antonianum plura scribit. Sed. quce 
ibi de hoc Trophimo Cypriauus eloquitur, aegerrime 
cum iis componantur, qux nunc Cornel.us de Nova- 
tiani ordinatore narrat. Quippe cum Antoniauus, 
mendacibus Novatiani litteris commotus, a Cypriano 
scribi sibi petiisset, « Cornelius qua ratione Trophi- 
mo et thurificatis communicet » : rescribit is pravsul 
n. 9, Cornelium « nulla. libelli, ut quidam jactitant, 
labe maculatum esse; sed neque cum episcopis , qui 
Sacrificaverunt, communicationem sacrileram mis- 
cuisse. » Tum num. 19 subjicit, « Nam et de Trophiimo, 
de quo tibi scribi desiderasti, non ita res est, ut ad 
te pertulit rumor et meudacium malignorum.e. Trac- 
ttu. illic cum collegis plurimis habito susceptus est 
Trophimus, pro quo satisfaciebat. fratrum reditus. et 
restituta niultorum salus. Sic tameu susceptus cst 
Trophimus, ut laicus communicet, non secundum 
quod ad te malignorum litter: pertulerunt, quasi 
locum sacerdotii usurpet. » Hac autem. aliaque Cy- 
priani de Trophimi receptione verba qui expenderint, 
deprehcudent 15 Trophimum | sacrificantium labe 
[uisse aspersum ; 2? eum ad Ecclesiam rediisse cum 
maximo fratrum numero, « qui ouuies regressuri ad 
Ecclesiam non csseut, nisi cut Tropbimo; » Ó* eum 
a Cornelio susceptum esse Uwactatu anta. habito non 
cum plehe sua, quemadmodum in ordiuatoris Nova- 
tiani receptione actum esL, sed cum collegis plurimis, 
hoc est. in frequenti episcoporum concilio; iudeque 
mendaciter divulgatum esse, Cornelium cum sacrift- 
cantibus communicare, et Trophimo hujus criminig 
reo pristinum sacerdotii locum reddidisse. Si eiiam 
excutiamus qui fuerint illi maligni, quoriun litteris et 
rumoribus h.ec mendacia sata. sunt, non alii fur- 
8110 invenientur a Novatiano, cujus litteris comuio- 
tus Antonianus Cyprianum de lujusmodi mendacii 
interrogavit. Horum certe vel Novatianus, vel socii 
ejus salores fuerunt. Nemo autem id Novatiano ejus- 
ve asseclis displicuisse et crimini versum esse sibi 
persuaserit, quod ordiuator ipsius ab illo susceptus 
atque communione donatus esset. COUsTANT. — per- 
inde atque ed. Steph. omittunt ms. Norfolc. et Sya- 
ccll. Rouru. 

Ἑχοινωνήσαμεν ὡς λαϊχῷ. Mos olim fuit, ut laici 
post Eucharistiam ab epi-copo acceptam, ei osculum 
darent. Hieronymus in Epistola 62 adversus Joannem 
IHlierosolymitanum. « Quisquam ne tibi invitus com- 


municat? Quisquam ne extenta. manu vertit faciem, 
et iuter sacras epulas. Jud: osculum porrigit. « Pau- 
Ius diaconus de iis PP. Emeritensium cap. 7 de 
Fideli episcopo loquens. « Vade, inquit, communica, 


p e! da nubis osculum. Vale fac omnibus, quia iturus 


es tamen, et domui tux? sub omni festinatione dis- 
pone; et si desideras remedium poenitentie percipe. 
Qui mox accepta poenitentia, dispositaque domno sua, 
valefaciens cunctis, sequenti nocte migravit e cor- 
pore. VALESIUS. 

Παντὸς τοῦ παρόντος λαοῦ. Abesl παρόντος ab 
ed. hR. Steph, In codice Maz. Med. Fuk. οἱ Sav. nec 
non apud *yncellum lezitur πάντος τοῦ παρόντος λαοῦ. 
VALESIUS. Addit Strotlius ex marg. ed. Geuev. Lecit. 
Gruteri, quibus »djungo mis. Norfolc. Ttovrn. 

Kai τῶν λοιπῶν δὲ, etc. Evaristum, in cujus lo- 
cum Zetus episcopus constitutus fuisse in superiore 
Epi-tola 5 dicitur, es his duobus episcopis untim cx- 
stitisse Valesius probauniliore conjectura putat. Hiuc 
quippe facile intelligitur, quo pacta « Evaristum auc- 
torem schismatis fuisse » Cornelius ip landata epi- 
Stola scribat. lia autem duobus illis episcopis succes- 
sores ordinatos esse hie memoratur, ut et quadam 
modo innuatur loco ejus, qui ad communionem lai- 
cam susceplus est, neminem esse suffeciuin. Sed ex 

uo episcopus ad communionem laicam dejectus pra- 
dicatur, sedem illius vacare, eique prospiciendum esso 
satis intelligitur. CousrANT. Τῶν δὲ λοιπῶν Syncell. 

DI. Ὃ ἐχδικητὴς οὖν τοῦ Εὐαγγελίου. ILec ironice 
dicuntur de Novatiauo, qui se assertorem evangelii 
Cliristi esse jactabat, ut docet Cyprianus in Epistola 
priina ad Coruelium. Exstat hodie liber Novatiani de 
cibis judaicis, quem illesic inscripsit, « plebi in Evan- 

elio persistenti, » VALEsiUs. Abest οὖν a ms. Nor- 
olc. ὁ δὲ ἐχδικητὴς οὖν τ. E Syncell. Rours. 

Ἕνα ἐπῖσχοπον δεῖν εἶναι ἐν καθολικῇ Ἐχχλησίᾳ. Ea- 
dem verba leguntur in Epistola Cornelii Pap:e ad Cy- 
prianum, ubi confessores relicto Novatiano ad Ecclc- 
siam redeuntes, his verbis usi esse dicuntur. « Nec 
enim ignoramus unum Deuin esse; unum Christum 
esse Dominum, quem confessi simus ; unum Spiritum 
sanctum : unum episcopum in catliolica Ecclesia esse 
debere. » Ubi Ecclesia catholica specialiter appellatur 
Ronana, eo quod radix sil et matrix Ecclesi: cathio- 
lice; ut ait Cyprianus in. Epistola ad Cornelium | Sic 
catholicam Ecclesiam idem Cyprianus in epistola ad 
Auntenianium initio vocat Romanam, « ut jam sciret te 
secum, hoc est, cum catholica Ecclesia. communi- 
care. » VaLESiUS. ltà probata. ac pervulgata erat h»c 
regula, ut confessores ad Ecclesiam redeuntes in su- 
peri.ri Epistola vi. n. 2, illam tamquam rem omnibus 
notam, et quam uulli ignorare licest, profiteantur. 
Sic et Cyprianus in sequente Epistola ad Antonia- 
num n. 7, ubi Cornelium legitime ordinatum esse 
multis probavit, addit demum : « Cum post primum 
secundus esse non possit, quisquis post unnur qui So 
lus esse debeat factus est, non jam secundus ille, sed 
nullus est. CousTANT. 

Πρεσδυτέρους - εἶναι μξ. Ex hoc loco colligi po- 
test, quot basilieas tune Rom: habuerint Christiani. 
Cum enim singuli presbyteri suas regerent basilicas, 
si 40 fuerunt presbyteri, totidem Sasilicas fuissá 
dicendum est. Certe Optatus in lib. 1 Romx» 40 et 


14$ 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


743 


διακόνους; ἑπτά" ὑποδιαχόνους ἑπτὰ, ἀκολούθους δύο x«i A preshyleros esse quadraginta sex, diaconos septein, 


τισσαράκοντα᾽ ἐξορχιστὰς δὲ καὶ ἀναγνώστας ἄμα πυ- 
λωροῖς δύο καὶ πεντήχοντα᾽ χήρας σὺν θλιδομένοις, ὑπὲρ 
τὰς χιλίας πενταχοσίας * οὺς πάντας ἡ τοῦ Δεσπότου 


subdiaconos septem, acolytlios duos et quadraginta , 
exorcistas autem et lectores cum ostiariis quinqua- 
ginta duos, viduas cum thlibomenis plus mille quin- 


VARIORUM NOT KE. 


amplius fuisse testatur basilicas sub tempora perse- 
cutionis Diocletiaui. « Non enim, inquit, grex aut po- 
pulus appellandi fuerant pauci, qui inter 40 et quod 
excurrit basilicas, locum ubi colligerent non habe- 
bant. » Ubi Optatus loquitur de basilicis, que Rom 
crant tempore persecutiouis Diocletiani, id est, annis 
circiter quinquaginta post epistolam Cornelii Pap»; 
non autem de basilicis quxe Rom: erant sua tate , 
id est anuo Christi 378, ut scripsit Blondellus in Apo- 


indigentes ut. vertit Rufinus, vel ii qui se exhibere 
non possunt, uL explicat clerus Romanus. Cyprianus 
in Epist. iv vocat. pauperes et indigentes qui labo- 
rant. Possidius vero vocat, in tribulatione positos. Sic 
enim scribit in vita B. August. cap. 27. « In visitatio- 
nibus vero modum ab Apostolo definitum tenebat, ut 
nonnisi pupillos et viduas, et in tribulationibus con- 
stitutos visitaret. » Sic enim legitur in manuscripto 
codice sancta: Mari: de regali monte. Joanues Chry- 


logia pro llieronymo pag. 225. Vide Baronium ad B sostomus in. Homilia 67 in Mattl;eum , ait ecclesiam 


annum Christi 57, quem frustra refellere conatur Blon- 
dellus in libro supra memorato. VatEsiUs. Ex pres- 
bytererum atque. pauperum nomero, qui hic memo. 
ratur, collegit sibi Gilbertus Burnettus, Solisburien- 
sis episcopus, defendente Moylio, Opp. vol. n, pag. 
152, haud. plures quinquaginta. mille Cheistianorum 
id temporis Rom: fuisse. C:eterum notat. Coustan- 
tius, irrepsisse in latinam Valesii interpretationem 
qualuor et quadraginta ex mera oscitantia, nonctque 
Strothius. habere Castellani exemplaris: Lectt. τεσς. 
μζ΄. Scriptum autem habetur apud Syacell.. δύο, Sed 
consentit nostris Eusebii codicibus vetus interpres 
Jiufinus. Rovru. — Diu post h:ec tempora numerum 
septem diaconorum ex imitatione antiqui Hierosoly- 
mitani usus in ecclesiis multis, prassertim Romana, 
retentum atque. observatum fuisse, ostendit cl. Diu- 
ghamus, Antiquit. Eccles. lib. n, cap. 20,18 19. Con- 
fer Moshemii de Hebus Christianorum aute Constantin. 
M. Sc. 1, S xxxvi, pag. 124. Vanslebiique Hist. de 
l'Eglise d'Alexandr. p. 1, cap. 15. lia in fine ipso 
sxculi quinti Symmachum constitutum fuisse Roma 
episcopum invenio, ὡς ἕνα τῶν ἑπτὰ διακόνων ὄντα, 
narrante Photio in. Erotematibus svis a Fr. Fontanio 
Florenti: anno 1785 primum editis, Erot. vi., pag. 
A^. — In latinam Valesii interpretationem quatuor et 
quadraginta mera oscitantia irrepsisse certo argu- 
mento est is!a illius in hzec verba annotatio: « Ex lioc 
loco colligi potest, quot basilicas tunc Hhom:e habue- 
rint Chrisiiani. Cum erim singuli presbyteri suas re- 
gerent basilicas, si 46 fuerint presbyteri, totidem ba- 
silicas fuisse dicendum est. » In liunc locum | gravius 
peccat Blondellus, cura euin ita perstringit, ut nullam 
subdiaconorum faciat mentionem, exindeque confici 

utet nullos tum Rorsz subdiaconos !uisse institutos. 

ed lectionis illius falsitatem cum grzecus Eusebii tex- 
tus, tum latina Rufini interpretatio demonstrant. Tra- 
dit et Optatus lib. 2, quadragiuta et amplius basilicas 
Rom: exstitisse, quando illuc Victor Gabiensis pro- 


xime post exortum Donatistarum schisma ab his ἢ 


schismaticis missus est. Hi quippe, inquit Optatus, 


cibi inter 40 et quod excurrit basilicas, locum ubi. 


colligerent non habebant. » Quem locum, dum Blon- 
dellus Apolog. pag. 225 de ipsius Optati zetate inter- 
pretatnr, ab eo male intellectum esse Valesius recte 
notat. CousrANT, — Cum omnes, quod sciam, lectio- 
nem receptam przstent, miror unde ortus sit Blon- 
delli error, quem Pearsonius ante Coustantium rc- 


rehenderat, in Annal Cyprian. ad an. 252, ὃ 111. 


lox δὲ abest ἃ ms. Norfolc. et δυσὶ pro δύο post 
πυλωροῖς liabet Syncell. 
Χήρας σὺν θλιθομένοις. Occurrit heec. vox in epi- 
stola cleri Romani ad clerum Carthaginiensem de 
secessu Cypriani. « Sive vidus, sive thlibomeni 
qui se exhibere non possunt, sive hi qui iu carceri- 
jus suot, sive exclusi a sedibus suis, utique habere 
debent qui eis ministrent. » Male vulgo editum est 
clydomeni, pejusque ab aliis emendatum  clinomeni. 
Scribendum enim procul dubio est thlibomeni, id est, 


Antiochenam sua atate, tametsi mediocres reditus 
possideret, plusquam tria millia viduarum et virgi- 
num aluisse quotidie, pr:eter. hospites, leprosos et 
vinctos : praeter. clericos, quibus vestem ac cibaria 
suppeditabat. VarEsius, In loco Epist. Cleri Romani, 
qui intelligendi. siut 4Alibomeni, statim explicatur ad- 
jancts verbis « qui se exhibere non possunt, » loe 
est qui sustentare se ac victui necessaria suppeditare 
sibi non. valent, ut patet ex his Cepriani lib. Tesii- 
mon. n. 61. « llabentes itaque Exhibitionem et tegu- 
mentum, his contenti. simus. » Eodem  exhibitionis 
verbo eodet intellectu utitur et Tertullianus lib. de 
Idolol. c. 5 et 8, ubi artifices qui idola confingere non 
desitiebant arguens, solitam eorum vocem, « Non lia- 
beo aliud quo vivam,» sibi objicit, ac deinde sic 
refellit: «Si ita exhibitionis necessitas obtenditur, 
habent et alias species, 4018 sine exorbitatione dis- 
ciplinz, id est sine idoli confictura, opem victus ργα"- 
stent. Hoc est igitur exlibere, quod opem victus pre- 
stare. Adeoque non male ltulinus pro tAlibomenis sub- 
stituit. indigentibus. CousraANT. Ad lectionem vero 
quod attinet thlibomeni in epistola Cyprianica positam, 
restat clinomeni Benedictina editio. Ubi ait Baluzius, 
lene quidem emendari θλιβόμενοι, transferendum 
tamen id non fuisse in contextum sine majori aucto- 
ritate, nam reliquas lectiones posse etiam esse bonas. 
Praeterea nos monet idem ille Baluzius, emendatio- 
nem istam, quam Anglici editores videntur accepisse: 
ex Vulesio ad Eusebium, neque Valesii esse neque 
Anglorum, sed Francisci Bosqueti, qui eam primum 
protulit libro primo Historiarum Ecclesie Gallicana. 
Czterum. notat ad Eusebium Strothius θλιβομένοις 
pro θλιδομένοις perperam exhibere Gruteri et Castel- 
lani codicis Lectt. Habet Georgius Syucetl. συνήλιβο - 
μένας pro σὺν θλιδομένοις. Hout. 


Οὖὗς πάντας. Verterat Christophors. « Nemo in 
tanta ministrorum multitudine... nemo ex tanto 
egentium numero Dei provideutia locupletato... nemo 
denique ex maxima illa et iunumerabili frequentia, » 
Qua in interpretatione istud non placet, quod prxter 
Greci textus fidem sic ministros Ecclesi: ab cgenis 
distinxit , quasi non illi perinde atque hi divin: pro- 
videntix: divitiis sustentarentur. Certe Rufinus hunc 
locum aliter intellexit , siquidem de presbyteris, dia- 
conis ceterisque.clericis non secus atque de viduis et 
indigentibus dicit, « Quos omnes Deus alit in Eccle- 
sia 808.» Subinde ecclesiarum proventus sic distri- 
buti unt in quatuor partes, ut una pars epi-copo, 
altera clericis czeteris, lertia. egenis, quarta fabricis 
cederet. Verum aniea etiamsi par non erat corum di- 
visio, in alios tamen usus nequaquam impendebantur, 
CousTANT. Quod ad vocem χάρις attinet, qu:e statim 
sequitur, imitatus auctor. est S. Paulum, qui cim 
alibi tum in « priori epistola ad Corinthios » cam 
pro beneficentia et eleemosyna frequenter dixit, 

Roca. 


745 


CORNELIL,PAP/E EPIST. IX. AD FABIUM. 


146 


χάρις καὶ φιλανθρωπία διατρέφει. ὃν οὐδὲ τοσοῦτο πλῆ- A gentas. Quibus universis Domini gratia et benignitas 


Üog καὶ οὕτως ἀναγχεῖον ἐν τῇ ἐκχλησία, διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ 
προνοίας πλούσιός τε x«l πληθύων ἀριθμὸς μετὰ μεγίσ- 
του καὶ ἀναριθμήτον λαοῦ, ἀπὸ τῆς τοιαύτης ἀπογνώ- 
σεὼ; τε xai ἀπαγορεύσεως ἐνέτρεψε xal ἀνεχαλέσατο εἰς 
τὴν Ἐχχλησίαν. 


Καὶ αὖϑις, μεθ’ ἵτερα, τούτοις προστίϑησι ταῦτα. 


Δ΄. φέρε δὴ ἑξῆς εἴπωμεν, τίσιν ἔργοις ἢ τίσι πολιτείαις 
τεθαῤῥηκὼς, ἀντεποιήθη τῆς ἐπισχοπῆς ᾿ ἄρα γε διὰ τὸ 
ἐξ ἀρχῆς ἐν τῇ Ἐχχλησίᾳ ἀνεστράφθαι, xai πολλοὺς ἀγῶ- 
γας ὑπὲρ αὐτῆς ἀγωνίσασθαι, καὶ ἐν χινδύνοις πολλοῖς τε 

4 , ΄ - , , , 4 * 
x«i μεγάλοις ἕνεχα τῆς θεοσεδείας γεγονέναι ; ἀλλ᾽ οὐχ 
ἔστω" ᾧ γε ἀφορμὴ τοῦ πιστεῦσαι γέγονεν ὁ Σατανᾶς, 


alimenta suppeditat. Neque tamen tanta tamque ne- 
cessaria in Ecclesia multitudo, tam ingens numerus 
divine providentix: copiis opulentus et abundans, 
cun: immenso atque innumerabili populo, ab hujus 
modi desperatione et audacia eum deterruit, et ad 
Ecclesiam revocavit. 


4. Rursum et aliis interjectis hec addit. Agedum, 
exponamus deinceps, quibus operibus quibusve vitz 
institutis episcopatum ambire ausus sit. Num prop- 
terea quod ab initio vitam in Ecclesia exegerit, et 
multa pro ipsa ccrlamina subierit, atquc in multis 
magnisque periculis religionis causa fuerit? Minime 
vero: quippe cui fidei suscipiend:e occasio fuit Sa- 


φοιτήσας εἰς αὐτὸν x«l οἰκήσας ἐν αὐτῷ χρόνον ἱκανὸν. B tanas in illum ingressus, ac diu in ipso commemora- 


VARIORUM NOTE. 


Ἐνέτρεψε. Apud. Georgium Syncellum legitur ἐπέσ- 

7prje, minus recte. Codex Fuc. habet ἀνέτρεψε. 
VALES. 

Δ΄. Διὰ τὸ ἐξ ἀρχῆς ἐν τῇ Ἐχχλησίᾳ, etc. lllud 
in Ecclesia perinde est atque in Ecclesi: ministe- 
rio. Nec aliud sonare mihi videtur ab initio, atque 
ab ineunte φιλία et ab infantia. Et ea quidem tum 
forte obünebat disciplina, qua ii qui in clerum 
adsciscendi erant, se, ut loquitur Siricius Epist. 1, 
n. 15. « Ecclesiz vovere obsequiis ab infantia sua, » 
vel ut idipsum Zosimus Epist. 1x , n. 5, enuntiat, 
« ab infantia ecclesiasticis ministeriis nomen dare, » 
et ita per omnes cleri gradus episcopatum promereri 
solebant. Quocirca Cyprianus in Epistola sequenti n. 
7, etiamsi Cornelium ecclesiasticis ministeriis ab 
initio seu ab infantia nomen dedisse non aperte dicat ; 
hinc tamen eum commendat, quod « non ad episco- 
patum subito pervenit, sed per omnia ecclesiastica 
officia promotus,et in divinis administrationibus Deum 
promeritus , ad sacerdotii suhlime fastigium cunctis 
religionis gradibus ascendit. » Hic igitur quzritur, 
an similibus meritis ornatus sit Novatianus; et. ea 
illi defuisse demonstratur. CousraNT. Si ex ethnicis 
parentibus ortum habuerit Novatianus, quod quidem 
ex Cornelii verbis, ἀφορμὴ τοῦ πιστεῦσαι γέγονεν, magis 
colligendum videtur, illud, « ab initio in Ecclesia ver- 
sari, » de educatione cujusvis a teneris usque in Ec- 
clesi&8 communione interpretari malim, Et, quam- 
quam contraria, ut videbis, de voce πιστεῦσαι annota- 
verit statim post Coustamius, verbi tamen simplicior 
atque usitatior sensus mihi quidem magis arridet, 
ut ex auxilio ab exorcistis sibi dato occasionem 
fidei amplectendze sumpsisse Novatianus statuatur. 

Rourn. 

Ὑπὲρ αὐτῆς ἀγωνίσασθαι. Περὲ αὑτῆς, ms. Norfolc. 
ἡγωνίσθαι, ms. Dodl. et ἠγωνίσαι, mendose, Syn- 
cell., qui et paulo ante ἀνεστραφῆναι pro ἀνεστράγθαι 
habet, ubi ἀνατετράφθαι ed. Genevensis Margo. Rourn. 

᾿Αφορμὴ τοῦ πιστεῦσαι. Fidei suscipienda. Ejus sci- 
licet fidei, qux suscipientem deinceps fidelem denomi- 
net. llec autem appellatio, si Jerosolymitanz eccle- 
sie, ac forte paucarum aliarum morem excipias, 
olim solis baptismo initiatis impertiebatur. Qui enim 
antea catechumeni, elecii, ccmpetentes nuncupaban- 
tur, tum primum fideles, cum tincti fuerant, nuncu- 
pari solebant. Hine in concilio Eliberitano catechu- 
menus , immo et Christianus, a fideli distinguitur. In 
eo quippe, ut ex Can. 45 et 59 apparet, cum cate- 
chumeno simul et tincto coinmune est Cliristiani no- 
men ; sed appellatio fidelis soli tincto competit. Cy- 
yillus vero eros. licet hoc fidelis nomen etiam 
electis tribuat, quia videlicet hi jam baptismi solem- 
niis initiari incipiebant, illud tamen pariter a catechu- 


PATROL. III. 


meni vocabulo sedulo distinguit. Unde Catech. 4. n. 
4. ait, « Antea catechumenus eras, nunc fidelis vo- 
cabere . » et Catech. v. n. 1. « Quantum vobis digni- 
tatem conferat Dominus, ab ordine catechumenorum 
ad ordinem fidelium vos transferens. » Quocirca non 
probatur interpretatio Valesii, locum hunc sic Latine 
reddentis, « Cui causam atque initium credendi prz- 
buit Satanas, nisi post verbum credendi subaudiatur, 
ea fide quz:e credentem fidelem denominet. Forsitan 
enim Novatianus jam !um inter catechumenos, 
adeoque non sine credendi initio, constitutus erat. 
Cornelius cerle verbo τοῦ πιστεῦσαι baptismum intel- 
lexit : sed τοῦ βαπτισθῆναι consulto vitasse videtur, 
quia Novatianus per περίχυσιν hoc est per asper- 
sionem seu perfusionem (utraque enim vox Cypriano 
in Epistola Lxxvt, ad Magnum synonyma csi), hoc 
sacramentum susceperat. CousTANT. Nicephorus vero 
verba ita-mrapagpatit, lib. vi, cap. 9: ᾧ xai τὸ εἰς Χρισ- 
τὸν πιστεῦσαι πρόφασις ὁ Σατανᾶς ἦν ἐνσχηνώσας αὐτῷ. 
Atque opponi videtur hzc sera et quasi coacta fides 
τῷ ἐξ ἀρχῆς ἐν τῇ Ἐχχλησίᾳ ἀνεστράφθαι. our. 
Christophorsonus h:ec latine ita reddidit : « Qui 
quidem ubi exorcistarum pr:esidio, spiritu illo malo 
esset liberatus, et post in tam gravem morbum..... 
incidisset. » Sed si Novatianus ante hunc morbum a 
spiritu malo fuisset liberatus, nequaquam dicendus 
essel satanas ei baptismi suscipiendi causam prazbuis- 
se. Eadem Cornelii verba sic Rufinus perstringit : 
« Addit autem etiam hoc, quid idem ipse Novatus 
(leg. Novatianus) in juventute spiritu immundo vexa- 
tus sit ; et cum tempus aliquod consumpsisset. apud 
exorcisias , zgritudinem incurrerit gravem ita ut 
desperaretur. » Unde confirmatur quod superius 


D conjectabamus, Novatiano scilicet, prius quam bap- 


tismum susciperet , aliquod saltem fidei initium non 
defuisse. Quid enim apud exorcistas ageret omni fide 
destitutus ? Id ei forte contigit, quod Cyprianus zetate 
&ua erga homines illi similes agi ct contingere solere 
epist. xxvi ad Magnum testatur, « ut per exorcistas 
voce humana et potestate divina flagelletur et uratur 
et torqueatur diabolus, et cum exire se et honines 
Dei dimittere spe dicat, in eo quod dixerit fallat ; » 
ideoque vult ille pr:sul, « ut si aliquis in illo move- 
tur, quod quidam de iis, qui :egri baptizantur, spiriti- 
bus adhuc immundis testantur ; sciat diaboli nequi- 
tiam pertinacem usque ad aquam salutarem valere, in 
baptismo vero omne nequiti: Sue virus amittere. » 
Moxque addit : « Hoc denique rehus ipsis experimur, 
ut necessitate urgente in cgritudine baptizati, et 
graliam consecuti, careant immundo spiritu, quo 
antea movebantur. » Unde perspicuum est iis ctiam , 
qui a spiritibus immundis vexabantur, baptismum 
fuisse collatum, nec opus fuisse ut ab iis prius libera- 


25 


741 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


"u$ 


ὃς βοηθούμενος ὑπὸ τῶν ἐπορῤχιστῶν, νόσῳ περιπεσὼν ἃ tus. Qui quidem, cum ei ab exorcistis subveniretur, 


* - NU - "4 4 ^r »! - Σ 
rim, καὶ ἀποθανεῖσθαι ὥσον οὐθέποω νομιζόμενος, ἐν 
ὁτῇ τῇ xvn 9 ἔγτιτο, περι φυθεὶς ἔλαβεν" εἴ γε χοὴ λέ- 
«c1 τῺ 4^ Ur, Ὼ ξ,ξιτ “2 ΩΣ). )7 6 » 4s /5 p 4. bU (14 
. E , 4 ^t - - 4s 
Jtt) τὸν τοιοῦτον εἰληφέναι. οὐ μὴν οὐδὲ τῶν λοιπῶν ἔτυχε, 
1 ' , T uA 1 A 
διαφυγὼν τὴν νόσον, ὧν χρὴ μεταλαμύῥάνειν χατὰ τὸν 


in morbum gravissimum collapsus, ita αἱ jamjam 
moriturus existimareiur ; in ipso lecto, in quo jacebat, 
perfusus fidem suscepit : si tamen homo hujuscemodi 
su-cepisse dicendus est. Sed neque postquam li- 


VARIORUM NOTAE. 


rentur,quam hoc sacramentum perciperent. loc ipsum 
et Eliberitana synodus can. 57, constituit his verbis : 
« Eos qui ab immundis spiritibus vexantur, si iu (ine 
mortis fuerint. constituti, baptizari placet. » Neque 
aliud a concilio illo decretum esse, quam quod saltem 
in Novatiano jam factum erat, ex hoc Cornelii loco 
elicitur. Et ego quoque magis putarim, nec dissen- 
tit Valesius infra, Novatiani morbum cum dz:moniaca 
possessione simul adfuisse, etsi diversum, quid sonet 
etiam Rufini interpretatio. Dum vero Coustantius ex 
Rufini versione hoc confirinare studet, non defuisse 
Novatiano, prius quam baptismum susciperet, ali- 
quod saitem fidei initium, « Quid. enim, twiterrogat 
c ille, apud exorcistas ageret omni fide destitutus?» 
ex Tertulliano respondere est, quosdam extitisse 
olim ethnicos, qui agnoscerent in se collata esse hu- 
jusmodi beneficia Christianorum. Vid. Tertull. cum 
alibi, tum libello ad Scapulam cap. 4. Aliter vero de 
hac re sensisse, οἱ rectius foriasse , Peorsonium fa- 
teor, qui hec scribit. Aunal, Cypr. ad an. 251, sect. 
v. « Nam primo philosophus fuerat, et quidem Stoi- 
« cus ; dein cum inter catechumenos erat, tamquam 
« d:einoniacus exorcizatus est, et non nisi in lecto 
« baptizatus. » Col. 745, supra ad lin. 14. εἰσφοιτήσας 
exstabat in ms. Norfolc. et ad Syncelli marg. pro 
φοιτήσας. Rourm. 
Ἐπορχιστῶν. Forsan quis legendum putel ἐξορχισ- 
τῶν. Sed ἐπορχιστῶν, apud Syncellum quoque ac ice- 
phorum legitur. SrRoTE. Etsi revera apud Syncellum 


sariensis. Hujusmodi baptismum hominis in lecto 
decumbentis et animam agentis, luculente describit 
Joannes Chrysostomus in homilia 60, ad Catecliume- 
nos tomo i. Cyprianus tainen in Epistola rxxyi, bap- 
tismum hunc plenum ac legitimum esse ceuset, et 
Clinicos nihilo inferiores esse ait tis quf sani baptis- 
mum ir Ecclesia susceperunt. Vargsis. Sic quidem 
Cyprianus pro verecundia et modestia sua, nemini , 
ut loquitur ipse, prajudicans. Sed in Romana saltem 
Ecclesia his novati wi temporibus, clinici ab omni 
cleri gradu prohibiti sunt, ut ex iis Constat, quo 
scribit infra Cornelius. Atqui diversam, verior an 
sit dubito, rationem affert Albaspina:eus, repulsionis cli- 
nicorum ab ordinibus sacris, quod nimirum officia sa- 
cra implere ii non possent, quos mala valetudo prima 
fidei elementa nou sivisset discere. Notis in Canon. 
Neocas. 19, post Observationes ejus De Vet. Eccl. Ri- - 
libus , pag. 572. ed. lielistad. lor. 

Ἔλαξεν. Τὸ βάπτισμα ἔλαθεν Christoph. Certe. aut 
addendum τὸ βάπτισμα aut intelligendum est, qux ta- 
men dura foret ellipsis. Etiam Nicephorus hanc vo- 
cem legisse videtur, sic scribens : ὥστ᾽ ἀποθανεῖσθαι 
προπτϑόγιμον ὄντα, τὸ ὕδωρ αἰτῆσαι λαθεῖν᾽ ὃ xal ἐν αὐτῇ 
τῇ χλίνῃ ἡ ἔχειτο, περιχυθὲν δῆθεν ἐθάπτιζεν. STROTB. [ἢ 
Gr:eco nihil est. quod fidei vocabulo respondeat. Ejus 
locoValesius post Christophorsonum supplevit baptismi 
nomen. [fie potius subaudiendum videtur superius ver- 
bum «à πιστεῦσαι. CousrANT. Non assentior, sed post 
verbum subaudieudum hoc loca baptismur puto, in- 


legitur i£opxic co», nam Strothius ex silentio tantumYa- C que Dionysii Alex. apud Eusebium verbis, τοῦ γὰρ 
ib. 


lesii aliud collegerat, nihil lamen propterea mutetur 
necesse est. Cum alii, tum auctor Coust. Apost. éxoo- 
χιστὴς habet in lib. vii, cap. 26. Ceterum hic exhi- 
bent ὡς pro ὃς Syncell. et ws. Norfolc. Rouru. 

*H. οὗ Gruteri et Castellani codicis Lecu. ΘΤΒΟΤΗ. 
Adde ms. Norfolc. οἱ Syncell. WovrR. . 

Ἐν αὐτῇ τῇ κλίνη. Hinc liujusmodi homines Clinici a 
verbo graco xMyn, quod lectum sonat, sunt. dicli. 
Quamvis autem Cyprianus χλιυνεχοῦ vocabulum apud 
medicos οἱ Evangelistas de paralyticis et xegrotis in 
lecto decumbentibus , vel etiam de medicis qui :gro- 
tos hujusmodi curant, dictum esse non ignoraret ; ta- 
men undead quoddam baptizatorum genus translatum 
sit hoc nomen, epist. Lxxvt, ad Magnum sibi incomper- 
tum esse significat his verbis :« Quod quidem eos salu- 
tari aqua et fide legitima Christi gratiam consecutos, 
non Christianos, sed Clinicos vocant, non invenio 
unde hoc nomen assumaut. » Forte ab ipsius Nova- 
tiani baptismo ccepit bic usus, ejusque odio inventus 
statim invaluit. Sic vero Cyprimus in laudata epi- 
stola loquitur, ut eum quemadmodum schismaticus 
iste baptizatus esset, quod mirari subit, fugisse videa- 
tur. Etiamsi igitur catechumenos ,. imminente mortis 
periculo, in lecto perfundendi mos tum novus dici ne- 
queat, eut tamen usum , quo illi Clinici appellari 
caeperunt, recentem fuisse Cyprianus innuit. Cousr. 

περιχυθεὶς. lecte. Rufinus. perfusum. vertit. Nam 
qui :egri in. lecto baptizabautur, eum mergi a sa- 
cerdote non possent, aqua duutaxat perfundeban- 
tur. liaque. hujusmodi baptismus parum solemuis ac 
minus perfectus habebatur, quippe qui non sponte, 
sed mortis metu susceptus videretur ab hominibus 
delirio laborantibus, et nullo amplius sensu pr;rditis. 
Accedit quod, cum baptismus proprie mersionein 
significet, ejusmodi perfusio vix baptisinus dici pote- 
Fat. Quamobrem Clinici (sic enim vocabantur qui 
ejusmodi baptismum acceperant) ad presbyterii gra- 
dum promoveri vetantur Canone 12. Concilii Ncoco- 


ἁγίου παρ' αὐτοῦ τετυχήχεσαν, Epist. ad Philemon. 

vi, Hist. cap. 7, ubi ἃ uullo omniuo codice prxter 
Medicazun vox πνεύματος post ἁγίου agnoscitur. Recte 
tainen ait Constantius infra , ex industria abstinere 
baptismi vocabulo Gornelium, ubicumque de ritu, 
que initiatus Novatianus est, loquatur. Mendose ἔλεγεν 
pro ἔλαθεν ms. Norfolc. Ἰλοῦτη. ' 

Κατὰ τὸν τῆς Ἐχχλησίας χανόνα. Qui in lecto de- 
cumbentes bapüsmum  aceeperant; postquam ex 
morbo convaluissent, episcopum adire necesse habe- 
Dant, ut ea qu:e ipsorum baptismo defuerant supple- 
ret. Vetus auctor de h:xreticis non rebaptizandis , 
quem nuper unà cum Cypriano edidit Nic. Rigaltius : 
« aub si a minore clero per necessitatem traditum 
fuerit baptisma , eventum exspectemus, ut àut sup- 
pleatur a nobis, aut à Domino supplendum reserve- 
tur. » Novatianus itaque hic arguitur a Cornelio quod 
cum urgente morbi necessitate in lecto baptizatus 
fuisset ab. exorcistis qui illum curabant (hoc enim 
indieant verba cjus epistole ) postea recuperata 
valetudine non adii-set epi-copum, ut reliqua baptis- 
imi solemnia suppleret, quod ecclesiastica regula pr:ze- 
cipiebat. Certe in Canone 47 Concilii Laodicensis id 
diserte priecipitur, et in capite tricesimo ᾿ octavo 
Concilii Elibertiani. VarEsius. De hujusmodi baptisino 
dubius postea Magnus Cyprianum consuluit, «quid ipsi 
dv illis videretur, qui in infirmitate etlanguore gratiani 
Dei consequuntur, an habendi sint legitimi Christiani, 
eo quod aqua salutari non loti sint, sed perfusi. » 
Notat et Cyprianus Epist. Lxxvt, ipsi respondens hoc 
aliud de iisdem dubitationis genus, « An consecuti 
sunt quidem gratiam dominicam, sed breviore et 
minore mensura muneris divini ac Spiritus sancti : 
ut liabeautur quidem Christiaui, non sint tamen cx»te- 
ris co:equandi. » Cyprianus autem ibid. Christianem 
judicare se rescribit « quisquis fuerit in Ecclesia lege 
el jure fidei divinam gratiam consecutus, « nec ambi- 
gendum esse quin legitiinum sit baptisma per aspeér- 


149 


CORNELII PAPJE EPIST. IX. AD FABIUM. 


490 


τῆς Ἐχχλησίας χανόνα" τοῦ τὸ σφραγισθῆναι ὑπὸ τοῦ A beratusest a morbo, reliqua percepit , 4. secundum 


ἐπισχόπον. Τούτον δὲ μὴ τυχὼν, πὼς ἂν τοῦ ἁγίου Πνεύ- 
ἂρ 
ματος ἔτυχε; 


regulam Écc]esi:e percipienda sunt, neque ab episcopo 
consignatus est. lloc autem signaculo minime per- 
cepto, quomodo Spiritum sanctum potuit accipere? 


VARIORUM NOTE. 


sionem seu infusionem susceptum, ac demum « in 
nullo mutilari et delilitari posse divina beneficia. » 
Sed neque Cornelius nuuc an. baptismalem gratiam 
consecutus esset Novatianus, ideo dubitat, quia ille 
non lotus, sed perfusus esset, hoc est quia baptis- 
mum per aspersionem , non per immersionem sus- 
cepisset ; sed cam ob causam, ob quain Neociesariense 
concilium Can. 12, hujusmodi hominein presbyterii 
honore indignum judicat : « quia » videlicet « hujus 
fides non est ex libera voluntate, sed ex necessitate, 
οὐκ Ex προαιρέτεως γὰρ ἡ πίστις αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἐξ ἀναγχῆς. 


mento percipimus, loqui non censet. Sed quid vc. 
tàt, quominus etiam ἢ] verba de hoc codem 
Sacramento interpretemur , caque dc signaculo illo 
dict: inteiligamus , de quo Cyprianus Epist. Lxxrin ad 
Jubaianum scribit : « Quod nunc quoque apud nosgerí- 
tur, ut qui in Ecclesia baptizantur, pr:epositis Ecclesia 
afferantur, el per nostram orationem ac manus impo- 
sitionem Spiritum sanctum consequantur, et signacu- 
lo dominico consummentur.» Nam et illesignaculum 
ihi praedicat, eujus proprium est consummare su-cipien- 
tein. Vitio quis verterit, quod Rufinus « chrismatis » 


Uli et in. transcursu observare licel. vocem πίστις p vocem, qu:e Grieco in textu non enuntiatur, addide- 


pro baptismi vocabulo usurpari. Eo autem zquior 
fuit Cornelii dubitatio, quod Novatianus a morbo con- 
valesceus quie sibi deerant supplere neglexit. Cousr. 

Τοῦ τε σφραγισήηναι ὑπὸ τοῦ ἐπισχόπου. Rulinus hzec 
verba de siguaculo chrismatis interpretatus est. Ego 
impositionem manuum intelligo, qua episcopi Spiritum 
sanctum baptizatis conferebant ; quod sequentia 18 - 
nifeste declarant. Subdit enim Cornelius: τούτου δὲ μὴ 
£940), πῶς ἂν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔτυχε ; quamquam 
in manuscriptis codicibus Maz. Med. οἱ Fuk. legitur 
τούτων δὲ un τυχών. literpretationem nostram con: 
firmat Cyprianus ad Jubaianum his verbis : « Quo; 
nunc quoque apud nos geritur, ut qui in Ecclesia 
baptizantur, pr:iepositis Ecclesie offerantur, et. per 
nostram orationem et manus impositionem Spiritum 
$3nctum consequautur, et signaculo Dominico con- 
summentur.» σφραγίξειν proprie est consignare. Con- 
signare autem et manum imponere idem est, ut docet 
Epistola Innocentii ad Decentium cp. 9, el 6. Idem 
eonfirmat Marcus in vita Porphyrii Gazensis episco- 
pi, cujus locum iuferius adducemus. Ambrosius, 
Seu quis alius auctor est eorum librorum, in caput iv 
Epistolie Pauli ad Ephesios. « Denique apud. Zgyp- 
tum presbyteri eonsignant, si prwsens non fuerit 
episcopus. » Eadem habet auctor Qu:estionum vcte- 
ris et novi Testamenti inter Augustini opera editus, 
Qoestione 101 : « Nam in. Alexandria et. per totam 

gyptum, si desit episcopus, consecrat preshvyter. » 
Scribe consignat presbyter, ut in supra citato Ambro- 
8i loco. Vetus inscriptio quam refert Baronius ad 
annum Christi 567. « Picenti:e legitime Neophytze 
die 5 cal. Sept. eonsiguat:e ἃ Liberio Papa » etc. 
Porro h:ec baptizatorum consignatio, interdum fiebat 
cum chrismate : quoties scilicet. aliquis urgente 
morbi neceszitate baptizatus fuerat a minoribus cle- 
ricis, nec chrisumtus, Tunc enim episcopus qui bap- 
tsmi solemnia poswpodum supplebat, chrismare 
simul et manus imponere. pecesse habebat. Qui vero 

rectum baptismum accepesnt, iis manus tantum 
unponebatur ab episcopo sine cIn35naijone , ut docet 
eanon Arausicantis, (Quo pertinet Veuis Epigramma 
apud Gruterum p. 1177, de Marea. δε 


Tuque sacerdotes docuisti chrismate sancto 
'angere bis nullum judice posse Deo. 


Porro ut ad Novatiani baptismum redeamus , hinc 
manasse nihi videtur mos Novatianorum, qui in 
baptismo sacrum chrisma non adhibeban: teste Theo- 
dorito in lib. nt. llxret. Fab. eo quod scilicet auctor 
jpsorum Novatianus baptismum sine chrismatione 
accepisset. VatEs. Rufinus h:ec ita latine expressit : 
t Nec reliqua in eo, qu: baptismum subsequi solent, 
solemniter adimpleta sunt , nec siguaculo chrismatis 
consunnnatus est. » Quie Rutini verba Valesius anno- 
tationibus in hunc locum de signaculo chrismatis , 
quod in baptismo confertur, interpretatus, Ipse Cor- 
nelium de signaculo, quod confirmationis sacra- 


rit? Sed additamentum illius contra temporis hujus 
usum nihil peccat, immo illum apte explicat. Ut enim 
Cyprianus Epist. Lxx, eum toto Africano concilio do- 
cet, « Ungi quoque necesse est eum qui baptizatus 
Sit, ut accepto chrismate, jd est unctione, exse unc- 
uis Dei et habere in se gratiam Christi possit. » Ibi 
enim unctionem ἃ baptismi sacramento distinctam 
priedicari, et qux proxime antecedunt , et particula 
quoque et verba « qui baptizatus sit, » non « qui bapti- 
zàtur » aut « qui baptizandus est,» evincunt. Porro ex 
co, quod Novatianus baptismum sine chrismatione 
accepisset, Valesius manasse putat morem , de quo 
Theodoretus, lib. ni Haeret. Fab., cap. 5 , ita loqui- 
tur : € Novatiani successores iis, quos baptizant, san- 
etissimum chrisma non probent. Quapropter eos, 
qui ex hac heresi corpori Ecelesiw conjunguntur, 
laudatissimi Patres iuungi prxceperunt. » Sed Ni- 
c:eui Patres, can. 8, tantum praecipiunt, ut Novatiani 
per manus impositionem suscipiantur. His concinen- 
tes Siricius , Epist. v, c. 8; et lonocentius, Epist. ἢ, 
cap. 8, constituunt, « ut venientes a Novatianis vel 
Montensibus per manus (addit Innocentius tantum) im- 
po-itionem | suscipiantur, » nulla. iuunctionis facta 
mentione. Ibi autem Theodoretus eisi de Novatiano 
nonnulla tradit ad accuratain rerum fidem non satis 
exacta, ad Canonem 7 concilii CP. 1, haud dubie re- 
Spicit. CousrANT. Bene ait cl. Weisinannus in. Hist. 
Eccl. Nov. Test. « Nunquam credam Cornelium, cui 
« ohjiciunt, quod negaverit accepisse Novatianum 
« Spiritum in baptismo suo sanctum , quia obsignatio 
« sive confirmatio episcopi ei non fuerit simul collata, 
« majorem confirmationi episcopali virtutem tribuisse, 
« quam ipsi bapti-mo. ]psum Novatiani baptismum 
« nauseavit, quapropter, cum eumdem recitarct, ad- 
« didit : Si tamen liunc illum accepisse dicendum est ; 
« nauseavit quoque et imalie absque dubio origini ad- 
« scripsit, quod Novatianus consuetum in Ecclesia 
« obsignationis ritum neglexerit atque contempserit. 
c In hoc impetu animi verba illa, hyperbolica utique, 
« effudit, e quibus formalem sententiam et. haresiü 
« exeulpere licet minime. » Sec. im, 8 16, 4, p. 254. 
C:eterum dum super quistione uirum consignatio 
seu confirmatio iu ritibus baptismi tamquam pars ejus 
olim habita sit, disputarunt duo viri primarii, Hain- 
mondus , in libro de Confirmatione postumo negantis 
"rrtes sustinens, et Dall:eus de Cultibus Latinorum , 
dors tud aftirmaverat ; Hammondus , quia. Christo- 
phorsom t ocu. habent οὐδὲ τοῦ σφραγισθῆναι pro τοῦ τε 
σφραγισθῆναι, ud οὐδὲ, vel οὔτε, liriiare vult cum ex 
Yerborum constectione, tum ex Nicephorianis istis : 
o Je 9206 τὸν λοιπὸν τῆς Ἐχχλησίας συμδόλων ἠξιουτο, 
p» qfpre τοὺς τοίορυτο,  μεταλαμθάνειν χατὰ τὸν τῆς 
Ἑχχλησίας θεσμὸν, ἀλλ οὐδε πὸ ἐπισχόπων (510),τὴν νόσον 
Qux ov, ἐσφραγίσθη ἐς 705-46). Vid. Hann. de Con- 
[irm , cap. 1v, sect. 1. Sed, paectanti viri dixerim, nihil 
necesse Ο550 mihi videtur, ul '" textu recepto quid 
moveas, propter illa enim, ὧν Χρὴ μεταλαμβάνειν κατὰ 
10) τῆς Εχχλησίας xavova, Sequitur ptud , τοῦ tt σφρα- 


151 


E. Ὁ διὰ δειλίαν x«l φιλοζωΐαν ἐν τῷ χαιρῷ τῆς διώ- 
ξεως πρεσθδύτερον εἶναι ἑαυτὸν ἀρνησάμενος. ἀξιούμενος 
γὰρ καὶ παραχαλούμενος ὑπὸ τῶν διακόνων, ἵν᾽ ἐξελθὼν 
τοῦ οἱἰχίσχου ἐν ᾧ καθεῖρξεν ἑαυτὸν, βοηθήσῃ τοῖς ἀδελ- 
goic, ὅσα θέμις x«l ὅσα δυνατὸν πρεσδυτέρῳ χινδυνεύου- 
σιν ἀδελφοῖς xxi ἐπιχουρίας δεομένοις βοηθεῖν * τοσοῦτον 
ἀπέσχε τοῦ πειθαρχῆσαι παραναλοῦσι τοῖς διαχόνοις, 
ὡς «li χαλεπαίνοντα ἀπιέναι xai ἀπαλλάττεσθαι " μὴ 
y&p ἔτι βούλεσθαι πρεσβύτερος εἶναι ἔφη" ἑτέρας γὰρ 
εἶναι φιλοσοφίας ἐραστής. 


Ὑκιρβάς δ' ὀλίγα, τούτοις πάλιν ἐπιφέρει λέγων. 


Γ ς΄, καταλιπὼν γὰρ ὁ λαμπρὸς οὗτος τὴν Ἐχχλησίαν 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


Καὶ πάλιν μιτὰ βραχέα φησίν. Α 


103 


9. Et iterum aliquanto post dicit. (ui persecutionis 
tempore prz? metu ac nimio vite amore presbyterum 
se esse negavit. Adimonitus enim ac rogatus a diaco- 
nis, ut e cubiculo in quo se ipsum incluserat egres- 
sus, fratribus succurreret, quantum presbytero lice- 
ret ac fas esset fratribus in periculo constitutis et 
auxilio indigentibus subvenire : tantum abfuit ut 
rogantibus diaconis morem gereret, quin potius indi- 
gnabundus abiit ac discessit. Neque enim presbyte- 
rum se amplius velle:esse respondit: sed alterius 
philosophie amore ac studio teneri. 


6. Paucis autem. transcursis, h&c. rursum adjungit 


χοῦ Θεοῦ, ἐν ἦ πιστεύσας κατηξιώθη τοῦ πρεσθυτερίου B dicens. Nam przclarus ille vir Ecclesiam Dei dere- 
VARIORUM NOTE. 


“ισθῆναι. Istaque exstat lectio in editione principe, seu 
tephianiana, aliter atque sentiebat ipse. Dallzus, qui 
de lectione agens tamquam a Valesio primum invecta 
ipsam cemprobat. Tuin vero Incértioris originis sunt 
plerzque lectionum Christophorsoni vocat;e, quam 
ut absque alio codicum testimonio iagni pendantur. 
Quod autem ad scripturam, τοντῶν δὲ μὴ τυχὼν pro τού- 
του δὲ α. τ. ἃ Valesio memoratam attinel, eamdem prze- 
stat ms. Savil. seu Bodl. atque invenit fortasse Nice- 
phorus, qui habet : τούτων δὲ τῶν μυστιχῶν μὴ τυχὼν, 
πῶς ἂν, οἷο. Rourmn. ^ 
Ε΄. Βοηθήση τοῖς ἀδελφοῖς. Post has voces in codicibus 
nostris Maz. Med. Fuk. et Saviliano, et apud Syucel- 
jum hzc adduntur ( omiserat ea omnia praeter. illa 
ἐπιχουρίας δεομένοις ed. R. Steph.): ὁσα θέμις, xoi ὅσα 
δυνατὸν πρεσδντέρῳ κινδυνεύουσιν ἀδελγοῖς καὶ ἐπιχου- 
ἰας δεομένοις βοηθεῖν. Que. lufluus legisse videtur in 
$uo codice, verlit enim : « Scribit etiam de ipso, quod 
persecutionis tempore, cuim in cellula quadam late- 
yet , et a diaconis , ut moris est, subvenire in exitu 
catechumenis rogaretur, etc. » Paulo ante ubi legeba- 
tur ἐξελθὼν τοῦ οἴκου, Te-Lituitts οἱσχίσχου, auctoribus 
jisdem codicibus et Georgio Syncello. Rufinus cellu- 
lam vertit. VarEsius. In hac Rufini interpretatione , 
« cuin subvenire in exitu. catechumenis rogaretur, e 
cellula in qua latebat timens procedere, presbyterum 
ge esse denegavit, » nimia deprehenditur interpretis 
licentia : cum verba Cornelii de omuibus auxilio 
presbyteri indigentibus dicta ad unos catechumenos, 
quibus et diaconi subvenire poterant, referat. Quo- 
circa neque placet quod Theodoretus, lib. m H:eret. 
Fab. eamdem narrationem ità exponit : « Qui vero 
remedium ( lapsus ) adipisci postulabant , arguebant 


eum, quod spe rogatus ut ad ipsos properaret, et T) sii Mediolanensis, et Nectrti Coustantinopolitani, 


verbis confirmaret qui tyranni machinis pulsabautur, 
occultans se ipse et latere studens, presbyterum 
etiam se esse denegarit. » Ex hoc autem loco liquet 
quam merito superius a Cornelio postulatum sit, an 
Novatianus « in multis magnisque periculis religionis 
causa fuerit? » Cousr. Pro verbis, ὅσα θέμις x. τ. 2. 
quibus orationem auxit Valesius, testis addendus est 
ms. Norlíolc., sicut illa», quas Strothius annumep»* 
Veneti codicis, Christopliorsonique Lectiongo ice- 
phorusque, dum lectionem oixicxoy firye-* vind: co- 
dex Norfolc. Paulo supra idem cod-4» Perinde ac 
Syncellus, πρεσθύτερον ἑαυτὸν ety» VCT80 lantum or- 
dine verborum praestat. RouT», . .. . 
Βοηθεῖν. mittit ed. Steply xhibent iidem qui paulo 
ante. SrRoTH. Adde ims. ^orfoic. RourR. . 
Ἑτέρας γὰρ εἶναι φιλωφίας ἐραστης.- Ail Cyprianus 
de eodem , « Jactet s licet, et philosophiam vel elo- 
quentiam suam gu»erbis vocibus przdicct; qui nec 
fraternam charito.€m nec ecclesiasücam unitatem te- 


nuit, etiam quod prius fuerat amisit. » Epist. ad An- 
tonianuin, p. 75, ed. Baluzii. Addo, depositionis pee- 
nam meruisse Novatianum, canone 62, quem dicunt 
Apostolicum, coutra clericum statuente, Ed μὲν τὸ 
ὄνομα τοῦ Χριστοῦ ἀρνήσηται, ἀποθαλλέσθω, εἰ δὲ τὸ 
ὄνομα τοῦ χληριχοῦ, καθαιρείσθω. RouTH. 

Καταλιπὼν. Κατέλιπε Christoph. Lectt. et Interp. 

. STROTH. 

€. Ἐν ᾧ πιστεύσας. Non displiceret alibi quod 
Valesius vertit, post susceptum baptismum ; id enim 
h:ec proprie sonant : in qua, baptismo suscepto, fi- 
delis jam dici atque haberi ccepit. Sed litter lixeren- 
dum duxi, cum Cornelium , ubi de ritu quo Novatia- 
nusiuitiatus est loquitur, baptismi vocabulo constanter 
abstinereobservarim. Rufinus unum verbum πιστεύσας 
his duobus latinis, gratiam consecutus, reddidit. Quod 
eodem redit. Nam | gratie, vel gratie Dei, seu gratie 
Christi vocabulis baptismus szepe apud veteres desi- 
gnatur, Quid enim sibi vult illud Cypriani ep. Lxxvi, 
ad Magnum , « Quzesisti quid mihi videatur de illis , 
qui in infirmitate et languore Dei gratiam consequun- 
tur, » nisi istud, quid mihi videatur de iis qui in. in- 
firmitate baptizantur? Ita et in his Leonis epist. 48, 
n. 4, ubi sabbato Pasch:ze baptisma celebrandum tra- 
dit, « Ipsa igitur operis qualitas docet celebrandze 
generaliter gratiz legitimuin diem , in quo, -etc., ce- 
lebrand:e gratie » perinde esse liquet atque « cele- 
brandi baptismi. » CousTANT. 

Κατηξιώθη τοῦ πρεσδυτερίου. Hinc apparet Novatia- 
num prono gradu presbyterum fuisse ordips «um, oinis- 
sis diaconatus et subdiaconatus ordinilws : qui mos tum 
fuit in Ecclesia, ut docet exempl»n Origenis, Paulini 
Nolani e! aliorum. Nota suni «tíam exempla Ambro- 

: ui 
ex Neophytis ordinar sunt episcopi. VALEsiUs. F orsi- 
ton solum derisw 6586 oportet archidiaconatum, quo 
Novatianus d«tà!Us cst nonnullis post mortem ejus 
szxculis 4} tsulogio prz:esule Alexandiino, saxculi sexti 
scrin-/fe apud Photium Cod. ult. col. 1692. filud au- 
ja officium Cornelii favori , ut fert Eulogii fabula 
ovalianus debuerat. Czterumn , ut obiter hoc mo- 
neam, recentioris memori:e temporibus, iueunte sa 
culo decimo Sepliuio, cum, ut episcopi fierent, venis- 
sent Angliam aliquot e gentis Scotic;e ecclesiasticis 
ministris, exeinpla illa Ambrosii atque Nectarii du- 
bium tollebant, utrum isti nondum presbyteri facti 
ad Episcoporum munera consecrari deberent. Vidc 
Heylini, Hist. Presbyterianorum, lib. xi, c. 4 p. 582 
Conf. vero Spotisweodi Hist. Eccl. Scotic., lib. vir, 
p. 914; et Skinneri Hist. ejusd. Eccl., vol. n, c. 45, 
p. 252. Postea autem, curi, reddito ad avita regna 
Carolo secundo, rediisset cuin eo pristinum Ecclesix 
regimen, duo saltem ex ministris Scoticis, qui non- 


455 


CORNELII PAPAE EPIST. IX. AD FABIUM. 


154 


χατὰ χάριν τοῦ ἐπισκόπου τοῦ ἐπιθέντος αὐτῷ χεῖρας A liquit, in qua post susceptam fidem presbyterio co- 


εἰς πρεσθυτερίου χλῆρον " ὃς διαχωλυόμενος ὑπὸ παντὸς 
τοῦ χλήρον, ἀλλὰ x«i λαϊκῶν πολλῶν irt μὴ ἐξὸν ἦν 
τὸν ἐπὶ χλίνης διὰ νόσον περιχυθέντα, ὥσπερ xai οὗτος, 
εἰς χλῆρόν τινα γενέσθαι, ἠξίωσε συγχωρηθῆναι αὐτῷ 
τοῦτον μόνον χειροτονῆσαι. 


honestatus est per gratiam οἱ indulgentiam episcopi, 
qui imponens ei manum ad presbyteri ordinem eum 
provexit. Intercedebat omnis clerus, et multi ex lai- 
cis, eo quod non liceret eum, qui quemadmodum et 
illein lectulo urgente morbo perfusus fuisset, in ele- 
rum aliquem assumi. Verum rogavit episcopus, ut 
eum unum ordinare sibi permitteretur. 


VARIORUM NOT.E. 


dum episcopalem ordinationem susceperant, diaconi 
et presbyteri prius facti episcopi consecrati fuerunt. 
Vide Jacobi Sharpii, archiepiscopi S. Andree Vitam, 
anno 1725, editam, ad p. 55, cum Collierii Hist. Eccl. 
Magne Britanni, vol. u, p. 887, collatam. Mox ὡς 
pro ὃς Syncell. RouT. 

Ὑπὸ παντὸς τοῦ xiüpou x«i λαϊχῶν, elc. Presbyteri 
olim ab episcopo ordinari non poterant sine consensu 
cleri et populi. Ac de populi quidem suffragio in elec- 
tione presbyterorum, testantur patres coucilii Niezeni 
in epistola synodica ad episcopos /Egypti, ubi de cle- 
ricis qui se a Meletii schismate puros atque integros 
servaverant, ita przcipiunt: Ei δὲ τινά ποτε avp6ain 
ἀναπαύσασθαι τῶν ἐν τῇ ExxÀngia, τηνικαῦτα συνανα- 
βαίνειν εἰς τὴν τιμὴν τοῦ τετελευτηχότος τοὺς ἄρτι 
προσληφθέντας, μόνον εἰ ἄξιοι φαίνοιντο, καὶ ὁ λαὸς 
αἱροῖτο συνεπιψηφίζοντος αὐτοῖς καὶ ἐπισφραγίξοντος 
τοῦ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ἐπισχόπον. Qux verba Sozo- 
menus de clericis intellexit, cum tamen de episco- 
pis potius accipienda esse videantur. Nam cum 
patres synodi Nicren:r contemplatione pacis statuis- 
sent, ut episcopi a Meletio schismatico ordinati in 
suo gradu remanerent, sed sine ulla functione epi- 
scopalis officii : nuuc prxcipiunt , ut si forte catho- 
licus episcopus ah Alexandrinz urbis episcopo ordi- 


natus obierit, tum Meletianus qui a synodo sub ea C 


conditione quam dixi susceptus est, iu locum mortui 
succedat, dummodo plebs eum elegerit, et episcopus 
Alexandrinus electionem ejus confirmaverit. Sed et 
ex aliis locis ejusdem epistolz satis colligitur neces- 
sarium fuisse populi suffragium in ordinatione cleri- 
corum. Vetant enim eadem epistola sanctissimi pa- 
tres, ne episcopis qui Meletio adh:xeserant, jus fasque 
sit proponendi nomina eorum qui ad ecclesiasticos 
ordines sunt promovendi : sed solis catholjc:e Eccle- 
sie episcopis qui ab omni scliismate integri semper 
fuissent , illud competere pronuntiant. Pontifices 

uippe annuntiabant populo nomina eorum qui or- 

inandi essent presbyteri vel diaconi, ut si quis forte 
haberet quod ordinandis objiceret, illud palam tes- 
taretur, sicut legitur in Sacramentario Gregorii Ma- 

ni. Quash in rem singularis est locus B. Chrysostomi 
in Homilia 48, in Epistolam tt, ad Corinthios. Audi, 
inquit, quemadmodum, Apostolorum tempore , ipsi 
pers:epe eos quibus prxerant, consiliorum suorum 
socios adhibebant. Nam el eum septem diaconos 
crearent , ad plebem prius retulerunt : et cum. Mat- 
thiam eligerent, de ea re cum omnibus qui tunc ade- 
rant tam. viris quam mulieribus Petrus agitavit. Ne- 
que enim lioc imperium , iu przsidentium fastu et 
arrogantia , nec in subjacentium servili quadam de- 
missione consistit, sed spirituale est : hoc pr:rcipue 
excellens , quod pro vestra salutis cura plures labo- 
res suscipiat, non autem quod plus bonoris requirat. 
Oinnesenim tamquam domnum unam, Ecelesiain habi- 
lare; omnes ut unum corpus affectos esse convenit. 
Deuique adeo necessarium fuit plebis suffragium in 
electione pres! yterorum, ut saepenumero in ecclesia 
plebs tumuliuosis vociferationibus presbyterum ali- 
quem fieri postularet et cogeret. Quod quidem Barci- 
none sibi evenisse testatur Paulinus in Epistola sexta 
ad Severum. Idem de Piuiano Albinz filio refert Au- 
gustinus in Epist. 225 ad Albinam. Jam vero cleri 
quoque consensum ad hoc fuisse necessarium docet 


B suut, 


vetus auctor Quzstionum veteris et novi Testamenti, 
cap. 101, ubi scribit presbyterum qui ordinandus 
est, perduci a diacouo et offerri epi-copo et sub tes- 
timonio diaconi ordinari. « Sed testimonio, inquit , 
diaconi fit presbyter. » Et paulo post : « perducuntur 
enim qui ordinandi sunt, ut dum lateri eorum septi 

honore digni videantur. Fateor facti eorum 
esse, sed quasi offici.lis. Ab episcopo enim mittitur 
ut obsequium pribeat ordinando. » Totum vero 
hune rium optime descriptum habemus in Sacra- 
mentario Gregorii Magni, pag. 256 , ad quem locum 
vide qui noiavit Hugo Menardus, vir doctissimus. 
VALESIUS. 

Eni χλίνης. Ἐν χλίνη ed. Steph. STRoTB. Mox ἐπι- 
χυθέντα ms. Norfolc. Kovrau. 

Eig xÀnpóv τινα γενέσθαι. Κλῆρος ordinem seu gra- 
dum siguilicat ministerii ecclesiastici. Ita χλῆρον πρεσ- 
δυτερίον paulo ante Cornelius dixit, el κλῆρον ἐπισχο- 
πῆς non semel vocat Eusebius et Irenzeus. Itaque hioc 
Joco ci; xÀnpov τινα, id estin quocumque clero. Epipha- 
uius in lxresi Meletianorum : Οἱ δὲ ἀπὸ χληρικῶν ὑπάρ- 
Xovttc διαφόρου χλήρον, πρεσθυτερίον τε x«i διαχονίας 
xai ἄλλων. Tertullianus sortem vocat. Sic enim in libro 
de Virgiuibus velandis : «Non permittitur mulieri in ec- 
clesia loqui, scd nec docere, nec tinguere, nec offerre, 
nec ullius virilis muneris, nedum sacerdotalis officii, 
sortem sibi vindicare.» Sic certe loquitur vetus auctor 
de lhxereticis non rebaptizaudis. « Quod eum nullun 
sang inentis fidelium tenere, vel maxime nullum om- 
nino in quocumque clero constitutum, ac multo magis 
episcoporuin audere deceat.» Rursus in eodem libro. 
« immo magis hoc nomine etiam oneratur, licet fue- 
rit antea fidelissimus , aut in clero aliquo constitu- 
tus. » Idem scriptor clerum distinguit in majorem et 
minorem. Et minorem quidem clerum appellat dia- 
conos el reliquos inferiores ordines, ut cum dicit, 
pag. 129. « Aut si dicis hujusmodi hominem salvum 
non posse fieri, omnibus episcopis salutem adimi- 
mus , quos ita periculis quam certissimis adstringis, 
ut hominibus omnibus qui sub eura. eorum agunt, et 
hac atque illac dispersis regionibus iuflriantur, per 
semetipsos subvenire deberent; quia czeteri homineg 
minoris cleri iis qui periclitantur, hoc idem prestare . 
non possunt. » Et multo clarius pag. 154 : « Et ideo 
cum salus nostra in baptismate spiritus, quod ple- 
rumque cum baptismate aqux conjuuctum est, sit 
constituta, si quidem per nos baptisma tradetur, in- 
tegre et solemniter et per omnia 4125 scripta sunt 
adsignetur, atque sine ulla ullius rei separatione tra- 
datur : aut si a minore clero per necessitatem tra- 
ditum fuerit, eventuum exspectemus, etc., » ubi vides 
preshyteros ab hominibus minoris cleri aperte dis- 
tingui. Ait enim minoris cleri homines ingruente 
tantum necessitate baptisma conferre : quod presby- 
teris nequaquam convenit. ( Confer locum scriptoris 
a Coustantio ad fin. ποίεε in verba ποιήσας γὰρ allati.) 
VALESIUS. À litera Grz:ca Valesius nounibil recedit 
in hune modum : « Nec quemquam ex iis, qui ur- 
gente vi morbi in lectulo perinde ac ille perfusi fuis- 
sent, in clerum assuuii. » Plus enim illud, quemquam 
ex iis, unde exceptio omnis excluditur, quam parti- 
cula τὸν sonat : sicul significantius aliquid prz se fert 
in aliquem clerum, quam simpliciter in clerum. Disci- 
plinz hujus severitatem aliquanto post Cornelii evum 


155 


λέγων οὕτως. 


, * 1 ν᾽ * ? Li , 
7. Ποιήσας γὰρ τὰς προσρορὰς, καὶ Otxvéuev ἑχάστω 
* 5 - * , 4 , “- 4 - 
τὸ μέρος, καὶ ἐπιδιδοὺς τοῦτο ὀμνύειν ἀντὶ τοῦ εὐλονεῖν 
τοὺς ταλαιπώρους ἀνθοώπους ἀναγχάξει, γατέχων &u- 
φοτέραις ταῖς χερσὶ τὰς τοῦ λαβόντος, χαὶ αἡ ἀφεὶς ἔστ᾽ 
4 * - Φ - ἢ , " 
ἄν ὀμνύοντες εἴπωσι ταῦτα᾽ τοῖς γὰρ ἐγείνου χρήσομαι 
λόγοις. Ὅμοσόν μοι κατὰ τοῦ σώμστος καὶ τοῦ αἴλλατος 
τοῦ κυρίου Zu» Ἰησοῦ Χριστοῦ, μηδέποτέ μὲ χαταλι- 
- .,. . , * , ES " » , 
πεῖν xal ἐπιστρέψαι πρὸς Κορνήλιον. γαὶ ὁ ἄθλιος ἄνθρω- 
πος οὐ πρότερον γεύεται, εἰ ux) πρότερον αὐτῷ ( ἑαυτῷ 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. ἡδὺ 


Ex" ἄλλο τι τοῦτος γιίριστο, ποοστίϑησι τῶν τοῦ ἀνδρὸς ἀτοπηπάτων, Α 


7. Deinde aliud adjungit facinus omnium, que αὖ 
illo commissa sunt, longe gravissimum, ila dicens. Et- 
enim oblationibus factis portionem singulis divi- 
dens, dum eam tradit, miseros homines benedictio- 
nis loco jurare cogit, manus ejus qui portionem ac- 
cepit, ambabus manibus suis comprehemnsas retinens, 
nec prius dimittens, quam jurati ista dixerint (ipsis 
enim utar illius verbis) : Jura mihl per corpus 
et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, te tumquam 


VARIORUM NOTE. 
temperavit Neoc:sariense concilium , hominem in B corpus et sanguinem Domini nostri. » Neganduin ta- 


Jecto perfusum non ab omni cleri gradu, sed a pres- 
byterio dumtaxat excludens, immo cum etiam ad 
hune gradum provehi permittens « propter conse- 
quens ejus studium et fidem , hominumque rarita- 
tem. » Prxsseuserat Fabianus, seu quivis alius Nova- 
tiani ordinator , hujusmodi excepiionem per eccle- 
siasticam regulam permitti. Nec teimere divinat, qui 
episcopo huic maxime Novatiani ingenium et elo- 
quentiam, quz in illiusscriptis ac nominatim in epis- 
tola apud Cyprianum 51, ab ipso scripta suspicitur, 
placuisse conjeectat. Qui autem Novatiani ordinationi, 
cum ad presbyterii ordinem proveleretur, interces- 
serunt, ecclesiasticas objieientes regulis, quibus 
quempiam in lecto perfusum ad ullum cleri gradum 
assumi prohihebatur, simili ratione antea intercedere 
debuerant, si ullus ei gradus collatus fuisset, Quo- 
circa presbyteri dignitatem ipsi per saltum, infe- 
rioribus aliis ordinibus prxtermissis, collatam esse 
Valesius atque Tillemontius inde conjiciunt. Covs- 
TANT. 

Ζ,.. Ποιήσας γὰρ τὰς προσφορὰς xal ἐπιδιδοὺς τοῦτο. Pro- 
prium erat presbyteri officium, Eucharistiam et cali- 
cem fidelibus in imanus tradere : idque ἐπιδοῦναι pro- 
prie dieehatur. Chrysostomus, Homilia 46, in Mat- 
ihimum : 037 ὁρᾶς ὅτι τῷ üost. uóveo θέμις τὸ τοῦ αἴματος 
ἐπιδιδόναι ποτήριον. id est : Non vides qualiter «oli sacer- 
doti licet calicem Dominici sanguinis pr.ebere. Ex quo 
Ma argumentatur Clhrysostoinus. Tu ergo sacerdos es, 
cum panem et calicem pr:iebes pauperi. [n quibusdam 
tamen ecclesiis diaconi Eucliaristiam populo divide- 
bant. ldque innuere videtur attetoór Qu:estiouum  ve- 
teris et novi Testamenti, cap. 101, liis verliis : « Dia- 
coni ergo ordo est accipere a sacerdote, et sic dare 
plebi. » llieronymus, seu quis alius, in Ilbto de sep- 
tem Gradibus Ecclesi : « Sieut in sacerdote conse- 
cratio , ita in ministio est Sacramenti d.spensatio, » 
lle oblata sanctifica, ille sanctificata dispensat. FA ante 
omnes Justinus Marivr in Apologia, cujus locum jam 
supra citavi. Üedreunus ad annum 18 Constantis : 
σχανδαλιξόμενος γὰρ εἰς αὐτὸν, ἔχειρε πρότερον αὐτὸν διὰ 
Παύλου πατρίχοχου διάχονου, ὃ; καὶ μετέδωχε τῷ βασι) εῖ 
τῶν ἀχράντων μυστηρίων ἐν ἀγίῳ ποτηρὶ». Tandeür velo 
postquam diaconi laiels Eucharistiam priebere desie- 
Tunt , concessum illis est, ut vinum [icis post com - 
munionem priberent ; idque colligimus ex Vita Α1- 
cuini, de quo vetus scriptor ita tradit : « Necnon cum 
post communionem corporis Christi et. sanguinis 
manu propria eis miscerct idem Ludovicus , humili- 
tate clarissimus pr: omnibus, patri sancto se incli- 
nans, ejus osculatus est manum. » Et in concilio 
Arelatensi 2, c. 15, cavetur dt diaconus, pr:escnte 
presbytero, corpus Christi fidelibus tradere noi pri:e- 
sumat. VaLrs. Apud Valesium , oblatione factu. Et 
hic hxrenies grzeco retinemus oblationibus factis, hoc 
€st, pane et vino consecratis, Novatianum per se, 
non diaconorum murnisterio corpus Christi suis por- 
Fexisse plane hinc discimus. An vero dissimili ra. 
tione Servatoris nostri sanguinem iis tradiderit, du- 

Mare licet propter subnexa verba , « Jura mihi per 


men non est, usu tuin receptum esse, ut fideles dia- 
conorum ministerio sanguinem vel etiam corpus 
Christi perciperent. Scribit quippe Justinus Apolog. 
2, ad Antoninum : « Postquam antistes gratiarum ac- 
tionem perfecit, et populus omnis apprecatus est, 
diaconi ex paue, vino et aqua consecratis partem di- 
vidunt unicuique prxssentium. » Iu Africa saltem ca 

licem , quo sanguis Christi continebatur, a diaconis 
porrigi consuevisse docet illud Cypriani lih. de Lap- 
sis : « Ubi vero solemnibus adinipletis, calicem dia- 
conus offerre presentibus ccepit. » Eumdei morem 
Rom usitatum innuit apud Ambrosium lb. 1 Offic., 
c. À, pia expostulatio S. Laureiitil, arcliidiaconi, S. 
Xystiin, pontificem, sie interpellantis : « Cui com- 
misisti dominici sanguinis consecrationem (lioc est 
coüsecrati sanguinis Domliui dispensationem ), cut 
consummandorum consortium sacramentorum, huic 
sanguinis tui consortium negas ? » Ad idem ministe- 
rium referri commode potest , quod de diaconis Ro- 


C nian Ecclesi: loquens antiquus auctor Quest. vet. 


et nov. Test. apud Augustinum Append., tom. it, 
c. 1014, generaliter dicit : « Diaconi ergo ordo est 
accipere ἃ sacerdote , et sic dare plebi. » Verum Si- 
cerdotibus id, quod diaconis coniniittere consueve- 
runt, per Se praestare nusquaii est prohibitum..... 
Iinnio, si Cheysostomum ΠΟΙ. 46, in Mati. audia- 
nius, « soli sacerdoti licet calicem saiiguinis domi- 
nici prebere. » Sed cuin sanettis ille doctor non ad- 
dat plebi, ejus sententiam ex verbis (Quest. vet. ae 
nov. Testam. proxiine allatis explicari nil vetat. Ut 
verbo dicam, corpus ei"sanguiiiem Christi populis 
tradere semper sacerdotibus ex officio, diaconis au- 
tem tamquam sacerdotum ministris ex quodam con- 
cessu, οἱ necessitate postulante, olim licuit, seu, ut 
cin :xüctore Constit. Anost. lib. vir, cap. 28, lo- 
quar, « Diaconus non offert : oblatione vero ab epi- 
scopo aut presbytero facta, dat populo, hon taiti- 
quain sacetdos, Sed tamquam qui niitbiistrat sacerda- 
tibus. » fline Carthaginense iv. concilium , can. 57, 
loc ρα ihonitum : « Diaconus íta se presbyteri 
ut episcopi iinistrum noverit : » ac deinde cau. 38, 
isid adjungit, « Ut diaconus, prisente presbytero, 
Eücharistiat corporis Christi populo, si necessitas 
cogat, jussus ereget. » Porro, ut laudatus sciiptor 
Qliest. veter. et uov. Testam. loco citato observat , 
« Major ordo intra. se habet et. minorem. Preshyter 
enim et diaconi agit officium et exorcist: et lecto- 
ris. » CotsraNT. 

Δικνέμν... ἐπιδιδοὺς. Διανείλας Syncell. ἐπιδοὺς ms. 
Dodl. Verba τῆς αὐτῆς δυνάλτως pos! τὸ μέρος ms, Nor- 
fo!c. addidit, anie τῆς αὐτὴς διανομῆς. MOX Dro τοῦτο 
ὀμνύειν habel αὐτῷ ὁμ. SNyucell. l'ocrit. 

᾿Αμγοτέραις ταῖς χερσί. Ouittit ταῖς edit. Stephan. 

STROTI. 

᾿Δφείς. ᾿Αγιξὶς ed. Steph. Srnorm. Statii post pro 
ἔστ᾽ ἀν Syncell. ξως ἄν. Apud Niceph. atque ms. Nor- 
folc. ordo verliorum. χατὰ τοῦ σώματος χαὶ τοῦ «ian. 
mutatur. Rocrit. 

. AX. Hunc locum non intellexerunt interpretes. 


451 


CORNELI PAPAE EPIST. IX. AD FABIUM. 


Ἰδὲ 


Syncel.) καταράσαιτο" xai ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν λαμβάνοντα À partes meas deserturum, nec ad Cornelium amplius 


τὸν ἄρτον ἐχεῖνον τὸ ᾿Αμὴν, Οὐχέτι ἀνήξω πρὸς Κορνήλιον, 
λέγει. 


Kel μεϑ' ἔτερα πάλιν ταῦτά φησιν. 

H. Ἤδη δὲ ἴσθι γεγυμνῶσθαι xal ἔρηυον γεγονέναι" 
χαταλιμπανόντων αὐτὸν xaf' ἡμέραν ἑχάστην τῶν ἀδελ- 
Qo», x«i εἰς τὴν Ἐχχλησίαν ἐπανερχομένων. ὧν xai Νω- 
σῆς, ὁ μαχάριος μάρτυς, ὁ παρ᾽ ἡμῖν ἔναγχος μαρτυρή- 
σας χαλήν τινα χαὶ θχυμαστὴν μαρτυρίαν, ἔτι ὧν ἐν 
χόσμῳ, κατιδὼν αὐτοῦ τὴν θρασύτητα xxl τὴν ἀπό- 
νοιαν, ἀχοινώνητον ἐποιήσε σὺν τοῖς πέντε πρεσθυτέροις 


esse rediturum. Et miser homo non prius gustat, 
quam sibi ipse malum imprecatus sit. Et cum panem 
illum accipiens dicere debuisset, Amen ; ejus loco 
dicit, Non revertar deinceps ad Cornelium. 


8. Et post alia rursum haec dicit. Jam vero scias 
illum nudatum ac desertum esse, fratribus eum quo- 
tidie derelinguentibus , et ad Ecclesiam redeuntibus. 
Quem etiam Moyses beatus martyr, egregio et ad- 
mirando martyrio nuper apud nos perfunctus, dum 
adhuc superstes esset, audaciam οἱ amentiam ejus 
perspectam haberis, a communione sua separavit una 


VARIORUM NOTE. 


Nam Musculus quidem ita vertit : « ΕἸ miser homo p urbis presbytero Cyprianusin epistolis loquitur szepiug. 


non degustavit , nisi primum se illi devovisset. » 
Christophorsonus vero quasi Musculi insistens ves- 
tigiis vertit hoc modo. « Átque infelix non aute de- 
gustavit, quam ita se illi devovisset. » Quasi vox αὐτῷ 
referretur ad Novatianum. Ego ἑαυτῷ malim legere 
cum Georgio Syncello : apud quem totus hic locus ita 
scribitur : καὶ ὁ ἄθλιος ἄνθρωπος οὐ πρότερον γεύεται εἰ 
μὴ πρότερογ ἑαυτῷ χαταράσαιτο. Id est : «Atque ille mi- 
ser non prius gustare sinitur, quam semetipse diris 
devoverit.» Quippe omne jusjurandum adjunctam hia- 
bet imprecationem. Qu: licet in lioc sacramento quo 
Novatianus homines miseros adigebat, diserte ex- 
pressa non sit, tacite tamen subintelligitur , ut no- 
tavi ad Amin. Marcellinum. Porro in quateor nostris 
codicibus Maz. Med. Fuk. et Saviliano legitur etiam 
χαταράσαιτο, perinde ac apud Syncell. ( καταράσεται 
ed. Steph. ) VALESIUS. ἑαυτῷ Syncell., quod probat 
Valesius, ac profecto nobis magis placet. Nicepliorus 
habet ἐκείνῳ, ex quo tamen eum legisse αὐτῷ appa- 
rel. STROTH. χαταράσαιτο habere Gruteri quoque 
Lectt. idem notavit Strothius, quibus addas nis, Nor- 
folc. Interea. αὐτῶ si mavis, cum spiritu aspero re- 
scribas. Novatianum autem adegisse videtur, ul cen- 
set Coustantius, quotidiana suorum defectio , ut jus- 
jurandum hoc exigeret. Quod. quide interea jusju- 
randum profane exactum atque datum , schisma luc- 
tuosuni Ecclesi: auctoritatem excludendo perpetuuim 
faciebat. ούτη. 


᾿Αντὶ τοῦ εἰπεῖν... τὸ ᾿Δμήν. oc est quod paulo ἢ 8 
dixit Cornelius ἀντὲ τοῦ εὐλογεῖν. Fideles enim ctm 
Eucharistiam de mauu sacerdotis acciperent, post- 
quam presbyter inter tradendum dixerat. Corpus Do- 
mini, respoudere solehant Amen, ut. testatur n. Aní- 
brosius in lib. iv de Sacraiientis, cap. 5. « Ergo noii 
otiose cum accipis, tu dicis Amen, jam in spiritu con- 
fiiens quod accipias corpus Chisti. Dieit tibi sacerdos: . 


C 


Corpus Christi. Ettu dieis Amen, id. est. veru. » T) 


llieronymus ad Pammacliurit adversus errores Joarj- 
nis Hierosolymitani, « Qua. conscientia ad. Eucliart- 
stiam Cliristi accedam, et respondebo Auien, cuiii de 
charitale dubitem: porrigentis ? » Cyrillus llicrosoly- 
mitanus in catechesi ultima : Καὶ χοιλάνας τὴν zu), 
δέχου τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ, ἐπ έγων τὸς Ay». Augustt- 
nus in libro xn, contra Faustum cap. 10. « Habet exílini 
magnam vocem Christi sanguis in terra, eum en acce- 
pto ab omnibus respondeatur. Amen. » Sepins auteni 
fideles inter missarum solemnia dicebant. Amen. Nain 
et eum sacerdos panem et vinum consecraret, respoti- 
debiüht Anien, ut pluribus dicetur infra ad c. 9, 1. vii, 
et post lectionem Evangelii et. Prophetarum , Amen 
dicere seque ipsos signare consueverant, teste Augu. 
stino in Epistola 166. VarEsiUs.— Statim post érvrisoo 
pro ἀνήξω Syncell. οἱ Nicephorus invenerunt, et &yn 
pro λέγει ms. Nor[olc. Novit. 


, W.'0y καὶ Μωσῆς ὁ μακάριος. De hoc Moyse Romani 


Hic post passionem Fabiani Rom. urbis episcopi Decio 
2, et Grato Coss. anno Christi 250, comprehensus est 
una cum Maximo presbytero et Nicostrato diacono ; 
et conjectus ih carcerem, ibi defunctus est, cum maa- 
sissel in carcere menses xi, dies xi, ut legitur iu ve- 
teri libro de pontificibus Romanis. Quod confirmat 
etiam Cyprianus in Epistola xv, ad Moysem et Maxi- 
im presbyteros Οἱ cxteros confessores, ubi inter 
c:etera haec dicit. « Eant nunc. magistratus, et consules 
sive proconsules annuz dignitatis insignibus et duode- 
cim fascibus glorientur. Ecce dignitas ccelestis in vobis 
honoris annui claritate signata est, et jam vertentis anni 
volubilem circulum victricis glori: diuturnitate trans- 
gressa est. VALESIUS. In Epistolis xvi et xxv. Cypriani 
ad bunc Moysen et socios confessores, necnon in 
Epistola xxvi, eorumdem confessorum ad Cyprianum, 
Moysis nomen in capite exterorum constanter przepo- 
nitur. Hunc in carcere defunctum Valesius existiniat, 
nititurque his verbis Ducheriauni catalogi in Fabiano : 
« Post mortem ejus (Fabiani) Moyses οἱ Maximus 
preshyteri et Nicostratus diaconus comprehensi sunt, 
et in carcerem missi. Eo tempore supervenit Novatus 
ex Africa, et separavit Novatianum et quosdam. con- 
fessores, postquam Movscs in carcere defunctus est, 
qui fuit. ibi menses xi, dies xi. » Sed catalogum illic 
accuratum non esse vel hine. probatur, quod Nova- 
tiani sclisma sic narrat ut Moy-i morte posterius, 
cum ea snterius fuisse palam liic Cornelius testetur. 
Si vero Cyprianum consulamus, ad imitationem Cor- 
nelii^titulos, quibus Moysen exornat, pro diversis 
temporibus mutat. Nam in Epistola x, sequenti n. 5, 
resniciens ad id tempus, quo Moyses celebri Novatia- 
ni Epi-tolie. de Lapsis subscripsit, illum tunc ad/tuc 
confessorem, pro tempore autem, quo ipse ad Auto- 
nianum scribebat, nuuc jam martyrem appellat. Vcrum 
neque inde quidquam certi adversus Yalesii senten- 
tiam conficitur : eum Cyprianus etiam eos, qui etsi 
hon torti, in carcere tamen vilam finiunt, martyres 
habeiidos censeat. Quamvis igitur in id propendvam 
animo, ut qui ob. egregium οἱ admirabile martyrium 
commendatur, eum in diversis tormentorum generi- 
bus constanter perferendis mirabilem se exhibuisse 
credam : propter diuturnitatem tamen — durissimi 
carceris, quo a Christi confessione ad mortem usque 
deterreri nón valuit, egregiui οἱ adinirabile dici po- 
tuit ejus martyrium. Moyses autem cum (antuin esset 
presbyter , Novatianum couumunionis exsortem fecit, 
non potestate atque auctoritate judicis, sed ea cau- 
tione qua cuique fideli uti licet erga eos, quorum fides 
perversa vitaque pestilens manifeste deprehenditur. 
CousrANT. Usitatiori modo nomen scribitur Μωνσῆς 
in ms. Norfolc. Rovrn.. 

᾿Αχοινώνητον ἐποίησε. Musculus vertit ezcommunicatit. 
Christophorsonus vero fidelium societate el communione 
interdixit, quod idem est. Ego vero hanc interpretatio- 


nem probarc non possum. Neque enim Moyses presby- 


159 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLJE. 


160 


Toi; ἅμα αὐτῷ ἀποσχίσασιν ἑαυτοὺς τῆς Ἐχχλησίας. À cum quinque presbyteris, qui sc pariter cum illo 


6΄. Καὶ ἐπὶ τέλει δὲ τῆς ἐπιστολῆς, τῶν ἐπὶ ῥώμης παραγινομένων ἐπισχόπων, 
τῆς τε τοῦ Νοουάτου χατεγνωχότων ἀδελτηρίας, χατάλογον πεκοίηται ὁμοῦ τά 
τι ὀνόματα, καὶ ἧ; ὁ καϑεῖς αὑτῶν προηγεῖτο παροιχίας, ἐξισημηνάμενος " τῶν 
τι μὴ παραγενομένων μὲν ἐπὶ τῆς βώμης, συνευδοχησάντων δὲ διὰ γραμμάτων 
τῇ τῶν προσειρημένων ψήφῳ, τὰς προσηγορίας ὁμοῦ καὶ τὰς πόλεις ὅϑεν (xac- 
τος ὁρμώμενος ἐπέστιλλε μνημονεύει. ταῦτα μὲν ὁ Κορνήλιος Φαδίῳ ἀντιοχείας 


ab Ecclesia segregarant. 

9. De reliqua epistola Eusebius istud dumtaxat sum- 
malim subnectit : Sub finem autem epistolz catalogum 
texuit episcoporum , qui Romam convenientes , 
amentiam Novati (leg. Novatiani) condemnaverant, 
nomina quoque illorum et quam quisque regebat ec- 
clesiam adscribens. Eorum item, qui Romz quidem 


VARIORUM NOT K. 


ter jus habuit excommunicandi presbyteros collegas 
suos : sed quod unum potuit, se a communione illorum 
separavit : cumi scilicet illi videndi ejus causa venirent 
in carcerem. Solent porro antiqui scriptores ita loqui 
de sacerdotibus qui ab aliorum cominunicatione abs- 
tinent, quasi ipsi eos a communione sua separent. 
Paulinus presbyter in Vita B. Ambrosii. « Ipsum vero 
Maximum a communionis consortio segregavit, ad- 
monens ut effusi sanguinis Domini sui ageret peeni- 
tentiam. » Qui Paulini locus. ita intelligendus est ut 
dixi. Neque enim Ambrosius Maximum Imperatorem 
a communione totius Ecclesix: sejunxit, cum nullum 
jus in eum haberet : sed tantum a Maximi et episco - 
porum ejus communione abstinuit, uL ipse testatur 
in relatione sua ad. Valeutinianum. Vide quie supra 
notavi de privata communione et excommunicatione. 
Coterum quod liic scribit Cornelius Novatiano Moysis 
prajudicio condemnato, id a Moysepaulo anteobitum 
mihi factum videtur. Nam initio quidem Moyses con- 
fessor cum Novatiano communicabat. Et cum clerus 
Romanus epistolam illam ad Cyprianum seripsit qux 
inter Cypriani epistolas prima ac tricesima numera- 
tur. adbuc Moyses pacem cum Novatiauo servabat. 
Ambo enim illi epistol:s subscripserunt. Quinetiam 
Novatianus ipse epistolam eam composuerat, sicut 
testatur Cyprianus in epistola ad Antonianum. Ex qua 
ingenium et. eloquentiam | Novatiani obiter licet co- 
gnoscere. Est enim epistola illa, ut fatendum est, 
elegantissima. Scripta est autem, cum jam Moyses 
annum in carcere exegisset quod ex Cypriani Epi- 
stolis ad Moysem prius datis aperte colligitur. VA- 
LESIUS. 

Σὺν τοῖς πέντε πρισδυτέροις. Quinam fuerint quin- 
queilli presbyteri qui cum Novatiano schisma fecerant, 
mihi quidem incompertum est. Neque enim puto esse 
Maxüntum presbyterum et confessorem, qui cum Ur- 
hano, Sidonio ac Nicostrato ac reliquis confessoribus 
a Novatiano deceptus, ejus partes aliquandiu fovit. 
Quippe Maximus et reliqui confessores, mortuo demum 
Moyse Novatiani partibus sese adjunxerunt, ut testatur 
vetus auctor de Pontificibus Rom. « Eotempore, inquit, 
supervenit Novatus ex Africa, et separavit ab Ecclesia 
Novatianum et quosdam confessores, postquam Moy- 
ses in carcere defunctus est.» Novatianus quidem ante 
Moysis obitum qui contigit mense Februario, Decio 5 
et Etrusco Coss. se ab Ecclesia sejunxerat : sed con- 
fessores nonnisi Moyse mortuo ad Novatiani partes 
transierunt. Tanta vis atque auctoritas in Moyse erat. 
Idque certe innuit Cyprianus in epist. 51, his verbis. 
« Posteaquam vos de carcere prodeuntes schismaticus 
et h:ereticus error excepit, sic res erat quasi gloria 
vestra in carcere remausisset.» Atqui constat confes- 
sores, nonnisi mortuo Moyse, ex carcere dimissos 
fuisse. Cur enim ipsi potius dimissi fuissent quam 
Moyses? Post niortem igitur Moysis Novatianum se- 
cuti sunt. Quare non assentior Baronio, qui ad annum 
Christi 954, numero 66, ait confessores adhuc iu car- 
cere positos, Novatiano adversus Cornelium favisse. 
Sed neque illud libens Baronio concesserim quod ibi- 

dem scribit Moysem scilicet presbyterum Cornelio 
favisse adversus Novatianum. Mihi enim videtur 
Moyses paulo ante ordinationem Cornelii e vivis 


abiisse. Quippe Cornelius anno Christi 251, Decio 
Augusto ὅ et Decio Coxsare Coss. mense Aprili 
juxta Baronii sententiam, factus est episcopus : 
Moyses vero mense Februario ejusdem anni e 
vita discesserat, cum anni spatio in carcere perman- 
eissel ut. supra observavi. Porro ex quinque illis 
presbyteris qui cum Novatiano ab Ecclesia se segre- 
averant, unus fuisse videtur Maximus presbyter, 
aximo illi confessori cognominis ; quem Novatianus 
legatum postea misit in Africam. VarEsius. Qui sint 
illi quinque presbyteri Romani, qui cum Novatiano 
sese ab Ecclesia segregarunt, sibi incompertum  Va- 
lesius fatetur. Maximum tamen presbyterum, Maximo 
confessori cognominem, quem Novatianus legatum 
postea misit in Africam, quique Carthagine episcopus 
ordinatus est, unum ex illis fuisse opinatur. Tillemon- 
tius. Hist. Eccl. tom. i1, pag. 442, liuic adjici. posse 
putat Hippolytum, qui Prudentio teste, Novatiano 
primum addictus, ac pusumodum schisma cjus detesta- 
tus, labem illamcelebri martyrio abster-it. Hic caven- 
dum, ne quinque presbyteri, quos Moyses martyr a 
communione sua segregavit cumiis confundantur quin- 
que presbyleris factionis Novati, de quibus Cyprianus 
tum infra Epist. 12 ad Cornelium, tum Epist. 40 ad ple- 
bem suam plura edisserit. Hi quippe Afri, illi Romani 
hi Felicissimo, illi Novatiano addicti ; pacem hi con 
cedebant lapsis nulla exacta punitentia, illi etiam 
poenitentibus negabaut. CousrANT. Vix illud intelli- 
gerem, qua ratione dici posset a Valesio Moyses 
presbyter Cornelio haud favisse adversus Novatianum 
cum, ut Coustantius supra monuit, Novatiani schisnia 
Moysis morte prius fuisse Cornelius hoc loco teste - 
tur ; nisi Valesius, sicut Pearsonius in Anual. Cyprian. 
ad, an 254, $ 1. Novatiani schisma propter lapsoruin 
receptionem ante Cornelium episcopum factum con- 
ligisse statuisset ; cui quidem opinioni sese opponit 
Tillemontius not. n, in Cornelium, Mem. vol. im, p. 
541, ed Bruxel. Videtur tamen controversia saltem 
de iisdem recipiendis prius extitisse, quam factus 
essel Cornelius episcopus. vid. supra pag. 28. Ca- 
terum abest vox πέντε a Cod. Nor[olc. our. 
Θ΄. Eni Pounc. Eri τῆς Ῥώμης, ul paulo infra, οἱ 


D τὸν χατάλογον ms. Norfolc. Rouru. 


ΝΜνημονεύει. Ista. Eusebii. verba nonnulli conferen- 
tes cum iis, quibus Hieronymus de Script. Eccl. c. 
66. Cornelium ad Fabium scripsisse tradit de synodo 
Romana, lHtalica et Africana, sanctum illum doctorem 
ibi ad hauc Cornelii epistolam respicere arbitrantur. 
Sed alias potius commeinorare videtur ejusdem pa- 
pie ad eumdem Fabium litteras, in quibus teste Eu- 
sebio pag. 242 « et Roianz synodi gesta, et omnium 
per Italiam et Africam aliasque locorum illorum pro- 
vincias sententie. declarantur.» Quorsum vero Cor- 
nelius ad Fabium scribens, sive episcoporum qui 
Romano concilio adfuerant, sive eorum qui ejusdem 
synodi decreta per litteras comprobaverant, nomina 
et Ecclesias tam accurate anuolarit, e subjecta Cy- 
priani epistola xu. n. 8. colligere licet, ubi cum idem 
presul ad Cornelium proxime misisse se dixisset 
« nomina episcoporum, qui sani et integri in Ecclesia 
catholica fratribus przsunt, statim. adjungit : Quod 
utique de omnium nostrorum, consilio placuit, ut 


161 


EPISTOLA X. S. CYPRIANI AD ANTONIANUM. 162 


ἐπισκόπῳ δηλῶν ἔγραφε. Cornelii haec attulit Eusebius in lib. v1 Α minime adfuerant, superiorum ;tamen sententiam 


Hist. Eccles. cap. 45. 


sulfragio suo approbaverant, vocabula et civitates, 
unde singuli litteras dederant, accurate commemorat. 


VARIORUM NOT.E. 


erroris diluendi ac perspiciend:e veritatis compen- 
dium fleret, et scires tu et college nostri, quibus 
scribere, et litteras mutuo a quibus vos accipere 
oporteret : » monetque czteros, quos in epistola sua 
tacuit, vel sacrificio aut libello maculatos esse aut 
h:eresi perversos. Idem igitur praestitit et Cornelius, 
ut communione qui episcopi essent digni, qui indigni, 
non lateret. Exinde. eademque de causa, Romanos 
pontifices operam dedisse conjectat Tillemontius, ut 
si qui episcoporum collegio recens sociali essent, 
cateri ubique terrarum pr:sules ea de re certiores 
fierent. Certe lecturi sumus Cyprianum a Stephano 
papa petiisse, u* quem substitueret in Marciani Arela- 
tensis episcopi locum, sibi quam primum significaret. 
CousraNT. Àd Marciani hujus substitutionem quod 
spectat, monuit. Stephanum Cyprianus, ut adversus 
Marcianum Novatianistam, quocum communicare jam 
ante recusaverant Alri, litteras ad Arelatenses mitte- 
ret, «quibus abstento Marciano alius in locum ejus 
Substitueretur, » hoc est, exponente Fello, « ibique 
hortaretur Arelatenses, ut ad episcopi electionem 
procederent. » Ep. 1xviu, al. Lxvir ; vel, quod idem est, 
docente olim Richerio appendice ad vol. i. Hist. Con- 
cil. Generalium, « exauctorato Marciano alium ab illo 
omnium consensu inejus locum substitueren!, » p. 
802, Aliquid vero auctoritati litterarum plus favens 
nobis suadere possit, non tantum verborum forma, 
sed etiam exemplum illud substitutionis nonnullorum 
episcoporum a Cornelio modo narratum . Certe hoc 
apparet, curam aliquam  Arelatensium δὰ Romani 
episcopi officium pertinuisse. Synodum autem illam 
Italicam, quam ex Eusebii verbis supra. Allatis sibi 
collegit Hieronymus, tuetur quidem contra Pearso- 
nium de eadem dubitantem. Basnagius ad anu. 252. 
Sect. vt. p. 966. Annalium ; an vero feliciter, judi- 
cent alii. Et nonnullos inveni viros doctos, post 
quam hic exaraveram, cum Pearsonio adhuc sen- 
Lentes. 

Hie denique cum veritatis tum S. Cornelii causa 
verba Cypriani apponam, qui una cum cseteris episco- 


pis Africanis hoc olim statuerat, omnia" integra re- 
servanda esse, donec legati sui, alii item episcopi, 
pace restituta aut veritate comperta Roma redirent ; 
hzc enim ad Cornelium postea scribit : « Quod divi- 
nitus evenisse et consilium nostrum providenter pro- 
cessisse gaudemus. Sic euim nunc episcopatus tui et 
veritas pariter et dignitas apertissima luce et mani- 
festissima et firmissima comprobatione fundata est, 
ut ex rescriptis collegarum nostrorum, qui ad nos lit- 
teras inde fecerunt, οἱ ex relatione ac testimoniis 
coepiscoporum Pompeii et Stephani et Caldonii ac 
Fortunati ordinationis tu: οἱ origo necessaria et ra« 
tio justa et gloriosa quoque innocentia ab omnibus 
noscereiur. Ep. xLv, seu xrvii. Vid. et Ep. ad. Anto- 
nianum p. 68. » Iis insuper, quid de Novatiano atque 
causa ejus senserit magnus Dionysius Alex. ostendi- 
tur fragmento epistole ejus ad Cognominem Roma- 
num episcopum apud Euseb, l. vn, cap. 8: Νοονατιανῷ 
piv γὰρ εὐλόγως ἀπεχθανόμεθα, inquit ille, διαχόψαντι τὴν 
Exxàngixv, χαί τινας τῶν ἀδελφῶν εἰς ἀσεδείας xal βλασ- 
φημίας ἑλκύσαντι, καὶ περὶ τοῦ Θεοῦ διδασκαλίαν &vo- 
σιωτάτην ἐπεισχυχλήσαντι" xal τὸν χρηστότατον Κύριον 
ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ὡς ἀνελεῇ συγοφαντοῦντι. lta quo- 
que allocutus est ipsum Novatianum idem vir Sanctus : 
Διονύσιος Noouazó (Νανατιανῷ aliter legilur) cà ἀδελφῷ 
χαίρειν. El ἄκων, ὡς φής, Tix Unc. δείξεις ἐὰν ἀναχωρήσης 
ἐχὼών " ἔδει μὲν γὰρ καὶ πᾶν ὁτιοῦν παθεῖν, ὑπὲρ τοῦ μὴ 
διαχόψαι τὴν Ἐχχλησίαν τοῦ Θεοῦ .---χαὶ νῦν δὲ εἰ πείσαιο 
ἢ βιάσαιο τοὺς ἀδελφοὺς εἰς ὁμόνοιαν ἐ)θεῖν, μεῖξον ἔσται 
σοιτοῦ σφάλματος τὸ κατόρθωμα. Euseb. γι. 45. De No- 
vatiano autem Cornelium criminante Pearsonius loco 
supra commeinoralo, sed ad ὃ. vit. hzec scribit, «In- 
terim Novatianus contra ordinationem — Cornelii 
aperte disputavit, eamque υ illegitimam publice 
traduxit et abrogare conatus est. Quod ut perfice- 
ret, multa Cornelio ipsi nefanda objecit, librum- 
que acerbationibus eriminosis plenum evulgavit , 
priecipue illi minime a quopiam. comrounicandum 
esse docens, quod cum lapsis communionem habe- 
ret. » ltourH. 


δ £^* e Ὁ, A mA o" OO 


ANN. Cin. CCLI. 
EPISTOLA X. 


SEU EPISTOL/E S. CYPRIANI AD ANTONIANEM PRIMA PARS, 
IN QUA CYPRIANUS DE S. CORNELIO DISSERIT. 


(Erasm. 1v, 2. Pamel. Rigalt. Baluz. vu. Paris. 1t, Oxon. 
Lips. nv. Pars prima tantun: apud Coustant. 1. col. 199; 
Galland, it:, pay. 5t. 


PARTIS PRIORIS ARGUMENTUM. — Cyprianus Antoniano 


falsas opiniones N ovatiani litteris ipsi injectas levat. 
] psc a levitatis suspicione circa lapsorum causam se 
purgat. Quam canonice Cornelius in locum Petri 
sit. promotus, et quam fortiter in eo se gesserit, 


enarrat. 


CYPRIANUS ANTONIANO FRATRI SALUTEM. 


I. Accepi primas litteras ἃ tuas, frater charissime, 


LECTIONES VARIANTES. 


* Accepi litteras Lam. Bod. 5. Ver. Corb. 


VARIORUM NOTE. 


Eris. X. — 1n prima epistolze hujus parte tam 
multa. sunt. quie. ad. Cornelium attinent, ut inter 
epistolas aut ab. ipso. aut. ad ipsum scriptas locum 
ci deberi censuerimus. Hinc sane quam abnormem et 
contra omncs Ecclesise leges factam | Novatiani ordi- 
nationem in superiori. epistola audivimus, tun legi- 
time Cornelium in cathedra. Petri constitutum fuisse 
idoneo teste percipieinus, Scripta fuit liec. epistola, 
postquam Decius, ut. nuin. 8, iudicatur, Gothorum 


hello ct armis interiit. Anno autem 224 exeunte 
istid contigit : adeoque hic epistola ad annum 252 
non male refertur. CousrAxT.—Priori hujus Epistol:e 
parti et posteriorem subjungimus, nec una in hoc 
tomo, alteraque in sequente. rejecta, 1anca ac 
velut utroque pede elauda Epistola prodeat. Epp. 

Ι. Accepi primas. lta plerique codices tam nostri 
quam Anglicani et Vaticani duo. Alii habent Acce- 
pimus primas litteras. lta. etiam antique editiones, 


4 


705 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLA. 


"tà 


concordiam collegii siterdolilis firmiter obtinentes , A — III. (juoniam tamen video, post primàm seritenllani 


et catliolicze Ecclesi? cohzrentes : quibus significasti 
eüni Novatlano te rion comunicare, sed sequi con- 
silium nostrum, et cum Cornelio coepiscopo nostro 
unum tenere consensum. Scripsisti etiam , ut exein- 
plum eárümndem litterarum ad. Cornelium collegam 
inostruiti transmittereu ; ut, deposita ofnni sollicitu. 
dine jam sciret te secum, hoc est cum catholica 
Ecclesi; communicare. 

Il; Sed eniin Supervenerunt postmodum ali: llt- 
ter: tux per Quintum compresbyterum * misse , in 
quibus animadverti animun tuum Novatiani litteris 
motum nutare cepisse. Nam cum b et consilium 
el consensum firmiter tuum ante fixisses, desidersti 
in liis litteris *, ut rescriberem tibi quam lhixresiin 


Epistole tu:e, Novatiani litteris postmodum te ess 

commotum ; illud , frater charissime f, primo in Joco 
pono, graves viros, et semel super petram 8 robu- 
stam solida stabilitate fundatos , non dico aura Jevi , 
sed nec venlo aut turbine commoveri : ne aniiaus 
dubius et incertus variis opinionibus , velut quibus - 
dam ventorum incursantium flatibus, frequenter agi- 
tetur, et a proposito suo cum quadam ! levitatis repre- 
hensione mutetur. (fuod ne vel apud te, vel apud 
quemquam Novatiani litterz: faciant , ut desiderasti, 
frater, rationem rei tibi breviter exponam. Et qui- 
dem primurti , quoniam de meo quoqüe actu motus 
videris; mea apud te et persona et causa purganda 
eat : ne me aliquis existimet a proposito meo leviter 


Novatiinus introduxissel ?, vel Cornelius qua ratione B recessisse ; et cum evangelicum primo vigorem et 


Tropliimo et thurificatis communicet. Quod quidem 
si pro sollicitudine fldei anxie curas, et rei ὁ dubie 
veritátet sollicitüs exploras, reprehendenda non est, 
in tiiniore divino sestuantis ΔΗ ΠῚ sollicitudo suspeiisa. 


inter initia defernderim, postmodum videar animum 
meum a disciplina et censura priore flexisse : ut his, 
qui libellis conscientiam suam  fmaculaverint, vel 


LECTIUNES VARIANTES. 


ἃ Compresbyterum nostrum, Jod. 5. 
b Nam cum et id consilio et in consensu tuo, Lam. Ebor. 


NC.À. . EM 
c Litteris rescribi tibl Bod. 4. Làm. Bbor. NC. 1. 
d Novatianus introducat. Bod. 2. NC. 1. 


€ Sollicitudine fidei , rei dubize veritatem Lam. Ebor. 
f Frater charissime Bod. 2. Lam. Ebor... 
& Et semper super petram Lain. Ebor. NC. 1. 


h & quoque proposito, quadam Corb. 


VARIOIUM NOTE. 


Quidam libri veteres et editio Rembolti omittunt vo- 
cem primas, 45 elioni onissa est In. codice 109 
bibliolhecze Vatican:e, quaii timen ego puto con- 
venire huic lóco. BaLvz. 

Obtinentes. llic est vera lectio, quam confirmant 
undecim libri veteres. Obstringentes tamen. scriptum 
est in tribus antiquis codicibus et iu editiotibus qu:e 
Pamelianam antecessetunt. Error ortus est ex ius- 
citia librariorum, qui nescientes legere serlbebant 
pro libito suo quicquid eis iu mentem. *eniebat.. Re. 
ligiosior fuit is qui scripsit codicem Turonensem. 
Scripsit enim  obstringentes. vel. obtinentes, lectori 
judicium integrum relinquens. Baruz. 

Cornelium collegam. Nescio quid imaguum aut ex- 
traordinarium. inveniant in hoe loco quidam ut hinc 
colligant :equalitaiem esse inter episcopos et nihilo 
majorem esse ftoiinum quái. c:eteroz.. Certum 
quippe est episcopos omues, cum sint in collegio, 
esse collegas et. se per omues. tempestates. vocasse 
collegas et fratres, uti etiamnum. faciunt... Et tiinen 
nemo catholicus dubitat quin. episcopus Romauus 
labeat nmiagnaià prorogatiédtu et aüctoritalem. 

BaLvz. 

Secum, hoc est, cum Ecclesia catholica coitmunicare. 
Certe vel hic locus confirmat IRomani Poniilicis anc- 
toritatem; si enun verum sit, cum Ecclesia. catlio- 
liea illum communicare, qui cum Cornelio Romano 
Papa communicat, erit igitur. Ecclesia illa. catliolica 
cui prwsidet Cornelius ; atque. proinde signum per 
quod discernatur Ecclesia catholica. ab lhizereticorutn 
conciliabulis, est successio Romanorum Pontificum. 

PAMEL. 

W. Motum nutare cepisse. Ipsi etiam Corielio simile 
quidpiam contigerat. Cum enim prius erga. factionis 
Felicissimi legatos visorem pr:e se tulisset. plane 
sacerdotalem, corum postmodum minis ac terrori- 
hus cedere nonnihil visus est. (à de fe cum eo 
Cyprianus epist. xit, n. 2, expostulat. Adeo cap- 
tiosze erant Novatiani litter: , tant» fautorum ejus 
artes ! CoUsTANT. 

Trophimo. là. thurificatis jungitur, ut dubitare 


vix liceat, quin et ipse idolis thus obtulerit. Hujus 
crimen haud absimile videtur flagitio cujusdam Re- 
posti, qui non. lantum in. persecutione. ipse cecidisse, 
sed ei maximam partem plebis sum sacrilega persua- 
sioe dejecisse iu epistola. subsequente 12, n. 9, le- 
gitur. CousTANT. — Adimittebatur is quidein, sed tan- 
Uun.ad laicam communionem : idque ex receptissimo 
Ecclesi» more, eum contingeret 3liquos de Clero 
lapsos fuisse; his enim depositio erat pro excoin- 
municatione. 


Π|. Petram. Octo libri veteres et omnes editiones 
ante Manutianam addunt robustam. 1n Fuxensi scrip- 
tum est, robusta stabilitate, ut in. editione Manutii. 
Porro vox robustam deest iti duodeciin vetustis exem- 
plaribus. DALvz. 


Ei quidem primum quoniam de meo quoque actu, 
elc. Quemadmodum satis constat ex libro et epi- 
stolis superioribus de Lapsis, erat initio, persecu- 
tione adliuc fervente, durior paulo erga lapsos Cy- 
prianus, ut pote qui non nisi exacta poenitentia ad 
pacem adimittendos censeret, misi forte ad preces 
Martyrum instante periculo mortis, idque non so- 
lum in sacrMieatis sed et in libellaticis observari 
volebàl. Pace autein jam Ecclesi» data, eum pri- 
mum couvenire licuit, in. episcoporum Afric:ze con- 
cilio honuilil moderata est illa censura, et placuit 
illis (uti infra hac eadem epistola dicit) examinatis 
causis singuloruin libellaticos interim admitti, sa- 
btifibatis vero in exitu. subveniri. Culpabat itaque 
Cyprianum Autonianus, quod sententi wn. mulasset, 
ipse vero mutati consilii rationes adducit ; neque 
Sibi soli sed et clero Romano primum ; et deinde 
episcopis compluribus placuisse liane. diffinitionem, 
immo vero et a Cornelia. iu synodo Romana conftir- 
matum. Atque hzc ad loci liujus intellectum | sufli- 
ciant PAMEL. 


Conuscientiam. suam. Horum, quos uno verbo /ibef- 
laticos appellat Cvprianus, et eorum qui idolis sacri- 
flcaverunt, quos et sacrificatos vocat, longe imparem 
conditionem ac diversum peccatum idem prasul in 


165 


EPISTOLA X. S. CYPRIANI AD ÁNTONIANUM. 


106 


nefanda sacrificia commiserint, laxandam ἃ pacem A divina permitteret, tunc communicato et librato & 


putaverim. Quod utrumque non sine librata diu et 
ponderàta ratione a me factum est. 

IV. Nam cum acies adhuc inter manus esset, et 
przlium gloriosi certaminis in persecutione ferveret, 
toto hortatu et pleno itnpetu militum vires fuerant 
excitanle, et maxime lapsorum mentes classico 
quodam nostr? vocis animand: ; ut poenitenti:e viam 
non solum precibus et lamentationibus sequerentur, 
sed quoniam repetendi certaminis et reparandz sa- 
lutis dabatur occasio, ad confessionis potius ardo- 
rem 5 et martyrii gloriam nostris increpiti ὁ vocibus 
provocarentur. Denique cum de quibusdam ad me 
presbyteri et diacones scripsissent , eos immoderatos 


esse, et ad communicationem accipiendam festinanter 


urgere, rescribens eis in epistola 4 mca qua exstat, 
et hoc addidi : « Qui si nimium properant, habent 
4 in sua. potestate quod postulant ὁ, tempore ipso 
« sibi plus quam postulant largiente. Acies adhuc 
t geritur, οἱ f agon quotidie celebratur : si com- 
4 missi vero et firmiter poenitet, et fidei calor 
« pr:evalet, qui differri non potest, potest coronari. » 
De co tamen quod statuendum cesset circa causam 
lapsorur distuli : ut cum quies οἱ tranquillitas data 
c5set, et episcopis in unum convenire indulgentia 


de omuium collatione consilio, statueremus quid 
fieri oporteret : si quis vero ante concilium nostrum 
etante sententiam de omnium consilio statutam * lap. 
sis lemere communicare voluisset, ipse a commu- 
nicatione abstineretur. 

V. Quod etiam. Romam ? δά clerum. tum adhuc 
sine episcopo agentem , et ad confessores Maximum, 
presbyterum, et cieteros in custodia constitutos, 
nunc in Ecclesia cum Cornelio junctos plenissime 
scripsi. Quod me scripsisse, de eorum rescripto 
poteris noscere 1 : nam in epistola sua ita posue- 
runt : « Quamquam nobis in tam ingenti negotio 
« placeat quod et tuipse tractasli, prius esse Ec- 
« Clesi:: pacem sustinendam, deinde sic collatione 
« consiliorum cum episcopis , presbyteris , diaconi- 
« bus *, confessoribus pariter ac stantibus laicis 
« facta , lapsorum tractare rationem. » Additum est, 
etiam Novatiano tunc scribente, et quod scripserat 
sua voce recitante, et presbytero Moyse tunc adhuc 
confessore, nunc jam martyre, subscribente ut lap- 
sis infirmis et in exitu constitutis pax daretur. Quz 
littere per totum mundum misse sunt, οἱ in. noti- 
tiam ecclesiis omnibus et universis fratribus perlatze 
suut. 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Laxandam a me Bod. 1. 

b Confessionis ardorem Lam. 

* Nostris increpitationibus Bod. 5. 

d Epistola mea quz? expediant Lin. 

* Quam quod postulaut Pod. 1. Neap. MI, 
I Et apud nos quotidie Corb. 


δ Deliberato Lam. Ben. Bod. 2. Ebor. 

h Constítutam Lam. Bod. 5. 

i Romanum ad clerum Corb. 

1 Potest nosci Lam. Bod. 2. 

k Diaconis Sup. Epist. Novat.. Diaconibus pariter Lam. 


C Bod. 9. 


YABRIORUM NOTAE. 


altera. epistole liujus parte demonstrat. Nam qui 
hibellatiei ideo dicebantur, quia premio magistra- 
tibus dato, quo tormenta. redimerent, libellum ab 
jpsis aecipiebant, ad mag'stratus vel. venientes. ipsi 
testificabantur, vel alio eunte. mándabarit, se. Clhri- 
slianos esse, sacrificare sibi non licere, ad. aras diaboli 
86 venire non posse ; dare se ob hoc premium, ne quod 
non licet faciant. Et illi quidem, ut Cyprianus ibidem 
testis est, lta se bona fide. gerehant, cum lioc. licl- 
tuin, nec prohibitum existimarent. Neque vero rei 
fuissent, si, pecunia oblata, libellos accepissent , qui- 
bus a persecutione liberarentur. Sed in hoc eorum 
eral crimen, quod ipses ad aras accessisse, et pro- 
positis adversus Evangelium vel edictis vcl. legibus sa- 
tisfecisse, ipsi libelli contestabantur, idque deinde 
publice legebatur, ut narrat clerus Romanus apud 
Cyprianum epist. xxxr. Cousr. 

IV. Circa causam lapsorum, Supple decernere. Vide 
dicfam epistolam xiv. CousTaNT. 

V. De eorum rescripto. Non. displicet quod in edit. 
Oxon. ut in mss. Colb. et Corb. legitur, rescríptis. 
Nam etsi Cyprianus sola epistol:e xxxi, cleri Romani 
verba in medio ponat, laudare tamen simul videtur 
et sententiam Confessorum ipsi de eadeni re, epist. 
ΧΧΥ͂Ι, rescribentium : Cum grande delictum, et per to- 
Lum pene orbem incredibile vastatione grassatum , non 
oporleat nisi, ul ipse scribis, caule moderateque. trüc- 
tari, consultis omnibus episcopis, presbyteris, diaconis, 
confessoribus et ipsis stantibus laicis. Cujus circum- 
spectionis laudatus clerus in citata epistola xxxi, hanc 
reddit rationem : Perquaim enim nobis οἱ invidiosum 
cl onerosum videtur, non. per multos eximinare, quod 
per multos videatur commissum fuisse; et unum  sen- 


tentiam dicere, cum làm. grande. crilitei per. miillos 
diffusum. notetur exisse : quoniam nec firnium decre- 
tum potest esse, quod non plurimorum videbitur habuisse 
consensum. CotsTANT. 

(Quamquam nobis. Sutnpiüm cst islüd ex epistola 
xxxi. Batvz. 

Additum est. lunc locum. descripsit Pacianus in 
uactátu contra Novatianos ád Symphronianuin. 

BaLvz. 

Ut lüpsis. Jam non ipsa cleri Romani , verba Cy- 
prianus fefert, sed ejfüs sententiam? pluribus expli- 
catam paucis perstringit. Cleri hujus littere, non, 
ut Rigallius scripsit, ipsius Cypriani, sede vácante, 
per tolum orbem nisse Wie dicütitur.. Et sapientiajn 
quidem spirant pritho Ecclesie clero. dignain.. [5 
nempe nimio potestatis su:e studio minime percilus , 
episcopos vicinos, ac retuotos qui Rom: aderant, 
secum voeare, eorumque consilio uti. noii. dedigha- 
tur. Sibi ante constitutioneit episcopi. nihil. innovan- 
dum decernit. 'fantum lápsis, si vere poniteniis 
animi signa prodiderint, ubl mortis imininet pericu- 
luin, subveniendüm putat. Niliil vero eral, cur Oxo- 
niensis editor litterarum illarum auctoritatem | inde 
elevare atque imminuere conarelur, quod a Nova- 
tiano scriptie slut. Non enim ab. eo qui scribit, sed 
ab eo cujus nomine. scribuntur, necaon c subsceri- 
bentium consensu pendet epistolaruiii auctoritas. 
Cvpriatius vero cleri Romani litteras ἃ Novatiano 
scriptas ac subscriptas esse nori tacuit: ut. id quod 
h:ereticus. ille de lapsis ad peecitentiam nou admit- 
tendis subinde docuit, ipsi non veritate persuadente, 
sed anihitione sensuim petvertente, plactisse planum 
lietct, CoosrawT, 


" 


461 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


768 


VI. Secundum quod tamen ante fuerat destinatum, ἃ cordia et colligendas fraternitatis ac. medendi vul- 


persecutione sopita, cum data esset facultas conve- 
niendi, copiosus episcoporum numerus , quos inte- 
gros et incolumes lides sua et Domini tutela pro- 
texit ^, in unum convenimus, et Scripturis 5 diu ex 
utraque parte prolatis, temperamentum salubri mo- 
deratione ^ libravimus, ut nec in totum spes com- 
municationis et pacis lapsis denegaretur; ne plus 
desperatione 4 deficerent, et eo quod sibi Eccle- 
sia cluderetur *, seculi ssculum gentiiter vive- 
rent; nec tamen rursus censura evangelica solve- 
retur, ut ad communicationem temere prosilirent ; 
sed traheretur diu poenitentia, et rogaretur do- 
. lenter paterna clementia, et examinarentur cause 
et voluntates et. necessitates singulorum , secunduin 
quod libello continetur, quem ad te pervenisse con- 
lido, ubi singula placitorum capita conscripta sunt. 
Acsi minus sufficiens episcoporum in Africa numc- 
rus videbatur, etiam Romam super hac re scripsimus 
ad Cornelium collegam nostrum : qui et ipse cum 
plurimis coepiscopis habito concilio, in eamdem 
nobiscum sententiam pari gravitate et. salubri mo- 
deratione consensit. 

VII. De quo tibi necesse nunc fuit scribere : ut 
Scias me nihil leviter egisse; sed secundum quod 
litteris meis fueram ante complexus, omnia ad com- 
mune concilii nostri consilium distulisse, et neniini 
quidem e lapsis prius communicasse, quando adliuc 
erat unde non tantum indulgentiam, sed et coronam 
lapsus acciperet: postea tamen, sicut collegii con- 


neris utilitas exigebat , necessitati temporum succu- 
bui-se, et saluti multorum providendum putasse; et 
nunc ab his non recedere, qux semel in concilio 
nostro de communi collatione placuerunt, quamvis 
multa multorum vocibus ventilentur, et mendacia 
adversus sacerdotes Dei de diaboli ore prolata, ad 
rumpendam catlolic: unitatis concordiam ubique 
jactentur. Sed te oportet, ut bonum fratrem atque 
unanimem consacerdotem, non quid maligni atque 
apostate dicant facile suscipere; sed quid collegae 
(π| modesti et graves viri faciant de vit: et disci- 
plinz:? nostrae exploratione perpenderef. 

VIII. Venio jam nunc, frater charissime, ad per- 
sonam 5 Cornelii colleg: nostri : ut Coruelium no- 


B biscum verius noveris, non. de malignorum et de- 


wrahentium mendacio, sed de Dei judicio ^ qui 
episcopum fecit ; et coepiscoporum testimonio , quo- 
rum numerus universus per totum inundum concordi 
unanimitate consensit. Nam quod Cornelium charis- 
simum nostrum Deo et Christo et Ecclesie ejus, 
item consacerdotibus cunctis laudabili przedicatione 
commendat, nonu iste ad episcopatum subito per- 
venil; sed per omnia ecclesiastica officia promotus, 
et in divinis administrationibus Deum sxpe prome- 
ritus, ad sacerdotii sublime fastigium cunctis reli- 
gionis gradibus ascendit. Tum deinde episcopatum 
ipsum uec postulavit i, nec voluit, uec, ut cxteri 
quos arrogantie Οἱ superbie sux» tumor inflat, 
invasit : sed quietus alias et modestus, et quales 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Tutela servavit Bod. 5. 

b Scripturis diviuis Lam. Ebor. Ben. Bod. 2. NC. 4. 

* Salubri ratione Bod. 5. 

d Nec potius desperatione deficerent ex eo Bod. 5. 

* Cluderetur, et seculo Bod. 5. Clauderetur Colb. Addu- 
ceretur Corb. 


f Exemplo ratione perpendere Corb. exhortatione Colb. 
& Ad personam colleg:ze nostri Lam. Bod. 2. 
h Sed Doinini Dei judicio Oxon. Balu:. 

NC Ne ipse postulavit Oxon. Ipsum nec voluit Lam. Ebor. 


VARIORUM NOTE. 


VI. Placitorum capita. Quse mandatorum capita vocat 
Optatus in libro primo adversus Parmenianum. An 
vero liec sit origo canonum paenitentialium, ut. cen- 
suit Daronius, aliis excutiendum relinquo. BALUZ. 

Videbitur. ]ta habent plures codices optimi el 
veleres editiones. Qux lectio mihi videlur esse 
melior quam Manutiana, in qua scriptum est vide- 
batur. BALUZ. | 

Habito concilio. Anuo 951, ut ait Pearsonius in 
Annalibus Cyprianicis, ubi refertur ex Eusebio 
sexaginta episcopos ad loc Romanum concilium 
convenisse. Habitum autem fuisse mense Septembri 
tradit idem auctor et Pagius post eum. BALUZ. — 
Nostri mss. consilio. Carthaginense concilium de lap- 
sorum causa, Romano, quod eadem de causa Corne- 
lius habuit, anterius fuisse hic diserte docemur. Quo- 
circa cum apud Eusebium lib. vi, c. 45, Cornelius 
Romans synodi gesta cum Afrorum aliorumque 
sententiis ad Fabium misisse dicitur. de Afrofum 
sententiis quibus Afri Romani» synodo pr:eiverint, 
non quibus eidem synodo subscripserint, Eusebius 
ibi loqui censendus est. CousTANT. 

Consensit. Deest heic aliquid, puta rite ad episco- 
patum pervenisse, aut aliquid simile. Sensus enim 
non est integer. BALuz. 

VII. Exploratione. In quinque libris antiquis et in 
vetustioribus editionibus legitur exemplo, eamque lec- 
tionem ego prima fronte probabam. Videbam enim 

*, insuperhabita editione Manutii, retentam fuisse 


a Morellio. Confirmabat hanc meam opinionem auc- 
toritas horum quinque veterum librorum, in quibus 
Scriptum est, de vite el discipline nostre exemplo 
ratione perpendere. Opinabar autem. vocem ezplora- 
lione, quam Manutius protulit, orlam esse ex emeu- 
datione cujusdam veteris librarii; qui cum existi- 
maret has voces non colierere , adeoque lectionem 
illam veterem esse mendosam, ex his duabus voci- 
bus simul junctis fecisset exploratione, expungens 
priorem, retinens aliam. At nuuc, cum videam in 
epistola Lxviu, in codice Fuxensi, scriptum esse exem- 
plo et ratione, ut illic anuotabitur, pro eo quod alii 
libri et editiones habeut exploratione, non. dubitavi 
quin hxc. lectio sit melior. Supra quippe in epistola 
septima, legitur : Persecutio ista. examinatio est atque 
exploratio pectoris. Batu. 

VIII. Quietusalias. Vx octo mss. in Oxon. edit. recen- 
Silis vocem alics revocamus, faventibus Colb. et Corb. 
quorum in uno alios, in altero aliis legitur. Pluribus 
opus non est, ut Cyprianum. in. iis omnibus, in qui- 
bus Cornelii clectionem commendat, ordinationem 
Novatiani ut iisdem conditionibus destitutam ex 
obliquo pulsare ac reprobare persuadeamus. Immo 
et nomine quidam non obscure designatur. Nova- 
tianus. Inde etiam cuique exploratum est, id prio- 
ribus s:eculis circa eleetiounes presulum usu fuisse 
receptum, quod postea scriptis legibus mandatum 
681. COUSTANT. 


769 


EPISTOLA X. S. CYPRIANI AD ANTONIANUM. 


110 


esse consueverunt qui ad hunc locum divinitus eli- A peret. Et factus est episcopus a plurimis collegis 


guntur, pro pudore virginalis conscientix ἃ su:e et 
pro humilitate ingenit:e sibi et custodit:e verecundiz, 
non, ut quidam, vim fecit ut episcopus fieret; sed 
ipse vim passus est P αἱ episcopatum coactus exci- 


nostris, qui tunc in urbe Roma * aderant, qui ad 
nos litieras honorificas et laudabiles et testimonio 
Sus przdicationis illustres de ejus ordinatione 
miserunt. Factus est autem Cornelius episcopus de 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Sic. Ver. Benev. Bod. 1,2. Lam. Ebor. NC. 1. Lin. 
Virginalis continenti Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 1, 2, 5. 
Pem. MR. 


b Vim fecit Lam. Bot. 2. 
€ Urbe Romana Bod. 1. 


VARIORUM NOTE. 


Virginalis conscientie. Colb. ms. virginitatis el con- 
tinent. Septem. Anglic. virginalis continentie sua. 
Quamvis virginalis conscientie retineamus, his ta- 
men verbis Cornelium non iis tantum virtutibus , 
qua virgines decent, sed et virginitate ipsa ornatum 
przdicari censemus. CousraNT.— Reposui lectionem 
quam inveni in xix libris nostris veteribus et in 
octo Ánglicanis. Vocem conscientie, quam pr:eferunt 
editiones, non inveni nisi in duobus antiquis. In- 
fra in hac ipsa epistola scriptum est, continenti 

ropositum. In libro de Habitu Virginum, pag. 174, 
egitur continentiam sequi Christum et virginitatem 
destinari regno Dei. Lactantius lib. vi, cap. 25, ait 
hoc continenti:e genus esse fastigium et consumma- 
tionem omnium virtutum. Quintilianus lib. viu, 
cap. 4, laudat invictam continentiam Socratis. Alia 
enim continentia significat abstinentiam in cibo et 

otu apud A. Gellium lib. iv, cap. 4, οἵ lib. v, cap. 2. 

n libello precum Marcellini et Faustini laudatur mira 
continentia Macarii presbyteri Romani, quod nec 
vino stomachum relevaret, nec carnis esculeutia 
corpus curaret, sed oleo solo escas asperiores miti- 
gans, jejuniis et orationibus vacaret. Hieronymus in 
epistola ad Letam de institutione filie : /n quadra- 
gesima continentie vela pandenda sunt. Vide Cassia- 
num collat. n, cap. 16 et 26. Julius Capitolinus in 
JEiio Pertinace : Exemplo autem Imperatoris, cum 
ille parcius se ageret, ex communi continentia. vilitas 
nala est. Hierouymus in caput quintum epistole ad 
Galatas : Non solum autem in desideriis et cupiditate 
conlinentia necessaria est, sed. eliam in tribus reliquis 

erturbationibus , dolore scilicet , letitia, eu timore. 
tem in caput secundum epistol:e ad Titum : Scien- 
dum quoque est quia continentia non solum in carnis 
opere et omni concupiscentia , sed in omnibus rebus 
necessaria sit, ne honores indebitos appetamus, ne 
accendatur. avaritia, ne ulla passione superemur. Vide 

Cyprianum in libro de Habitu Virginum pag. 114. 
Continentia vero, etc. Alibi coutinenlia usurpatur 

ro alimonia, id est victu necessario, uL observat 
ranciscus Pylliceus in glossario ad Julianum ante- 
cessorem. BALUZ. | 

1pee vim passus. Joannes Saresberieusis lib. vin, 
cap. 95, Policratici : Antiqui. quondam. trahebantur 
inviti, et proni ad martyrium , primas. cathedras. car- 
cere pejus et cruce [ugiebant. Et Justinianus Impera- 
tor l. v. Si quamquam cod. De episcopis et clericis 
ait : Profecto enim indignus est sacerdotio nisi. fuerit 
ordinatus invitus, Hieronymus in Epitaphio Nepotiani : 
Querebaiur se (erre non. posse, ei juvenilem. «tatem 
incongruam sacerdotio. causabatur. Sed quanto plus 
repugnabat, (anto magis in se siudia. omnium  conci- 
tabat, et merebatur negando quod esse nolebat , coque 
dignior erat quo se clamabat indignum. Idem in Epi- 
taphio Paule ad Eustochium : Fugiendo $loriam , 
gloriam merebatur, qua virtutes quasi umbra sequitur, 
et appetitores sui deserens appetit contemplores.Doetius 
jn libro secundo, de Consolatione puilosophiie : Πα 
δι ut non. virtutibus ex dignitate sed ex virtute digni- 
tatibus honor accedat. Et illud de Sancto Honorato 
episcopo Arelatensi : Et qui venire ad dignitatem 
detrectaverat, ad. ipsum dignitas venit. Sanctus Papa 
Gregorius, lib. 1v, Epist. 45, ait ca inter alias ra- 
jione se ordinasse Marinianum.episcopum quod re- 


fugeret episcopatum , quem suscepit. invitus. Dignum 
est legi quod in Gregorii Nazianzeni oratione de 
funere patris scriptum est de Eusebio electo Czsa- 
riensi archiepiscopo. Vide librum diurnum poni- 
ficum Romanoruur, in quo ille dicitur dignior epi- 
scopatu qui se occultat ne fiat episcopus. Vide etiam 


B Cresollium lib. 11, cap. 1. Mystagogi. Verum hzc 


electorum episcoporum repuguantia rara postea fuit. 
Nam cum episcopi cepissent in honore esse, crevis- 
sentque opes, episcopatus , ut Sulpitius Severus ait, 
pravis ambitionibus appeti ceperunt. Qua in causa 
videnda est elegans et diserla Isidori Pelusiotz epi- 
stola xx1 libri quinti. Gregorius Naziauzenus ora- 
tione in laudem Basilii : Non enim | virtute. magis 
quam malitia et fraude sacerdotii dignitas paratur, 
nec meliores ac digniores sed potentiores thronis in- 
sident. 

At non solum in Ecclesia Cliristi viguit ista ma- 
gnorum virorum modestia, sed etiam in republica , 
iu imperio. Julius Capitolinus refert concionem 
Clodii Albini ad milites, cujus hoc initium est : 
Invitum me, commilitones, ductum ad imperium et 
etium. illud probat quod Commodum don«antem. me 
Caesareo nomine contempsi. /Elius Lampridius in 
Alexaudro Severo, qui factus est imperator invi- 
tus, scripsit: Exponam causas quibus id el senatus 
coactus est facere εἰ ille perpeti. Apud Flavium Vo- 
piscum Probus Imperator ait: Imperium numquam 
oplavi, el invitus accepi. Claudianus in panegyrico 
in quartum consulatum [Honorii Augusti : 


Digna legi virtis. Ultro se purpura supplex 
Obtulit, et solus meruit regnare rogaus. 


Vide qux de electione Periinacis notat Joannes 
Tristanus a Saucto. Amnantio in tomo secundo suo- 
rum Commentariorum. BALUZ. 

, Facius. est episcopus a plurimis collegis. Scxdecim 
videlicet episcopis, ut in hujus epistolx: secunda 
parte. docemur, inter quos duo erant Afri, quos 
consulto, ut Romani pontificis electioni interessent, 
missos fuisse Cyprianicorum Annalium conditor 
seribil, sed nulla ratione probat. Eos, cum aliis de 
causis Romam missi fuissent, vel venissent uliro, 
ad predictam electionem vocatos esse probabilius 
est. CousrANT. — Infra episcopos qui ordinationi 


D Cornelii interfuerant , sexdecim (uisse dicit, inter 


uos, uli palet ex epist. supra ΧΙ), fuerunt ex 

frica , Caldonius, Fortunatus, Pompeius, et Ste- 
phanus. Apparet autem ex hoc loco episcopum sive 
papam Romanum ea atate fieri solere a  sacer- 
dotum collegio , id est, ab episcopis, de clericorum 
testimonio, οἱ plebis suffragio. Spe enim variatus 
est mos cligendi Romani pontificis. Primum D. 
Petrus suos succes:ores designavit Linum , Cleum , 
et Clementem ; Anacletus οἱ czleri usque ad  se- 
cundum schisma inter Damasum et Ursicinum Cleri 
el populi suffragiis creati sunt, et ab episcopis, si qui 
forte presentes essent, ut ex hoc loco colligere est. 
Tum autem in electione Damasi interponi cepit 
Imperatorum auctoritas. Et primum quidem in schis- 
mate dumtaxat, ad sedandos tumultus, uti a Valen- 
liniano res composita est inter. Damasum et Ursi- 
cinum, ab Honorio inter Bonifacium et Eulalium, 
et a Theodorico rege inter Symmachum et Lau- 


11 ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


112 


Dei et Christi ejus jndicio, de clericorum pene om- A collegio : cum nemo ante se factus esset, cum Fa- 


nium testimonio, de plebis qu:e tunc adfuit suffragio, 
et de sacerdotum antiquorum et bonorum virorum 


biani locus, id est cum locus Petri et gradus ca- 


VARIORUM NOTAE. 


rentium. Deinde etiam extra schisma; ne forte 
Gumnultus contingeret. hnmo eo res paulatim devenit, 
ut siue illorum assensu consecrationem. suscipere 
non auderent. Duravit hic mos ad. Imperat. Con- 
stantiaoum. ΠΕ usque, qui sanctitate Benedicti ll, 
permotus, permisit liberam uti antea. potestatem 
soli Clero. et populo Romano eligendi et designandi 
Pontificis. Postea Adriauus papa convocata ad hoc 
synodo Lateran. episcoporum 155, quod antea nulli 
Imperatori concessum fuit, etiam eligendi pontificis 
jus, ob pulsos Italia Longobardos Carolo magno 
concessit. ΠῚ tamen juri lilius ejus p:ulo. post. re- 
nuneiavit, ut patet. Lxi. distinct. apud Grat. cap. 
Ludovicus. Sic libera denuo fuit lRonanis electio 
οἱ consecratio Pap: per. multum temporis, usque 
ad Leonem VIII. Qui cum ab Othone primo vi, et 
armis in sede apostolica collocatus esset, denuo a 
clero et plebead imperatorem jus omie eligendi pon- 
tificis transtulit. Hoc privilegio usi suut successores 
Otlionis, immo abusi potius, ad IHcuricum IV usque. 
Quare justissimis de causis iterum revocatum est 
id jus ^d Romanos a Gregorio VII, etiam paulo 
ante. Pontilicatum, occasione. sumpta a. schismate 
illo iuter Beuedictum, Silvestrum et Joannem, sub 
llenrico. Imperatore 1. Nam. Stephanus IX, Nico- 
laus 1, et Alexander secuudus sine assensu linpe- 
ratoris creati sunt. Quod eum iterum surreptitie per 
insidias impetrasset ἃ Paseali II, Henricus V, per 
ipsum Pasealem denuo revovatum est in synodo 
Lateran. Postremo ad. solos Cardinales jus eligendi 
pontificis delatum. est, quod quo tempore coeperit 
non perinde constat; nam et si a Nicolao II tale 


quoddam statutum — promulgatum sit, postea tamen C 


adhue aliquoties intercesserunt. populi et cleri Ro- 

mani suffragia. Porro constitutiones de electione in 

conclavi celebranda, edite sant in Concil. Lugdun. 

a Gregorio X, lee. partim. ex. Onaphrio Panvino, 

et Platina, partim ex hierarch. Alberti Pigsii. 
PAMEL. 

Christi ejus judicio. Baronius Corneiium signo ali- 
quo ac portento divino episcopum designatum esse 
hinc colligit, Sed nihil aliud sibi voluisse vidétur 
Cyprianus, nisi ut omnia, qua in eligendis episcopis 
Dei et Christi judicio atque. prescripto. servanda 
sunt, in electionem Cornelii convenisse significaret. 
Ipse Cyprianus infra epist. xit, n. 5, mentem suain 
explicat, dum Fortunatum. sibi frustra subrogatum 
probat his. verbis : Nen POST DIVINCM JUDICIUM, post 
populi suffragium, post. coepiscoporum. consensum , 
judicem se jam non episcopi, sed Dei faceret. Et mox, 
Nisi si itla. est aliquis sacrilega temeritatis ac. perdite 
mentis, ut putet sine. Dei judicio fieri sacerdotem, 
CovsrANT. — llieronymus in caput. primuaui epistole 
ad Galatas : Nunc videmus. plurimos non. Dei ju- 
dicio, sed redempto favore vulgi in. sacerdotium sub- 
rogari. BALUZ. 

De Clericorum testimonio. Notat Annalium Cypria- 
nic conditor Baronium, mutatis Cypriani verbis, 
in electione sacerdotum clericis suffraziuin, ac plebi 
testimonium deferre. In superiore nota eumdem 
priesulem. audivimus de sua. ipsius ordinatione di- 
centein , Post populi suffragium. Quamquam Cypria- 
nus supra, epist. r, n. 2, scribit, episcopo semel 
facto, et collegarum ac plebis rEsTIMONIO οἱ judicio 
comprobato , alium. constitui nullo modo posse. Quse 
autem sit pars plebis in episcoporum electione, idein 
praesul Epist. 63, edit. Pamel. pluribus enarrat. Ac 
primo praemittit, quod ipsa ( plebs) maxime habeat 
votestalem vel eligendi dignos sacerdotes, vel. indignos 
vecusandi, 'T'um proxime sujicit : Videmus de divina 
augtoritate descendere, wu sacerdos plebe presente. sub 


omnium oculis deligatur, et dignus atque idoneus pu- 
blico judicio ac TESTIMONIO comprobetur. Mox expo- 
nens qua ratione. Deus sacerdotem sub Lege institui 
voluerit, coram omni synagoga , inquit, jubet Deus 
conslitui sacerdotem, id est, instruit et. ostendit ordi- 
nationes. sacerdotales nonnisi sub — populi assistentis 
conscientia fieri oporlere, ul plebe presente vel. dete- 
gantur malorum crimina, vel bonorum merita preadi- 
centur, ct sit ordinatio justa οἱ legitima, que omnium 
suffragio οἱ judicio (uerit. examinata : ubi omnium 
suffragium. el judicium nihil aliud sonat, nisi quod 
in proxima sententia. publicum judicium ac testimo- 
nium, etin superiori collegarum. ac plebis testimo- 
nium οἱ judicium. Subinde addit, Propter quod dili- 
genter de traditione divina οἱ apostolica observatione 
observandum | est et tenendum , quod apud. nos quoque 
el fere per provincias universas tenetur, ut ad. ordi- 
naliones rite celebrandas, ad eam. plebem, cui prepo- 
situs ordinatur, ep:scopi ejusdem. provincie proximi 
quique conveniant, et episcopus deligatur. plebe pre- 
sene, qum singulorum. vitam. plenissime novit, οἱ 
wiuscujusque actum de ejus. conversatione perspexit. 
Nihil quidem ibi de plebis suffragio : sed statim ad- 
jungit : Quod. ct apud vos. factum. videmus in Sabini 
collega nostri ordinatione, ut de universe fraternitadis 
suf[ragio, et de episcoporum qui in presentia. conve- 
nerant, quique de eo ud vos litteras fecerant, judicio, 
episcopatus ei deferretur. Celestinus epist. 4, cap. 5, 
nullum invitis episcopum dari volens, ut cleri, plebis 
et ordinis consensus ac. desiderium. requiratur, prae- 
cipit. Decernit et Leo epist. 9, c. 6: Teneatur. sub- 
&criptio clericorum , honoratorum testimonium , ordinis 
consensus οἱ plebis : qui pre futurus est omnibus, ab 
omnibus eligatur. E epist. 12, c. 5. Ille omnibus 
preponatur, quem cleri plebisque consensus. postula- 
rit.... Tantum ut nullus invitis et non petentibus detur. 
Vide Julii epistolam 4, n. 11. CovsrANT. 


, De plebis suffragio. Vide Petavii notas ad Syne- 
sium, pag. 96 secund:e editionis. Vide etiam Flori 
diaconi Lugdunensis librum de electionibus episco- 
porum in appendice Agobarbi. DBaLuz. 


De sacerdotum. antiquorum.... collegio. Hoc cst 
ni fallor, de presbyterorum selectorum et antiquo- 
rum numero. Nam cum episcoporum, a quibus 
Cornelius ordinatus est, jam mentio facta sit, as- 
sentiri nou possumus Annalium Cyprian. conditori , 
qui hoc ad eosdem refert. Vulgo. quidem apud Cy- 
priauum. Sacerdotum. vocabulum episcopos sonat: 
sed interdum etiam presbyteri hoe. nomine intelli- 
guntur. Neque enim aliud sihi vult is przesu] epist. 
XXXV, seu XL, ubi se admonitum prz»mitteus, ut INu- 
midicus. presbyter adscribatur presbyterorum Cartha- 
gineusium numero, illum non sine causa gravissimis 
lormentis superstitem servatum esse notat; sed ut 
eum, iuQuit, clero nostro Dominus adjungeret, el 
desolatam per. lapsum. quorumdam presbyteri. nostri 
copiam gloriosis s.cERDoTIBUS adornaret.. Scribit Ju- 
lius ], epist. 4, n. 14, ex evclesisstici. canonis pr:xe- 
Scripto episcopum in ipsaecclesia, ex ipso SACERDOTALL 
ordine, (ἀπ᾽ αὐτοῦ τοῦ ἱερατείου ) ex ipso clero, ab 
episcopis provincie illius constitui oportere. CoUSTANT. 
Apud Ivonem | parte 5, eap. 559 et apud. Gratianum 
1 q. 4, cap. 5; itemque in uno veteri libro meo legi- 
lur consensu. Eadem voce utitur. Cyprianus ep. Lv, 
pag. 82, de electione sua scribens ad Cornelium. 
Correctores Romani emendaruut Gratianum ex textu 
Cy priani, male, ut opinor. Nam eum glossa expetc- 
ret ut vox consensu retineretur in contextu Gratiani 
nou debuerant illam rcjicere. BaLtz. ᾿ 


F'abiani locus. In Oxon. edit. hic subjicitur ista an« 


119 


EPISTOLA. X. S. CYPRIANI AD AXTONIANEM. 


714 


thedrze. ἃ sacerdotalis vacaret. Quo occupato de À tim, nec extortum b, sed de Dei, qui sacerdotes (acit, 


Deci voluntate, atque omnium nostrum consensione 
firmato, quisquis jam episcopus fieri voluerit, fo- 
ris fiat necesse est, nec habeot ecclesiasticam or- 
dinationem, qui Ecclesi: non tenet unitatem. Quis- 
quis ille fuerit, multum de se licet jactans, et sibi 
plurimum vindicans , profanus est , alienus est , foris 
est. Et cum post primum secundus esse non possit , 
quisquis post uuum qui solus esse debeat factu» est, 
non jam secundus ille, sed nullus est. 

IX. Tum deinde post episcopatum non exambi- 


voluntate susceptum, quauta in ipso suscepto episco- 
patur suo virtus, quantum robur animi, qualis firini- 
las * fidei, quod nos simplici corde et perspicere peni- 
tus et laudare debemus, sedisse intrepidum Roma 
in sacerdotali cathedra eo tempore, eum tyrannus 4 
infestus sscerdotibus Dei fanda atque iufanda com- 
mninaretur; cum multo patientius e tolerabilius au- 
diret, levari adversus se :emulum principem, quam 
constitui Rom:e Dei sacerdotem *? Nonne hic, fra- 
ter charissime, summo virtutis et fidei testimonio 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Et cathedra Ver. 
db Aunibitu vel extortu, sed de Dei, Lam. Bod.2. Ex sorte, 


c Quanta (firmitas fidei Dod. 5. 


4 Tempore quo tyrannus Lam. Bod. 3. 
€ Stc. Lam. Ebor. Bod. 1, 3. Lin. NC. 1. Spir. Vet. 
Iunom. Eras. Munut. Ronie &mulum Pam. 


VARIORUM NOTE. 


notatio : Rigaltius ail, Conjiciet aliquis manum Cypriani 
tantum scripsisse, Cum Fabiani locus et cathedra sacer- 
dotalis vacaret ; nec sane aliud quidquam patitur scnsus 
auctoris : nihilque adjangitue unde. vel confirmetur 
Rcgaltii conjectura, vel infirmetur. Παῖς *ane respuit 
summa omnium mss. consensio, qua qui ltomana in 
cathedra sedet, Cvpriani judicio, locum Petri tenere 
ostenditur. [loc ipsum et. in subjecta epistola xit, n. 
45, idem praesul plane asserit. CocsTANT. Ítà omnes 
editiones et libri veteres , Caruoteusi excepto, in quo 
scriptum est gradus. Attamien. Rigaltius existimavit 
istud non 6556 Cypriani, itaque esse ex glossemate. 
Nescio an li:ec ejus opinio multos habitura sit secta- 
tores. Optatus Milevitanus, lib. 1, dixit cathedram 
Petri vel Cypriani, et lib. 1, cathedram episcopalem 
esse collatam in urbe Roma. Barvz. 


test. interpretatio Francisci Torrensis ct aliorum 
quorum:lam qui istic unum et solum episcopum in- 
terpretantur de. Romano, tamquam si ille solus ct 
unus episcopus esset in. Ecclesia, ccteri vero non 
essent veri episcopi neque successores Apostolorum, 
sed istius unius vicarii. Quod est contra omnia testi- 
monia antiquitatis. Exstat in Vita. sancti Anselmi epi- 
scopi Lucensis ab auctore co:Ptaneo et peenitentiario 
ejus seripta locus citatis ex Cypriano. Sic. autem 
seribit auctor ille scribens adversus Wibertum anti- 
papam : Jtaque , ut sanctissimi martyris Cypriani ver- 
bis utar, nullus. vel iste vel nullus, quia nec successor 
nec antecessor cujusdam aut ille aut iste, ambo parrici- 
die, ambo sceleratissimi violatores sue matris Ecclesie. 
Videtur autem locus. iste conflatus ex duobus locis, 
ex isto nimirum et ex alio Epistoke 76, pag. 14529. 


Ecclesiasticam ordinationem. Corb. mss. Ecclesie C Nemini succedens, a se ipso ortus. BALUZ. 


ordinationem. Mox Cyprianus his. verbis, multum de 
se licet jactaus, etc. Novatianum notat, eumque innuit 
nonnullis pr:editum dotibus, quas ille vel per se, vel 
per suos plurimum venditaret. De codem fi secunda 
epistole hujus parte. apertius ita loquitur : Jactet. se 
licet et philosophiam vel eloquentiam suam superbis vo- 
cibus predicet : qui nec fraternam charitatem nec eccle- 
siasticam unitatem tenuit, etiam quod prius fuerat ami- 
sit. CocsTANT. 


Alienus est. — Optatus lib. 11. Quicquid foris est 
alieuum est. DALUZ. 


l'oris est. — Mieronymus in Apologia adversus 
Rufinum : Quid loquar. de hereticis, qui licet foris 
simt, se nominant. christiunos ? ldem. in. epistola ad 
Oceanum : Alieni et extra Ecclesiam sunt Judei, l«ere- 
lici, utque gentiles. Ea. est. eommunis Catliolicorum 
opinio. Et tamen Didacus Stunica lib. 1, cap. 7, do 
vera religione disputans adversus Melchiorem Canum, 
qui, lib. iv, cap. 2, dixerat h:ereticos homines ad 
Ecclesiam non pertinere neque. in Ecclesie partibus 
esse uumerandos, contendit hiereticos. ad Ecclesiam 
pertinere. 1i utio veteri libro, pro eo quod istic apud 
Cyyrianum legitur foris cst, legitur hostis est. BALUZ. 


Secundus esse non possit. — liec verba. adversis 
Guibertum Ravennatem usurpavit Gerohus Reicher- 
Spergensis in libro de Statu Ecclesie sub Ilenrico IV 
Imperatore, cap. 14, «ed. Cypriano. nou. nominato, 
Cypriani enim verba sua fecit. Istud a Cypriano sceri- 
ptum est adversus. Novatianum, qui se a factiosis 
quibusdam eligi procuravit adversus Cornelium , qui 
prior fuit electus. Cum ergo Cornelius sederet in ca- 
thedra Petri, qui eamdem. cathedram. occupaverat 
Novatiauus non poterat esse Romana urbis episco- 
pus, cum qui post unum, qui solus 6550 debet, factus 
est, non jam secundus sed nullus sit, cuni cathedra 
uua duos capere non possit. Hic est verus et genui- 
nus sensus verborum Cypriani. Quare ferri non po- 


IX. Azmulum principem. Scil. Julium Valentem, qui 
anno 251 Ron: imperium usurpavit, sed non diu 
tenuit, ut Aurelius Victor docet. Mox Panielius , pro 
verbis Dei sacerdotem, ex ms. Affligeu. perperam sub- 
stituit. einulum sacerdotem : sed neque mentem asse- 
eutus est Cypriani, duin hunc. locum ita interpreta- 
tir : Cornelium patientius tolerasse e&mulum principem, 

uam. Novatianum emulum sacerdotem. Ibi euim ver- 
bum audiret de Decio tyranuo, non de Cornelio prz- 
dicatur. CovsTANT. — Lucifer Calaritanus in libro ad 
Constantium de Moriendo pro Dei lilio : Adversum se 
enulos surgere principes. Non ait Cyprianus zemulum 
principem fuisse levatum adversus Decium, sed De- 
cimn patientius. fuisse laturum levari adversum se 
a tiulum principem quam constitui Rome Dei saccr- 
dotem, in quo quidem Cornelii mironda constantia , 
qui sedebat intrepidus, exspectans corporis sui carnifices 
et Iyranni ferocientis ultores, ut ait Cyprianus in Epi- 
stola Lit ad Autonianum, Et tamen. inventi sun! qui 
divinare conarentur quis tum priuceps levatus sitad- 
versus Decium ; scripserunt autem Lucium Pri:cum 
fuisse qui levatus est adversus eum, quia Aurelius 
Victor inlibro de Cesaribus scribit delatum illiGotho- 
ram concursu dominatum, postquam, direptis" Thra- 
ciis plerique illo perveneraut ; quam ob causam ait 
Decium cito quam potuit maturrime Bona digressum. 
Sed non possum discedere ab hoc loco quin annotem 
teiueritatem Salmasii, qui capite sexto de Primatu Pa- 
pc, pag. 86, coutra omnium veterum codicum et edi- 
tionum fidem contendit istic legi debere malum prin- 
cipem pro emulium ; hancque suam conjecturam nititur 
robare testimoniis eorum veterum scriptorum qui 
oquuntur de malis priucipibus. Quantuni ea obser. 
vationes sint. inutiles in Bic loco, nemo nou videt, 
Nam yrzeterea sensus constare non potest cum con- 
jectura Salmasii. BALvz. 

. Dei sacerdotem, llanc lectionem inveni in xis codi- 
cibus nostris, in sex Anglicanuis, apud Thomam Wal- 


115 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


116 


pridicandus est? Nonne inter gloriosos confessores A pertinet οἱ timorem, passus est quidquid pati potuit, 


et martyres deputandus, qui tantum temporis sedit 
exspectans corporis sui carnifices et tyranni fero- 
cientis ultores, qui Cornelium adversus edicta feralia 
resistentem et minas et cruciatus et tormenta fidei 
vigore calcantem, vel gladio invaderent, vel cruci- 
figerent, vel igne torrerent, vel quolibet inaudito ge- 
nere poenarum viscera ejus et membra laniarent ^? 
Etiamsi majestas Domini protegentis et bonitas sa- 
cerdotem, quem fieri voluit b, factum quoque prote- 
xit : tamen Cornelius, quantum ad ejus devotionem 


et tyrannum, armis et bello postmodum victum, 
prior sacerdotio suo vicit. 

X. Quod autem quzdam de illo inhonesta et ma- 
ligna jactantur, nolo inireris : cum scias hoc esse 
opus semper diaboli, ut servos Dei mendacio laceret, 
et opinionibus falsis gloriosum nomen infamet; ut 
qui conscientiz sux luce clarescunt, alienis rumori- 
bus sordidentur. Explorasse autem collegas nostros 
scias, et verissime comperisse, nulla illum * libelli, 
ut quidam jactitant, labe maculatum esse : sed nequc 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Lacerarent Lam. Bod. 3. Ebor. NC. 1. 
b Pati voluit Benev. 


B 


€ Nulla jam illum Lam. Bod. 2. 


VARIORUM NOTE. 


densem tit. 14, de Sacramentalibus et cap. 125, in 
omnibus editionibus qux Pamelianam antecesserunt. 
Aliam vero, qu:e habet. mulum sacerdotem, quam 
Pamelius verissimam, Rigaltius vero proculdubio fal- 
$am esse asserit, in uno tantum codice. Affligemensi 
reperissese testatur idem Pamelius, sicut ego quoque 
eam non reperi nisi in uno codice qui fuit Francisci 
Pithei. Et tamen illustrissimus cardinalis Perronius 
in republica adversus regem magn: Dritanni;e pag. 
99, ait illam inveniri in antiquioribus et emendatio- 
ribus exemplaribus. Ad quam rem probandam laudat 
jn margine codicem Affligemensem et editionem Pa- 
melii, nuliis aliis testimoniis. Miror autem Rigaltium 
relinuisse in editione sua lectionem quarn ipse ait pro- 
culdubio falsam esse, uti re vera est. Sensus enim 
hujus loci est Decium, hostem videlicet secta? nostrae, 
quiin. excindere cupiebat, ita exhorruisse sacerdotem 
Dei in urbe Roma principe imperii ut multo patien- 
tius et tolerabilius audiret levari adversus se :emulum 
principem quam constitui Rom: Dei sacerdotem, ut 
jsta recte explicat Rigaltius; non quod timeret, ut 
quidam crediderunt, episcopum Romanum, liominem, 
quantum attinebat ad rempublicam, minime principi 
metuendum aut formidolosum, sed quia erat inimicus 
crucis Cbristi, ardens desiderio opprimend:e Chris- 
tianitatis, ut ait vir clarissimus Ilenricus Dodwellus, 
valde cupiebat ne Fabiano papse defuncto daretur 
Successor, existimans religionem noswam interitu 
ram , si episcopum non haberet, tinens preterea, ut 
opinor, ne in urbe rerum novarum avida augeretur 
numerus Christianorum, quorum nimius et copiosus, 
ut ait Cyprianus, erat populus. BALUZ. jl 

Tantum temporis. Hauc sane lectionem reperi in 
octo vetustis codicibus. Aliam, qua habet tantis tem- 
poribus , exhibent veteres editiones ante Manutianam 
et sex libri veteres. BALUZ. 

Exspectans.... carnifices. Quippe, Paciano teste ep. 
5, crebras perseculiones irati principis sustinebat. Unde 
calumni,e convincuntur ejus zemuli, qui eum libelli 
labe contaminatum dictitabant. CousrANT. 

Et timorem. Vide appendicem observationum Ri- 
galtii ad Cyprianum, ubi recte interpretatur hunc 
timorem Cypriani. BaLuz. 

Passus est. Supra Epist. xxxvi, pag. 50: Neque 
. enim virtus eorum aut. honor minor est quo minus ipsi 
quoque inter bealos martyres aggregentur. Quod in illis 
est, toleraverunt. quicquid tolerare parati οἱ prompti 
fuerunt. Qui se tormentis et morti sub oculis Dei obtu- 
lit, passus est quicquid pati voluit. Ad h:ec loca Cy- 

riani respiciebit haud dubie Erasmus interpretans 
ocum libri Josephi de imperio rationis, ubi sic legi- 
tur : Et si fors percipiendi denegat faculiatem , pertulit 
lamen cuncta qua voluit pati. Etenim martyres quoque 
censebantur qui tormenta passi, tamen occisi non 
fuerant, Conimmodianus instructioue 48: Multa. sunt 


C 


mariyria qua sunt sine sanguine fuso. Sanctus Pauli- 
nus poemate 14, de sancto Felice: 


Coelestem nactus sine sanguine martyr bonorem. 

Nam confessor obit, penas non sponte lucratus, 
Et paulo post : 

Martyrium sine czede placet, si prompta ferendi 


Mensque fidesque Deo caleat. Passura voluntas 
Sufficit et summa est meriti testatio vocis. 


Sulpitius Severus in epistola ad Aurelium de sancto 


Martino: Nam licet ei ratio temporis non potuerit pre- 
tare martyrium , gloria tamen martyris non carebit, quia 


volo atque virtutibus et potuit esse martyr et voluit. Hie- 
ronymus in epistola ad Rufinum, que incipit : Pus 


Deum tribuere, commemorat /Egyptios confessores et 
voluntate jam martyres. Arnulphus Lexoviensis in 


epistola scripta ad sanctum Thomam archiepisco- 
pum Cantuariensem, quis edita est in pagina 487, 
tomi secundi Spicilegii Dracheriani et inter epistolas 
sancti Thom: lib. 1. Epist. 85: Licet enim nondum 
usque ad sanguinis effusionem causa pervenerit, sup- 
plet tamen devotio meritum passionis. BALUz. 

T yrannum vietum. Rufinus in psal. xL: Unde sancti 
martyres. etiam in suis passionibus victores exstiterunt? 
Quia etsi potuerunt corporaliter occidi, nunquam tamen 
animo potuerunt frangi. llli vero qui occiderunt. victi 
sunt. BALUZ. 

Postmodum victum. Decium imperatorem , qui an - 
no 251 interiit cum filio in bello quod adversus Per- 
sas gerebat, ut scribit Pagius, qui Baronium redar- 
guit scribentem id evenisse cum pugnaret adversum 
Gothos Messiam et Thraciam iufestantes. BALvz. 

e X. Communicationem. Tres mss. angl. communionem. 
Cypriano familiarius est communicationis verbum. 
Quis de Cornelio inhonesta et maligna jactari mox di- 
cebantur, in hac duplici videntur accusatione posita, 
quod nimirum et libelli labe maculatus esset, et cum 
iis qui sacrificaverant communicasset. Postrem: au- 
tem accusationi hinc data fuit occasio, quod cum 
nonnullis eorum qui sacrificasse dicebantur commu- 
nicaret. Sed ab hoc eum crimine purgat Cyprianus, 
dum eum non communicare osteudit, nisi cum eo 
qui audita causa innocens fuisset comprobatus , aut 
Ecclesi: judicio ad communionem admissus esset. Ita 
et quidquid pro fidei confessione passus est, eum a 
priori crimine alienum evidenter demonstrat. Covs- 
TANT. — Quamvis sciam lectionem nunc receptam 
habere communicationem eamque lectionem esse 'bo- 
nam , illamque repererim in sex codicibus antiquis, 
pretuli tamen eam quam omnes editiones Manutiana 
antiquiores et duodecim vetera exemplaria exhibent. 
BALUZIUS. 

X.—Quaedam deillo inhonesta. Sic vulgo solet : semper 
in discordia una pars imputat inhonesta parli adversas, 
ut patet eiiam ex epistolis xvii et xLix sancti Cypriani 


711 


EPISTOLA X. S. CYPRIANI AD ANTONIANUM. 


118 


cum episcopis, qui sacrificaverunt, ^ communicatio- A Domiui non tam Trophimus, quam maximus 5 fra- 


nem sacrilegam miscuisse ; sed eos demum, quorum 
causa audita οἱ innoceutia. comprobata sit, conjun- 
xisse nobiscum. 

XI. Namet de Trophimo, de quo tibi scribi deside- 
rasü, non ita res est ut ad te pertulit rumor et men- 
dacium malignorum. Nam, sicut. antecessores nostri 
sxpe fecerunt , colligendis fratribus nostris charissi- 
mus frater noster Cornelius necessitati succubuit. 
Et quoniam eum Trophimo, pors maxima plebis abs- 
ces:erat, redeunte nunc. ad Ecclesiam Trophimo , et 
satis(aciente δὲ poenitentia deprecationis errorem 
pristinum coafitente, et fraternitatem , quam nuper 
abstraxerat, cum plena humilitate ct satisfactione re- 


vocante, auditx» sunt ejus preces; et iu Ecclesiam B tare debeinus ut placeamus illis 
, 


trum numerus, qui enm Trophimo fuerat, admissus 
est : qui omnes regressuri ad Ecclesiam non essent, 
nisi cum Trophimo comitante venissent. 'lractatu er- 
go illie cum collegis plurimis habito, susceptus est 
Trophimus, pro quo satisfaciebat fratrum reditus et 
restitula multorum salus. Sic tamen admissus est 
Trophimus, ut laicus communicet, non, secundum 
quod ad te malignorum littere. pertulerunt, quasi 
locum sacerdotis usurpet. | 

XII. Sed et quod passim communicare sacrificatis 
Cornelium * tibi nuntiatum est, hoc etiam de apo- 
stataruimn fictis rumoribus nascitur. Neque enim pos- 
sunt laudare nos qui recedunt 4a nobis : aut exspec- 
qui nobis displicen- 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Communionem sacrilegam Lam. Ebor. NC. 1. 
b Sed et quam maximus Bod. 5. 
€ Cornelius ubi nuntiatus est Lam. Bod. 5.Ebor. NC.1. 


Lin. 
d Sic Lam. Ebor. ΝΟ. 1. Bod. 2. À nobis deest in Oxon. 


VARIORUM NOTE. 


adversus Novatum et Novatianum et ex calce epistole 
Firmiliani, in qua annotatum est Cyprianum a papa 
Stephano vocatum fuisse pseudochristum et. pseudo- 
apostolum et dolosum operarium. Inuumera sunt 
exempla istiusmodi in scriptoribus historiarum. Sic 
in libello Precum Marcellini et Faustini adversus pa- 
pam Damasum et iu epistola concilii Aquileiensis ad- 
versus Ursicinum , »mulum Damasi. Apud Optatuin 
legimus causas conlictas esse contra Ciecilianum | epi- 
scopum Carthaginensem ut vitiosa ejus ordinatio dice- 
retar. Necesse non est ire per historias sequentium 
temporum. Vide tauien Notas nosiras ad vitas papa- 
rum Avenionensium , pag. 702, 1259. BaLuz. 

Communionem. Quamvis sciam lectionem nunc re- 
ceptam babere communicationem , eamque lectionem 
esse bonam, illamque repererim in sex codicibus an- 
tiquis, pra tuli tamen eam quam omnes editiones Ma- 
nutiana antiquiores el duodecim vetera exeinplaria 
exhibent. BaALuz. 

XI. DeTrophimo. Inter exempla quibus Novatiani 
satellites Cornelium cum iis , qui sacrificiveraut, sa- 
crilegam coumunicationem | miscuisse persuaderent, 
illud preferebant Trophimi. Uude sequitur, ut stare 
non possit Valesii not. in Euseb. , pag. 155, opinio, 
qua eum Novatiani ordinatorem, qui , poenitentia u:o- 
tus, ad Cornelium rediit, et cium populi voluntate ad 
laicai communionem adinissus est, hunc Trophiimum 
fuisse putat. CousTANT. 

Charissimus frater noster. Editiones vulgatie , quae 
acceperunt ex Erasmica , addunt Cornelius. Sed cum 
Cornelii nomen non invenerim in autiquis editioni - 
bus, desit autein etiam in sexdeciin codicibus anti- 
quis, existimavi auctoritatem tol velerum exempla- 
rium praevalere debere adversus errorem. Cornelii 
quippe nomen non inveni in ullo veteri libro quam 
in Eligiano. ltaque illud, cum non dubitem esse ex 
glessemate, sustuli. Fuisse autem Trophimum ex 
clero Romauo liquet ex initio istius epistol:e. Ex quo 
nece-sario consequitur ista referenda esse ad Corne- 
lium, quamvis nomen ejus non exprimatur. Baruz. 
— Erravisse simul Valesium et Baluzium, cum tan- 
torum. virorum. pace, dixerimus, dum in diversas 
abeuntes vias, in eo convenerint ut. clero Romano 
Trophimum adscripserint. Attentis enim S. Cypriani 
epistolis tum ad Áutonianum, tum ad. Stephanum 
papam ( Epist. Lxvnu, ed. Baluz ), asseruit ac probe 
docuit in recenti dissertatione eruditus quidam ho- 
diernus, haud ultimi subsellii vir, duplicem distiu- 
gueudum esse Trophimum Arelatensein, unum Apo- 
$tolis, alterum S. Cypriano co:evum, posterioremque 
eundem ipsum essc de quo agitur sive in hac Cy- 


PATROL. lll. 


priani Epist. tit, sive in rxvii, ad Stephanum pa- 
pain. Cf. Mémoires. pour servir à l'hist. de l'introduc. 
du Christ. dans les Gaules, par M. Ie marqu.s de For- 
lia d'Urban; Paris, 1858, pag. 51 et 56; — Gregor. 
Turon. opp. edit. nova ; Paris, 1857, tom. iv, pag. 
991 ; Aunales du Ilainaut, Vom. vii, pag. 97 ; Annales 
de philosophie chrétienne tom. xvn, pag. 7.119. Epp. 

Necessitati succubuit. In mss. Corb et Colb. ut. in 
priscis edit. necessitate. Jam Cyprianus, supra n. 6, se 
ipse necessitati temporum succubuisse dixit. Utrobique 
autem succubuit, id est quod obsecundavit, nonnihil 
scil. a rigore disciplinz remittendo, prout colligenda: 
[raternitatis utilitas exigebat, ut in laudato nuinero 6 
declaratur. CousraNT. 

Comitante — venissent. Verbum — venissent. ἃ ms. 
Corb. abest, integra sententia. Nihil hac occasione 
egit Cornelius, nisi quod et antea in Ecclesia actum 
aut certe probatum est. Nam Tertulliano teste lib. 
de Prie:ciipt., c. 50, Marcioni, seu Cerdoni paeniten: 
tiam confitenti pax ea conditione promissa esi, si ce- 
teros, quos perditioni erudisset, Ecclesie restitueret. 
Cujusmodi remissionis Augustinus epist. olim 50, 
nunc 185, c. 10, n. 45, hanc reddit rationem : Co- 
gunt multas invenire medicinus multorum. experimenta 
morborum. Verum in. hujusmodi causis, ubi per gra- 
ves disseusionum scissuras uon. hujus aut illius homi- 
nis est periculum, sed populorum strages jacent, detra- 
hendum est. aliquid severituti, ut mujoribus malis sa- 
nandis caritas sincera subveniut. Nam pia mater Ecclc- 
Sia, filiorum suorum salutem uuice cupieus, ideo tan- 
tum severitate utitur erga. nonnullos, ne veni.e faci- 


D litate perdat multos. Ubi igitur indulgentia plurimo- 


rum lucrum sibi offerri videt, hac eos ratione ad se 
allicere prorsus non dubitat. Quocirca iis qui multi- 
tudiuein secum ad Ecelesisum reducunt , etiam hono- 
res suos servandos judicavit Africana. Ecclesia. Ubi 
enim cod. can. Eccl. Afr., c. 68, statuit, ut ordinati in 
parie Donati , si ad Catholicam correcti transire volue- 
rint, non suscipiantur in honoribus suis, statim. adje- 
cit, sed exceptis his per quos catholice unitati consuli- 
tur, hoc est per quos vel omni modo perfici, vel adiu- 
vari mom [estis fraternarum animarum lucris catholica 
unilas in locis, in. quibus degunt, visa (uerit. Wc igi- 
tur unitatis compensatio, ut cum eadem ecclesia ibid. 
loquar, unà Cornelio causa fuit, cur Trophimo pacem 
et communionem concedere non differret. lta unus di- 
versis in seculis cernitur Ecclesi: Spiritus, quamvis 
alii» atque aliis pro temporum diversitate remediis 
utatur. Seniper cujusque membri sanitati sic consu- 
luit, ut totius corporis sui unitati, ex qua salus illius 
pendet, prospiceret. CousTANT. 
ὍΝ 


719 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


780 


tes, ? et contra Ecclesiam rebelles, sollicitandis de A Cornelio et de nobis quascumque jactantur, nec au- 


Ecclesia fratribus violenter insistunt. Quare et de 


dias facile nec credas, frater charissime. 


LECTIONES VARIANTES. 


à Nobis displicent Lam. Ebor. NC. 4. Bod. 5. 


VARIORUM NOTE. 


Froter carissime. Plura his addit Cyprianus, quibus 
primum Ecclesi: in concedenda lapsis pace sapien - 
tiam et caritatem commendat, tum Novatiani &chisma 


atque h:xresim exponit. Sed quia ad Cornelium per 
se non atüinent, ea ut. a nostro instituto aliena omit- 
tenda duximus. CousTANT. 


S. CYPRIANI AD ANTONIANUM EPISTOLAE — B manu nostra in exitum mortis urgeri, ut quoniam 


PARS ALTERA. 


ARGUMENTUM. — Lapsis in exitu subveniendum, nec ta- 
men par omnium condilio; favorabilia imprimis Li- 
bellaticorum causa; Novatianus Stoicorum placita 
Ecclesie invexit. — In re ancipiti lenior pars ha- 
beatur. — Nequaquam ob indulgentiam in. lapsos 
Christiani a. martyrio averlendi ; qui pacem Lapsis 
denegant, S. Scripturis repugnant. De Novatiani 
philosophi el stoici caractere. — Ex admissis ad po 
nitentiam mochis sequitur. et. Lapsos. admittendos. 
Qui ablata spe venie, ad paenitentiam suadet, irri- 
det. 


XIII. Si qui enim infirmitatibus occupantur, illis, 
sicut placuit, in periculo subvenitur. Postea tamen 
quam subventum est, et periclitantibus pax data est, 


offocari ^ a nobis non possunt aut opprimi, δαὶ vi et C 


morientibus pax datur, necesse sit imori eos qui acce- 
periunt pacem, cuim magis in hoc indicium ^ divinse 
pieiatis 4 et paternae leuitatis ^ appareat, quod qui pi- 
gnus vit: in data pace percipiunt, hic quoque f ad 
vitam percepta pace teneantur. Et idcirco si, accepta 
pace, comineatus a Deo datur, nemo hoc debet in sa: 
cerdotibus criminari, cum semel ylacuerit frawvibus in 
perieulo subveniri. Nec tu existimes, frater charissime, 
Sicul quibusdam videtur, libellaticos cum sacrificatis 
squari oportere, quando inter ipsos etiam qui sacri- 
ficaverunt et conditio frequenter et causa diversa sit. 
Neque enim zxquandi sunt, ille qui ad sacrificium ne- 
fandum statim voluntate prosilivit, et qui luctatus et 
cougressus diu ad hoc funestum opus necessitate δ 
parvenit, ille qui et se et omnes suos prodidit, et qui 
ipse pro cunctis ad discrimen accedeus uxorem et li- 
beros et domum totam periculi sui perfunctione ἃ 


LECTIONES VARIANTES. 


b Sic Bod. 1, 2. Lam. Ebor. NC. 4. Lin. 
€ Judicium Ozon. E 

d Pietatis Cod. S. Dyon. Rem. Patientisg. 
* Lenitas Fux. 


€ Hi quoque Neap. 

δ Necessilate compulsus est nec ille qui Cod. Gratianop. 

h Paciione Lam. Ebor. Bod. 1, 2. NC. 1. Ver. Passio- 
ne Ben. Neap. 


VARIORUM NOT. 


XIiI.—Offocari.Quamvis non dubitem plurimos mu- 
tationem a me in hoc loco factam improbaturos , pa- 
rum videlicet curantes an lioc aut alio modo legatur, 
modo sensus idem sit, priser!im $i minns habea£ 
molestix et difficultatis, feci tamen, et hiuc sustuli 
vocem suffocari suppositam ver: lectioni ab imperius 
librariis; quibus cum offocari vocabulum esset iuco- 


buissent. Sic quoque dicebant obrogare, st apud T. 
Livium , Ciceronem , Florum, ac fortasse alibi. Apud 
sanctum Augustinum lib. v1, coutra Donalistas. cap. 
17, scriptum est, damnationis ira el erroris offeciura. 
Ubi clarissimi auctores novie editionis operum sancti 
Augustini monent. editiones Amerbachii. et Erasmi 
habere offocatum , plevosque vero codices mss. offe- 


gnitum, ei) pro sua audacia substituerunt lectionem J) ciura , apud Cyprianum vero legi offectura. Nimirum 


quam crediderunt melius convenire. Porro istam res - 
titutionem esse necessariam probatur auctoritate 
multorum veterum exemplarium. lteperi quippe seri- 
ptum offocari in. quatuordecim libris veteribus , et 
idem de quinque AÁnglicanis testatur editio in eo re- 
gno faeta. Tertullianus in calce libri de Idololatria: 
Quicunque fluctus ejus offocant. Hieronymus in epistola 
consolatoria ad Virgineu : Quod reprimit non offocat , 
sed includit. Augustinus lib. v Confess. cap. 11: Sed 
sie maxime captum et offocatum quodam modo de pri- 
mebant corporalia meditantem. Seneca in libro de Dre- 
vitate vite cap. 2 : Aspice illos ad quorum felicitatem 
concurritur, bonis suis offocautur. Festus: Offucare, 
aquam in fauces mittere ad sorbendum. Glossie veteres 
in codice quorumdam Cyrilli scriptorum reperta: 
ἀποπνίγω. offoco. suffoco. Onomasticon Grieco-Lati- 
num, olim quidem editum Dasiles, sed postea re- 
cusum a Bonaventura. Vulcauio : offoco, ἀποπνίχω. 
Florus lib. u, cap. 14, loquens de Gallogrzcis : Sed 
alligati miraculo quidam fuere quum catenas morsibus 
el ore tentassent , quum offocandas invicem fauces pra- 


in sententia quam in causa baptismi haereticorum 
protulit Munnulus a Girba in concilio Carthaginensi , 
ui illie dicemus. BaLuz. 
.. 4«Equaudi suut. Ses libri veteres habent equaltus est 
ille. Qu:e lectio potest esse bona. BaLuz. 

Luctatus. Favendum est hanc lectionem repertam 
ἃ me fuisse in solo codice Fossatensi sane optimo et 
in vetustissimis editionibus. Alii libri , iu majori sane 
uumero, habent reluciatus. Ego tameu eam lectionem 
pricfero quam. posui, quia luctari est. proprie pugi- 
lum, cujusiodi fuere marlyres, quos certum est 
non fuisse reluctatos, sed tormenta et mortes. lu- 
henti animo pertulisse. Ipse Cyprianus in libro ad 
Demetriunum , yag. 221, ait: Nemo uosirum. quando 
apprehenditur reluctatur. Et in libro de Bono Putien- 
tie, pag. 200, loquens de Abele, ait: Adrersus fratrem 
f[ratricidam non resistit. nec reluctatur, sed. humilis et 
niitis patienter occiditur. BALuz. 

Per[unctione. 1n quinque libris veteribus scriptum 
est passione. Alii quinque et duo Anglicani et editio 
Morelliana pactione. Alii duo passione vel patione. 


781 


EPISTOLA X. S. CYPRIANI AD ANTONIANUM. 


182 


protexit, ille qui inquilinos ἃ vel amicos suos ad facinus A curasse, et propter unam sauciam multas integras per- 


compulit, et qui iuquilinis et colonis pepercit, fra- 
wres ^ etiam. plurimos, qui extorres et profugi rece- 
debant, in sua tecta et hospitia recepit *, ostendens 
et offerens Domino multas animas viventes ἃ οἱ in- 
columes qux pro una saucia deprecentur. 

XIV. Cum ergointer ipsos qui sacrificaverunt mul- 
ta sit diversitas, qua: inclementia est et quam acerba 
duritia libellaticos cum iis qui sacrificaverunt jungere, 
quando is cui libellus acceptus est dicat : Ego prius 
legeram, et episcopo tractante, cognoveram non sacri- 
ficandum idolis, nec simulachra servum Dei adorare 
debere ; et idcirco, ne hoc facerem quod non licebat, 
cum occasio libelli fuisset oblata, quem nec ipsum 
acciperem nisi ostensa fuisset occasio, ad magistratum 


didisse, et cum Dominus, relictis nonagiuta novem sa- 
nis, unam errantem et lassa quaesierit, et iuventam 
humeris suis ipse portaverit (Luc. xv; Matth. xvin), 
nos non tantum non quaramus lapsos δ, sed οἱ ve- 
nientes arccamus, et cum pseudoproplhete gregem 
Christi nuuc vastare et lacerare non desinant, occa- 
sionem canibus et lupis demus ^ ut quos persecutio 
infesta non perdidit, eos nos duritia nostra et inhu- 
mapitate perdamus. Et ubi erit, [frater charissime, 
quod Apostolus dicit : Omnibus per omnia placeo, won 
querens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salven- 
tur. Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (1 Cor. 
x, 959, xi, 1). Et iterum : Factus sum infirmus infir- 
mis, ut. infirmos lucrarer (1 Cor. ix, 92). Et iterum : 


vel veni, vel alio eunte mandavi, Christianum me B δὲ patitur membrum unum , compatiuntur et cetera 


esse, sacrificore mihi non licere ὃ, ad aras diaboli 
me venire non posse, dare me ob hoc prx mium, ne 
quod non licet faciam. Nunc tomen etiam iste qui 
libello maculatus est, postea quam nobis admonenti- 
bus didicit nec hoc se facere debuisse, etsi manus 
pura sit, et os ejus feralis cibi contagia nulla pollne- 
rint, conscientiam tamen ejus esse polluam, flet au- 
ditis nobis el lamentaiur, et quod deliquerit nunc ad- 
monetur, et non tam crimine quam errore deceptus, 
quod jam de cxtero instructus et paratussit contestatur. 

XV. Quorum si poeuitentiam respuamus habentium 
aliquam fiduciam tolerabilis conscientie, statim cum 
uxore, cum liberis, quos incolumes reservaverant, in 
hzresim vel schisma f, diabolo invitante, rapiuntur; 


membra ; et si le&totur unum membrum, colletantur et 
cgiera tiembra ([bid. xu, 26). 

XVI. Alia est philosophorum et Stoicorum ratio, 
[rater charissime, qui dicunt omnia peccata paria esse 
et virum gravem non facile flecti oportere. Inter 
Christianos autem et philosophos plurimum distat. . 
Et cum Apostolus dicat, Videte ne quis vos deprede- 
(ur per philosophiam et inanem fallaciam (Coloss. 11, 
8, vitanda sunt a nobis qua non ! de Dei clementia 
veniunt, sed de philosophiz durioris praesumptione 
descendunt. De Moyse autem legimus in Scripturis 
dictum : Et fuit Moyses lomo lenis nimisi (Num. xu, 5). 
Et Dominus in Evangelio suo dicit : Estote misericor- 


des k, sicut et Pater vester miserius. est 1 vestri 


et adscribetur nobis in die judicii nec ovem sauciam C (Luc. vi, 36). Et iterum : Non est opus sanis medicus, 
LECTIONES VARIANTES. 


* [lle qui intimos Bog. 1. 

b Fratres, sed etiam plures Grafianop. 

ὁ Hospitatus cepit Bod. 3. 

d Multa solventes Corb. 

€ Mihi omnino non Val. 

1 In hzresin ut in schisma MR. 

Β Lassos Lam. Bod. 2. Ebor. NC. 4. Ver. 


hà Lupis dabimus Bod. 5. 


0 i Sic Lam. Bod. 5. Ebor. Lin. NC.1. Vitanda quz non 
xon. 


j Lenissimus Lam. Ebor. Bod 9. NC.1. 
ro Estote ergo misericordes Bod. 5. Quomodo et Pater 
er 


l Misericors est Bod. 5. 


VARIORUM NOTE. 


Multas viventes. Ita libri decem veteres. Alii duo 
et editiones antiquiores habent salvatas. Codex Cor- 
beiensis, solventes, manifesto errore. Baruz. 

XIV. — Episcopo tractante. Optatus lib. v: Restat ut 
dicitis cum cum populo commumncasse. Et locutum eum 
esse aliquid in populo constat , sed insinuandi alicujus 


rei causa, non (lamen tractandi , quod est episcoporum. y) 


Vide notas nostras ad Lupum F'errariepsem, pag. 
419. BatUz. 

Auditis nobis. Emendatio supra lineam in codice 
Mouasteriensi , auditis. nostris. lameniationibus. Ex 
glossemate nimirum. BaLuz. 

XV. — Lassam. Veteres editiones et plures libri 
veteres habeut lapsam. Que lectio confirmari potest 
ex Evangelio secundum Mattlizum ad. quod. respicit 
hic locus, ex quo coustat ovem illam non fuisse sim- 
pliciter lassam , &ed lapsam. Ego tamen praefero prio- 
rein lectionem. Nau ovis illa recte dicitur la5sa quie 
inultum errando laboraverat, ut. verbis utar Hiero- 
nymi iu epistola de Filio prodigo ad Papam Dauwa- 
sum. Βλιυ. 

XVI. — Peccata paria. lieronymus in epistola ad 
Pannachium de Dormitione Pauline , in libro primo 
adversus Pelagium , et lib. v advereus Jovinianum, ait 
Stoicos contendisse peccata esse paria. Lactantius 
cap. 98 Epitomes, loquens de Zenone, Stoicorum ma- 


gisiro: Nam quod dicit paria esse peccata ex eadem 
immunitate est qua misericordiam velut morbum inse- 
clatur. Plutarchus in libro de Stoicorum Repugnaniiis 
scribit neque peccatum peccato majus esse neque 
virtutem virtuti priestare, Cassianus, lib. v, cap. 44: 
Cunclarum namque viriulum et una. natura est , licet 
in mullas dividi species et vocabula videatur. Seneca 
Epist. 120: Sunt enim virtutibus vitia confinia. Et 
Hieronymus adversus Luciferianos: Vicina sunt vitia 
virtutibus. Sic etiam Quintilianus lib. nt, cap. 7, et 
lib, vir, cap. 5. Cicero, lib. i Officiorum: A me 
ipso disserlulum est, qui unam habet omnes habere 
virtutes. Vide etiam Paradoxa, ubi fusius ista tractan- 
tur. Et tamen idem in libro primo de Oratore scripsit 
spinusaim et exilem orationem eorum esse qui dicunt 
qui viriutem liabeat eum omnes hahere. Sententiam 
illam videtur non apyrobasse Seneca. Ait enim in 
Epistola 66 : Quomodo possunt paria bona esse? Ergo 
virlutes inter 86 pares aunt. Vide ibi Muretum. Vide 
eliam sancti Augustini responsionem ad epistolam 
Nectarii de negotio Calamensi. Batuz. 

Lenis nimis. In sex libris nosiris antiquis et in qua- 
tuor Anglicanis scriptum est lenissimus. Quod propius 
accedit ad editionem vulgatam libri Numerorum, quae 
habet mílissimus. BALUz. 


Misertus est. lta. primus scripsit Erasmus. Hanc - 


789 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLJE. 


181 


sed male habentibus (Math, 1x, 19). Quam potest A rum suorum sententiam Dominus emendet ; dum 


exercere medicinam qui dicit : Ego solos sanos curo, 
quibus medicus necessarius non est. Opem nos. 
uam ἃ, medelam nostram vulneratis exhibere de- 
bemus. Nec putenius mortuos esse, sed magis semia- 
nimes jacere cos quos persecutione funesta saucia- 
tos * videmus : qui si in tetam mortui essent, num- 
quam de eisdem * postmodum et confessores et 
martyres fierent. 

XVII. Sed quoniam est in illis quod penitentia se- 
quente 4 revalescat ad fidem, et ad. virtutem de 
penitentia robur * armatur, quod armari non 
poterit, si quis desperatione deficiat, si ab Ecclesia 
dure et crudeliter segregatus ad geutiles se vias 
et βου γᾶ opera converlat, vel ad haereticos et 
scbismaticos rejectusS ab Ecclesia transeat ; ubi, 
etsi occisus propter nomen f postmodum fuerit extra 
Ecclesiam coustitutus et ab unitate atque a charitate 
divisus, coronari in morte non poterit. Et ideo pla- 
cuit, frater charissime, examinatis causis singulo- 
rum, libellaticos interim admitti, sacrificatis in 
exitu. subveniri : quia Exomologesis apud inferos 
non est, nec ad poenitentiam quis a nobis compelli 
potest, si fructus penitenti: subtrahatur. Si prz- 
lium 5 prius venerit, corroboratus a nobis invenie- 
tur armatus h ad prelium. Si vero ante prxlium 
infirmitas  urserit 1, cum solatio pacis et communi- 
cationis abscedit. 

XVIII. Neque enim prx»judicamus Domino judica- 
turo quo minus si prenitentiam plenam et justam 


tamen nos meminisse, frater charissime, debeamus 
scriptum esse, Frater fratrem adjuvans exaltabitur, 
(Prov. xvm 19) et Apostolim quoque dixisse : /n con- 
templatione habentes unusquisque, ne el. vos tenlemini, 
alterutrum onera * suslinele, et sic adimplebitis le- 
gem Christi (Gal. νι, 4, 2), item quod superbos ! 
redarguens et arrogantiam frangens, in epistola sua 
ponat; E! qui se pulat. stare, videat ne cadat (1 Cor. 
x, 12) ; et alio in loco dicat : Tu quis es qui judicas 
alienum servum ? Domino suo stat. aut cadit. Stabit 
autem. Potensest enim Deus statuere? eum (Rom. xiv, 
4). Joannes quoque Jesum Christum Dominum nos- 
trum advocatum ct deprecatorem pro peccatis nos- 
tris probat dicens : Filioli mei, ista scribo vobis ne 


B delinquatis ; et si quis deliquerit, advocatum habemus 


apud Patrem. Jesum Christum. suffragatorem, e: ipse 
est deprecatio" pro delictis nostris (Y Joan. n, 1, 2). Et 
Paulus quoque Apostolus in Epistola sua posuit : Si 
cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mor- 
tuus est, multo magis nunc justificati in sanguine illius 
liberabimur 9 per illum ab ira (Rom. v, 8, 9). 

XIX. Cujus pietatem et clementiam cogitantes, 
non acerbi adeo nec duri, nec in fovendis fratri- 
bus P inhumani esse debemus, sed dolere cum 
dolentibus et flere cum flentibus, et eos quantum 
possumus auxilio et solatio nostrae dilectionis erigere, 
nec adeo immites et pertinaces 4 ad eorum poni- 
tentiam retundendam τ, nec iterum soluti et faciles 
ad communicationem / temere laxandam *. Jacet 


peccatoris invenerit, tunc ratum faciat quod a nobis (; ecce saucius frater ab adversario in acie vulneratus. 


fuerit hic statutum 3. Si vero nos aliquis peeniten- 
tie simulatione deluserit, Deus, qui non deridetur, 
(Gal. νι) et qui cor hominis intuetur (I Reg. xvi), 
de his qux nos minus perspeximus judicel el servo- 


Inde diabolus conatur occidere quem  vulueravit, 
hinc Christus hortatur ne iu totum pereat. quem re- 
demit *. Cui de duobus assistimus, ia cujus par- 
tbus " stamus? Utrumne diabolo τ favemus ut 


LECTIONES VARIANTES. 


à (Qpem nostram et medelam vulneratis Bod. 1. 

b Saucios Lam. Bod. 2. Ebor. NC. 1. 

* Nunquam iidem Bod. 5. . 

d Pouniteniia frequenter Lam. Ebor. Lin. NC. 1. Bod. 2 

* De poeniteutiz? robore Ebor. NC. 1. Bod. 2. Poni- 
4enti: robur armatur Vatic. 

f Nomen Christi Bod. 2. 

€ Si ergo prelium Lem. Ebor. NC. 1. 

h luvenietur et armatus Lam. Ebor. Lin. NC. 1. 

1 lufirmitas venerit Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2. 

j Fuerit etatutum Lam. Ebor. NC. 1. 

k Ouera vestra Lam. Ebor. NC. 4. 

1 ]tem superbos Lam. Ponit Lum. 


" ptabilire Lam. Lin. Ebor. Bod. 1, 2, 5. NC. 4. 
e est suffragator et deprecator Bod. 5. I - 

cator "Lam. drag d ^d pee depre 

? Eliberabimur Ver. Man. 

P Sic Bod. 1, 2. Sacerdotes Oron. Lam. Ebor. Lin. NC. 
1. Et duri Bod. 5. 

1 l'ertinaces atque contumaces Cod. Gratianop. 

F Sic Bod. 1, 2. Lam. Ebor. MR. Refuudendam Imp. 

* Laxandum esse debemus Lam. Ebor. Bod. 3. 

* Péreal quod Bod. 3. 

" Cujus parte Bod. 1. Neap. 

Y Diabolo facimus Lam. 


VARIORUM NOTE. 


autem lectionem depreh ndi in novem codicibus anti- 
quis. Iu tribus aliüs el in antiquis editionibus legitur 
muisericors est. Qux: est lectio vulgat;e editionis Evan- 
gelii secundum Luciun, Batuz. 


XVII. — Cum solatio. lta septem libri veteres et 
editio Manutiana. Veteres itaque editioues ct alii sep- 
tem libri veteres habent consolatio. Negatio deest in 
quatuor antiquis. In uno meo scriptum est, in con- 
solutione pacis εἰ communicationis abscedit, BALuz. 


XVIII. — Sustinete. Codex Sorbonicus, sustinentes. 
Fuxensis, portate. Et hiec est lectio vulgate editio- 
nis epistole ad Galatas. Dauz. 


Suffragatorem. Lectio vulgata, quam plerique co- 
dices antiqui praeferunt, liabet justum. In quinque 


tamen aque antiquis scriptum est su/fragatorem. Quo 
etiam 1nodo legi in Affligemensi testatur Pamelius. 
Ego vero puto hanc lectionem esse meliorem , tum 
quia Angli testaetur in codice Bodleiano legi ]pse est 
suffrugator et deprecator, um quia ea recedit ab edi- 
tione vulgata epistolis Joannis. Cyprianum autem 
constel usum non esse editione qua nos hodie uti- 
mur. Mox enim ipse scribit delictis, ut solet, pro eo 
quod in nostra vulgata legitur peccatis. Quainquam 
peccatis vidi scriptum in duobus antiquis exemplari- 
bus, per audaciam , ut puto, corum qui putabant loca 
sacr: Scripturze allegata a Cypriano debere emendari 
secundum editionem nostram vulgatam. Porro arbi- 
tror eum qui scripsit codicem Bodleianum legisse 
su/fragator in suo exemplari et istud explicare volen- 


785 


EPISTOLA X. S. CYPRIANI ANTONIANUM. 


186 


perimat, et semianimem fratrem jacentem, sicut in A cit, aut continentiz propositum * gloriosum per 


Evangelio sacerdos ^ et levites, preterimus ? (Luc. 
X.) An vero ut sacerdotes Dei et Christi, quod Chris- 
tus et docuit, et fecit imitantes, vulneratum de ad- 
versarii faucibus rapimus, ut curatum 5 Deo judici 
reservemus €. 

XX. Nec putes, frater charissime, hincaut virtutem 
fratrum minui aut martyria deficere quod lapsis la- 
xata sit pornitentia, et. quod peenitentibus spes pacis 
oblata. Manet vere fidentium . robur immobile, et 
apud timentes ac diligentes corde toto 9 Deum 
stabilis et fortis perseverat integritas. Nam et ma- 
chis a nobis ponitenti:: tempus conceditur et. pax 


aliena peccata languescit. Floret Ecclesia tot virgini- 
bus coronata, et castitas ac pudicitia tenorem gloriz 
δια servat, nec quia adultero poenitentia et venia 
loxatur, continenti: vigor frangitur. Aliud est ad ve- 
niam stare, aliud ad gloriam perveuire, aliud mis- 
sum iu carcerem non exire inde donec solvat novis- 
simum quadrantem (Matt. v), aliud. stati:n. fidei et 
viriutis accipere mercedem (1 Cor. 11), aliud pro 
peccatis longo dolore cruciatum f emundariet puc- 
gari diu igne 5, aliud peccata omnia passione pur- 
gasse, aliud denique pendere in diem judicii ad 
sententiam Domini, aliud statim a Domino coro- 


datur. Non lamen idcirco virginitas in Ecclesia defl- B nari. 
LECTIONES YARIANTES. 


ἃ Sic Lam. Ebor. NC. 4. Bod. 14,2. 
b Nunc curatum Bod. 1. 3. 

€ Reservamus Bod. 1. 

ἃ Corde 5016 in Deum Bod. 1. 


* Continentia, ac propositum MA, 
f Doloris cruciatu . 
δ Purgari divine Bod. 2, 5. Lam. Ebor. 


VARIORUM NOTE. 


tem addidisse et deprecator. Certum enim est unum 
horum vocabulorum sufficere. BALUZ. 

XX. — Nam et machis. In duobus antiquis exem- 
plaribus additur id est adulteris. Sed istud est glosse- 
ma. Decretum Pap Zeplyrini apud Tertullianum in 
libro de Pudicitia: Ego et machice et fornicationis de- 
licta. penitentia functis dimitto. Ubi obiter admoneo 
Baronium et Rigaltium male existimasse edictum 
Lephyrini ita conceptum fuisse: Episcopus episcopo- 
rum edicit. Ego et mechie , etc. Episcopi enim Ko- 
mani numquam usi sunt. ambitioso illo et invidioso 
loquendi modo, presertim in illa antiquitate. Sua 
tantum nomina preferebant, ut videre est etiam in 
epistolis papz:e Cornelii ad Cyprianum. BAruz. 

Aliud missum in carcerem non exire inde, eic. Eadem 
sunt Cvpriano : ad veniam slare , missum in carcerem 
non exire inde donec solvat novissimum quadrantem , 
el pro peccalis longo dolore cruciatum emundari , et 
purguri diu igne. Eadem etiam e contrario ad gloriam 
pervenire, statim fidei et virtutis accipere mercedem 
el peceata omnia passione purgassc. Per quz distin- 
guit haud dubie statum lapsorum post hanc vitam 
qui nondum penitentiam compleveraut, a statu Mar- 
tyrum. Atque adeo mirc facit hic lacus ad confir- 
mandam Eecclesi:e traditionem de Purgatorio, quod 
etiam ante me animadvertit reverendiss. guidixiensi 
episcopus Martinus Peresius Ayala. Alludit autem a 
Scripturas, Matth. v, et I Cor. 11. Illam eodem modo 
interpretantur D. Hieronym. in Matth. et Ambr. in 
Lucam, c. 42. Hanc vero Origenes hom. 6 in Exod. 
et 8 in Levit. Ambr. Theodor. et OEcum. in Com- 


ratione animx* post mortem, et Gennadius schola- 
rius lib. de Purgatorio eontra Gr:»cos: ubi multas 
veterum Grecorum sententias allegat. PAMEL. 
Pendere in diem. Ita invcni scriptum in quinque 
codicibus antiquis et in editione Manutii. Sic etiam 
se scriptum vidisse in codice Germanensi optime 
ποία testatur vir optimus et doctissimus Demnus 
Petrus Coustant in. pravfatione. sua. ad. opera sancti 
Hilarii, $ 229. Pamelius in annotatione sua ad hunc 
locum existimat heic per diem judicii intelligi diem 
articularis judicii uniuscujusque. Contra Nicolaus 
aber in suo Cypriano impresso, qui nunc meus est, 
putat intelligi debere de extremo judicio ex opinione 
ea qua fuit multorum et magnorum virorum tam 
Grxcorum quam Latinorum in Ecclesia primitiva, 
qui solos martyres gloria divina perfrui ante illud 
extremum judicium, cxteros vero in illud differri 
voluerunt, et hanc etiam fuisse Tertulliani senten- 
Uam. Quem Nicolai Fabri lucum descripsit Rigaltius 
in addendis ad observationes suas in Cyprianum. 
Nota est controversia qua fuit vo Josnnis papz 
xxi, circa visionem beatificam. Qua de re vide an- 
notationes Erasmi in caput septimum Epi-tole pri- 
ma Pauli ad Corinthios et Notas nostras ad vitas 
paparum Avenionensium, pag. 788, οἱ 798, itemque 
r:fationem  nosiram ad historiam Tutelenseim. Alii 
func Cypriani locum intelligunt de igne purgatorio. 
lilos vero vehementer exagitat Joonnes Dallzeus lib. 
IV, de poenis et satisfactionibus humanis cap. 10. 
BaLuz. — Riealtius ait: Ád notam Pamelii,, ubi dicitur 
locum esseintelligendin de die particularis judicii unius- 


ment. August, Enchyr. c. 69, in Psalin. xxxvi, et xxi D cujusque, Nic. Faber notat : [mmo potius de extremo 


de Civitate Dei c. 29. Paulinus Nolanus paraphrasi 
Psalm. 1, et Epistola ad Severum, ac Gregorius, lib. 
Dial. iw, €. 7. Ut autem de nomine non contendamus, 
suffragia defunctorum quz in sacrificiis et precibus 
ecclesiasticis fiunt , jam inde ab aetate Apostolorum, 
indicant esse locum quempiaui, in quo puniantur. 
Alioqui enim frustra oratio fieret, ut a poeuis solvan- 
tur. Non tamen tam recens est purgatorii nomer sive 
porgstorisrem poenarum, ut meminerunt D. August. 
^uchir. c. cit., de Civitate Dei lib. xx , c. 25, et xxi, 
c. 15. Gregorius loco citato, in in Psalm. ponit. et 
alibi frequenter, et Beda in. Psalm. xxxvii, et serm. 
quodam nis, in illud Joannis 1: Joannes perhibet tes- 
timonium de ipso. Ignis etiam purgautis, preter Cy- 
prianum hoc loco et alios supra allegatos, memine- 
rust etiam D. Ilieron. in fiu. comment. ἐπ /saia. 
Awubr. in Psalm. cxviu, serm. 10. Maximus in Dia- 
dochum , de Perfectione spirit. c. 100. Damas. de iis 
qui dormierunt. Eustratius Constantino, lib. de Ope- 


judicio ex ea opinione qua fuit multorum et magnorum 
virorum tam Grecorum quam Latinorum in Écclesia 
primitiva , qui solos martyras gloria divina perfrui ante 
illud extremum judicium , c:eteros vero, in extreinum 
judicium differri voluerunt. Qu: fuit etiam Tertulliani 
sententia. Sed illa non erat Cypriani nostri : qui pas- 
sim in libro de Mor'alitate docet, ejus esse mortem ti- 
mere qui ad Christum nolit ire. Et tunc esse servis Dei 
pacem , tunc liberam , tunc. tranquillam quietem , quo- 
niam de istis mundi turbinibus exiracii , sedis et ater- 
na tranquillitatis portum petimus, quando expuncta hac 
morte ad immortalitatem venimus. Tunc, ad refrigerium 
justi vocantur, ad. supplicium rapiuntur injusti ; datur 
velocius tutela fidentibus, perfidis pena. Inde ample- 
ctamur diem qui assiquat. singulos domicilio suo, qui 
nos istic ereptos, el laqueis secularibus exsolutos, para- 
diso restituit et reqno calesti. Intern agnoscendum, 
veteres omnes sensisse diem judicii terrores , etiam 
sanctis formidandos, secum allaturum: unde forte 


181 


KOMANORUM PONTIFICUM EPISTOLE. 


788 


XXI. Et quidem apud antecessores nostros quidam A Habeo, inquit, adversus te mulia, quod uxorem tuam 


de episcoyis istic in provincia nostra dandam pacem 
moechis non putaverunt et in totum poenitentize 10- 
cum contra adulteria clauserunt. Non. tamen a 
coepiscoporum suorum collegio recesserunt, aut 
catholic.e Ecclesi:e unitatem vel duritiz€ vel censure 
δ. obstinatione ruperuut; ut quia apud alios adul- 
teris pax dabatur, qui non dabat de Ecclesia separare- 
tur. Manenie. concordie vinculo et perseverante 
catliolicie Ecclesiz individuo sacramento, actum suum 
disponit et. dirigit unusquisque episcopus rationem 
propositi sui Domino redditurus. 

XXII. Miror autem quosdam sic obstinatos esse ut 
dandam non putent lapsis poenitentiam, aut pceeniteu- 
tibus existiment veniam denegandam, cum scriptum 


Jezabel, que se dicit propheten b, sinis docere et se- 
ducere servos meos, fornicari δι manducare de sacrifi- 
ciis c, et dedi illi tempus ut penitentiam | ageret, et 
paenitere non vult a. (ornicatione sua. Ecce mitto eam 
in loctum, el qui cum. ea fornicati sunt. in maximam 
tribulationem, nisi paenitentiam gesserint ἃ ab operibus 
suis (Apoc. n, 20, 22). Quos utique ad penitentiam 
Dominus non hortaretur, nisi quia peenitentibus in- 
dulgentiam pollicetur. Et in Evangelio : Dico, iu- 
quit, vobis, sic erit gaudium in celo super uno pecca- 
tore ponitentiam agente quam super nonaginta novem 
justis, quibus non est opus penitentia (Luc. xv, Ἢ. 
Nam cum scriptum sit *, Deus mortem non fecit, nec 
delectatur ἱπ perditione. vivorum (Sap. 1, 15), utique 


sit : Memento unde cecideris, et age poenitentiam, et fac B qui neminem vult périre cupit peceateres poeniten- 


priora opera. (Apoc. m, 5.) Quod utique ei dicitur 
quem constat cecidisse et quem Dominus hortatur 
per opera rursus exurgere, quia scriptum est : Elee- 
mosyna a morte liberat (Tob. χε, 10); et non utique 
ab illa niorle quam semel Cliristi sanguis extinxit, et 
a qua nos salutaris Baptismi et Redemptoris nostri 
gratia liberavit, sed et ab ea que per delicta postmo- 
dum serpit. Alio item loco poenitentiz: tempus datur, 
et poenitentiam non agenti * Dominus comminatur : 


Liam agere et per poenitentiam denmo δὰ vitam redire. 
Ideo et per Johel prophetam clsmat οἱ dicit (Johel 
τ, 12) : Et nunc hac dicit Dominus Deus vester : Re- 
vertimini f ad me ex toto corde vestro, simulque et 
jejunio εἰ ffetu et planciu, et. discindite € corda. ves- 
tra, et non vestimentavestra et revertimini ad Dominum 
Dewnm vestrum, quia misericors et pius est et patiens et 
multe miserationis, et qmi sententiam flectat 5, adver- 
sus malitiam irrogatam i. (Joel. u, 12, 15.) In Psal- 


LECTIONES VARIANTES. 


4 Non agentibus Lam. Bod. 2. Ebor. 
pod  othetissam Bod. 5, Prophetia. Vulg. Propheten 
. l, e 
* De sacrificio Lam. Ebor. NC. 1. Manut. 


ἃ Pepitentiam gesserint. Dod. 1, 2,5. Lam. Ebor. Lin. C 


NC. 1. Fecerint Oxon. 


* Scriptum sit, Dominus Deus Zam. 
f Dominus Deus, venite convertimini Zin. 
Scindite Bod. 2. 
h Sententiam vertat Benev. 
02 Sic Bod. 1. Lam. Ebor. ΝΟ. 4. Malitias irrogatas 
zon. 


VARIORUM NOTE. 


preces etiam. pro martyribus concept. Sacrificia 

pro eis semper offerimus , inqait Cyprianus, Ep. 59, 

quoties murlyrium passiones et dies anniversaria comme- 

moratione celebramus. Vid. qu:e dicta ad Ep. i et xir. 
ELL. 

XXI. — Antecessores nostros. 1d ést episcopos qui 
eeclesiam Africanam rexerant aute Cempora Cyyria- 
ni. Ait ergo Cyprianus quosdam episcopos Afros pu- 
tasse pacem non esse dandam wceerchis. flanc opinio- 
nem fuisse in Africa ante tempora Cypriani liquet 
etiam ex testimonio Tertulliani, qui in libro mox 
Jaudato vehementer. declamat adversus Papam Ze- 
phyrinum quod. is meechix et fornicationis delicta 


ad Ámastrianos, apud Euseb. lib. iv, c. 25: Τοὺς ἐξ 
οἷας δ' οὖν ἀποπτώσεως ἢ πλημμελείας, εἴτε μὴν αἱρετικῆς 
πλάνης ἐπιστρέφοντας δεξιοῦσθαι προστάττει. Demum S. 
Ignatius, Epist, ad Philadelphenses iu universum pro- 
nuntiat ."Ocot ἄν μετανοήσαντες ἔλθωσιν ἐπὶ τὴν ἑνότητα 
τῆς Ἐχχλησίας προσδέχεσθαι αὐτούς. FELL. 

Et quidem. Refert hunc locum sanctus Augustinus 
in epistola ad Vincentium Rogatistam. BALUZ. 

XXII. — Lapsis penitentiam. Codex Gratianopoli- 
tanus, indulgentiam non putent lapsis. Infra in. calce 
hujus epistolz legitur: et veniam et indulgentiam pa- 
nitentibus non denegari. BaALuz. 

Gesserint. Hauc lectionem inveni in decem codici- 


poe iitentia functis dimitteret. Manebat tamen interim T) bus antiquis. Angli viderunt sex in quibus etiam ha- 


concordie vinculum inter episcopos Áfros, quamvis 
diverse nonnulli sentirent de reconciliatione lapso- 
rutn. DALuz. — Satis inconsulte Alhaspin:eus asserit 
moechis veniam non factam ante Novatiani tempora, 
quatido contrarium hic aperte doceat Cyprianus. Ve- 
risimilior longe Morini sententia, qui statuit poenas 
peeuitentiales usque ad Novati tempora fuisse levio- 
res: quod ex censura. Apostolica , Í Cor. v, et Joan- 
nis praxi quam ex Clemente Alexand. refert Eusebius, 
Hist. lib. u, c. 17, et aliis veterum scriptis conficit. 
Certe ipse Tertullianus quaudo in Zepherinum tam- 
quam impudicitize patronum invehitur ; agnoscit Psy - 
chicos, lioc est, Catholicos , moechos olim ad poeni- 
tentiam adinisisse, Erit igitur, inquit, et hic adversus 
Psychicos titulus , adversus mew quaque sententic retro 
penes illos societatem , quo magis hoc mili in notam 
levitatis objectent. Porro, Zephierino antiquior Diony- 
sius Coriniliiorum Episcopus, cujusvis Bagitii com- 
pertos per penitentiam suscipiendos decrevit. Ep. 


betur. In quinque vero aliis a me visis scriptum est 
egerint. Qu: est lectio vulgatze editionis Apocalypsis. 
BALUZ. 
Gaudium. Codex Faxensis , gaudium coram angelis 
Dei in colo, ex glossemate, ut opinor. BALvz. 
Super uno peccatore. Nihil volui mutare, quamvis 
sciam plurimos optinios codices przeferre super tonum 
peccatorem. Nam editio quam retineo nititur etiam 
auctoritate plurimorum veterum librorum. Baz. 
Delectatur. [Δ scriptum. vidi in. multis antiquis 
codicibus et in vetustioribus editionibus. Manutius 
mutavit et scripsit latatur. Sane fateor lectionem Ma- 
nutíanam extare in multis codicibus antiquis et in 
editione vulgata sacrz Scripturze. Sed illa usunmi non 
esse Cyprianum constat. Itaque. prztuli. lectionem 
veterum editionum. BALUZ. 
Μ alitiam. Sic egendavi secutus auctoritatem vete- 
rum editionum et undecim veterum exemplarium no$- 
trorum et trium Anglicanorum, Nam et textus pro- 


789 


EPISTOLA X. S. CYPRIANI AD ANTONIANUM. 


790 


mis etiam legimus censuram pariter et clementiam A nis et pacis, si ininflrmitate atque in periculo cope- 


Dei comminantis simul atque parcentis, punientis ut 
corrigat, et cum correxerit reservantis. Visitabo, in- 
quit, in virga facinora eorum, et in flagellis delicta eo- 
rum. Misericordiam autem. meam non dispergam ab 
eis (Psal.,xxvvnm, 55, 34). 

XXIII. Dominus quoque in Evangelio euo pietatem 
Dei Patris ostendens ait : Quis est ex vobls homo quem si 
petierit filius ejus panem, lapidem porrigat illi; aut si 
piscem postulaverit, serpentem illi porrigat ? Si ergovos, 
eum itis nequam, scitis bona data dare filiis vestris, 
quanto magis Pater vester ccelestis dabit bona poscentibus * 
eum (Math. vir, 9-11)? Comparat hic Dominus carna- 
lem patrem et Dei Patris :eternam largamque pietatem, 
quod si iste in terris nequam pater offensus graviter 


rint deprecari; quia rogare illos non delicti po 
nitentia sed mortis urgentis admonitio compellit , 
nec dignus est in morte accipere solatium qui se non 
cogitavit ezse moriturum. ' 

XXIV. Quod vero ad Novatiani personam pertinet, 
frater charissime, de quo desiderasti tibi scribi quam 
hxresim introduxisset, scias nos primo in loco nee 
curiosos esse debere quid ille doceat, cum foris 
doceat. Quisquis ille est et qualiscumque est, 
Christianus non est qui in Christi Ecclesia non est. 
Jactet se licet * et philosophiam vel eloquentiam 
suam superbis vocibus prredicet, qui nec (raternam 
charitatem nec Ecclesiasticam unitatem tenuit f, etiam 
quod prius fuerat amisit. Nisi si episcopus tibi vide- 


a fllio peecatore et malo, si tamen eumdem postmo- B tur qui episcopo in Ecclesia a sedecim 8 coepiscopis 


dum viderit reformatum et depositis prioris ἢ vit» de- 
lictis ad sobrios et bonos mores ét ad innocentis 
disciplinam poenitenti:e dolore correctum *, et gaudet 
et gratulatur, et susceptum, quem ante projecerat, 
eum voto paternz exultationis amplectitur , quanto 
magis unus ille et verus Pater bonus, misericors , 
et pius; immo ipse bonitas ὁ et misericordia et 
pietas, letatur in poenitentia filiorum suorum , rec 
jam poenitentibus aut plangentibus et lamentantibus 
poenam comminatur , sed veniam magis et indulgen- 
tiam pollicetur. Unde Dominus in Evangelio bestos 
dicit plangentes (Matth. v), quia qui plangit tmise- 
ricordiam provocat; qui pervicax et superbus est , 
iram sibi et penam judicii venientis exaggerat. Et 


facto, adulter atque e1traneus episcopus fieri a de- 
sertoribus per ambitum nititur, et cum sita Christo 
una Ecclesia per totum mundum in multa. membra 
divisa, item episcopatus unusepiscoporum multorum 
concordi numerositate diffusus, ille post Dei tradi- 
tionem, post connexam et ubique copjunctam c&- 
tlolic:e  Ecclesi:s unitatem humanam conetur Ec- 
clesiam facere , et per plurimas civitates novos 
Apostolos suos mittat, ut. qu:edam recentia institu- 
tionis suz fundamenta constituat, cumque jam pridem 
per omnes provincias et per urbes singulas ordinati 
sint episcopi in etate antiqui, in fide integri, in pres- 
sura probati , in persecutione proscripti , ille super 
eos creare alios pseudoepiscopos audeat. (jussi 


idcirco , frater charissime, poenitentiam nom agen- C; possit aut totum orbem novi conatus obstinatione 


tes, nec dolorem delictorum suorum toto corde et 
manife:ta lamentationis 815 professione testantes , 
prohibendos omnino censuimus a spe communicatio- 


peragrare aut Ecclesiastici eorporis Β compaginem 
discordie sua seminatione rescindere ὁ, nesciens 
Schismaticos semper inter initia fervere , incrementa 


LECTIONES VARIANTES. 


* Poscentibus se Ozon. 

b Prioribus Bod. 5. 

* Ac poenitentiam, ac dolore correctum Man. 

d [psa bonitas Oxon. Bouitatis et misericordize et pieta- 
tis fons Bod. 5. 

* Jactet se licet et ferat quomodo vult Lam. Ebor. ΝΟ. 


4, Bod. 9. 
f Unitatem retinuit Oxon. 
ΒΑ decem et septem Bod. 3. 
h Ecclesiastict orditris Bod . 5. 
i Contaminatione conscindere Lam. Bod. 2. 


VARIORUM NOT.E. 


phetiz Jocl habet prestabilis super malitia. Manutius 
posuit malitias, Sed ego eam lectionem non reperi 
nisi in quinque libris veteribus. In Veronensi legebatur 
injurias irrogatas. Vide Frontonis Duczi notas in ho- 
imilias sancti Joannis Chrysostomi, pag. 14. BaLUz. 
lleservantis. ln uno vetere libro meo scriptum est 
cum correxerit ut misereatur reservantis, in Divionensi 
et in recentiore Remigiano miserentis reservatis. DALUZ. 

Virga. Codex Gr .tianopolitauus et monasteriensis 
addunt ferrea. Infra in hac ipsa epistola . fictilia ab 
eo cui dala est ferrea tirga (rengentur. Rufinus in Psal. 
n; Virga ferrea accipitur inflexihilis jusiitia. BALvzZ. 

XXIll. — Bonitas. Àncli monuerunt in codice Bod- 
leiano scriptum esse bonitaiis et misericordi." et. pie- 
tatis (ons. Ita etiam in Pithoeano, nisi quod deest vox 
fons. BALvz. 

XXIV. — A sexdecim. Pacianus in tractatus contra 
Novatianos: Cornelius jam Rome episcopus a sedecim 
episcopis [actus locum cathedra vacantis acceperat. BAL. 

Episcopatus. unus. Locus. insignis, inquit. Pame- 
lius, pro episcopatu Romano. Sed non cepit sensum 
Cypriani, qui manilestus est. Sunt apud. Cyprianum 
varia loca mmulto favorabiliora episcopo Roinano, ut 


istud in epistola Lv, pag. 86. Pos! ista adhuc insu- 
per, pseudoepiscopo sibi ab hereticis constituto, nawi- 
gare audent et ad Petri cathedram atque ad Ecclesiam 
principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est, a schis- 
maticis et. profanis litteras ferre. Etiam ea tempestate 
qua theologi scholastici libere disputabant, inveutus 
est unus qui diceret omnes sacerdoles posse dici 
unum el eumdem sacerdotem, ut videre est apud 
ZEgilium Romanum in capite 21 libri de Renuntiatione 
pape. DALvz. 


Schismaticos inter initia fervere. Weic, data occa- 
sione, emendabo locum ex actis Alexandri pap:e ΠΕ 
valde corrup:um et depravatum in Annalibus Baronii, 
anno videlicet 1159, ὃ 74. Sic ergo restituendus est 
ex veleri codice ms. bibliotlhec: regie. Tunc vero 
non mediocriter est. elevatum cor ipsius haresiarche, 
eztollens se super se tamquam insanus. et ca'cus, ne- 
sciens quod secundum beati Cypriani martyris dictum 
schismalici semper tnter. initia fervent, incrementa vero 
habere non possunt nec augmentare valent quod illicite 
cepit, aed statim cum prava sua emuletione deficiunt. 

ALUZ. 


191 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


792 


vero habere non posse nec augere quod illicite coe- A chi quam libellatici causa, eum hic necessitate, ille 


perint, sed statim cum prava sua :emulatione de- 
ficere, episcopatum autem tenere non posset , etiam 
Si epi-copus prius factus ἃ coepiscoporum suorum 
corpore ct ab Ecclesix unitate descisceret ἃ, quan- 
do Apostolus admoneat ut invicem nosmetipsos sus- 
tineamus, ne ab unitate quam Deus constituit re- 
cedamus, et dieat : Sustinentes invicem in dilectione , 
satis agentes servare wnitalem spiritus in. conjunctione 
pacis (Ephes. xiv, 2, 5). Qui ergo necunitatem spiri- 
tus nec conjunctionem pacis observat, et se ab Ec- 
clesi:t vinculo atque a sacerdotuin collegio separat, 
episcopi nec potestatem potest habere nec honorem 
qui episcopatus nec unitatem voluit tenere nec pacem. 

XXV. Tum deinde quantus arrogantize tumor est, 


voluntate peccaverit, hic existimans sibi satis esse 
quod non sacrilicaverit, errore deceptus sit 5, 
ille matrimonii expugnator alieni, vel lupanar in- 
gressus ad cloacam et conosam voraginem vulgi, 
sauctificatum corpus et Dei templum detestabili col- 
luvione violaverit, sicut Apostolus ὁ dicit: Onne 
peccatum quodcumque fecerit homo, extra corpus. est ; 
qui autem machatur, in corpus suum peccat (1 Cor. 
vi, 18). Quibus tamen et ipsis poenitentia conceditur 
et lamerntandi ac satisfaciendi spes relinquitur secun- 
dum ipsum Apostolum dicentem : Tímeo ne forte. ve- 
niens ad vos lugeam multos ex iis qui ante peccaverunt 
el non egerunt penitentiam de immunditiis quas fecerunt 
el fornicationibus et libidinibus (I Cor. xu, 20, 21). 


quanta humilitatis et lenitas oblivio, arrogantie B — XXVII. Nec sibi in hoc novi haretici blandiantur 


sua quanta jactatio, ut. quis aut audeat aut facere 
se posse credat quod nec Apostolis concessit Domi- 
nus, ut zizania a frumento putet se poase discernere 
(Matth. xiu), aut. quasi ipsi palam ferre et aream 
purgare concessum sit, paleas conetur a tritico se- 
parare, cumque Apostolus dicat; 4n domo autem ma- 
gnanon solum vasa aurea. sunt et argenta, sed et lignea 
et. ficiilia (11 Tim. n, 20),aurea et argentea vasa videa- 
tur eligere, lignea vero et fictilia contemnere, ab- 
jicere, damnare, quando non nisi die Domini vasa 
lignea divini ardoris incendio concrementur , et fic- 
ülia ab eo cui data est ferrea virga frangantur 
( Psal. 1). 

XXVI. Aut si se cordis et renis scrutatorem 
constituit et judicem, per omnia zequaliter judicet ; 
et cum sciat scriptum esse, Ecce sanus factus es, jam 
noli peccare, ne quid tibi deterius fiat (Joan. v, 14), 
fraudatores et moechos a latere atque a comitatu suo 
separet, quando multo et gravior et pejor sit mee- 


quod se dicant idololatris non communicare, quando 
sint apud illos et adulteri et fraudatores, qui tenean- 
tur idololatrie crimine, secundum Apostolum di- 
centem : Hoc enim scitote intelligentes quia omnis for- 
nicator aut immundus aut fraudator, quod est idololatria, 
non habet hareditatem in regno Christi εἰ Dei (Ephes. 
v, 5). Et iterum ἃ : Mortificate itaque membra vestra 
que in terra sunt, exponentes fornicationem, immundi- 
tiam et concupiscentiam malam, et cupiditatem, qua 
sunt idolorum servitus, propter. qu& venit ira Dei 
(Coloss. μι, 5, 6). Nam cum corpora nostra membra 
sint Christi, et singuli simus templum Dei , quis quis 
adulterio templum Dei violat, Deum violat; et qui in 
peccatis committendis voluntatem diaboli facit, dze- 
moniis et idolis servit. Neque euim mala facta de 
sancto Spiritu veniunt, sed de adversarii instinctu 
et de immundo spiritu nat: concupiscentize contra 
Deum facere et diabolo servire compelluut. lta fit 
ut δὶ peccato alterius inquinari alterum dicunt et 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Unitate discederet Lam. 
b Errore deceptus, ille Lam. Ebor. NC. 1. 


* Secundum Apostolum Lam. Ebor. NC. 1. 
ἃ Et iterum dicit Lam. Ebor. NC. 1. 


VARIORUM NOTE. 


XXV.—Quantus arrogantic tumor. Hunclocum des- 
cripsit sanctus Augustinus lib. iv de Baptismo contra 
Donatisias, cap. 42, et Gratianus, sed non ita integrum 


ne 12, ubi Rigaltius posuit Maria pro mecha. Ego 
enim :ffero lectiones libri veteris. DALvz. 
Libidinibus. Codex Fuxensis  turpitudinibus. ln 


ut apud Augustinum, 25, q. 4, cap. Quanwis, ubi citatur D) epistola ad Donatum pag. 4. Tum delectat. in. minis, 


ex Angustino, non. ex Cypriano. Salvianus. lib. 1v, 
cap. 12: Maxima quippe accusatriz hominum noxiorum 
est usurpatriz innocenti arrogantia. ldem in epistola 
ad Eucherium : Pedissequa enim plerumque novi ho- 
noris est arrogantia. Honores enim persaepe mutant 
wores. DaLvz. 

XXVI.—Fraudatores. ld est idololatras. Nam dicet 

aulo post, freudator, quod est idololatria. Hieronymus 
in epistola. ad lHeliodorum de Laude vitz solitarie : 
Omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, aut frau- 
dator, quod est idolorum servitus, non habet heredita- 
tem in regno Christi et. Dei. Istud vero sumptum est ex 
Epistola Pauli ad Ephesios. BALvz. " 

Qui πιαοἰιαίμγ. Multa de hoc argumento dici pos- 
sent, a quibus abstineo. Sed tamen illud silere non 
possum qvod scio emendandum esse apud Commo- 
dianum instiuct. 40, et sequenti, ubi reponendum 
est maochus et ποία pro co quod Rigaltius posuit 
Maius et Maia. Sic etiam reponendum in instructio- 


turpitudinem magisterio. Salvianus lib. vi, cap. 8, loca 
et h«bitacula turpitudinum. BaLUz. 

Nec sibi. Citat hunc loeum S. Augustinuslib. iv de 
Baptismo adversus Donatistas cap. 5; itemque Hinc- 
marus in opusculo Lv Capitulorum cap. 47, pag. 565. 

BALUZ. 

XXVII.—41dololatris. Omnes libri veteres et vetustio- 
res editiones et heic paulo post hahent scriptum ido- 
latris et idolatrie; nihil tamen mutare volui, quamvis 
sciam ita vulgo scriptumesse in antiquis codicibus ve- 
terum scriptorum latinorum, et quamvis exeniplumita 
scribendi habeam Antonii de Albone archiepiscopi 
Lugdunensis, qui ita scripsit in editione sua commen- 
tariorum Rufini in Psalmos. Hahendus esse videbatur 
honos antiquitati. Sed etiam. satisfaciendum erat de- 
licatis ingeniis xvi nostri. BALUz. 

Inquinari allerum. Codex Fuxensis, alterum in- 
quinari dicunt. In Sorbonico et in uno meo, excusari 
alterum dicunt. BALvz. 


193 


EPISTOLA X. 5. CYPRIANI AD ANTONIANUM. 


104 


idololatriam delinquentis ad non delinquentem trans- A putas rusticum posse, si dixeris: « Agrum peritia 


ire sua asseveratione contendunt, excusari se- 
cundum suam vocem non possint ab idololatrix cri- 
mine, cum constet de Apostolica probatione moa- 
chos et fraudatores , quibus illi communicant, idolo- 
latras esse. Nobis autem secundum fidem nostram 
et divin: praedicationis datam formam competit ratio 
veritatis, unumquemque in peccato suo ipsum teneri 
nec posse alterum pro altero reum (ieri, cum Do- 
minus pramoneat et dicat : Justitia justi super 
eum erit, el scelus scelerati super eum erit. (Ezech. 
xvin, 20). Et. iterum : Non morientur patres pro filiis, 
el filii non morientur pro patribus. Unusquique in pec- 
cato s$uo morietur (Deut. xxiv, 16). Quod. legentes 
scilicet et tenentes neminem putamus a fructu satis- 


omni rusticitatis exerce , culturis diligenter insiste ; 
sed nullam messem metes , nullam vindemiam pre- 
mes, nullos oliveti tui fructus capies , nulla de arbo- 
ribus poma decerpes. » Vel si ei cui dominium et 
usum navium 94 suadens dicas : « Materiam de ex- 
cellentibus sylvis mercare, frater ; carinam * prz- 
validis et electis roboribus intexe , clavo , funibus , 
velis, ut fabricetur atque armetur navis , operare : 
sed cum hzc feceris, fructum de actibus ejus et cur- 
sibus non videbis. » 

XXIX. Precludere est atque abscindere f iter do- 
loris ac poenitendi viam, ut cum in Scripturis omnibus 
Dominus Deus revertentibus ad se et peenitentibus 
blandiatur, nostra duritia et crudelitate, dum fructus 


factionis et spe pacis arcendum , cum sciamus juxta B prenitenti:e intercipitur & , poenitentia ipsa tollatur. 


Scripturarum divinarum fidem , auctore et hortatore 
ipso Deo, et ad agendam penitentiam peccatores re- 
digi, et vcniam atque indulgentiam poenitentibus non 
denegari. 

XXVIII. Atque o frustrand:e fraternitatis irrisio! o 
miserorum lamentantium et amentium caduca dece- 
ptio! o hzreticze institutionis ineflicax et vana tradi- 
tio! hortari ad satisfactionis ἃ poenitentiam et sub- 
Irahere de satisfactione medicinam , dicere fratribus 
nostris : « Plange et lacrymas funde, et diebus ac 
noctibus ingemisce, et pro abluendo eL purgando de- 
licto tuo largiter et frequenter operare, sed extra 
Ecclesiam post omnia ista morieris ; quzecumque ad 
pacem pertinent facies, sed nullam pacem, quam 


Quod si invenimus a paenitentia agenda neminem de- 
bere prohiberi, et deprecantibus atque exorantibus 
Domini misericordiam, secundum quod ille misericors 
el pius est, per sacerdotes ejus pacem posse concedi, 
admittendus est plangentium gemitus, et poenitentia 
fructus dolentibus non negandus. Et quia apud infe- 
ros confessio non est, nec exomologesis illic fieri po- 
test, qui ex toto corde penitnerint et rogaverint in 
Ecclesiam debent interius suscipi et in ipsa Domino 
reservari, qui ad Ecclesiam suam ^ venturus de 
illis utique quos in ea intus invenerit judicabit. Apo- 
βίαι" vero et desertores, vel adversarii et hostes 
et Christi Ecclesiam dissipantes, nec si occisi pro 
nomine foris fuerint, admitti, secundum Apostolum, 


quiris, accipies b. » Quis non statim pereat , quis (; possunt ad Ecclesi: pacem, quando ncc spiritus nec 


non ipsa desperatione * deliciat, quis non animum 
suum a proposito lamentationis avertat? Operari tu 


Ecclesi: tenuerunt unitatem. 
XXX. llec interim, frater charissime , pauca de 


LECTIONES VARIANTES. 


à Hortari ad satisfactionem Bod. 3. 

h Qu:eris invenies Lam. Ebor. NC. 4. 

€ [psa statim desperatione Lam. Ebor. NC. 4. 

d Sic Lam. Ebor. Corb. NC. 1. Lin. Est Imp. Velsi ei 
cui usum Benev. Cui dum Vatic. 


* Fortem carinam Bod. 1, 2. 

f Abscidere Ver. Benet. 

1 Fructus poenitentize interdicitur Lam. Ebor. NC. 1. 
Bod. 2. 

h Sic Lam. Bod. 5. Ebor. Lin. Ecclesiam venturus Oxon. 


VARIORUM NOTE. 


Ipsum teneri. Pr:etuli hane lectionem, quia illam 
inveni in xv libris veteribus. Alioqui enun facile 
mulassem ut cam rcevocarem quie. exstat in. anti- 
quis editionibus, nbi legitur reum. teneri. Nam. eam 
quoque lectionem reperi in quatuor exemplaribus 
antiquis, BALUZ. 


XX VIII. — Lamentantium. Duo libri veteres habent 
amentium tantuin. BaLvz. 


Frequenter operare. ld cst, ut ego quidem arbitror, 
frequenter opera pietatis exerce in pauperes, da fre- 
quenter eleemosynam. Vide librum de Opere et Ele- 
mosynis. Conmiodianus instruct. 55: Non opera faci- 
lis, 1d est elemosynas. Vide etiam instruct. 69. BALuz. 

Dominum et. Manc lectionem inveni in quindecim 
exemplaribus antiquis el in editionibus Manutii et 
Morellii. Pamelius posuit est pro et. Hunc imitatus est 
Rigaliius. Angli reposuerunt veterem lectionem, quie 
profecto melior est, [n libro Fuxensi legitur, domi- 
nium el jus est. DALUZ. 


XXIX. — lnterius. Ego hanc lectionem, quam vete- 
res editiones itemque Morelliana οἱ tria vetera exem- 


plaria habent, praefero, etiam ob eam causam quod 
paulo post Cyprianus ait Dominum, cum ad Ecclesiam 
suam venerit , de illis utique judicaturum quos in ea 
intus. invenerit. Infra epist. 55. pag. 88, plebis intus 
posite. Sunt etiam multa similia apud Cyprianum. 
Optatus lib. in, nos, qui intus habitamus, et numquam 
de rudice recessimus. Meretici, qui sunt foris, non 
habitant intus. Vide notas ad epistolam T6. BALUZ. 
Nec si occisi. Ista &vpe repetit sanclus martyr pre- 
cipue in libro de Unitate Ecclesie, pag. 458. Hinc or- 
tum vulgatum illud: Martyrem non facit poena , sed 
causa, quod extat apud Rufinum iu psal. xxxiv et xLil, 
et s:pe citatur a sancto Augustino. [ἃ vero sanetus 
papa Gregorius lib. i, Indict. 10, Epist. 57, laudat 
ex Cypriano. Videtur autem. acceptum ex libro de 
Duplici martyrio ad Fortunatum , in quo ita scriptum 
est: Neque euim statim martyr est qui occiaitur. Occi- 
duntur et sicarii et pirate, Non supplicium [acit mar- 
Iyrem, sed causa, Sic Primasius in caput tertium epi- 
stola: Pauli ad Galatas ait : Reum non fucit pena, sed 
causa. Et sanctus Hieronymus in libro secundo ad- 
versus Rufinum, loquens de charitate, quam ait esso 


705 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAR. 


796 


mulis quantum potui breviter decucurri, quibus et À DE QUINQUE PRESBYTERIS ET FORTUNATO PSEUDOEPI- 


desiderio tuo satisfacerem, et te magis ac magis col- 

legii et corporis nostri societati conjungerem. Si au- 

tem tibi veniendi ad nos opportunitas et facultas fue- 

rit, plura in comnuue conferre et uberius ac plenius 

qus in salutarem concordiam faciant tractare poteri- 

mus. Opto te, frater charissime, semper bene valere. 
EPISTOLA XI. 

(Erasm. 1, 2; Pamel, Rigalt, Baluz., niv; Paris. um; 
Coustant. 1, 167 ; Galland. m. 530; Routh., Reliq. sacr. 
ut, 69 et 108.) 

(Hane synodicam concilii Carthaginensis sub S. Cypriano 


secuudi epistolam infra habes inter acta conciliorum 
Carthaginensium tempore S. Cornelil celebratorum.) 


ANNO CHRISTI CCLII. 
EPISTOLA XII. 


8. CYPRIANI CARTHAGINENSIS EPISCOPI AD 
8. CORNELIUM PAPAM. 
(Erasm., 1, 3; Pamel., Rigalt, Daluz., rv: Paris. ziv, 


Lips., Ozon. rix; Coustant. i, col. 172; Galland, , ut, 
p. 302.1) 


SCOPO. 


De duplici Cornelii epistola, prima qua Felicissimum et 
eos qui cum ipso venerant repulsos nuntiavit ; altera, 
qua se minis eorumdem motum litteras quas attulerant 
accepisse significabat. Episcopum malorum metu. ab 
ecclesiastica disciplina tuenda deterreri non debere. 
Tum Cyprianus sese legitimum episcopum, Fortuna- 
(um vero a quinque episcopis, quorum tres damnati, 
quarlus ab. episcopo dumuato, ín heresi. ordinatus, 
postremus in persecutione lapsus [uerat, ac paucis sibi 
male consciis in episcopum cooptatum 6886 enarrat. 
Hinc asseclarum Fortunati circa lap:o8 que doctrina 
sil, quo pacto cum iis communicare non desinant, ac 
penitentie agende intercedant, graphice exponit. 
Frustra eos Romam, ut pseudoepiscopi a se creati 
confirmationem petant, contendere. Ibi causam. au- 
diendam esse decernunt Afri, ubi crimen admissum 
est. Quanta facilitate ac benignitate suscipiat Cypria- 
nus ad Écclesiam redeuntes. 


I. Legi litteras tuas, frater charissime , quas per 


VARIORUM NOTJE. 


majorem fide et spe, et quam Paulus optat potius 
quam prrsumit, addit, sine qua et martyrio sangwis 
effusus corpusque flammis traditum coronam non. habet 
ramiorum. Idem in capul quintum Epistole ad Ga- 
atas : Vide quantum sit bonum charitatis. Si ila mar- 
tyrium fecerimus ut nos'ras velimus ab hominibus reli- 
quias honorari , si opinionem vulgi sectantes. inirepidi 
sanguinem fuderimus , et substantiam nostram usque ad 
mendicitatem propriam dederimus , huic operi non tam 
premiun quam poena debetur, et perfidie magis tor- 
menta sunt quam corona victorue. Sanctus Augustinus 
in libro de Correctione Donatistarum cap. 9: Non ergo 
qui propter iniquitatem et. propter christiane unitatis 
impia'n divisionem , sed qui propter justitiam persecu- 
lionem patiuntur, hi martyres veri sunt. Et paulo post : 
Potest enim esse impiorum similis pena , sed dissimilis 
est martyrum causa. Plangendi igitur ersnt Douatiste 
qui gravissima lormenta toleraverant. pro nomine 
Christi in persecutione Diocletiani. Vide eorum acta 
in libro secundo miscellaneorum nostrorum. Guiber- 
tus de Novigento lib. 1, cap. 3, de Pignoribus sancto- 
rum: Douatiste non. imparia martyribus pussi sunt, 
et quia extorres a. caritate. [uerunt , frustra. fuerunt, 
Stephanus Tornacensis in epistola sua secunda, lo- 
quens de cede Joannis decani Aurelianensis: Joan- 
nem nostrum martyrem simul causa fecit et pena. Cae- 
sarius Hei-terbachcensis lib. viu, cap. 65: Causa, 
non pona , facit marisyres. Vide notas ad vitas papa- 
ruin Avenionen-sium, pag. 1380. Baruz. 

Eris. ΧΙ]. —Cum hiec epistola inter Cyprianicas 
magni sit momenti , paucis dicendum quo temporc et 
qua occ»sioue seripta sii. Imminebat persecutio anno 
252 cum hxc scriberet Cyprianus, ac his ipsis diebus, 
quibus has ad Cornelium litteras faciobat, ob sacrili- 
cia qus edicto proposito celebrare populus jubebatur, 
clamore popularium ad leonem denuo postulatus in 
circo fuerat. Sacrificia de quibus loquitur Cyprianus, 
videntur fuisse indicta ob pestem qu;e tunc sieviebat 
$ub Gallo et Volusiano. Hujus autem epi-tolze scri- 
bend;e h:ec fuit occasio. Pars Felicissimi episcopum 
Carthagine ausa est ordinare. Fortunatum, unum ex 
quinque presbyteris jampridem de Ecclesia profugis, 
et episcorum seutentia anuo priore damnatis. Dicti- 
taverant. schisimauci vigenti quinque episcopos ad 
lianc ordinationem | peragendam venturos, sed quin- 


que tantum adfuerunt, iique pluribus infami: notis 
inusti. Sie ordinatus Fortunatus Romam misit Feli- 
cissiinum cum litteris ad Cornelium, qui primo qui- 
dem rejecit Felicis-imum, ut par er:t; sed postea il- 
lius mendaciis et. minis, δὲ ipsius etiam Cypriani, 
cujus litter:e nondum perlat:e fuerant, silentio com- 


C motus duas ad episcopum Carthaginensem litteras 


Scripsit, quarum in prima pulsum a se fuisse nuntia- 
bat Felicissimum; in altera autem ipse commotum 
ge esse et exterritum significabat. [lis rebus adductus 
fuit Cyprianus ut Cornelio scriberet lianc epistolam Lv, 
in qua demonstrat episcopum nullius prorsus periculi 
meiu terreri debere : innocentiam suam adversus 
schismaticorum calumnias strenue defendit : eorum- 
que mores et nefariam conjurationem egregie descri- 
bit, ac tandem probat eos ad Ecclesiam principalem, 
unde sacerdotalis unitas exorta est, mavigare non 
debuisse, cum statutum sit, el zequum sit pariter et 
justum, ut causa illic audiatur, ubi est crimen adinis- 
sin. Non dubium est quin Cornelius his litteris accep- 
tis qua de Cypriano senserit, nec jam aures prz- 
buerit improbis schismaticis. Baruz. 

[.— Legi litteras tuas, (rater charissime, quas per Satu- 
rum fratrem nostrum Ácoluthum. Saturi in lectorem or- 
diuati fit supra mentio Epistola xxiv ; quarenon placet 


p hoclocoManut.lectio:Satarnum acolythum vero postea 


ordinatum ; hinc perspicuum fit, 34tqueadeo priusetiam 
exorcistam. Nam proximum llypodiacouatui gradum 
fuisse acolythi, patetex synodo Rom. Sylvesitri, can. 
7, ubi episcopo obsequi ΔῊΝ preshyter, diaconus 
presbytero, diacouo hypodiaconus, huic vero acoly- 
thus, acolytho exorcista, cui lector. Quale quid. ha- 
bet Nicolaus I ad Michaelem imperat. Et. utroque 
vetustior Cornelius Epistola s:epe citata ad Fabium 
Antioch. Nesciebat, inquit de Novatiano loquens, in 
Ecclesia unum episcopum esse debere, ubi videbat esse 
presbyteros 46, diaconos 7, subdiaconos 1, acolgthos 
A9, exorcistas cum lectoribus et ostiariis 59. Siinilia 
etiam Caius Papa ejus uominis primus, ubi gradus 
enumerat quibus ad episcopatum conscenditur. Psal- 
inist:e sive Cantoris memineruntIgzsatius ad Antioch. 
et can. Apostol, 42. Omnium autem horum officia 
describuntur a Synodo 4. Carihag cui D. Augu-tin. 
interfuit. lec paulo prolixius, propter eos qui vit 
dictos ordines Ecclesiasticos, tamquam recentes ca- 


"91 


EPISTOLA XII. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PAPAM. 


198 


Satyrum fratrem nostrum acolytbum misisti, et À ét mulla turpia ac probrosa et ore suo digna profer- 


dilectionis fraternze, et ecclesiasticze discipline , et 
sacerdotalis censurx satis plenas , quibus signifi- 
casti Felicissimum hostem Christi non novum, sed 
jam pridem ob crimina sua. plurima et gravissima 
abstentum , et non tantum mea , sed et plurimorum 
coepiscoporum sententia condemnatum, rejectum a 
te 8 illic esse 5; et cum venisset stipatus caterva et 
factione desperatorum , vigore pleno, quo * epi- 
scopos agere oportet, pulsum de Ecclesia 4 esse : de 
qua jam pridem cum sui similibus , Dei majestate et 
Christi Domini et judicis nostri severitate , depulsus 
est ; ne schismatis et discidii auctor, ne pecunic 
commiss:ze sibi fraudator, ne stuprator virginum , ne 
matrimoniorum multorum depopulator atque corrup- 
tor ultra adhuc sponsam Christi incorruptam , sanc- 
tam, pudicam, przsenti: sux dedecore et impudica 
atque iucesta. contagione violaret. 


1. Sed enim lecta alia epistola tua , frater, quam 
primis litteris subjanxisti, satis miratus sum : cum 
animadvertissem , te minis ac terroribus eorum , qui 
venerant , aliquantum esse commotum ; cum te , se- 
cundum quod scripsisti , agressi essent, cum summa 
desperatione comminantes , quod si litteras quas at- 
tulerant , non accepisses , publice * eas recitarent , 


rent. Quod si ita res est , frater charissime, ut ne- 
quissimorum timeatur audacia, et quod mali jure 
atque zquitate non possunt, temeritate ac despe- 
ratione perficiant , actum est de eyiscopatus vigore 
et de Ecclesi: gubernand:e. sublimi ac divina potes- 
tate : nec Christiani ultra aut durare aut esse jam 
possumus, si ad hoc ventum est, ut perditorum 
minas atque insidias pertimescamus. Nam et Geniiles 
οἱ Judz»i minantur , et h:xretici atque omnes , quo- 
rum pectora et mentes diabolus obsedit , venenatam 
rabiem suam quotidie furiosa voce testantur : non 
tamen idcirco cedendum est, quia minantur ; aut f 
ideo adversarius inimicus major est Christo, quia 
tantum sibi vindicat et assumit in seculo 8. Manere 


B apud nos debet , frater charissime , fidei robur im- 


mobile ; et stabilis atque inconcussa virtus contra 
omnes incursus atque impetus oblatrantüum fluc- 
tuum , velut petr::. objacentis fortitudine et mole , 
debet obsistere. Nec interest unde episcopo aut ter- 
ror aut periculum veniat ; qui terroribus et periculis 
vivit obnoxius, et tamen fit de ipsis terroribus ac 
periculis gloriosus. Neque enim solas Gentilium vel 
Judeorum minas cogitare οἱ spectare debemus ; cum 
videamus , ipsum Dominum nostrum Β a fratribus 
esse detentum ( Marc. ni, 21) et ab eo, quem inter 


LECTIONES VARIANTES. 


* Te in duobus mss. Colb. et Anglic. Pem. Bod. 5. A 
te in alfis nonnullis hic additur : quod supervacaneum. 

b A te, et Bod. 1, 2. Lam. Ebor. NC. 1. Rejectum et a 
se illic esse. 

€ Pleno quod Bod. 1. 

ἃ Ab Ecclesia prohibitum Vcr. 


€ Ut publice Bod. 5. 

f Quia minantur, nec inde Lin. NC. 2. Aut iude Lam. 
NC. 4. Ebor. Colb, 1. 

Κ [n isto s:zeculo Bod. 1. 

h Nostrum deest in Oxon. ἢ 


VARIORUM NOT.£. 


lumniantur. Porro rectiusne inscribatur acolythus an 
acoluthus , nescio. Certe ms. cod. omnes et dicti ve- 
teres, synod. quoque Carthag. Gr:ecum. exemplar, 
priori modo legunt , Idque ἀπὸ τοῦ χωλύειν, quod est 
prohibere, ut dicatur non prohibitus sed «olutus el 
liber, et cui jam initiato sacris se miscere liceat, ut- 
pote qui hypodiocono nrceoluim vacuum administret 
ad vinum suppeditandum. Alii qui acoluthum legunt, 
interpretantur ἀπὸ τοῦ ἀχολούθειν, id est a sequendo, 
ut sit quasi pedissequus et minister superiorum or- 
diuum. PAMEL. 
Saturum, antea lectorem constitutum a sancto Cy- 
priauo. Vide epist. xxiv, xxix, xxxi. BALUZ. 
Acoly!hum. Secutus sum. vulgarem scribendi mo- 
dum , quamvis sciam scriptum esse in omnibus anti- 
quis exemplaribus et editionibus acolytum sine aspi- 
ratione, uti etiain scribunt viri doctissimi Jacobus 
Goar, Dominicus Macrus, et Cangius. Noudum autem 
convenit inter interpretes unde derivatum sit hoc vo- 
cabulum, ut istic etiam annotavit Pamelius. Vir do- 
ctissimus Joannes Morinus in opere de sacris ordi- 
nationibus ait acolythiorum mentionem nuspiam fieri 
nisi post annum a Cliristo nato 950. BaLuz. 
Felicissimum. Adversarium saucti Cypriani, uti 
pluribus osteudit Cyprianus in hac ipsa epistola. 
Βλιυζ. 
Abstentum. H:ec est. vera lectio , quam inveni in 
codicibus antiquis. Receutior Reuiigianus et Beccen- 
sis habent ostentum. Octo alii veteres et veteres edi- 
Liones ostensum. Quamquam autem non dubitem quin 
lye lectiones sint falsissim:e, eas tamen annotavi. ut 
hinc colligi facile possit quonam modo introducta 
sint fals:e lectiones in libros veterum scriptorum per 
Insciliaui et audaciam librariorum. Utar autem hac 


occasione ut referam versum ex instructione 59 Com- 
modiani, non cujusmodi editms est a Rigaltio, qui 
illtm male emendavit, sed eo modo quo legitur iu 
veteri codice monasterii sancti Albint Xndezaversis ; 
ex quo Sirmondus descripsit. Nam Rigalius edi.iit 
ex apographo Sirmondi, et uon vidit vetus exemplar. 
Sic ergo habet versus ille: 


Induite vestes quas oportet frigus ut ostent , 


optimo sensu. Ostare frigus est auferre vel impedire 
frigus. Unde, inquit Cangius, Galli effecerunt oster. 
BaLvz. 

Episcopum. lta veteres editiones et undecim vetera 
exemplaria. Neque dubito quin ea lectio melior sit 
quam ea quie habet episcopos, tamenetsi. ea. quoque 
reperiatur in quibusdam vetusti» exemplaribus. Nam 
paulo post dicit: Nec interest unde episcopo aut terror 
aut periculum veniat. BaLvz. 

ll. — Cum animadveriissem. Hxc omitti poterant 
absque ullo di-pendio Desunt autem iu quibusdam 
codicibus antiquis. Retinuimus tamen, quia exstant in 
antiquis editionibus et in quibusdam codicibus ma- 
nuscriptis. BALUZ. 

Litteras quas. Δ schismaticis nimirum et profanis, 
ut dicet infra. Scripte quippe eraut adversus Cypria- 
nuin. Et ideo Cornelius eas accipere renuebat. 

* Βαιυζ. 

Esse detentum. Quamvis ita scriptum sit in veteribus 
libris et in editionibus, puto tinen errorem esse in 
hoc loco et legendum esse desertum. Nam certum est 
Christum non tuisse detentam a fratribus sive disci- 
pulis suis, sed a λυ 115, Unde infra scriptum est 
Christum derelictum fuisse a discipulis suis. 

.BaLuz, 


199 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


800 


Apostolos ipse delegerat, proditum ( Matth. xxvi , À erit et in vermes 1. Hodie extolletur , et cras non inve- 


14 ); inter initia quoque mundi Abel justum nonnisi 
frater occiderit (Gen. iw, 8); et Jacob fugientem per- 
Secutus sit frater infestus (Gen, xxvii, 41) ; ei Joseph 
venumdatus sita fratribus ( Gen. xxxvu, 25) ; in 
Evangelio etiam legamus esse przdictum 5 , magis 
domesticos inimicos futuros ( Matth. x , 30) et qui 
prius copulati sacramento unanimitatis fuerint , ipsos 
invicem tradituros. Nihil interest quis tradat aut sx- 
viat , cum Deus tradi * permittit et coronari. Neque 
nobis 4 ignominia est pati a fratribus quod passus est 
Christus : nec illis gloria est facere quod fecit Judas *. 
Qux autem sui elatio est, qux comminantium tu- 
mens et inflata et vana jactatio ; illic absenti minari , 
cum hic me habeant in potestate pr:sentem ἢ Con- 


nietur ; quoniam conversus est in lerram suam , et cogi- 
tatio ejus peribit X (1 Machab. n, 62). Εἰ iterum : 
Vidi impium exaltatum , et extolli super cedros Libani ; 
et transivi , el ecce non fuil ; et quaesivi eum , et non 
est inventus locus. ejus ( Psal. xxxvi, 57 ). Exaltatio 
et inflatio , et arrogans ac superba jactatio non de 
Christi magisterio , qui humilitatem docet , sed de 
Antichristi spiritu nascitur, cui exprobrat! per Pro- 
phetam Dominus, et dieit : Tu autem dixisti in animo 
tuo : In celum ascendam , super stellas Dei ponam se- 
dem meam ; sedebo in monte alto , super montes altos 
in aquilonem  ascendam super nubes, ero similis Al- 
tissimo ( Isa. xiv , 45 et 14 ). Et addidit dicens : Τα 
vero ad inferos descendes in fundamenta terre , et qui 


vicia eorum , quibus se et vitam suam quotidie lace- B videbunt te, mirabuntur super te ( lbid. 15). .Unde 


rant, non timemus ; fustes et lapides et gladios, quos 
verbis parricidalibus jactitant , non perhorescimus. 
Quod in illis est, homicidz sunt apud Deum tales : 
necare tamen non possunt, nisi eis Dominus necare 
permiseril. Et cum nobis semel moriendum sit, illi 
tamen odio et verbis et delictis suis quotidie perimunt. 

Ill. Sed non idcirco, frater charissime , relin- 
quenda est ecclesiastica disciplina , aut sacerdotalis 
solvenda censura , quoniam conviciis infestamur , 
aut terroribus qualimur ; quando occurrat et mo- 
neat f Scriptura divina dicens : lle vero qui presunit 
el contumaz esi. 5, vir sui jactans , nihil omnino per- 
ficiet , qui dilatavit tamquam 5 infernus ! animam 
suam. ( Habac. n, 5 ). Et iterum : Et verba viri pec- 


parem talibus poenam Scriptura divina loco alio 
comminatur et dicit : Dies enim Domini Sabaoth super 
omnem injuriosum el superbum , et super omnem ela - 
tum et. excelsum ( Isa. n, 29 ). De ore itaque ac de 
verbis suis unusquisque statim proditur , et. utrum 
Christum in corde suo, an vero Antichristum habeat , 
loquendo detegitur : secundum quod Dominus in 
Evangelio suo dicit : Progenies viperarum , quomodo 
potestis bona loqui , cum sitis nequam ? de abundantia 
enim cordis os emittit", Bonus homo de bono thesauro ? 
emittit. bona, et nequam. homo de nequam. thesauro 
emittit nequam ( Matt. xu, 55$). Unde et dives ille 
peccator , qui de Lazaro in sinu Abraliz posito , at- 
que in refrigerio constituto , implorat auxilium , 


caloris ne limueritis , quia gloria ejus in stercora C cum in tormentis cruciabundus flammz cremantis 


LECTIONES VARIANTES. 


* Joseph puer venierit vendentibus fratribus 
castiqgantur ex vetustioribus mss. 

b Legamus, prz:dictum Lam. Lin. NC. 9. 

9 In vulgatis Permittac, quos disponit coronari. Neque 
enim, Istud enim, sicut et antea quos disponit, in. nullo 
nOSlrorum mss. exstal. ' Tradit, permittit et corouari Bener. 
Ver. Ut et coronari Voss. 3. Bod. 1. 

4 Neque nobis Lam. Ebor. NC. 1. 2. Lin. 

* Fecit Judas Ver. Lam. Ebor. NC. 4. 

f In vetere ms. Colb. desideratur Scriptura divina. 


: Edit. 


8 Contumax est, viribus suis Rod. 1. Lin. NC. 1. 

h 'amquam inferi Lam. Lin. Ebor. NC. 1. 

i In eodem ms. exstat inferus : in altero , ut in Corb. et 
pluribus Angliz. inleri. 

j Ut verines hodie Bod. 3. 

k Cogitatio ejus peribit Ozon. 

1 Quem exprobrat Bod. 5. 

m Montes aquilonis Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2. 

? Os loquitur Lin. 

υ '"l'hesauro cordis Lin. 


VARIORUM NOTAE. 


Frater occiderit. Notanda est in hoc loco veterum 
librariorum audacia. Certum est hunc locum, uti ja- 
cet, sanum esse et nulla interpretatione indigere Et 


tamen illi , qui sciehant Abelem a Caino occisum fuis- 1) 


se, istius nomen heic posuere in quibusdam codicibus. 
Nam Sorbonicus habet scriptum Abel justum Cuin non- 
nisi frater occiderit. Unus meus vetus : Abel justum 
non nisi Cain frater occiderit, heliqui codices non ha- 
beut hoc additamentum, neque veteres editiones. De 
hoc fratricidio vide qux dicuntur infra ad librum de 
Bono patientix. BALUz. 

Joseph (rater. Et hic quoque locus subjacuit auda- 
cie librariorum. In codice Thuano et in uno Bod- 
lei:no scriptum est, Joseph venundutus sit a. fratribus. 
[n Sorhonico, Joseph venerit vendentibus fratribus in 
4Egyptum. |n. Michaelino, Joseph. Egyptum venerit 
persequentibus fratribus. |» uno mco, Joseph. perve- 
nerit vendentibus fratribus in Agyptum. BaLvz. 

Permittat quos. Variant in hoc loco quidam libri 
veteres. In uno meo legitur, permittat et coronare pro- 
miserit. ln alio autem meo, in Beneventano, in Vero- 
nensi, et in uno Bodleiano et Vossiano laudatis in 
editione Anglicana, et in aliis septem, permittit et co- 


ronari. In Burgundico, pernittit qui novit et coronare. 
In Metensi sancti Arnulphi , cum Deus tradi permittit 
et coronat. BaLvz. 

Absenti minari. Cypriano nimirum. Felicissimus ct 
alii qui cum eo Romam profecti erant multa. turpia 
et probrosa adversus eum protulerant apud Corne- 
lium, minas etiam inteutantes. Mirari se scribit Cy- 
prianus quod illi, qui cum essent Carthagine, illic 
eum habebast pri-entem, Roniam adversus eum 
navigaveriut et ad Peui sedem atque Ecclesiam prin- 
cipalem , uti postea dicet, a. schimaticis et profanis 
litteras. tulissent, Sic Rufinus in libio Apologiarum 
suarum adversus Hieronymum ait, Flegisset absentem 
lacerare quem potuit gravius confularc presentem. BAL. 

ΠῚ. --- Conversus est in terram. Codex Gratianopoli- 
tanus, Conversus est iu cerumnam et terram. BaLuz. 

]n stercora erit et in vermes. Coib. ms. ἃ secunda 
manu, u£ stercora, ut vermes. lufra ex omnihus nostris 
mss. restituimus peribit, quod et lib. ni Testimon. c. 5, 
uhi idem loeus a Cvpriano citatur, in plerisque mss. 
haberi Oxonienses notant, quamvis cum aliis editis 
periit utrobique retineant. Cousr. 


80] 


EPISTOLA ΧΙ. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PAPAM. 


803 


ardoribus aduratur? ( Luc. xvi, 25), inter omnes A Et cum po-tea tempore passionis f alapam accepisset 


corporis partes magis os cjus el lingua poenas dat ; 
quia plus scilicet lingua sua et ore peccaverat. 

IV. Nam eum scriptum sit: Neque maledici regnum 
Dei consequentur b. ( 1 Cor. vi, 10), et iterum Do- 
minus in Evangelio suo dicat : Qui dixerit fratri suo, 
Fatue ; et qui dixerit : Raca, reus erit in gehennam c ignis 
(Matth. πὶ, 292), quomodo possunt censuram Domini 
ultoris evadere , qui talia ingerunt non solum fra- 
tribus , sed et sacerdotibus; quibus honor tantus de 
Dei dignatione conceditur , ut quisquis sacerdoti ejus 
et ad tempus hic judicanti non obtemperaret , statim 
necaretur ? [n Deuteronomio loquitur Dominus Deus 
dicens : Et homo quicumque fecerit in superbia , ut 
non exaudiat sacerdotem. aut. judicem quicumque fuerit 


ἃ servo sacerdotis , cumque ei dixisset, Sic respondes 
pontifici ? ( Joann. xvi , 92 ) adversus pontificem 
Domiuus contumeliose niliil dixit, nec quidquam de 
sacerdotis honore detraxit; sed innocentiam suam 
magis assereus et ostendens , Si male, inquit, locu- 
[us sum, exprobra de malo 8 ; si autem bene, quid me 
cedis ? ( lbid. 25.) liem in. Áctis Apostolorum post- 
modum beatus apostolus Paulus , cum ei dictum esset, 
Sic iusilis in sacerdotem Dei maledicendo? (Act. xxi, 4) 
quamvis Domino jam crucifixo sacrilegi et. impii et 
cruenii illi esse coepissent, nec jam quidquam de sa- 
cerdotali lionore et auctoritate retinerent : tamen ip- 
sum quamvis inane nonien et umbram quamdam sa- 
cerdo'is cogitans Paulus : Nesciebam fratres* (16id.,5), 


in diebus illis, morietur homo ille; et omnis populus B inquit , quia pontifex est , scriptum esl enim , Principi 


cum audierit, timebit ; e non agent impie etiam nunc 
( Deut. xvn, 412 ). Item ad Samuelem, cum a Judzis 
sperneretur , Deus dicit : Non te spreverunt , sed me 
spreverunt (1 Reg. viu, 7 ). Et Dominus quoque in 
Evangelio : (Qui audit vos , inquit, me audit* et eum 
qui me misit : et qui rejicit vos, me rejicit , el eum qui 
me misit (Luc x, 16). Et cum leprosum emundasset ; 
Vade, inquil, et demonstra tesacerdoti ( Matth. vin, 4). 


plebis tue non maledices ἃ ( Exod, xxu , 28). 

V. Cum hiec tanta ac talia et multa alia exempla 
przcedant , quibus s»cerdotalis auctoritas et potestas 
de divina dignitatione firmatur; quales putas esse 
eos, qui sacerdotum hostes, et contra Ecclesiam ca- 
tholican rebelles, nec pr:monentis Domini eommi- 
natione , nec futuri judicii ultione terrentur ? Neque 
enim aliunde h:ereses i oborta? sunt, aut nata sunt 


LECTIONES VARIANTES. 


δ Ardoribus aduritur Lum. Ebor. NC. 1. Bod. 1. Adure- 
batur Bod. 1. 

b Dei possidebunt NC. 2. Lin. 

ὁ Reus gehennz Voss. 2. Bod. 5. 

d Dominic:e ultionis Bod. 3. 

* Sic Lam. Ltn. Bod. 2. Audit et eum qui me misit Rig. 

f Sic Lam. Bod. 1, 2,5. Ebor. Voss. 2. Pem. Lin. NC. 


C Fratres omitl. Oxon. 


1, 2. MR. Spir. Vet. innom. οἱ alii. Eum qui me. Et cum 
postea tempore passionis Riqall. 

8 'Testificare de malo Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2. 

h Sic Pem. NC. 1, 3. Voss. 3. Lam. Bod. 4, 2. Lin. 


i Priucipem plebis Lam. Ebor. Lin. Bod. 4, 2. 
j Exorte Lam. Ebor. Bod. 2. NC. 1. 


VARIORUM NOTE. 


]V.—HMe audit. In edit. Oxon. hic additur, qui me 
audit, et mox post verba me rejicit, cum aliis subjicitur, 
qui me rejicit , rejicit. Magis sibi cob:erere visa est lec- 
tío, quam ex vetere ms. Colb. cui et Corb. favet, expri- 
mimus. CousraNT. — Angli sic hunc locum posue- 
punt in sua editione: Qui audit vos, inquit, me audit ; 

ui me audi et eum qui me misit. Nescio autem ubi 
invenerint ab illis addita , qui me uudit , qux: neque in 
Evangelio leguntur, neque in veteribus Cypriani co- 
dicibus et editionibus. Sane in editione Erasmi οἱ in 
codice Sorbonico scriptum est: Qui audit, inquit , vos 
sme audit; et qui vos audit , audit et eum qui me misit. 
Verum hzec valde diversa sunt ab editione Anglicana. 
In libro Turonensi et in uno meo scriptum est: Qui 
audit vos, inquit, audit me auditus, el qui me audit eum 
qui me misit. Vide epistolam Lxix ad. Florentium, 
ubi ista repetuntur. BaLuz. 

Qui rejicit vos. lta etiam in eadem epistola ad Flo- 
yentium. [n ediiione vulgata legiti r: Qui vos spernit 
me spernit. Erasmus in. caput duodecimum Evangelii 
secundum Lucam admonet llieronymum alicubi ver- 
tisse: (Jui vos reprobat me reyrobut. Et mox declamat 
intemperanter adversus episcopos tyraunidem exer- 
centes et veniris negotium prosequentes, Addit au- 
tem : Scio tamen etiam malis obtemperandum , ne dissi- 
dium excitetur, modo ne cogant ad. impietatem. BALUZ. 

Insilis. Sic etiam scriptum est epistola 65. ad Ho- 
galianum. Sed in hac quam nunc illustramus scrip- 
tum fuisse incilas iu veteri codice annotavit in imar- 
gine editionis Paineliane Niclaus — Faber. No- 
nius Marcellus : /ncilare est increpare vel. improbare. 
Allegat autem Norius , ut id probet, auctoritates ex 
Accio, Pacuvio, et Lucilio. Poterat autem addere tes- 
timonia ex Lucretio et Plauto. Lectionem a Fabro 


notatam con(irmare videtur Erasmi editio, in qua 
scriptum est insimulas pro insilis. Vide eumdem Eras- 
mum in hunc locum Actorum. DaLuz. 

Principem populi. Ita veteres editiones et plerique 
libri veteres. Era«inus scripsit plebis tue ; eamque le- 
ctionem reiinuerunt M»nutius et Morellius. Pamelius 
mutavit. Vide epis'olam Lxv, et concitium Toleta- 
num V, cauone 5. BALtz. 

V. — Neque enim aliunde obort& sunt lereses, etc. 
Similes locos habes infra dictis Epistolis ad Hoga- 
tianum. episcopum οἱ Florent. Pupianun, libris item 
de Uuitate Ecclesie, ac de Zelo et Livore. Etsi autem 
aliis illis locis de se et episcopis omnibus loqui vi- 
deatur, quod nempe omnes hzreses initium suum 
habuerint ex contemptu episcoporum, id est, ex ipso 
schismate ; certe tum hoc loco, tum praesertim ini- 
tio libri de Unitate Ecclesie, de Romano episcopo 
solo loquitur. Qui vel unicus locus, ut ibi latius, ita 
confirmat. episcopi seu pontificis Romani primatum, 
ul non possit magis. Circumstanti:e textus hoc loco, 
qui arguunt de Romauo loqui et summo pontilice, 
sunt imprimis testimonia pr:missa ex Deuter. lib. 1, 
Tieg. Evang. Joannis et. Actis Apostolorum, quie non 
nist in. sumios pontifices Jud:eorum quadrare ne- 
mini dubium est, atque adeo aptius ad summum pon- 
ülicem Romanum referuntur. Deinde, quod loqua- 
tur de judice qui vice Christi fungitur. ltem, quod 
loquatur de uno sacerdoie seu uno episcopo in Ec- 
clesia ; quam appellationem tum ex epistola Corne- 
lii supra xivur, tum ex aliis ejus epistolis, et lib. de 
Unitate. Ecclesie Cyprianum satis constat non solere 
usurpare , nisi de summo pontifice. Facit pro eo- 
dem quod dicit : Nemo adversum sacerdotum colle- 
gium aliquid moveret ; nam si de se solo loqueretur, 


803 t^. ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLA. 


S 


schismata, quam ^ dum sacerdoti Dei non obtempe- A Plane episcopi non de voluntate Dei fiunt ; € sed qui 


ratur, nec unus in Ecclesia ad tempus sacerdos, et ad 
tempus judex vice Christi cogitatur. Cui si secundum 
magisteria divina obtemperaret fraternitas universa , 
nemo adversum sacerdotum collegium quidquam mo- 
verct ; nemo post divinum judiciuni , post populi suf- 
fragium b, post coepiscoporum consensum, judicem 
86 jam non episcopi sed Dei faceret; nemo discidio 
unitatis , Christi Ecclesiam scinderet ; nemo sibi pla- 
cens ac tumens seorsum foris hxresim novam con- 
deret , nisi si ita * est aliquis sacrilegze temeritatis ac 
perdit:e mentis, ut putet sine Dei judicio fieri sacer- 
dotein : cum Dominus ín Evangelio suo dicat: Nonne 
duo passeres asse venerunt , et neuter eorum ἃ cadit in 
terram sine Patris * voluntate? ( Matth. x , 29.) Cum 


extra Ecclesiam flunt, sed qui contra ^ dispositionem 
et traditionem Evangelii (iunt : sicut ipse Dominus in 
duodecim Prophetis ponit el dicit: Sibimetipsis i re- 
gem constituerunt , et non per. me ( Ose. vim, 4). Εἰ 
iterum , Sacrificia eorum tamquam panis luctus, omnes 
qui manducant ea , contaminabuntur (Osc. 1x , 4). Et 
per Esaiam quoque Spiritus sanctus clamat οἱ dicit : 
Va vobis, filii desertores, hec dicit Dominus, Ha- 
buistis consilium non per me 1, et fecistis conventionem 
non per spiritum meum, adjicere peccata super peccata 
( H sai. xxx, 1). 

VI. Ceterum (dico enim provocatus *, dico dolens, 
dico conipulsus, ) quando episcopus in locum defuncti 
substituitur, quando populi universi suffragio in pace 


ille nec minima fieri sine voluntate Dei dicat ; exi-ti- B deligitur, quando Dei auxilio in persecutione protegi- 


mat aliquis summa et magna, aut non sciente aut 
non permittente Deo, in Ecclesia Dei fieri , et sacer- 
dotes , id est, dispensatores ejus, non de ejus sen- 
tentia ordinari? Hoc est fidem uon babere qua vivi- 
mus , hoc est Deo bonorem non dare, cujus nutu et 
arbitrio regi f et gubernari omuia scimus et credimus. 


tur, collegis omnibus fideliter junctus, plebi suz in 
episcopatu quadriennio jam probatus , in quiete ser- 
viens disciplinze, in tempestate proscriptus applicito 
et adjunto episcopatus sui nomine, toties ad leonem 
petitus in circo, in amphitheatro Dominica dignationis 
testimonio honoratus : his ipsis etiam diebus , quibus 


LECTIONES VARIANTES. 


Δ [ta nostri mss. ; at editi Quam inde quod sacerdoti. 

b Populi sui. Lam. NC. 1. Ebor. 

€ Nisi ita La n. Ebor. NC. 1. Lin. 

d Et unus ex illis non cadet Lin. NC. 2. 

€ Patris vestri Vir. 

f Arbitrio geri Bod. 1. 

€ Editi Fiuut, qui extra Ecclesiam fiunt, sed conira: 


refragauibus nostris mss. ac plerisque Anglic. 
b Sic Pem. Bod. 1. 5. Lam. Ebor, NC.,4. Lin. 

i Sibimetipsi Lum. Ebor. NC. 1,2. 

) Sic Bod. 1, 2. Lam. Ebor. NC. 1. Oxon. Consilium et 
nou per me Ozon. 

k Ceterum dico, dico provocatus Vir. 


VARJORUM NOTE. 


non statim qui illi non obtemperaret, aliquid move- 
ret adversus reliquos episcopos. Eodem spectare vi- 
detur, quod pag. sequenti, de servorum preposito 
locutus, mox D. Petri super quem Christus :edifica- 
vit Ecclesiam meutionem injieit.. Eodem periinet 
quod D. Hieronyinus. contra. Luciferiauos ; salutem 
Ecelesi:e pendere dicit a summi sacerdotis dignitate. 
Cui si, inquit, non exsors quedam el ab omnibus emi- 
nens delur potestas; (οἱ in. Ecclesiis fient. schismata 
quot sacerdotes. Experientia certe ipsa nos docet, 
li»reses solere ex schisinate, id est, separatione vo- 
luntaria ab Ecclesia, atque adeo ab Ecclesie. capite 
Romano, inquam, pontifice. initium sumere. Exem- 
pla hujus rei apud. Cyprianum habes de Novatianis 
apud August. de Donatistis. Unde ad hos epistola 
cLiv D. August. : Neque. enim. vobis objicimus, uisi 
schismalis crimen, quam eliam haresin male perseve- 
rando fecistis, et ad Cresc. Grauumat. lib. xxi, c. 7 : 
Ánter. schisma, inquit, et heresin. eam distinctionem 
magis approbo, qua dicitur achisnia. esse recens con- 
gregalionis ex aliqua. sententiarum | diversitute dissen- 
sio ; lueresis autem. schisma inveteratum : À quo non 
dissentit D. Hieron. exponens illud ad Tit. jit qui 
est a semetipso damnatus : Heretici, inquit, in. se- 
metipsos seutenliam ferunt, suo. arbitrio de Ecclesia 
recedentes, qua recessio proprie conscientie videlur 
esse damnatio, Et paulo post : Nullum schisma non 
sibi aliquam confugit. haoresiu, ut recte αὐ Ecclesia 
recessisse videatur. Piura reperiet exeuipla, qui exacte 
singula: uin lieregeon initia el prima seininaria per- 
spexerit, PAMEL. 

Unus. in lLcclesia. In. libro de Unitate Ecclesise : 
Episcopatus unus est, cujus a singulis in solidum 
pars tenetur. Et in epistola μὲ ad Autonianum : Actum 
suum. disponit el dirigit unusquisque episcopus, ralio- 
nem propositi μὲ Domino redditurus. Vide notas 
nostras ad librum Agobardi de Privilegio et jure sa- 


cerdotii. BALU£. 

Sine Patris vestri. Ita scriptum vidi in antiquis edi- 
onibus et in novem codicibus manuscriptis. Manutius 
expuuxit vocem vestri, quam ego non inveni in. aliis 
novem veteribus libris. Ego tamen illam retinui, quia 
apud Matthaeum, ex quo ista sump!a sunt, legitur, Unus 
ex illis non cadit super terram sine Patre vestro. Quod 
etiam habetur in Greco. Ceterum in epistola rxix, 
ad Florentium, in qua refertur hic locus, vox vestri 
non habetur. BALUz. 

Existimat aliquis. Citat bunc locum, sed mutilum, 
Gerochus Reicherspergensis in tractatu adversus Si- 
moniacos, cap. 27. Baruz. 

IHubuistis consilium. Vide notis Frontonis Dvczi ad 
codicem Homiliarum sancti Joannis Chrysostomi, pag. 
15. BaLuz. 


VI.—bDico enim. Veteres editiones et tria vetera 
exemplaria habent : Ceterum dico, dico enim provoca- 
tus. Verum quindecim vetera exemplaria praeferunt 
uti nos edidimus. BaLuz. 


Proscriptus. Pontius diaconus in Vita Cypriani : 
Statim denique pro talibus meritis proscriptionis gloriam 
conseculus est. BALUZ. 


Ad leonem. ldem Pontius, maxime cum et suffragiis 
scye repeiitis ad leonem postularetur. Tertullianus in 
Apologetico : Si Tyberis ascendit in monia, si Nilus 
non ascendit in arva, si celum stetit, si terra movit, si 
fames, si lues, statim Christianos ad leonem declamatar. 
4Elius Spartianus in Coumodo Antonino : Speratum 
ad leonem. Qui autem damnati erant ad leonem alli- 
galantur ad stipitein, teste eodem Tertulliano in libro 
de Pudicitia, Fiavius Vopiscus in D. Aureliano : Sane 
Muestheus postea surreptus ad stipitem bestiis objectus 
est. Vide Joannem Tristanum a saucto Amaniio ἰη 
tomo primo commentariorum suorum pag. 713. 

BaLvz, 


805 


EPISTOLA XJI. S. CYPRIANI] AD CORNELIUM PAPAM. 


806 


has ad te litteras feci, ob sacrificia qux» edicto propo- Α hostes aut de Ecclesia recedunt, aut contra Ecclesiam 


sito celebrare populus jubebatur, clamore popularium 
ad leonem denuo postulatus in circo : cum talis , fra- 
ter charissime , a quibusdam desperatis et perditis et 
exira Ecclesiam constitutis impugnari videtur, ap- 
paret quis impugnet. Non scilicet Christus, qui sacer- 
dotes aul constituit aut protegit ; sed ille, qui ἃ Christi 
adversarius, et Ecclesi: ejus inimicus, 3d hoc Eccle- 
51:8 ^ przeposilum sua infestatione persequitur, ut gu- 
bernatore sublato, atrocius atque violentius circa Ec- 
cles Ὁ naufragia grassetur. 

VII. Nec quemquam fidelem et Evangelii memorem, 
atque A postoli pr.emonentis mandata rejineutem , mo- 
vere debet, frater charissime, si quidam in extremis 
temporibus superbi et contumaces el sacerdotum Dei 


faciunt ; quando tales nunc futuros * et Dominus et 
Apostoli ejus ante przedixerint. Nec praposiuim 561. 
vum deseri a quibusdam miretur aliquis ; quando ip 
sum Dominum magualia et mirabilia summa facien- 
tem, et virtutes Dei Patris factorum suorum testi- 
monio comprobantem , discipuli sui reliquerint 4. Et 
tamen ille non increpuit * recedeutes , aut. graviter 
comminatus est ; sed maris conversus ad Apostolos 
suos dixit: Nunquid et vos vultis ire £ (Joan. vi, 68)? 
servans scilicet legem , qua homo libertati sux reli- 
ctus , et in arbitrio proprio constitutus, sibimet ipse 
vel morteim appetit, vel salutem. Petrus tamen , su- 
per quem zdificata ab eodem Domino fuerat Ecclesia, 
unus pro oinnibus loqueus , et Ecclesi voce respon. 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Christo adyersarius Bod. 1. 
b Ob hoc Ecclesie Lam. NC. 1. Ebor. Bod. 3. 
* Jam nunc futuros Bod. 2. 


4 Dereliquerint Ver. 
* Non iucrepavit Voss. 2. Lam. 
f Vuhis abire Lam. Ebor. Bod. ἃ. NC. 1. 


VARIORUM NOTE. 


Ob sacrificia. Observat Annalium Cyprianic. con- 
ditor ad ann. 252, n. 10, Gallum et Volusianum, cum 
pestis ingravesceret, qu.e Hostilianum imperatorem 
cum ipso Gallo ἃ senatu constitutum. absuimpserat, 
nummos Apollini salutari cudi curasse ; eademque de 
causa, ut ex his Cypriani verbis colligitur, sacrificia 
ubique, edicto proposito, celebrari voluisse : et cum 
edicio huic parere Cypriauus renueret, populum hine 
ansam arripuisse, ut eum velut inperatoribus rebel- 


lem aJ leonem in circo postularet, quamvis nulluig C 


esset Galli edictum, quo proconsules aut magistratus 
persequi Christianos juberentur. BaLvz. 


Edicto proposito. Rescripta priucipum i1nitteban- 
tur ad praefectos. prztorio, quorum cura erat illa 
facere noia populis, Id vero vocabatur propoucre. 
Rescriptum Wonorii et Theodosii adversus Pelagium, 
ut exeinpli causa istud sumamus, missum fuit ad 
Palladium pr:efectum | prztorio. fs vero, proposito 
edicto, imperavit executionem rescripti. 1 calce 
vero ita scriptum est : Propositum. edicium. Sunt 
multa exempla istius moris. BALUZ. 


Clamere popula: ium. ld est acclamationibus plebis 
petentis ut. damnaretur ad leonem. Rufinus, lib. v 
Hist. Eccles. cap. 4, referens epistolam ecclesiarum 
Vienneusiset. Luglunensis, ait in illa scriptum esse 
martyres tulisse lortiter. acclamationes. adversum se, 
el illos pro solis acclamationibus populi arreptos. et 
incarcerem trusos esse. Idem, lib. iv, cap. 9, refert 
rescriptum Imperatoris Hadriani quo vetat. ne. pro- 
vinciales precibus solis el ucclamationibus sinautur 
aecusare Christianos. Eodem modo Hieronymus. iu 
caput tertium Epistolae ud Titum loquens de con- 
stantia mariyrum ἢν tormentis ait: Vel. cum quis 
inter equuleum  luminasque. distentus. comiemnit. dolo- 
rem, el nec judicis couminationem nec. circumstauntig 
populi f[remitum pertimescit, sed pro confessione war - 
tyrii universa suppliciu contemnit et despicit. BALUZ. 


VII. — Peirus tamen super quem edificata esi ab ipso 
Domino Ecclesia. lisdem pene veibisutitur inlra. Si:pe 
dicia epistola ad Flor. Pup. Item ad Jubaianum el ad 
Quintum, et rursum libris de Hab. Virginum, de 
Uuitate/ Ecclesie, ac de Bono pudicitie, haud dubie 
explicans locum illum Mauh. xvi. £t ego dico tibi, 
quia (u es Petrus, et. super hanc petram «dificubo kc- 
clesiam imeum, eic. Neque vero. nova est. hivc bujus 
loci expositio, sed quam. habet eiam ipso antiquior 
Tertollianus, lib. de Presceript. hareticorum et de Pu- 
dicitia ; ac Origenes in sexto cap. ad Hom. et liomil. 
9 in Exodum; et alii queque veteres plerique. Mila- 
rius nempe super Math.; Ambrosius, serm. 47; Blie- 
ronymus, lib. 1 contra Jovinianum, conira. Pelagian., 
lib. 1 super Matth., Epistola ad Marcellam, et in [58]. 


il et xvi cap.; Chrysost. homil. 55 in Matth.; Cyril., 
lib. n. in Joan., c. 12; Epiph. in libro Ancoratus, et 
Leo papa I, epistola 1xvu. Qua loca. prolixius cita- 
vimus, ob Erasmi in epistolam ad Flor, Pup. an- 
notatiuiculau, dum dicit: Non semel Cyprianus fa- 
cit. Ecclesie. fundamentum | Petrum, nisi forte nomine 
Petri senserit. populum, hoc. profitentem, quod Petrus 
[uerat. Tamquam. absurdius sit, Petrum Ecclesia 
esse fuudamentum., quam ipsum populum sive Chri - 
stianos omnes, ut loquitur Adnot. in Maui... Quam 
expositionem si adimiltamus, erit igitur cuivis quo- 
que christiano potestas. solvendi el ligandi peccata : 
quod quam sit absurdum noverunt Catholici omnes. 
Hoc igitur potius est detorquere Scripturam, quam 
$i ad Petrum cum veseribus tot Graecis οἱ Latinis 
referatur ; atque adeo Origene ipso, queu) tameu pro 
sua sententia citat lrasimus : Nihil enim obstat, cur 
Petrus petra. sive. fundamentum. Ecclesim dici possit. 
Nam etiamsi petra est, inquit Basilius, lib. de Peenit., 
non ut Christus petra est, sed ut. Peirus. petra est. 
Chrisius enim revera petra est immobilis et inconcussa. 
Peirus vero propter hanc petram. Largitur enim Deus 
suas dignitates non evacuans se, sed habens. dat. Lux 
est, Vos estis, inquit, lux mundi. Sacerdos es!, sacer- 
dotem facit. Petra est, petram. facit. Similia Ambros. 
in cap. 1X Luca, et Paulinus, epistola iv ad Severum. 
Neque vero est quod sibi blaudiatur ille, de D. Au- 
gus. sententia. Quamquam enim ille et tract. ult. in 
Jounnem, et sermo 1o de Verb. Domini, Peiwam 
Clirisuun.: interpretetur, fatetur tamen ipse lib. Jie- 
tract. 1, c. 91, se etiam. de Petro. locuin. illum ex- 
plieuisse lib. contra epistolam Donati , et tandem 
suhjungi : Harum | autem duarum — sententiarum ; 
quz sit probabilior, eligat lector. C:eterum | frobabi- 
liorem esse constat, quam tot veleres sequuntur. 
PAMEL. — Adversarii nostri multum se torquent 
ut ostendant Christum nihil! concessisse Petro nisi 
Ul esset ordine primus et c:xteros apostolos aliqua 
honoris prirogatiya antecederet. Id vero con- 
cessum 3b illis esse multum est ad. asserendam 
illorum quoque confessione praerogativam Romani 
episcopi supra cxieros episcopos. Nec novum tanen 
est adversarios nostros jta sentire. Certum est 
emnes illos qui se olün separaverunt ab Ecclesia 
catliolica, ut ante. me. ob-eryavit Zneas Sylvius 
in epistola ad Martinum Mayerum  cauceliarium 
Moguntinum, semper se erexisse adversus epis- 
copos Honanos, illos vero. se semper oppo-uisse 
novis erroribus. Unde annotatum est Ecclesiam 
Bomanam nullam uuquawm in fide maculam esse 
passam et perfidiam non posse ad eam habere ac- 
cessum, ut istic legitur. Bazuz. 

Unus pro omnibus. Ego in ea sum sententia ul exi- 


807 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


808 


dens ait : Domine, ad quem ibimus ? verbavit&e ecrne A quominus a via recta et a certa regula non receda- 


habes ; et nos credimus , et cognovimus quoniam tu es 
Filius Dei vivi (Joan. v1, 69 ) : significans scilicet et 
ostendens eos, qui a Cliristo recesserint, culpa sua 
perire; Ecclesiam tamen qux in Christum credat, 
et qux semel id quod cognoverit teieat, nunquam ab 
co omnino discedere ^; et eos essc Ecclesiam, qui 
jin domo Dei perimauent; plantationem vero plan- 
tatam ἃ Deo Patre non esse ( Matth. xv, 15), quos 
videmus non frumenti stabilitate solidari, sed tam- 
quam paleas dissipantis inimici spiritu ventilari, de 
quibus et Jeanues in Epistola sua dicit : Ez nobis 
exierunt , sed non [uerunt ex nobis ; si enim fuissent ex 
nobis, mansissent nobiscum (1 Joan. n, 19). Item Pau- 
lus monet nos, cum mali de Ecclesia pereunt *, non 


mus, quaudo et Apostolus iustruat, dicens: Si ho- 
minibus f. placerem , Christi servus non essem (Gal. 
1, 10). Interest utrum quis homines promereri, an 
Deum cupiat. Si hominibus placetur, Dominus offen- 
ditur: si vero id enitiniur et elahoramus ut possi- 
mus Deo placere, et convicia et maledicta debemus 
humana contemnere. 

IX. Quod autem tibi de Fortunato isto pseudoepis- 
copo, a paucis οἱ inveteratis h:ereticis constituLo, non 
statim scripsi, frater charissime, non ea res erat, qua 
jn notitiam tuam deberet per nos festinato statim quasi 
magna aut metuenda perferri ; maxime quando et For- 
tunati nomen jam satis nosses , qui est unus ex quin- 
que presbyteris jam pridem de Ecclesia profugis, et 


moveri , nec recedentibus perfidis fidem minui: Quid p sententia € coepiscoporum nostrorum, multorum et 


enim, inquit, si exciderunt a fide quidam eorum, num- 
quid infidelitas illorum fidem Dei 4 evacuavit ? Absit : 
est enim Deus verax, omnis autem homo mendax 
( Hom. m , 4). 

Vill. Quod ad nos attinet, conscienti:e nostrae * con- 
venit, frater charissime, dare operam, ne quis culpa 
nostra de Ecclesia pereat. Si autein quis ultro et cri- 
mine suo perierit, el poenitentiam agere atque ad 
Ecclesiam redire noluerit, nos in die judicii iuculpa- 
tos futuros, qui consulimus sanitati, illos in poenis 
Temansuros , qui noluerint consilii nostri salubritate 
sanari. Nec movere nos debent convicia perditorum, 


gravissimorum virorum nuper abstentis ; qui super liac 
re priore anno ad te litteras fecerunt : item Felicissi- 
mum signiferum seditionis recognosceres, quiet ipse 
in iisdem coepiscoporum nostrorum factis ad te pri- 
dem litteris continetur : qui non tantum ab iis istic ab- 
stentus, sed et abs te illic nuper de Ecclesia pulsus 
est. Cum hzc in notitia tua esse confiderem, et pro 
certo h.erere memori: el disciplinz tux scirem: ne- 
cessarium non putavi , celeriter et urgenter hzretico- 
rum tibi ineptias nuntiandas. Neque enim ad catholicae 
Ecclesi:: majestatem pariter ac dignitatem pertinere 
debet, quid apud se hzreticorum et schismaticorum 


LECTIONES VARIANTES. 


" Ad quem imus Lam. Ebor. Lin. NC. 1. 

b Ab eo discedere Lam. Ebor. NC. 1. 

€ De Ecclesia exeunt Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 1. 
d Corb, ms. evacuit. Vetus Colb. evacuabit. 


* Conscientize nostr:e Lam. NC. 1. Ebor. Bod. 9. 

f Si homiuibus, iuquit Lam. Ebor. NC. 1. Placere vel- 
lem Ver. 

8 Sed et sententiis Lam. Ebor. NC. 1. 


VARIOROM NOTE. 


stimem ista referri non posse ad formam celebrandi 
concilii, cum res acta nou sit in concilio, sed in col- 
loquio fainiliari. Cum Christus a discipulis suis expe- 
tiisset qui esseut de illo sermones in populo, et re- 
sponsum ab illis fuisset nonnullos dicere ipsum esse 
Joaunem Baptistam, alios vero llieremiam, aut unum 
ex Prophetis, Petrus, unus pro omnibus loquens voce 
Eccle-ie, ut ait Cyprianus, respondit illum esse Fi- 
lium Dei vivi. Nihil illic invenio quud indicet formam 
celebrandi concilii tum datam esse. Ex ea tamen re- 
sponsione facta a solo Petro collegit illustris-imus 
Cardiualis Baronius Christum expressisse tum typum 
celebrandi concilii, quia cum Christus interrogavit 
discipulos suos quem illi ipsum esse credereut, Pe- 
trus primus omnium dixit illum Filium esse Dei vivi, 
et sie talem tulit seutentiam , et quid ab omnibus 
credendum esset erudiit atque decrevit, ac fidei ca- 
nonem perpetuo mansurum constituit, ut nihil opus 
esset consulere c:eteros Apostolos ac rogare quinam 
essent illorum de ea re sententi:e ac opiniones. Satis 
enim fuis:e Christo Petrum fuisse locutum et quid de 
fide sentiendum esset clavum fixisse. llxc diverticula 
et anfractus, ut ait Quintilianus, suffragia sunt infir- 
mitatis. Explicatio enim illa longius arcessita est, et 

araplrasis Baronii parum firmitatis habet in verbis 

vangelistze. lllud. unum hinc colligi potest, Petrum 
recte locutum esse, c:teros Apostolos nihil propterea 
dixisse et taciturnitate sua probssse qu:e a Petro bene 
dicta erant. Sed non inde sequitur non potuisse cxete- 
ros sententiam suam dicere, neque episcopis eorum 
successoribus ademptam esse facultatem  promendi 
gensus suos in causa fidei. Ituque hinc salva est au- 


cloritas episcoporum, cumoa xo quod solus Petrus 
locutus sil, caeteri Apostoli tacuerint, colligi non 
possit inutilem futuram fuisse sententiam c:eterorum 
Apostolorum et unicam Papa sententiam sufficere in 
Ecclesia Dei et illius unius seuteutiam praevalere de- 
bere adversus concordem ac consentaneam aliorum 
episcoporum diver-e sentientium sententiam. Alioqui 
inutilis essset celebratio conciliorum , si solius papae 
auctoritas sufficeret pro finiendis controversiis quie 
oriuntur in Ecclesia Dei. Non ita senserunt veteres, 
qui conciliorum celebrationem putarunt esse neces - 
sariam adversus h:reses einergentes. Istud negari non 
potest. BALuz. 


Tu es Ghristus. Vocem Christus, quo» deerat in aliis 
editionibus, nos addidimus, quia illam invenimus in 
aliquot vetustis codicibus, et quia reperitur in capite 
sexto Evangelii secundum Joannem, ex quo locu- iste 
sumptus est, et in Evangelio secundum Maitliicum. 
Et tamen deest etiam iu epistola Lxix ad Florentium. 


Mausissent nobiscum. Hxc verba sua Fecit Fla- 
viinus episcopus Constantinopolitanus scribens ad 
sanctum Papam Leonem : Sunt quidam veste sua oves 
significantes , interius. autem. lupi rapaces, quos ex 
fructibus eorum debemus agnoscere. [sii prima fronte 
videntur esse de numero nostro, sed nou sunt de nu- 
mero nostro. Si enim. de numero nostro fuissent, no- 
biscum mausissent.. BALuz. 


IX.—Fortunato. Vide qux» nos de homine isto 
notavimus ad caput 10 libri primi de Concordia sa- 


cerdotii ei imperii. BALUZ. 


De Ecclesia. profugis. ἴῃ ms. Corb. profugus; et 


809 


EPISTOLA XII. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PAPAM. 


810 


moliatur audacia. Nam et pars Novatiani * Maximum A licissimo ad vos properaute , prxventus est. lta enim 


presbyterum , nuper ad nos a Novatiano legatum mis- 
sum , atque a nostra communicatione rejectum, nunc 
istic sibi fecisse pseudoepiscopum dicitur. Nec tamen 
de lioc tibi scripseram ; quando liec omnia contem- 
pnantur a nobis, et miserim tibi proxime nomina. epi- 
Scoporum istic constitutorum, qui integri et sani in 
Ecclesia catholiea (ratribus praesunt. Quod. utique 
ideo de omnium nostrorum consilio placuit tibi scri- 
bere 5 ut erroris diluendi ac perspiciend;e veritatis 
compendium l[ieret, et scires, tu el colleg:e nostri, 
quibus scribere, et litteras mutuo a quibus vos acci- 
pere oporteret: si quis autem przeter hos, quos epi- 
stola nostra ( Non exstat) complexi sumus, scribere 
vobis auderet, sciretis euin vel sacrificio vel libello 
esse maculatum , vel unum de hiereticis , perversum 
scilicet et profanum. * Nanctus tamen occasionem fa- 
miliarissimi hominis et clerici , per Felicianum aco- 
lythum, quem cum Perseo collega nostro miseras , 
inter c:etera quie in notitiam tuam perferenda hiuc 
faerant, etiam de Fortunato isto tibi seripsi. Sed dum 
istic 4 Felicianus frater noster vel vento retardatur, 
vel accipiendis aliis epistolis a nobis detinetur *, Fe- 


SEMPER SCELERA festinauL, quasi contra. innocentiam 
festinatione pr:xevaleant. 

X. Per Felicianum autem significavi tili, frater, 
venisse Carthaginem Privatum veterem hareticum , 
in Lambesitana colonia ante multos fere annos ob 
multa el gravia delicta nonaginta episcoporum sen- 
tentia condemnatum, antecessorum etiam nostro- 
rum , quod οἱ vestram conscientiam non latet, Fa- 
biani et Donau litteris severissime notatum : qui cum 
causam suam apud nos iu concilio, quod habuimus 
Idibus Maiis f quae proxima fuerunt, agere velle se 
diceret, nec admissus esset, Fortunatum istum sibi 
pseudoepiscopum dignum collegio suo fecit. Vene- 
rat etiam cum illo et Felix quidam, quem ipse ex- 


B tra Ecclesiam in li:eresi pseudoepiscopum olim con- 


siituerat. Sed et Jovinus et € Maximus comites cum 
Privato haretico adfuerunt , ob nefanda. sacrificia et 
crimina in. se probata, sententia novem collegarum 
nostrorum condemnati, et iterato quoque a pluribus 
nobis auno priore in concilio absteuti. Cuin bis autem 
quatuor junclus est et Repostus  Suturuicensis , qui 
non tautum in persecutione ipse cecidit, sed et ma- 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Parem Novatiani Fer. 

b Sic Bod. 1,2, 5. Voss. 2. Tibi deest in Oxon. " 

€ Ita vetustior codex Colb. εἰ faventibus. Αἰ editi 
Nactus 

d Sed dum iste Ver. 

€* A vobis detinetur Bod. ὃ. 

f |dibus Martiis Ver. 


8 Maximosus in duobus mss. Colb. . 

h Vetus codex Colb. Sutunurcensis. Recentior, Eturg- 
nensis. Corb. cum Cambron, Quoturniceusis. Lambeth. 
Uturuiceunsis. Unde legendum putat Oxoniensis editor, Uti- 
nunensis : maxime cun in Collutione Carthagin. habeatur 
Octavius episcopus plebis Utinunensis. 


VARIORUM NOTE. 


mox ἃ secunda manu abstentus , licet a prima pra se 
ferat abstentis. Ex quinque presbyteris illis quatvor a 
Cypriauo epist. 6, nominari videntur, scilicet Dona- 
tus et Fortunatus, Novatus οἱ Gordius, qui nimirum 
ordinationi ipsius intercesserant. Quibus si addatur 
Gaius Diddensis presbyter, «quem — Carthaginensis 
clerus, Cypriano epist. xxvi, approbante, ἃ com- 
munione submovit, horum quinque presbyterorum 
nomina habebuntur. CousTANT. 

Perseo. Puto illum fuisse episcopum alicubi in 
Jtalia. BALuz. 

Scelera festinant. Tacitus in libro primo Historia- 
rum dicit scelera impetu valescere. Claudianus lib. 
n in Rufinum : Neque enim. patiuntur. seva. quietem 
crimina. Sanctus Hieronymus in dialogo adversus 
Luciferianos, et Florus, lib. ni, cap. 4: Diu scelera 
non latent. Seneca Medea,magna nou latent mala. BaLvz. 

X. — Fabiani et. Donati. Sic in calce epistol::s 67, 
ad Stephanum Papam ait, pag. 117 : Servaudus. est 
enim antecessorum nostrorum. bealorum | martyrum 
Cornelii οἱ Lucii honor gloriosus. Sic apud Optatum, 
lib. 1, scriptum est Czcilianum non  reces- 
sisse a Cathedra Petri vel Cypriani. Vide Rigaltii 
observationem ad hunc locum. BaLuz. — Ex 
hoc loco, non improbabili conjectura, Baronius 
Cyprianum | in Episcopatu Carthaginensi Donato 
successisse opinatur. Quia scilicet Cyprianus ad 
Cornelium Episcopum Romanum facta mentione no- 
nagiuta Episcoporum qui Privatum haereticum in 
Lambesitana colonia ante annos tredecim damuna- 
verant, eumdem quoque Privatum severissime no- 
tatum fuisse significat litteris Fabiani et Donati. Ut 
quemadmodum Cyprianus Fabianum Cornelii ante- 
cessorem nominat, sic etiam Donatum antecessorem 
suum nominaverit, ldeoque ad Cornelium scribens 
dixerit, antecessorum nostrorum, Fabiani tui, et 


PaATBoOL. III. 


Donati mei. Caeterum hanc loquendi formam non 
semper ad decessores in eodem episcopatu. referri 
docebit Epistola Lxvit.. Cyprianus antecessores suos 
nuncupat Cornelium et Lucium Episcopos Romanos, 
etsi nunquam  prafuerint. Ecclesiae Carthagiueusi, 
simpliciter antecessores suos vocat quasi majores 
suos, quia seilicet annis aliquot. ante se. vixerant 
eodem Episcopali olficio, sed aliis iu proviuciis 
functi. RicALT. 

Privato probato haeretico. Editiones vulgate prze- 
ferunt privato heretico. Spirensis iamen, Veneta 
vetus, et Remboltus habent Probatio. Auque ego. ita 
scriptum reperi in novem codicibus antiquis , et ita 
se reperisse in tribus etiam antiquis testatur Pame- 
lius. In monasteriensi scriptum est privatio probatio 
heretico, in Fossatensi probatio tantum ,. sed supra 
lineam scriptum est. vel privato. Sic etiam in recen- 
tiore Victorino. In Gratianopolitano, privato probato 
heretico. Atque ego puto eam esse sinceram veraim- 
que lectionem , quam probat ctiam leetio recentioris 
codicis Remigiani et Divionersis, in quibus scriptum 
est privalo comprobato haretico. Alterutram. cnim 
lectionum illarum arbitror retineri debere. Nam 

aulo ante idem Privatus vocatur. vetus lrereticus, 
10€ est probatus vel comprobatus haereticus. Et sic 
tollitur difficultas quam sibi fecit Pamelius | existi- 
mans delendum esse nomen Probatii,quod invenerat 
in tr.bus antiquis exemplaribus; quia, ut ille ait, si 
adderetur hoc nomen , essent sex episcopi damnati, 
quos tamen quinque tanium fuisse constal. BALvz. 

Suturnicensis. Relinui hanc lectionem, quia vulgo 
recepta est, et nondum inveni meliorem. Et tamen, 
prxierquam quod nomen illud alibi non reperi, mul- 
tum variant in hoc loco vetera exeinplaria. Ocio ex 
illis quze ego vidi et editio Manutiana habent Su/u- 
nurcensis, aliud in editione Anglicana laudatum Utur- 


26 


811 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


813 


ximam partem plebis su: sacrilega ^ persuasione de- A h:ereticis Ecclesia, aut. ab injustis justitia vincatur. 


jecit. lli quinque cum paucis vel sacrilicatis, vel male 
sibi consciis, Fortunatum sibi pseudoepiscopum co- 
optarunt; ut criminibus in unum Ὁ consentientibus 
talis esset scilicet rector, quales illi qui reguntur. 
XI llinc jam et c:etera mendacia, frater charissime, 
potes noscere, qux illic * homines desperati et per- 
diti ventilaverunt : ut cum de sacrificatis vel de bae- 
reticis amplius, quam quinque pseudoepiscopi, non 
fuerint qui Carthaginem venerint, et Fortunatum 
sibi demeniix sux socium constituerint ; illi tamen, 
quasi filii diaboli οἱ mendacio pleni, ausi sint, ut 
scribis, jactitare d viginti quinque episcopos adfuisse : 
quod mendacium οἱ istic prius apud fratres nostros 
jactitabant , dicentes viginti quinque episcopos de 
Numidia esse venturos, qui sibi episcopum facerent; 
quoin mendacio suo postea quam, quinque solis con- 
venientibus naufragis et a nobis abstentis, delecti 
sunt, atque confusi ; Romam cum mendaciorun suo- 
rum merce navigaverunt, quasi veritas post eos na- 
vigare non posset, qux mendaces linguas rei cert 
probatione convinceret. Atque lic est, frater *, 
vera dementia, nou cogitare, nec scire quod menda- 
cia non diu fallant, noctem !am diu 6586 quam diu 
illucsscat f dies, clavificato autem die, et sole oborto, 
luci t:ncbras el caliginem cedere, et 41:0 grassaban- 
tur per noctem latrocinia cessare. Denique si nomina 
ab eis quxereres, non. habereut vel quos 8 falso no- 
minarent : tanta apud eos etiam malorum penuria 
est, ut ad illos nec de sacrificatis nec de liereticis 
viginti quinque colligi possiut.Et tamen ad decipiendas 
aures simplicium et absentium, mendacio numerus 
inflatur: quasi, et si verus essct hic numerus, aut ab 


XII. Nec me oportet, frater charissime, paria ἃ 
nunc cum illis facere, et ea que conimiseruut, atque 
huc usque cominitiunt, meo sermone decurrere; cum 
considerandum sit nobis, quid proferre et scribere 
sacerdotes Dei oporteat, nec tam dolor apud nos de- 
beat, quam pudor loqui: et ne videar provocatus 
maledicta potius, quam crimina et, peccata congerere. 
Taceo itaque de fraudibus Ecclesi: factis; conjura- 
tiones et adulteria, et varia delictorum genera. pr:e- 
tereo : uuum illud, in quo non mea, nec liominum, 
sed Dei causa est, de eorum facinore non puto esse 
reticendum ; quod ἃ primo statim persecutionis die, 
cum recentia delinquentium facinora ferverent, et sa- 
crificiis nefandis non tantum diaboli altaria, sed ad- 
huc manus ips:e lapsorum atque ora fumarent, com- 
municare cum lapsis et pouitenti:e agendis. interce- 
dere non destiterunt. Clamat Deus : Sacrificaus. diis 
eradicabitur, nisi Domino soli (Exod. xxu, 20). Et 
Dominus in Evangelio dicit ; Qui me negaverit, ne- 
gabo illum (Matth. x, 55). Et alio loco indignatio et 
ira divina non tacet, dicens : 1/lis fudistis libamina, et 
illis imposuistis sacrificia : super hec non indignabor? 
dicit Dominus (1sa. ,vn, 6) : Et intercedunt. ne. ro- 
gelur Deus, qui indignari se ipse testatur. Iutercedunt 
ne exoretur precibus et satislactionibus Christus ; 
qui negantem se ncgare profitetur. 

XII. Nosin ipso persecutionis tempore de hoc ipso 
litteras misimus, nec auditi sumus, concilio frequen- 
ter acto, nou consensione tantum noslra, sed et 
comminatione decrevimus, ut punitentiam fra'res 
agerent, ut paenitentiam non agentibus nemo temere 
pacem daret : et illi contra Deum sacrilegi, contra 


LECTIONES VARIANTES. 


Δ Persecutione ipse defecit Lin. Colb. 1.2. Compend. 

b Sic Lam. Ebor. Pem. Bod. 1,2,9, NC. 1,2. Voss. 2, 
Foss. Vict. Sic ms. Colb. et plerique Anglic. Alii vero li- 
bri, convenientibus. Antea in nis. Compend.. coiputarunt, 
loco verbi cooptarunt. 

* Quz contra nos illic, Bod. 5. 


à In ms. Corb. ut dixi, jactitare. In vetustiore Colb. au- 
si sint scri,tis jactitare. 

e Frater charissime, Bod. 9. 

f Quamdiu nou illucescat, Bod. 3. 

& Falsos Compend. 

h Pariter Tu. 


VARIORUM NOTAE. 


hicensis, aliud Urgonensis, duo Suturgensis, duo Quo- 
turnicensis, quorum unum est Corheiense, in quo 
Angli aiunt. scriptum esse Quaturnicensis, Erasinus 
admonet in. margine se. legisse alibi Quaturnicensis, 
ut de codice Camberonensi testatur Panielius.. Bic 
etiam ediderunt Crabhus et Surius in tomis concilip- 
rum. Miror autem annotatum a Pamelio esse Manu- 
tium maluisse Setunuzensis, cum certum sit in. edi- 
tione Manutiana legi Sutunurcensis. Porro eum nulla 
alibi reperiatur notitia episcopatus Buturnicensis, 
non absurda fortassis conjectura esset, si pro Sutur- 
nicensi reponeretur Septimunicensis. Vide mo!as 
nostras et Gratianum pag. 468. Auctor annalium Cy- 
prianicorum ad anunm 232, illum vocat. episcopum 
Tuburbiceusem, sed absque auctoritate. BALUZ. 
Sacrilega persuasione. Ouamvis hon dubitem. quin 
hzc lectio sit optiina, 1onendum tamen existimavi 
undecim libros veteres pr:eferre persecatione.. Quo 
eiiam modo legl in uno Anglicano testatur editio in 
eo regno facta. Emendabo autem, data occasione, 
Victorem Vitensem, apud quem lib. 1x, in edicto Hu- 


nerici scriptum est in ultima editione sub persecutione 
idonea, cum antea legeretur prosecutione. Nam certuin 
est hanc ultimam lectionem esse repouendam.lALuz. 

Cooptarunt. Codex Sancti. Michaelis comitarunt, et 
supra lineam, id est comitem fecerunt. Certe paulo 
ante legitur Jovinus et Maximus comites. BALUS. 

XI.—Cum mendaciorum. Sic Hieronymusin Epitaphio 
Marcell», navem plenam. blasphemiorum Romano in- 
(ulit portui. BALUz. 


X1l.—Adulteria. In codice Fuxensi additur et stupra, 
Verum ego uolui áddere, quia id in nullo alio exem- 
plari reperi. BALUZ. 

Negabo illum. Ita editio vulgata, quam confirmant 
Sex velera exemplaria. Alia tredecim habent et. ego 
eum negabo. In editione vulgata Evangelii secundum 
Mattheum et in libro Gratiauopolitano legitur e£. ego 
negabo eun. Sic etiam infra in libro de Lapsis, pag. 
188. BaLuz. 


Conununicatione decrevimus. In vetustiore ms. Colb. 
communicatione : lectio non spernenda. Epistolas bac 


815 


EPISTOLA XII. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PAPAM. 


814 


sacerdotes Dei impio furore temerarii, de Ecclesia A dum quzrat ; ne ad Ecclesiam qui de Ecclesia reces- 


recedentes, et contra. Eccle-iam. pariicidalia arma 
tollentes, elaborant ut opus suum diaboli malitia 
consummet, nec vulnerat 8 8 divina clementia in 
Ecclesia sua curet ; miserorum pae itentiamn menda- 
ciorum suorum fraude corrumpunt b, ne Deo indi- 
gnanti satisfiat; ne Christum Dominum suum, qui 
Christianus esse vel erubuit aute, vel timuit, postmo- 


LECTIONES 
& Nec vulneratos, Voss. 2, Bod.1, 9, Lam. Ebor. NC.9. 


b Corrumpuut Perm. Lam. Voss. 3. Ebor. Lin. NC. 1.9. 
€ Ne satisfactionibus justis Lam. Bod. 2. Lin. Ebor. 


serat, redeat. Datur. opera, ne satisfaciioribus ^ et 
lamentationibus justis delicta redimantur, ne vulnera 
laerymis abluantur. Pax vera fals;ie. pacis mendacio 
tollitur, salutaris sinus matris noverca intercedente 4 
prxcluditur, ne de pectore atque ore l»psorum fletus 
et gemitus audiitur. Compelluntur adhuc insuper 
lapsi, ut linguis, atque ore quo in capitolio ante deli- 


VARIANTES. 


NC. 1. 


, a Iotercedente clauditur, Lam. Ebor. Lin. NC. 1. Col- 
ert. 1. 


VARIORUM NOTE. 
de re ἃ Cypriano scriptas legere est, scil. a x ad B Tacitus in Vita agricole : Famam paci circumdedit , 


xvi. De Ipsa cum episcopis sibi agendum proponit 
Epist. xu et xv. Nominatim vero Epist. x, expostu- 
Jationis sux& causam sic exponit : Cum in minoribus 
peccatis aganl peccatores poenitentiam. justo. tempore , 
et secundum: discipline ordinem ad. exomologesim  ve- 
ni«nt, et per mauus impositionem episcopi et cleri jus 
communicationis accipiant ; nunc crudo tempore, per- 
secutione adhuc perseverante, nondum restituta | Eccle- 
sic ipsius pace, ud. commnnicationem admittuntur, et 
offertur nomen eorum, et nondum panitentia acta, non- 
dum exomologesi (aucta. nondum manu eis ab episcopo 
et clero imposita, Eucharistia illis datur. Nimirum, ut 
idem pr»sul Epist. n loquitur, lapsi ἃ Martvribus 
libellos obtinentes, in quorum nonnullis scribebatur, 
Communicel ille cum suis, uon solum sibi, sed. et 
quotquotipsorum esse quivis ratione asseverabautur, 
communionem illis impertiri exigebant. CousTANT. 

XII. — Contra sacerdotes. Codex Fuxeusis, contra 
Ecclesiain et sacerdotes. Sed lianc lectionem pito nou 
esse veram el oriam esse ex temeritate cujusdam 
veleris librarii. BALvz. 

Malitia consummet. In vulgatis, consumment, ne. 
Magis placet eum uiss. Colb. Corb. Vat. ac nonnullis 
aliis consummet, nec : ut hic inter diasolie:e. malitize 
et divin;e clementia opus antitliesis flat. CoUSTANT. 

Nec vulnerutos, Vide Gronovium, cap. 14 Obser- 
vationum in scriptoribus ecclesiasticis. BALUz. 

Erubuit ante vel timuit. Wa octo libri. veteres. Sed 
vox ante non habetur in. aotiquis editionibus, neque 
in tribus libris veteribus. Pamelius primam partem 
hujus senteutie ait. intelligi debere de Lapsis, aliam 
de Libelluticis. Quintilianus lib. 1x, c3p. 2: Validius 
bonos inhibet pndor quam metus. Batuz. 

Et. (umentationibus. 11.0.6. videntur. esse ex glosse- 
mate. Dicimus enim recte satisfactionibus justis. Idem 
de lameutationibus dici po«se nou puto. Certe ἢ: 
dui voces de-unt in quindecim vetustis exemplari- 


qug vel incuria vel tolerantia. priorum haud. minus 
quam bellum. timebatur. Idem, lib. 1 Hist. : Bellum 
ipsa etiam pace s&vum ; et lib. 1v: In pace suspecta 
tutius bellum. T. Livius, lib. wv : Infelix bellum igno- 
mintosad paci preferebaut. Apud Demosthenem in ora- 
tione de Corona mentio est belli quod plures com- 
moditates pr.estabat quam pax. BaLuz. 

lütercedente, obstante, sc oppenente contra, Vo- 
cabulum juris, DALuz. ἣ 

Precluditur Mane lectionem intulit Erasmus.Eam 
non reperi nisi in. tribus antiquis exemplaribus. [n 
aliis etin antiquioribus editionibus Scriptum est clau- 
ditur vel cluditur. BALvz. 

In capitolio Carthaginensi, ut recte. monuit Baro- 
nius, Ne quis putare possit heic agi de Romano, quod 
deorum curiam vocat. Tertullianus in. Apologetico et 
demonum omnium templum in libro. de Spectaculis, 


C Cicero vero in oratione pro Milone : Templum sanc- 


tialis, amplitud nis, mentis consilii public, caput 
orbis, aram sociorum, portum. omnium | gentium. 
Nam quamvis proprie capitolium. sit in. urbe Ro- 
ma, amplitudinis tamen. majestatisque eipublic;e 
intererat ut. postquam exter: nationes et. gentes. sub 
populi Romani imperium ditionemque ceciderant 
moribus ejus uterentur, in ca«que. deduct;ie coloniae 
ex Civitate quasi prop gate, cujus ille ( ut A. Gel- 
lius ait lib. xvi, eap. 13), effigies parv;e simulaclira- 
que esse qu:edam. videbantur, jura j"stilutaque ont- 
nia populi Romani acciperent, capitolia, amphitliea - 
tra, theriias, et cetera oblectamenta et. solatia Ser- 
vitatis, [aque multe erant in imperio civitates quie 
capitolia. habebant, quarum enuncratio ex«lat apud 
BRyequium in commentario de Capitolio Homano etin 
glossario latino Cengii. Ceterum, quia loca. quiedain 
sunt apud. Hieronymum et alios. veteres scriptores 
quie dicere videntur capitolium et arcem esse rem 
eamdem, contra. T. Livius et alii diserimen ponunt 


bus nostris etin. quatuor Auglicanis.. Lamentatio, ut D inter arcem et capitolium, precipue vero 4. Gellius, 


ait Cicero in libro quarto Tusculanarum qu:iestionum, 
est :egritudo cum cjulatu. Alibi epitheta maesta et. [n 
gubris adjunguntur [amentationi. Fortassis igitur in 
hoc loco est transpositio, ità ut reponi debeat f«nen- 
tationibus et satis[actionibus justis, ut paulo post le- 
gitur deprecationibus el satis[actionibus. BALUZ. 

Paz vera. ἴντα iu libro de Lapsis, pag. 186 : Non 
est paz. illa, sed bellum. Hlicronvimus. in Dislogo. ad- 
verus Luciferianos : Quod bellum. servavit. pax. ficta 
non auferat. Idem. in eyistola ad. Theophilum adver- 
sus Joannem  Hierosolywitapumn : Volumus. οἱ nog 
pacem, sed pacem in qua nou sit bellum involutum. 
ltem in epistola ad H«liodorum de laude Vit;e Solita- 
ri: : Tranquillitas ἰδία tempestas est. Linellus precum 
Marcellini e: Faustini : Sub vocabulo pacis. impietas 
legitur. Sauctus. Leo Papa. in serinoue sexto in epi- 
phania : Habet pax notra. pericula δια. Cassiodorus , 
lib. v, cap. 59 : Sic mala pace quasi ludo corruunt 
quanti vix poluissent cadere sub. necessitate. bellorum. 


qui lib. v, cap. 12, dein Vejovis locat inter. arcem 
et capitolium, ego crederem siam qu.e videtur repu- 
gnantiam commode posse tolli, dicendo ideo facile 
fuisse arcem confundere cum capitolio, quia arx et ca- 
pitolium. eraut. in eodem solo, in. saxo Tarpeio, et 
arx erat vicina capitolio. Rursum quia sacrifici. Gen- 
uliam (iebant in eapitolio, quo a-cendere jubebantur 
Christiani tamquam sacrilicaturi dis Gentium, Chri- 
sijani. horrebaut vocabulum capitolii. tamquaim.. sco- 
pulosum et infestum, velut. dienonum  doinicilium 

arcem οἱ synagogam Autichristi. tque. apud llie- 
ronymum iu dialogo adversus Luciferianos. videmus 
OQriliodoxis objectum fuisse a. Luciferianis quod illi 

eum ab Arianis, quos aiebant esse geutiles, suscipe- 
rent episcopos, nou lam episcopos recipere quam de 
cupitolio sacerdotes videbuntur, adeoque Ecclesiam 
catliolicam Antichristi magis synagogam quam Christi 
Ecclesiam debere nuncupari. Et paulo post. Ortho- 
doxus ait, nisi forte homo edoctus in. capitolio. Undg 


815 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOL.E. 


816 


querant, sacerdotibus convicium faciant; confesso- A gra et illibata qux servet, hic. succedit medela quae 


res, οἱ virgines, οἱ justos quoque fidei laude prxci- 
puos atque in Ecelesia gloriosos, contumeliis et 
maledicis vocibus ἃ prosequantur. A quibus quidem 
nou tam nostrorum modestia el. humilitas et. pndor 
c: ditur, quam illorum ipsorum spes et vita laceratur. 
Neque enim qui audit, sed qui facit convicium, miser 
es; nec qui a fratre vapulat, sed qui fratrem cedit, 
in lege peccator est; et cum nocentes. innocentibus 
injuriam faciunt, illi patiuntur 5 injuriam , qui 
facere se credunt. Denique hinc illis percussa mens *, 
et hebes animus, etsensus alienus est. Ira est Dei 
non intelligere delicta, ne sequatur poenitentia d, 
sicut. scriptum est : Et dedit. illis Deus. spiritum 
transpunctionis ( Esai. xxix, 10); ne revertantur 
Scilicet, ei curentur, el deprecationibus ac satis- 
factionibus justis pest peccata sanentur. Paulus 
apostolus in epistola sua ponit el dicit : Dilectum * 
veritatis non habuerunt, ut salvi fierent ; ac. propterea 
mittet illis Deus operationem erroris, ut. credant men- 
dacio ; ut judicentur omnes qui non crediderunt veri- 
tati : sed. sibi placent. in. injustitia (11 Thoss., vt, 40). 
Primus felicitatis gradus est, non delinquere : secun- 
dus, delicta cognocere f. Illic currit innocentia. inte- 


sanet: quod utrumque isti offenso Deo perdiderunt, 
ut amissa sil. gratia quie de Baptismi sanctificatione 
percipitur, et non subsit poenitentia € per quam 
culpa curatur. An putas, frater, levia esse adversus 
Deum facinora, parva et modica delicta, quod per 
illos non rogatur majestas indignantis Dei? quod non 
timetur ira et ignis et dies Domini ἢ quod, imminente 
Antichristo, exarmatur fides imilitantis populi 5, dum 
tollitur vigor et timor Christi ? Viderint laici hoc quo- 
modo curent; sacerdotibus labor major incumbit in 
asserenda ? et 1 procuranda Dei majestate, ne quid 
videamur in bac parte negligere, quando admo- 
neat Dominus et dicat: Et nunc praceptum hoc. ad 
v0s esl, o sacerdotes : δὶ non audieritis, et si non po- 


B sueritis in corde vestro, ut detis honorem nomini meo, 


dicit Dominus; | immittam in. vos maledictionem, εἰ 
maledicam benedictionem vestram ( Mulac. ii, 4). 110- 
nor ergo datur Deo, quando sic Dei majestas el. cen- 
sura contemnitur, ut cum se ille indignari οἱ irasci 
sacrificantibus dicat, et cum poenas xternas et. sup- 
plicia perpetus comminetur, proponatur a sacrilegis 
atque dicatur; ne ira cogitetur Dci, ne timeatur ju- 
dicium Domini, ne pulsetur ad Ecclesiam Christi : 


. LECTIONES VARIANTES. 


" Prosequuntur Corb. Colb. 1,2. 

h Illi magis patiuntur injuriam Lam. Ebor. NC. 1. 
€ Perversa mens Lam. NC. 1. Ebor. Bod. 2. 

4 Ne sequantur. pownitentiam Lin. 

* Delectum Lam. Ebor. Lin. Voss. 2. 


f Tertius delicta diluere Vet. Innom. 

€ £t non subveniat poenitentia Oxon. sumpta sit Bener. 
h Populi Dei Bod. 5. 

1 Major incurrit Lin. NC. 2. 

j Et propitianda Corb. 


VARIORUM NOTA. 


Cyprianus infra in liac ipsa epistola, pag. 88, ait : 
Quid superest nisi tt. Ecclesia capitolio cedat. Tertul- 
liauus in libro de Spectaculis : Proinde si capitolium, 
si serupeum sacrificator el adora'or. intravero, a Deo 
excidam. li. veteri. glossario bibliothec;e legi le- 
gitur : Arc, capitolium. Et mox : Capitolium, summum 
capul regionis. BALUZ. uu 

Convicium faciant. Duo libri veteres habent. convi- 
tium et injuriam, Monasteriensis conviciorum, injuriam. 

JALUZ. 


Horum ipsorum. Vlanc lectionem confirmant omnes 
veteres libri. Erasmus posuit /apsorum. BaLvz. 

Neque enim. Citat hunc locum sanctus Hieronymus 
in epistola ad Marcum preshyterum | Celedénsem : 
Apud Christianos enim non qui paliftr, t ait quidem, 
sed qui facit contumeliam miser est. Probat autem ista 
auctoritas recte istic a nobis po-itum csse patitur pro 
60 quod antea legebatur. «audit. Emendationem nobis 
subiministravit optimus codex. rerum llieronymus in 
epistola ad. Panunachium — adversus Rulinum : Quid 
est. plus sustinere calumniam an facere? ct infra : Aut 
facis injuriam vel pateris. ldem iu apelozia adversus 
eumdem ltufiuum : Magis volui pali injuriam. quam 
facere. Cicero in libro de amicitia : Zic honos. veteri 
amicitie tribuendus est uL is. in culpa sit qui facit non 
qui patiatur injuriam; et. lib. v quxstionum Tuscu- 
lanarum : Accipere quam facere. prasiat injuriam. Et 
lib. 1 Offieiorum : Fortes igitur et magnanimi. sunt 
habendi, non qui faciunt, sed qui propulsant injuriam. 
Boc!ius, lib. 1v de consolatione. philgsophi;:e scribit 
in(eriores esse eos qui [aciunt quam qui patiuntur. in- 
juricm. ἃ. Gellius, lib. 1x, cap. 12 : Jnjuriías. itidem 
dicimus tam illorum qui patiuntur quam qui faciunt. 
Vide eliam, lib. xu, cap. 9. Vide etiam Cassianum 
eollat. 12, cap. 1S. P. Syrus : Etiam qui faciunt odio 


habent injuriam. Quintilianus, lib. vir, cap. 5: In 
omni certamine qui opulentior est, etiamsi accipit in- 
juriam, quia plus potesl, facere videtur. Seneca. The- 
baide : Quoties necesse est [allere aut falli, patiaris po- 
tius ipse quam (acias scelus. BALuz. 

Dilecium veritatis. |n aliquot mss. Auglic. aelectum. 
Retineudum eum aliis libris dilectum, lioc est d:lectio- 
nem, seu, ut prefert Vulgata, charitatem. CousTANT. 

Delicta cognoscere. Codex fuxensis, bonis actibus et 
confessionibus delicia purgare. Vetus codex a Nicolao 
Fabro citatus et vetus editio innominati addunt , ter- 

lius commissa diluere. Αἰ ego, cum hoc additaumeutum 

non inveuerim in velustis codicibus quibus usus 

Sui, neque in Anglicanis, non sum ausus addere. 
BALUz. 

Subsil. Editi cum pluribus mss. subveniat. Verior 


D visa est lectio ms. Veron. eni favet quoad in vetusto 


Colb. sumpsit. Uude et in aliis duobus sumpta sit 
substitutum | est. Nec. displicet quod in recentiore 
Colb. supersit, presertim cum superiori verbo perdi- 
derunt, istud apte respondeat. CousTANT. 

Exarmatur. Teriullianus in libro de Pudicitia : 
Exzarmata sunt jura. BALUZ. 

Asserenda. et procuranda. Hanc lectionem depre- 
bendi in tribus antiquis codicibus, alii quinque ha- 
bent asserenda et. propitianda. Veteres editiones et 
tres libri. veteres, asserenda, propitianda, et procu- 
randa. 


Paz a presbyteris. llanc. lectionem habere. omnes 
libros manuscriptos à se visos testatur. Pamelius. 
Ego, qui illam quoque reperi in undecim codicibus 
antiquis, non improbo tamen lectionem veterum edi- 
Uonum, quam etiam vidi contirinatam auctoritate 
novem librorum veterum. Ea habet : Pax a non ve- 
ris presbyleris. Sentire enim potuit Cyprianus eos 


817 


EPISTOLA ΧΙ. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PAPAM. 


818 


sed sublata poenitentia, nec ulla exomologesi criminis A lutos, ne Denm rogarent, ne in Ecclesia exomologe- 


facta, despectis episcopis atque calcatis, pas a ^ non 
veris presbyteris verbis fallacibus przedicetur ; et ne 
lapsi surgant, aut foris positi ^d Ecclesiam redeant , 
communicatio ^ a non communicautibus offeratur? 

XIV. Quibus etiam satis non fuit ab Evangelio re. 
cessisse, spem lapsis satisfactionis et penitentia 
sustulisse, fraudibus involutos, vel adulteriis com- 
maculatos, vel sacrificiorum funesta contagione pol- 


sin criminum facerent, ab omni et sensu et fructu 
peenitentize removisse; foris sibi extra Ecclesiam et 
contra. Ecclesiam constituisse ^ conventiculum per- 
dit:e factionis, ὦ quo male sibi conseiorum et. Deui 
rogare ac satisfacere noleutium caterva confluerct : 
post ista adhuc insuper pseudoepiscopo sibi ab h:e- 
reticis constituto, navigare audent , et ad Petri Ca- 
thedram atque ad Ecclesiam principalem, unde uni- 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Editi, a resbyteris ope Irium mss. resarciuntur. 
I b Sic Bod.1. Thu.commnnicatio non communicantibus, 
ip. 
€ Removisse foris sibi extra Ecclesiam et contra Eecle- 
siam coustituisse, Voss. 2. Lam. Ebor. NC. 1.2. Bod. 1,8, 


3. ms. Pamel. et Oxon. cum ms. Corb. nisi foris consti- B quo. 


tuissent. Abest nisi a vetustioribus edit. ut a duobus mss. 
Colb. et octo. Anglic. qui pretterea constituisse, non consti- 
tuissent, subjiciunt, et. nostro. quidem judicio sincerius. 
Coustant. 

d [In vulgatis, cum rectius in. ms. Corb. et uno Colb. 


VARIORUM NOTE. 


non esse veros presbyteros quos paulo post accenset 
h:ereticis, sicut in epistola Lix, pag. 97. Victorem 
vocat quondam pre-byterum. BaLvz. 

Foris siti. Antea legebatur, nisi [oris sibi extra Ec- 
clesiam et contra Ecclesiam constiluissent. conventicu- 
lum. Nos emendavimus, ex fide omuium veterum li- 
brorun no-:trorum et septem Anglicanorum, tum 
etiam veterum editionum. Vocem nisi Pamelius ad- 
didit ex codice Camberonensi, coactus propterea scri- 
bere constituissent pro constituisse, ut sensus. con- 
staret, quem aliter constare non posse arbitrabatur. 
Eso vero, qui in ea epistola emendanda usus sum 
septemdecim libris veteribus, nuspiam inveni vocem 
nisi prrterquam in Corbeiensi ; qui tamen non habet 
conslituissent, sed. constituisse, ut. alii. Itaque prafero 


cu:n ratione veterem lectionem, et puto seusum ita C 


recle constare. Nam statim additur : Post. ista au- 
lem, cic. BaLuz. 

Α non communicantiibus, lta edit. Oxon. cum nostris 
mss. At in citeris omittilur propositio a. Pergit 
Cyprianus per antithesim loqui : ut quomodo. dixit 
proxime pacem a non veris presbyteris privdicari, ita 
nunc communicationem a "01 communicantibus o[- 
ferri doceat. Eadem ratione. de. iisdem presbyteris 
factionis Felicissimi Epist. xr, àd plebem, loquitur : 
Pacem nunc. offerunt, qui ipsi non habent pacem. In 
Ecclesiam lapsos reducere el revocare. promittunt, qui 
de Ecclesia recesserunt. CovsTANT. 

XIV.— Kxomologesin. 1n codice L:etiensi scriptum 
est antiquitus supra lineam, id. est confessionem. Ex 
similibus annotationibus ort:e. sunt Lot. discrepantia 
et tot vorabula synonyma in operibus sancti Cypriani. 
Vide Dalleum, lib. vi, cap. 4, 5 et 10, de Pouis 
el Satis(actionibus humanis. BALUz. 

Ab omnibus. Westitaenda mihi in hoc loco visa est 
lectio veterum editionum, quam confirman! novem 
exemplaria nostra et septem Anglicana. Manutius ex- 
punxit priipositionem. Baivz. 

Fraudibus involutos. Sumptum istud videtur ex. li- 
hro xvt Aunalium Taciti : Dedit exemplum. praca- 
veudi quomodo. fraudibus involutos aut. flagitiis. com. 
maculatos, etc. Innocentius. Papi 4, in. epistola ad 
Agspetum, Macedoniin. οἱ Maximum : Modestum 
quemdam. wulltis criminibus — involitum. — Imperator 
constantinus in titulo Codicis Theodosiani de Repu- 
diis : ftestat ut δὶ graves causas atque involutam crimi 
nibus magnis conscientiam | probaverit. Cassiodorus, 
lib. 1v, epist. 25: Basilium atque Pretextatum | magi - 
cis artibus involutos. 

Pseudoepiscopo. Fortunato. BALvz. 

Ad Petri Cathedram, αἰφ ad. Ecclesiam. principa- 
lem.... non possit accessum. Miruminmodum hae pal- 
maria D. Cypriani verba distorquent commentatores 
quotquot hieretici vel. neoterici ut ea iw. protervum 


quisque suum sensum dissipet. Audiantur ergo ct 
suomet testimonio confundantur,priusquam os eorum 
peremptoriis catholicorum in hoc loco senteutiis 
obirudatur. Huic agmini hostium | quorum. impc- 
ritiam in promptu est confodere jam nec pigeat pr:e- 
mitti Nicol. Rigaltium, sublest:e sane, ne dicam per- 
dite omuino fidei hominem , 60 interdum procaci- 
citatis obreptum, ut. fronte licet catholicus, ab hete- 
rodoxis nonnumquam increpaudus sit ac. merito va- 
pulet. llis ille ergo pridictai. Cypriani. sententiam 
arrodere nequicquam tentat : — Episcoporum Africae 
concilio damvati provocaverant (schismatici). Itaque 
laudat (Gyprianus) Ecclesiam Romanam ad quam illi 
navigaverant cum libello appellationis. Subinde autem 
schismaticis períidize crimen inurit, quo magis faciatin- 
visos Romanis fide przstantibus. Nam et hunc sensui 
Paulinis verbis accommodat. Ad eos. vero perfidiam 
accessum habcre. ullum non debere, nec. posse, ait. 
Subjicit, appellantes minime esse audiendos, causa 
5016} cognita, dictaque sententia. Mox εἰ auctorita- 
lem episcoporum in provincia sua tuetur. Statutum 
esse oninibus Episcopis ; sed et equum esse paritercet 
justum, ut causa non alibi disceptetur, quam ubi est 
crimen admissum. Singulis pastoribus Episcopis por- 
tionem gregis esse adscripti, quam regat unusquis- 
que, actus sui sive administrationis Su:e raiionem 
redditurus, non Romz, sed in caelis : uon Cornelio, 
sed Christo. Pulchre igitur et prudeuter laudato Corne- 
lio, de pradicata Ecclesi: principalis auctoritate, 
sive pra:rogativa, regat ullas ejus esse partes iu causa 
Novatiani, peracta jam in Africa cognitione damnati. 
Hieronymus adversus Rufinum : Scito Romanam fi- 
dem, Apostoliea. voce laudatam, | istiusmodi. przesti- 
gias non recipere. Sic omnes fere Latini l'atres Pauli 
ad Romanos verba acceperunt, quasi reetior et sin- 
cerior luis«et apud Romanos tides : cum hoc tantum 
dicat Apostolus, agere Se gratias Deo, quod ubique 
passim fama sit, etiam Romanos, rerum Dominos, fi- 
denm Christianam suscepisse. Quod certe ob dignita- 
tem Urbis, quie totius orbis eraà caput. et. gentium 
Domina, valde ad fidei Christian: — propagationem 
conducebat. Ceterum fidem. Romanorum Paulo sceri- 
beute non usquequaque fuisse probabilem, ostendunt 
ipsa Pauli verba. Quod etiam observavit Anibrosius 
preceinio  Commentarior. in Epistolam ad  Rom., et 
in liec ipsa quidem Pauli qu:e citantur ἃ Cypriano. 
F:dem Romanorum ait non fuisse tinc secundum re- 
gulam tradit:e ab. auctoribus veritatis. Tamen quia, 
quod ab uno Deo erat, interposito Christi nomine, 
coeperant venerari, gratulatur iliis Apostolus, sciens 
illos posse preficere. Tum quia fama fidei illorum 
erat profectus. multorum, Tum certe quia quinon cre- 
diderant, poterant. credere horum exemplo. Facile 
enim, inquit, facit. inferior, quod ficii. viderit à po- 


819 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


VARIORUM NOTE. 
tiore. Denique ipse Hieronymus, procmio libri se- A conservata est ea qua ab Apostolis est traditio. Sic et 


cundi ad Galatas, non aliam habuisseait loinanos fi- 
dem, nisi hane. quam omnes Christi Ecelesi:e, sed 
uod in eis major es-et devotio, et simplicitas ad cre- 
dendum. Ubi alibi tanto. studio et. frequentia ad. E;c- 
cle-ias et Martyrum sepulchra concurritur ? Übi sicad 
similitudiuem coeestis tomtrui Amen rehoat, et vacua 
idolorum templa quat'untur? lucatrTiUs. — Locus isto 
unde mirifica exsculpunt. monarchie pavalis propu- 
guatores, si contextus ratio et. scopus rite perpenda- 
tur, lo :ge alio spectare depreheudetur. Ait enim Cr 
pri»nas, factiosos istos homines Fortunatum et Feli- 
cissimum, licet ipsi imprünis schismaiici essent, nou 
in pari noxa Novatianum et illius sequaces adire ; 
sed (pro sunina. sua. impudentia) Cornelium | legiti- 
mum Ecclesi e οι ὁ Episcopum, et S.. Peu suc- 
cessorem adoriri ; et ab Ecclesia divisos, non pariter 
ab ejusdem communione extorres, sed principalem 
sivematricem Ecclesiam (ubi fidelium corpus versa- 
tur, el stolonibus  &rzoyoksi perpetuo ἃ Cypriauo 
opponitur); cum  lezitimo pastore unitam, et proiude 
illam unde unitas sacerdotalis exorta est, sollicitare : 
minime cogitantes Romanos, neutiquam ab illis dege. 
neres, quorum fides Apostolo pridicaute. laudata 
est; ad quos. magnis experimentis, nimirum Nova- 
tiani et deinde Fortunati repulsa, constat; perfidiam 
gchismaticam non habere posse acces-um. FELL. — 
Ecclesiam principalem.... exorta est, i. e. quam in urhe 
principali est eoustituta atque prima (iu. occidente) 
episcopalis regiminis particeps fuit. GoLononx, — 
Hoc satis superque sit errantibus. datum, quibus 
confidenter noswos Patrum catholicos explanatores 
Oceursare juvat. 

Petri cathedram. | atque — Ecclesiam — principalem. 
Eodem modo infra epistola ad. Antonian. Locum Fa- 
biani, locum Peiri et Cathedram. ejus nuncupat ; 
judicio igitur Cypriani. Romanus Pontifex Pewi in 
cathedra. sacerdotali atque adeo in potestate ecele- 
siastica successor est, item ecclesia Romana princi- 


cipulis est. et, uli supra dixit, epistola xLv matrix (ἃ 


omnium eccl-siarum , ut pote ad quam, quemadmo- 
dum ?bi ex Iren;zgo diximus, referri, et a qua. defi- 
niri soleant cause fidei graviores. Testantur utrum- 
que etiam sanctissimi pontifices, martyres , doctores 
qui fere omues suam. sententiam. confirmant diclo 
illo ad Petrum : Super hanc Petrum. edificabo Fccle- 
siam meam. dd ipsum loco citito. Irenzeus, Tertull. 
lib. de Prescript. hereticorum ; etiam. Ambros. de 
excessu [rairis sui Satyri, c. 7, et serm. 47. Hieron. 
epistola ad. Damas. et lib. 1 Apolog. contra Rufinum; 
Cyrillus loco citato a D. Thoma contra. errores 
Griecorum; Aug. episto!a 100 et. 162, tract... 56 , ín 
Joan.; lib. n contra P»/lagium, et Celest. contra Donat. 
lib. 1 cap. 11; Concilia item generalia. Nicen. can. 
48 et 19, citatis a. Ju'io in epistola ad. Syn. Autio- 
chenum ; Council. Chalced. loco. 4 D. Thoma citato, 
eraso autem ab hereticis, teste Gregor. lib. vi,epist. 
14; item Act. 12 et 5. conc. Consiantinop. in. sen- 


tentia contra Anihymum biereticum: Synod. 6, act. D 


4, in professione fidei comprobata ab omnibus 
concilii Pawibus, act. 8, 45 et 14; Synodus 7, act. 
9; Synodus etiam 8, can. 2; Concilia deuique  Late- 
rau. sub Innoc. 5, Florentinum et Trident. Sed hec 
hactenus. PAwuEL.— Eos esse Romanos , etc., ad quos 
perfidia habere uon possit accessum. Elegaus locus in 
ejus rei ceoutfirmationem, quod. Ecclesia sive t.athedra 
Romana in. lide. errare non possit. Affert autem. in 
confirmationem , laudem fidei illorum ex Panlo. Si- 
militer flieron. Apolog 35. contra flufin. Scito, inquit, 
Jiomunum fidem Apostolica voce laudatum , hujusmodi 
prestigias non. recipere, etiam δὶ Angelus aliter an- 
nuntiet , quam semel predicatium eat, Pauli auctoritate 
munitam, nou posse mutari. Similia habes etiam in 
Epistola ad Pamimnach. et Oceanum, sic et. lrenzeus 
de hac Ecclesia loquens : /n qua semper, inquit, 


Lucius Papa I, ad quem Cypriani exstat. epistola : 
h:ec sancta. et apostolica mater omnium ecclesiarum 
Christi Ecclesia, per omnipotentis Dei gratiam, a 
για Apostolie: traditionis numquam errasse pro- 
batur, ne lierceticorum novitatibus depravata succu- 
buit, sed ut in exordio norimum fidei Apostolic:e 
percepit ab. aucioribus suis Apostolorum Christi 
principibus, illib:ta fine tenus minet, secundum ip- 
sius Domini nostri diviuam pollicitationem , qui dis- 
cipulorum Suorum priticipi in. suis latus est Evan- 
geliis : Petre, inquiens, ecce Satanas. expetivit te. ut 
cribraret sicut triticum Ego aulem pro terogavi, Petre, 
ut non deficiat fides tua : et (lu. conversus. coufirma 
fratres tuos. ἔλθη) Felix papa. ad. benignum, et 
Marcus ad Atlianasium cxeterosque Agypti episeepos 
et similia qui hos pri:ecessit Eusebius f-pistola supra 
citata item Tarraconensis ecclesia ad. Beatum  Hila- 
riun pontifice. Eodem pertinent reconciliationis 
formule, quas post schisma miserunt, Joannes 
Coustantinopolit. Patriarcha successor Achatii :etate 
Justini Imperat., ad IIormisdam papam, et Eulalius 
Carthaginensis eum ceteris Africie Episcopis ad Do- 
nifacium pontilicem. Üsque adeo autem fides Romana 
semper fides C.tholica est habita, ut οἱ Gratianus 
inperator. edictum fecerit, ut cuncti. subditi. eain 
fidem et religionem retinerent, quam vertex Aposto- 
lor.m. Petrus 4c tum Damasus ftomanus. episcopus 
custodiret. Edictum habes, et in ecclesiastica. hi-to- 
ria et in cod. Justinisni tit. de summa Trinit. labes 
etiaai conformem Patrum. de hac. re sententiaun 
locis supra citatis; Argumentorum vero solutionem 
qu:e ab adversariis afferuntur in contrarium, et plura 
liuc pertinentia, vide apud Albertum Pighium Eccles. 
Hierar. lib. iv, Cardinalem DHosium in. Ant. brentio, 
et Melchiorem Canum, lib. v1 Loc. Theologicorum. 
PAMEL. — Catliedr:iin, quai) Petrus Romas. consti- 
tuit, ac successoribus suis reliquit , unitatis to- 
tius Evclesi: | centrum esse hic aperte docemur. 
Qui autem hiec. Cypriani verba alio avocare ten- 
tant, simili loco libri de unitate Ecclesize revincun- 
tur, uli legere est : Super illum unum (Petrum Chri. 
stus) edificut Ecclesiam suam, et illi pascendas mandat 
oves suas. Et mox: Ut unitatem manifcestaret, unaim Ca - 
ledram coustituit, et unitatis ejusdvein originem ab uuo 
incipientem sua. auctoritate disposuit. Primatus Petro 
datur, ut una Clhirisii Ecclesia et Cathedra una monsitre- 
lur. Viderint igitur qui ab hae divulsi, hoc est ab uni- 
tatis fonte ac radice separati suut, quo paclo intra 
Ecclesi:m, quie nonuisi una est, etextra. quam nulla 
salus , permanere se confidant. CousTANT. 


Ecclesiam principalem. llc. veiba. satis. scio vel- 
lent adversarii nostri non exstare iu Cypriano. Itaque 
omnes machinas movent ul ostendant nihil. hic ex- 
traordinarium tibui Roman. Ecclesie, princigalem 
vocari dicentes pro magnitudine sua, ut in epistola 
XLIX, p. 65, ait Cyprianus, quia in principe Civitate 
constituta erat, quia prima. est. ordine. Et. τος 
sciebant Ireu:eum episcopum Lugduueusem Cypr.ano 
antiquiorem scrip-isse lib. ir, cap. 9, neces.e esse 
omnenm  Ecele-iam concurrere ad Romanam propter 
poteutiorem sive poliorem , ut alii seribunt , principa- 
litatem, Wc autem potentia. principalis non. poiest 
referri ad. potentiam Romani pontificis. in. imperio, 
qu:e nulla p:orsus erat, sed ad. potentiam ejus in 
Ecclesia, quam oportet fuisse maximam, cum lre- 
nvus ean vocet principalem, ae quis, ut Marca ait 
lib. 1, c: p. 9. 8$. 6. de Concordia: Hic Romanum im- 
perium somniet. Adversus hunc Irenei locum, utpote 
m.guie auctorititis, vehementer. disputant lrenzi 
interpres Nicol;us Galla-ius, David Blondellus, et 
Joannes Ciericus in sua historia. Ecclesiastica, ubi 
contendit lreniei interpretem debuisse scribere po- 
liorem antiquitatem , id est, ut ille exylicat, majorem. 


451 


EPISTOLA ΧΠ. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PAPAM. 


tas sacerdotalis exoría est, a schi«maticis et profanis À cursare, nec episcoporum concordiam cohsrentem 


litteras. ferre, nec cogitare eos esse. Romanos, quo- 
rum fides. Apostolo prxdicante laudata est, ad quos 
perfidia libere non possit accessum. Quis autem 
causa veniendi et. pseudoepiscopum * contra episco- 
pum faetum. unntiandi? Aut eniin. placet. illis quod 
fecerunt, etinsuo scelere perseverant : aut si displicet 
et recedunt, sciunt quo revertantur. Nam cum | sia- 
tutum sjt P ab omnibus nobis, et ssquum sit. pariter 
ac justum, ut uniuscujusque causa illic audiatur, ubi 
esterimen admissum : et singulis pastoribus portio 
gregis sit. adscripta ^, quam regat unusquisque et 
gubernet, rationem sui actus Domino redditurus; 
oporiet utique eos, quibus presumus, non circum- 


sua suhdola et fallaci temeritate collidere; sed agere 
ilie causam suam, ubi et accusatores 4 habere et 
testes sui criminis possint : nisi si, paucis desperatis 
et perditis minor videtur esseauctoritas episcoporum 
in Africa constitutorum, qui de illis jam judicave- 
runt, et corum conscientiam multis delictorum 1a- 
queis vinclam judicii sui nuper gravitate damnarunt. 
Jam causa eorum cognita est : jam de eis dicla sen- 
tentia est, nec censurze congruit sacerdotum | mobilis 
atque. incoustantis animi levitate reprehendi, cum 
Dominus doceat et dicat : Sit. sermo vester, est est, 
non uon ( Matth. v, 51). 

XV. Si eorum, quide illis priore anno judicave- 


LECTIONES VARIANTES. 


* Pseudoepiscoporum Lan. Bod. 2. 
b Sic Voss 2. Lin. Lam. Ebor. Bod. 1,9. NC. 4,2. 
* Gregis sit commissa Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2. 


ἃ Ut et accusatores Lum. Ebor. Lin. Bod. 35. NC. 4. 
Mich. 


VARIORUM NOT E. 


Poterant tamen advertere Tertallianim. dixisse in 
lihro de Prascriptionibus adversus hereticos nobis 
auctoritatem prasio esse ez urbe Roma; et Cyprianum 
non semel dixisse Ecclesiam edificulam esse. super 
Petrum. et. exordium. | Unitatis ab ea. proficisci. Qu:e 
verba magni momenti sunt in. hac. e»usa.. Denique 
observandum est Cyprianum, eum conqueritur. de 
audacia schismativorum , qui post judicium episco- 
porum ΑΓ συ provocaverant ad. Catliedram — beati 
Petri atque. ad. Ecclesiam principalem, nullo modo 
respexisse ad magnitudinem urbis Hom:v, cujus illi 
presidium non implorabant, sed ad Cornelium. Erat 
enim causa Ecclesiastica. ltaque certum esse debet 
hie agi de auctoritat^. episcopi l'omani, ad. quem 
antiquitus confugere solebant episcopi qui se a col- 
legis -uis oppressos querebantur, ut isti schisma- 
tici. Confundit antem. Cyprianus cathedram. Petri 
cum Ecclesia principali, quia ceuthedra Petri. est 
Ecclesia principalis, et Ecclesia principalis est ca- 
thedra Petri. Istud ego puto negari non posse. Àuc- 
tor vit:e sancti Anselmi: episcopi. Lucensis, scribens 
adversus Hugonem Candidum, cardinalem, ait illum 
evacuasse principulis Ecclesig privilegia , id est Ro- 
manc. Ceterum Augusiiaus, lib. n. de Baptisino 
contra Donatistas cap. !, agnoscit in Petro aposto- 
latus principatum. BaLvz. 

Unitas sacerdotalis. Mane doctrinam frequenter in- 
οἷ Αι Cyprianus, presertim in libro de Uuitate Ec- 
clexie. Sic etiam Optatus Milevitanus. DaLuz. 

Quorum fides. 11 e-t fiomanorum. Hieronymus in 
prooemio libri secundi commentariorum in Epistolam 


scripsit : Soli cum episcopis non sint, qui contra epi- 
scopos vebellarunt. Sed tropic? hujusmodi locutioni 
minus congruere videtur hic locus. CousTANT. 

Ab omnibus. ln. vulgatis desideratur przepositio ab, 
quam nostri mss. cum octo Anglic. exhibent. Hic decre- 
tum communi Áfrorum consensu constituLum notatur. 
CousTANT.—Nam cum statutum. Daronius, qui similem 
sentenii.un legebat in epistola tertia Fabiani Pap:ze ad 
Iilarium episcopum, non dubitabat quin ad lianc epi- 
stolam respiceret Cyprianus cum ista seribebat. In 
quo cerle falsus est vir. doctissimus. Certuin quippe 
est epistolam illam Fabiani prorsus incognitam fuisse 
sancto martyri. Apud Gratianum 3, 4. 6, cap. Pe- 
regrina, tribuitur Sixto Pap: in antiquis. editionibus. 
Correctores Romani addiderunt. sumptum esse ex 
epistola Sixti Papx i11, ad episcopos orientales. 

BaLvz. 

Causa illic. audiatur. Quippe Afri censebant, uti 
postea ipsi scripsere ad C:elestinum Papam, qux- 
cumque negotia in suis locis ubi orta sunt. finienda, 
nec unicuique provineie gratiam sancti. Spiritus de- 
futuram. Imperatores Valentinianus et Valens, 1. x. 
Cod. Theodos..de accusat, οἱ inscriptionibus : Ultra 
provincie terminos accusandi licentia non progrediatur. 
Oportet enim illic criminum judicia agilari ubi facinus 
dicitur admissum; et |. χη : Exira provincie terminos 
accusatori non erit licentin progredi, quia oportet illic 
criminum judicia fieri ubi facinus dicitur admissum. 
Vide Julianum autecessorem cap. 210. Baruz. 

Paucis desperatis et perditis. Hoc est, Felicissimo 
et aliis qui cum illo Roinam convolarant, postquam 


ad Galatas : Htomane urbis laudatur. fides. Non quod p Fortunatum. pseudoepiscopum constituissent, et de 


aliam habeant Romani fidem nisi hanc quam omnes Christi 
Ecclesia, sed quod devotio in eis major st οἱ simplicitas 
ad credcudum. Dachiariusin apologia suaseu Catholicrze 
fidei formula edita. in tomo. :eeundo analectorum 
Muratorii : Si pro culpa unius. totius provincie | ana- 
themalizanda generatio est, damnetur et illu beatissima 
discipula, lioc est fhoma, de qua nunc nou una, sed duce 
vel tres aut eo amplius hereses. pullularunt, et. tamen 
nulla earum cathedram Petri hoc. est. Sedem. fidei aut 
tenere potuit aut movere, BALUZ. 

Contra episcopum. ln vulg tis, contra episcopos, que 
verba absunt a Corb. [n vetusto Colb, exsiat coutra epi- 
scopo l.egendum[o; inamur contra episcopum, scil. Cy- 
prianum., quise legitime in-titurum ae pro vero episco- 
po Semper habitum Supra num. 6, probavit, et easdem 
preshyieros eiist. XL, seu. 49, repriesentat, ut anti- 
qua contra episcopatum meum, inquit, venena retinen- 
tes. Aut cerle oratorum licentia episcopos hic dixerit, 
quomodo in mox laudata epistola ad plebem de iisdem 


quibus Afri scntentiain. dixerant. A Cypriani igitur 
mente aberrat Oxoniensis editor, cni beato illo Mar- 
tyre judice pro pESPERATIS ET PERDITIS habendi sunt, 
quibus minor videtur auctoritas episcoporum in Africa ; 
quam vel Cornelii ipsius inPetri cathedra Rome seden- 
tis. Immo nec Felicissimus ac socii ideo quod Ro- 
mam provocassent, sed. propter schisma aliaque in- 
fanda crimina desperati et perditi appellantur. Cypria- 
nus igitur eum Africanis epi»copis non Cornelium, 
sed Privatum, Felicem, Jovinum et Maximum, adver- 
sus quos Africanorum judicia paulo ante recensuerat 
conferens ait ; Nisi forle episcoporum in Africa 
constitetorum auctoritas paucorum illorum despera- 
torum auctoritate minor videatur. CousTANT. 

Vinctam. Erasinus. in margine sux editionis mo- 
nuit alibi legi involutam.Sic etiam habuisse scio codi- 
cem Veronensem. Éademlectio reperitur in codice 
Corbeiensi et in Turonensi. Lactantius, lib. 1v, €. 17, 
involutum pectus. BALUZ. 


825 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLJE. 


894 


runt, numerus eum presbyteris et diaconis compute- A Vix plebi persuadeo, immo extorqueo, ut Liles pa- 


tur, plures tunc. adfuerunt judicio et cognitioni, 
quam sunt iidem isti, qui cum Fortunato nunc viden- 
tur esse conjuncti. Seire enim debes, frater cliaris- 
Time, eum, postea quam. pseudoepiscopus ab h:ere- 
ticis factus est, jam pene ab omnibus. essc desertum. 
Namque ii, quibus in przeteritum przestigi obtende- 
bantur, et dabantur verba fallacia, quod simul ad 
Ecclesiam regressuri dicerentur; postea quam vide- 
runt illic pseudoepiscopum factum,  frustratos. et 
dece»tos se esse didicerunt, et remeant quotidie, at- 
que ad Ecclesiam pulsant : nobis. tamen, ἃ quibus 
ratio Domino reddenda est, anxie ponderantibus et 
sollicite examinantibus, qui recipi et. admitti. ad 
Ecclesiam. debeant. Quibusdam enim ita aut. crimina 
sua obsistunt, aut fratres ^ obstinate. el firmiter re- 
nituntur, ut recipi omnino non possint ^ cum scan- 
dalo ei periculo plurimorum. Neque euim sic puta- 
mina ἡ qu:edami. colligenda sunt, nt. qu;e. integra. et 
sana sunt vulnerentur. : nec utilis aut consultus 
est pastor, qui ita mo:bidas et ὦ contacias | oves 
gregi adimiscet, ut gregem totum mali colirentis 
afflictatione containinet *. O si posses, frater charis- 
sime, istic interesse nobiseum, cum pravi isti et per- 
versi ! de sehismate revertuntur! videres quis mihi 
labor sit persuadere patientiam fratribus nostris, ut, 
animi dolore sopito, recipiendis malis curandisque 
consentiant. Namque ut gaudent et Lletantur cum to- 
lerabiles et. minus. culpabiles redeunt , ita contra 
fremunt et. reluctantur, quoties inenmendabiles et 
protervi, et vel adulteriis vel sacrificiis contaminati, 
et post hace adhuc insuper οἱ superbi, sic ad Eccle. 
siam remeant, ut bona intus ingenia corrumpant. 


LECTIONES 


4 Aut fratribus Lam. Bod. 2. Ebor. NC.4. 

b Non possunt, nisi cum scandalo Lem. Bod. 1, 3, 35. 
Ebor. NC. 1. 

€ Putramina. Ver. fragmina. Lam. Ben. Bod. 1, 2, 5. 
Lin. NC. 2. 

d Contraetas. Compend. ms. Idem habuit. οἱ Corb. sed 
subinde in. eo litlera v expuncta est. 

€ Non atteudas numeruii illorum, Melior est enim unus 
timens, quam mille filii impii, sicut locutus est Dominus 
per Prophetam dicens : Fili, ne jocunderis in filiis impiis, 
si multiplicentur tibi, cum non fuerit timor Dei iu ipsis 


tiantur admitti : et justior factus est fraternitatis do- 
lor ex eo, quod unus atquealius, obnitente plebe 5 et 


' contradicente, mea tamen facilitate suscepti, pejores 


exstiterunt quam prius fuerant ^, nec fidem peenitentize 
servare potuerunt, quia nec cum vera peanuitentia 
venerant. 

XVI. De istis vero quid dicam, qui nunc ad te cum 
Felicissimo omnium criminum ΓΟ navigaveruut, le- 
gi a Fortunato pseudcepiscopo missi, tam falsas 
ad te litteras afferentes, quam est et ipse, cujus litte- 
ras ferunt, falsus ; quam est ejus peccatorum ὁ inulti- 
plex conscientia, quam exccrabilis vita, quam turpis : 
ut etsi in Ecclesia essent, ejici tales de Ecclesia de- 
buissent? Denique quia conscientiam suam norunt, 


B nec j audent venire, aut ad Ecclesi:e limen accedere; 


sed foris per provinciam circumveniendis fratribus 
et spoliandis pererrant : et omnibus jam satis noti, 
atque undique pro suis facinoribus exclusi, illuc 
etiam ad vos navigant. Neque enim illis potest frons 
esse ad nos accedendi, aut. apud nos consistendi ; 
eum sint acerbissima οἱ gravissima crimina, quie. eis 
a fratribus ingerantur. Si judicium nostrum volue- 
rint experiri, veniaut. Denique si qua illis excusatio 
el defensio potest esse, videamus quem habeant sa- 
tisfactionis sux sensum, quem afferant poenitentize 
fructum : nec Ecclesia istic cuiquam * cluditur, nec 
episcopus ! alicui denegatur ; patientia et facilitas οἱ 
humanitas nostra venientibus przxsto est. Opto omres 
in Ecclesiam regredi, opto universos commilitones no- 


C, tros intra Christicastra et Dei Patris domiciliacoucludi : 


Itemitto omnia, multa dissimulo, studio et voto colli - 
gendz fraternitatis, etiam qu:e in Deum commissa sunt 


VARIANTES. 


Foss. 

f Suhversi Benev. 

5 Obtendente Bod. 5. 

h Fuerunt, qui nec fidem Lam. Ebor. Bod.2. NC. V. 

i Testis ejus peccatorum Dot. 2. 

j Ita nostri mss. At editi, nec nos audent adire. 

k Editi clauditur : refrugantibus mss. Deinde in recen- 
tiore Colb. nec episcopo, in quibusdam Auglic. uec episco - 
patus. 

ι Episcopatus Benev. Voss. 2. Bod. 5. 


VARIORUM NOT.E. 


Non possint. In sex mss. Anglic. hic adjicitur nisi : p) libris veteribus. Pr:eterea Rigaltius admonet se ill:m 


quod abesta nostris mss, Mox totidem  prieferunt 
[ragmina pro voce putamina, cujus loco mss. Veron. 
duo Colb. necnon Corb. ἃ prima manu exhibent pu- 
Iramina. CousTANT. 

XV. — Nisi cum scandalo. Vocem nisi, qux videba- 
tur deesse in hoc loco, reposuimus seculi auctorita- 
tem quatuor veterum exemplarium. Barvz. 

Putramina. lufra in hbro de Lapsis, pag. 186, pu- 
traminibus amputatis. Quicquid alii *entiant, ego puto 
hanc lectionem esse retinendam, cum reperiatur in 
in omuibus antiquis exemplaribus et in antiquis edi- 
Uonibus. ln codice Lamonii legitur, vel fragmenta, 
vel sputamina. BaLuz. 

Colligenda. Mlustrissimus episcopus Oxoniensis 
putabat seribi debere colliganda. Verum omnes libri 
veteres et omnes editiones repugnant. Heinhartus po- 
Suit collidenda, forte per. errorem typographi. BALUZ. 

.. Non attendas. Retinuimus hanc. pericopen, quia 
illam invenimus in antiquis editionibus et in decem 


invenisse iu uno exemplari editionis Manutianze ju 
quo ea addita fuerat ex quodam libro veteri. Et τὰ - 
men eam non posuit in contextu, sed inter observa- 
tiones. Manucius eam rejecerat, lindatus. propterca 
a Pamelio, tum quia, ut. ilie ait, desideratur in 
manuscriptis omnihus, tum quod. nihil hoc loco ad 
institutum facere videtur. Mutasset ferte. sententi:um 
suam Pameclius, si scivisset illam exstare in deccm 
antiquis codicibus et in eo quem citat Rigaltius. 
Morellius non. probavit quod factum fuerat a Manu- 
tio. Et enim hoc segmentum retinuit in editione sua. 
Angli omiserunt. Casterum  silendum non est illud 
desiderari in tredecim libris veteribus. BALvz. 

XVI. — Colligendee fraternitatis. Codex. Gratiano- 
politanus | nitatis. Sed alia lectio melior. Ista tanien 
non erat negligenda. BALUz. 

Per prophetam 1n uno libro meo vetere, per. Salo- 
monem. Recte. Nam ista sumpta sunt ex libro Eccle- 
siastici. BALvz. 


EPISTOLA XII. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PADPAM. 


836 


non pleno judicio religionis examino, delictis plusquam A na,quam quod Ε ad protegendum prx valet divina tutela. 


oportet remiltendis. pene ipse delinquo : amplector 
prompta et plena dilectione cum ponitentia. rever- 
lentes, peccatum suum salisfaciione humili et simplici 
confitentes. 

X VII. Si qui autem sunt, qui putant se ad. Eccle- 
Siam non precibus, sed minis regredi possc; aut 
existimant aditum se sibi non lamentationibus et sa- 
tisfactionibus, sed terroribus facere : pro certo ha- 
beant, contra tales clusam stare. Ecclesiam Domini, 
nce eastra Christi. invicta et fortia, et Domino tuente 
munita, minis cedere. Sacerdos Dei Evangelium te- 
nens, et Christi precepta custodiens, occidi potest,non 
potest vinci. Suggerit et subministrat nobis exempla 
virtutis ac fidei Zacharias antistes Dei, qui cum terreri 
minis et lapidatione 5 non posset, in templo Dei oc- 
cisus est ; clamans et identidem dicens, quod nos 
quoque contra hrzerericos clamamus et dicimus : ἢ Ὁ 
dicit Dominus *, dereliquistis vias Domini, et Dominus 
- derelinquetvos ἃ (Wl Paral. xxiv, 294). Neque enim, quia 
pauci temerarii et improbi, ccelestes 9 et salutares vias 
Domini derelinquunt f, et sancta nonagentes a sancto 
Spiritu deseruntur; ideo et nos divin: traditionis 
immemores esse debemus, ut majora esse furentium 
scelera, quam sacerdotum judicia censeamus; aut plus 
existimemusad impugnandum posse humana conami- 


LECTIONES 


ἃ Virtntis acris Zacharias Bod. 5. 
b Laridationibus Lam. NC. 1. Bod. 2, 5. Ebor. 
- * Sic Bod. 1,2, 5. Lam. Ebor. NC. 1, 2. dixit. Impr. 
4 Sic Lam. Ebor. Lin. relinquet Oxon. 
* ('arlestes thesauros Lam. Ebor. Bod. 3. NC. 4. 
f Dercliqueruut Bod. 5. 
F Quam 24 Voss. 2. Lam. Ebor. N C.1, 2. quam quod, Imp. 
b De episcopo hreretici Corb. mss. cum recentiore Colb. 


C  j In faciem nos Edit. Oxon. ex codd. Voss. 9. 


XVIII. An ad hoe, frater charissime ,  deponenda 
est catholicie Ecclesie dignitas, et plehis intus positae 
fidelis atque incorrupta majestas, et sacerdotalis quo- 
que auctoritas ac potestas, ut judicare velle se dicant 
de Ecclesie praeposito extra. Ecclesiam constituti 5, 
de Christiano h:ererici, de sano. saucii, de integro 
vulnerati, de stante lapsi, de judice rei, de sacer- 
dote sacrilegi ? Quid superest, quam ut. Ecclesia Ca- 
pitolio cedat οἱ recedentibus sacerdotibus, ac Do- 
mini altare removentibus i, in cleri nostri sacrum 
venerandumque consessum simulachra atque idola 
€um aris suis trauseant, et. Novatiano. declainandi 
adversum nos atque increpandi largior et plenior 
maleria prestetur; si ii qui sacrificaverunt, et 


B Christum publice neg»verunt, non tantum | rogari, ct 


sine acta poenitentia admitti, sed adhuc insuper co 
perint terroris Sui potestate dominari ? 

XIX. Si pacem postulant, arma deponant : si sa- 
tisfaciunt, quid minantur? Aut. δὶ comminantur, 
sciant. quia a sacerdotibus Dei non timentur. Neque 
enim οἱ Antichristus cum venire coeperit, introibit 
in Ecclesiam, quia minatur ; aut. armis ejus et vio- 
lente ceditur, quia resistentes perempturum 86 
esse profitetur. Armant nos heretici, dum nos pu- 
tant sua comminatione terreri : nec in ? pace nos de- 


VARIANTES. 


el Ver. — Constituti lzevetici. Voss. 9. 

i De altari Domini Fab. 
Lan. 
Ebor. Bod. 1, 3. Lin. NC. 1,29. Thu. Mic. Vict. Vetus- 
tior ms. Colb. cun aliis α Pamelio appellatis, in facie. 
Subnezxt postulant in. pace : quod et celeri e nostris mss. 
exhibent. 


VARIORUM NOTAE. 


Cum vera ponit. Codex Fuxensis, necdum veram ad 
ponitentiam. BALUZ. 

XVII. — Occidi potest. Infra, epist. νι, p. 910: Nec 
vereamur occidi, quos const! quando. cccidimur coro - 
nari ; et epistola rv, pag. 95 : Futellexit milites Glni- 
sti vinci non posse, muri bosse. licronvmus in caleec 
libri de Vita Malchi mounacli ait : Hominem Christo 
deditum posse mori, non posse. superari. "Tertullianus 
in Apelogetico : Vincimus cum occidimur. Prudentius 
in carmine de Romano martyr? : 


Si vos sinatis, incruente vivimus. 
AL si erueute puntamur, vincimus. 


Sulpitius. Severus in. epistola ad. Eusebium scribit 
justos, id est martyres, omnia tormenta patientes 
Semper invietos , tanto fortius vicisse quanto gravius 
pertulissent.. [16 lib. i ITitorie Saerie : Neque 
majore umquam (risimnplio vicimus quam. cum decem 
annorum stragibus vinci non potuimus. Agobardus in 
libro adversus legem Gundobadi, cap. 9 : (Quando erat 
publica conientio de veritate religionis, cum alii putarent 
clendum. pro. Deo. ereatiram quamlibet, alii dicerent 
soli Creatorem: colendum, illi [nerunt victores. qui 
occisi. sunt, non. qui occiderunt. Seneca. cap. 27, de 
Vita Bento : Assilite, facite impetum. Ferendo vos vin- 
cim. ldem iu. consolatione ad Polybium : Jutelligit 
ledi me posse. viuci non. posse. Vide infra pag. 465. 
DaLvz. 

I dentidem. 1n codiec. sancti Michaelis scriptum est 
antiquitus su; ra lineam, id est similiter. Lubenter in- 
terdum annoto ista levicula, quia ex iis aut. simili- 


bus fontibus orti sunt plerique errores qui exstant in 
codicibus operum sancti Cypriani et aliorum veterum 
seriptorum. DaLuz. 

XVIII. — Auctoritas ac potestas. Duo postrema vo- 
cahula desunt in. uno codice. regio. Fortassis igitur 
istud. referendum. est. inter synonyma quibus abun- 
dant op ra. sancti Martyris. BALUz. 

De Ghristiano. Codex Veronensis, de episcopo. lta 
etiam Fuxensis. Vox christiano uon hisbetur iu codice 
rezio neque in Thuano. lu. Gratianopolitano est. ca- 
tholico. Δι. 

Ecclesia capitolio cedat. Hieronymus in dialogo ad- 
versus Luciferianos dixit : Homo jam edoctus in. capi- 
tolio. BAtvz. 

Congestim. Ego non dubito quin lectio vulgata, quie 
habet consessum, multo melior videatur quam ista. 
Verimn cum antique. editiones et octodecim vetera 
exemplaria. habeant. uostram, non. absque ratione 
eam pr:efero. Facile autem fieri potuit ut ea vox, quie 
aliam. sigoificationem | habet in. pura. latinitate, de- 
flexerit apud. Afros, ut multo alia vocabula. Primus 
Erasmus posuit concessum, loriassis ex. conjectura. 

BaLvz. 

XIX.— Antichristus minatur, Mulii multa et varia de 
Antichristo dixerunt. S: pe creditum est illumadven- 
tare, τὸ patum esse, Fuere, uti diximus ad librum 
Lactantii de Mortibus persecutorum, quicrederent Ne- 
ronem non esse morum, sed adliuc vivere, et veu- 
turum ante szeculi (inem, etipsum fore Antichristam., 
Vide Catechesim 45 Cyrilli llierosolymitani. Baez. 

Perempturum. Duo libri veteres, perditurum.Baruz, 


$57 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


823 


Jiciunt, sed. magis erigunt et accendunt, dum ipsim A. XX. Et quamquam sciam, frater charissime, pro mu- 


pacem persecutione pejorem fratribus faciunt. Et 
optamus quidem, ne quod loquuntur furore, im- 
pleant crimine ; nec qui verbis perfidis * et crudelibus 
peccaut, factis quoque delinquant. Oramus δ΄: de 
precamur Deum, quem provocare illi et exacerbare 
non desinunt, ut eorum corda miteseant, ut, furore 
deposito, ad sanitatem mentis P redeant, ut. pectora 
operia ς delictorum tenebris poeuitentize lumen agno- 
$cant; et inagis petant. fundi pro se preces atque 
orationes antistitis , quam ipsi fundant sanguinein 
sacerdotis. Si autem in suo furore permanserint, 
atque in istis insidiis ac. minis suis parricidalibus 
crudeliter perseveraverint, nullus Dei sacerdos sic 
jufirmus est, sic jacens et abjectus, sic imbecillitate 
humane medioeritatis invalidus, qui non contra 
hostes el impugnatores Dei divinitus erigatur, cujus 
non humilitas et infirmitas vigore et robore Domini 
protegentis 4 animetur. Nostra nihil interest, aut a 
quo, aut quando perimaimur *, morlis et. sanguinis 
premium de Domino recepturi. Illorum fleuda et la- 
mentanda f conditio est, quos sic diabolus excocat, 
ut cterna gehennae supplicia non cogitautes, ÁAuti- 
christi jam propinquantis adventum conentur imitari. 


LECTIONES 


δ Et qui verbis perfidis Lam. Bod. 2. 

b Ad sauitatem mentes Ver. 

* Pectora obsessa Bod.5. Lin. Benev.ut peccatorum et de- 
lictorum Fab.ut ect. τὰ ἃ ἃ Alictorum tenebrissoluta Bod.1. 

d Domino protegente Bod. 5. Voss. 2. 

* Quaudo pereamus Pam. Bod. 1. Vetuslior ms. cum 
duobus Anglic. Pereamus. 

f Sic. Lam. Boll. 1. Voss. 2. lamentanda consensio Lin. 
NC. 2. conditio, Thu. Corb. flenda |otius et lamentanda 


(ua dilectione quam debemus €. et exhibemus invicem 
nobis, florentissimo illic clero ^ tecum prassidenti , 
el sanclissim:e atque. amplissiure plebi legere te 
semper litteras nostras , tamen uunc et. admoneo et 
peto, ut. quod alias spente atque lionorifice facis, 
etiam petente me facias, ut hac epistola nea lecta, 
$i quod illie contagium venenati sermonis et. pesti- 
fera seminalionis irrepserat, id. omne de fratrum 
auribus et. pectoribus exuatur, et. bonorum integra 
ac sincera dilectio ? ab omnibus hieretic:e detractionis 
sordibus repurgetur. 

XXl. Declinent autem de cztero fortiter, et evi- 
tent dilectissimi fratres nostri verba el colloquia eo« 
rum, quorum sermo ut cancer serpit : sicut. Aposto- 


B lus dicit : Corrumpunt ingenia bona confabulationes 


pessima (WTim., n, 17; | Cor., xv, 55). Et iterum : 
Hereticam | hominem. post unam correptionem — evita, 
&ciens quia perversus est hujusmodi 1, el peccat, et est 
a semelipso damnatus k. (Tim., ut, 10 οἱ 11). Et per 
Salomonem loquitur Spiritus sanctus : Perversus, 
inquit, in ore suo portat perditionem !, etin lubiis suis 
ignem condit (Prov., xvi, 27). Item denuo monet di- 
cens : Sepi aures (uas spinis, εἰ noli audire linguam 


VARIANTES. 


C 


Benev. 

€ Habemus Ver. 

h 'l'ecum przseunti Lant. Ebor. NC. 1. Bo:.2. 

i Siucera dilectione Lam. Bod. 3. 

j Hujusuiodi, cum sciens peccat NC. 2. 

k Per semetipsum Benev. 

1 [n ore suo portat perversa, perditionis su:e 1gnem 
condeus Lam. Bod. ἃ. Ebor. NC. 1. Mic. Vicl. Compend. 
In ore suo portat verbum perJitionis suze Fub. 


VARIORUM NOT &. 


Sanitatem mentis. Theodosius Imp. 1. 1, de Jud;vis, 
Samaritanis , etc.: (Quos si ad sanitatem mentis egregie 
lege medica revocare conemur. Julius Caesar, lib. ΝῊ de 
bello Gallico: Ad sanitatem reverti. pudeat. A. Wirtius 
in libro de bel!o Africo: Aliqua ratione perduci ad sa- 
nitatem. Vactantjus cap. 54, de Morlibus persecuto- 
rum : UI etiam Christiani ad bonas meutes redirent, 
Juvenalis: Optandum est τι, sit. mens sana in corpore 
sano. BALvZz. 


Pectora operta. Ita. Manutius, hud. scio an ul!a 
auctoritate. Eum tamen Painelius et Oxou. editor se- 
cuti sunt. Morelius cum uno mis. Anglic. : pectora a de- 
lictorum tenebris soluta, 'Tres alii iss. Anglic. , pectira 
obsessa delictorum. tenebris, Notat Pamelius in aliis 
excusis el scriptis cireumferri, peccatores a delictorum 
tenebris. llis concinunt mss. Comp. recentior Colb. et 
Corb. nisi quod iu hoenon exstat prieposi:io a ante vo- 
cem delictorum. ln vetustiore Colb. legimus , pectora 
delictorum tenebris. lutegra esset h:ec lectio, si loco 
vocis pectora, restitueretur praepositio pro. CensTANT. 
— OÜ»eria, Vetus codex regius liabet obruta, unus Bod- 
leionus. obsessa. Sic eiiam editio Morellii. lu codice 
saneti Arnulphi scriptum est, pectora excussis delicto- 
rum tenebris: in. Beccensi , ul recedentes a deliciorum 
tenebris. BALUz. 


Domini protegentis. Codex Corbeiensis , Deo prote- 
gente. Sic etiam in uno Bodleiauo et in uno Vossiano 
Scriptum esse testatur editio Anglicana. DALUZ. 


Conditio. lia Erasin. cum codice Cambron., quod et 
duo uiss. Colb. et Corb. confirinant. 1n uio et altero 
Ang'ic. exstat consensio, in c:eteris autem libris conci- 
sio : quam lectionem idco sibi magis placere notat Pa- 


D 


melius , quia Cyprianum alluderc putet ad illud Paul! 
Philip. it , 9: Videte canes, videte malos operarius , 
videte concisionem. Sed ihi concisio circumcisionem scu 
Jud.vos souat : unde proxime sequitur, Nos enim su- 
mus circumcisio, qui spiritu servimus Deo,et gloriamur 
in Christo Jesu, el non in carne, etc. llujusmodi autem 
intelligeutia liic locum non habet. CousraNT. — Con- 
eisio. Sic habent veteres editiones et omuia fere ve- 
tera exemplaria. In uno libro meo legitur concisio et 
&upra liucam vel conditio. linc ergo, id et ex aliquo 
simili exemplari, prodiit scriptura quam prwferunt 
quatuor libri veteres et editiones Erasmi , M nutii , et 
Morellii, in quibus scriptum est conditio. Duo vetera 
in editione Auglicana laudata hahent consensio. Unus 
meus vetus et. Gratianopolitanus. conscientia. Sic va- 
riaut libri veteres. Atque ut varia sunt hominum in- 
genia el divers: opiniones, Pamelius meliorem pu- 
tavit lectionem qux habet concisio, Rigaltius eam quas 
priefert conditio. Et tamen idem Rigaltius retinuit in 
editione sua lectionem Pamelii. Hieronymus in Epi- 
Stola ad. Panimachiun et Oceanum : Miro odio aversor 
concisionem. BALUZ. 

XX.— Florentissimo. Epithetum istud recte illustrat 
yir clarissimus Joannes Mabillonius in przatioue ad 
tomum uu. Mussei ftalici, pag. 15. BaLuz. 

Detractionis, Baluz. : detrectationem. lta. vidi scri- 
ptum in pluribus antiquis codicibus. Hanc. erg» le- 
cionem puto esse meliorem ea qua habet detractio- 
nis. T. Livius lib. u: Coca invidia est, nec quicquam 
aliud scit quam detrectare virtutes , corrumpere hono- 
res ac praemia earum. λυ. 

XXI.— Portat perditionem.Du:ze sunt istius loci lectio- 
nes in libris veteribus. Eorum una lizecest : Perversus, 


629 EPISTOLA XII. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PAPAM. 850 
nequam (Eccl., xxvitr, 98). Et. iterum : Malus obau- À AncuuENTUM. Cyprianus Cornelio gratulatus quod forti 


dit lingue iniquorum , justus autem. non intendit. labiis confessione populo suo ad confitendum sese ducem pre- 
mendacibus (Prov., xvii, 4). Quod quamquam sciam buerit, in Romanorum laudes excurrit. Tum adversam 
illic fraternitatem nostram, vestra scilicet providen- Novatiani sortem perstring:t. Demum ad. proximum 
tia munitam, sed et sua vigilantia satis cautam, nec agonem qui sese pra parare muluo debeant exponit. 


cap! hzereticorum venenis pos-e, nec decipi, tantumque 
apud illos pr:'valere magisteria et. precepta divina, 
quantus illis in Deum timor est : tamen ex abundanti I. Cognovimus, frater charlssime, fidei ac virtutis 
vel sollicitudo nostra, vel charilas scribere ad vos vestra: testimonia gloriosa : et coufessionis vestre 
ista persuasit, ut nulla. cum talibus commercia CO- — pouorem sic exsultanter accepimus , ut in meritis 
pulentur, nulla eum malis convivia vel colloquia mi- — ^o tiugibus vestris nos quoque participes et socios 
sceantur, simu:que ab eis tam separati, quam sunt computemus. N:un cum nobis et Ecclesia una sit, et 
illi de Ecclesia profugi b : quia scriptum est : Si au- mens juncta, et individua concordia ; quis non * sa- 
tem εἰ Ecclesiam contempserit, sit tibi tamquam ethni- — cerdos in consacerdotis sui laudibus lamquam in suis 
cus et publicanus (Matth. xvin, V7) : et beatus Apo- propriis gratuletur ? aut. qu:e. fraternitas non in fra- 
stolus * non monet tantum, sed et jubet a talibus re* B icum σαιάϊο ubique Ertetur ᾽ Exprimi satis non. po- 
 cedatur. Precipimus, inquit, vobis in. nomine Domini test, quanta. istic exsultatio fuerit et quanta. Iztitia, 
Jesu Christi, ut recedatis ab omnibus fratribus ambulan- — o de vobis prospera et fortia comperissemus, du- 
tibus inordinate, et non. sccundum traditionem quam . cemie illic confessionis fratribus exstitisse ; sed et 
acceperunt α nobis. Nulla socielas fidei e perfidie coufessionem ducis de fratrum confessione crevisse f: 
potest esse. Qui cum Christo non est E qu adversa- ut dum przcedis ad gloriam, multos feceris glorize 
rius Christi est, qui unitati et paci ejus inimicus €8., — comites, et confessorem populum suaseris fieri, dum 
nobi«cum non potest cohaerere. Si cum precibus €t — prius paratus es pro omnibus confiteri : ut uon in- 
satisfaetionibus veniunt, audiantur : si maledicta et — «Giang quid prius predicare in vobis debeamus, 
minas ingerunt, respaantur. Opto. te, frater charis- utrumne tuam promptam et stabilem fidem, an inse- 


CYPRIANUS CORNELIO FRATRI SALUTEM. 


sime, semper bene valere. parabileim. fratrum charitatem. Virtus illie. episcopi 
ANNO CHRISTI CCLU. pricedentis publice comprobata est, adunatio se- 
EPISTOLA XIII. quentis fraternitatis ostensa est. Dum apud vos unus 


animus et una vox est, Ecclesia omnis Romana con- 
fessa est. 


SANCTI CYPRIANI AD S. CORNEL!UM PAPAM. 
(Erasm. t, 1; Pamel. Rigalt. Baluz. νι; Paris. 56; Cous- 


tant. i, col. 190; Galland. ui, p. 500.) C  H. Claruit, € [rater charissime, fides quam de vo- 
LECTIONES VARIANTES. 
8 Sic Pem. Bod. 1. Voss. 2. NC. 2. Lin. Thu. Foss. € Quis non in. Pem. Voss. 2. 
b Sunt isti ab F'cclesia profugi Ver. Ben. f Et fratrum confessione crevisse Lam. Bod. 2. consen- 
* Apostolus Paulus Lam. Ebor. NC. 1. sioue Colb. Comp. Thu. Foss. Vict. 
d HU e adversarius Christi est Lam. Ebor. Bod. 3. Ε Claruit, frater carissime Lam. Lin. NC. 1, 2. 
Lin. NC.1. 


VARIORUM NOTAE. 


inquit, in ore suo portal perditionem, el in. labiis suis — luerunt monitum, Que lectio, ne. quid dissimulem, 
ignem condit. Alia vero sic : Perversus, inquit, in ore — hahetur iu septem exemplaribus nostris. Daruz. 
suo perversa portat, et in labiis perdiiouis sug ignem EpisT. XIII. —1. Frater charissime. Multum se heic 
condit vel condens. Utramque habet Fossatensis. Flo- — frustra torquet is qui notas adjecit ad editionem Ma- 
rus in suo codice legehat, portat perversa, perditionis — nutianam ut. molliat asperitatem quam «sibi visus cst 
suc ignem condens. Sic eriam codex Beccensis. Gra-— deprehendisse in his Cypriani verhis, tamquam ex iis 
tianopolitanus, portat perditionis sue iqnem et. condit. D collizi posset illum non posuisse discrimen inter epi- 
In libro Proverbiorum cap. xvi, legitur : Vir iénpius— scopum Romanum et ceteros, Si notator ille ad mores 
fodit malum, et in labiis ejus ignis ardescit. BAtUz. veterum | temporum respexisset, facile se ab ea diffl- 
Quod quamquam. Now saus intelligo quid in hoc. — cultateexplicavisset. Vide quz de hocargumento dicta 
loco faciat vocabulum quod. Manutius addidit, Mo- — a nobis sunt ad Epistolam xti, pag. 429. DaLuz. 
rellius expunxit, Pamelius reposuit. Scio illud repe- Con[essione, at Baluzius,consensione.Cum editio Spi- 
riri in novem libris veteribus. Sed desideratur in. rensis et Veneta vetus, inquit, ita scriptum habeaut, 
omnibus aliis. Ego lubenter illud. delerem. Non vi- — eique consentiant, uon solum Erami-ca et Morelliana, 
deo enim cum quo vocabulo fiujus periodi possit jun- — sed etiagr quindecim. vetera exemplaria et. excerpta 
δὶ, quo respiciat. Sic Hieronymus in. Epistola ad Flori, putavi debere me ita reponere. Primus omuium 
Algasiam de. uidecim. questionibus Novi Testamenti Wemboltus. edidit. confessione. lu(ra in libro de Ora- 
cap. x, referens locum ex capite ur Epistol;e Pauliad.— tione Dominica pag | 906 : Spiritus consensione confor - 
Colossenses, que sunt QUIDEM rationem habentia sá-.— mes, pro quo codex Moyssiaceusis habet confessione. 
pientie, ait : Hoc loco quidem. conjunctio superflua — lem infra, Epist. Lxvii, pag. 145, legitur spiritus con- 
est, quod in. plerisque. locis propter. imperitiam. artis — seusioue concordes ; ubi codex Corbeiensis habet con- 


grammaticie Apostolum fecisse reperimus. Datvz. fessioue. Ut. hine appareat. has duas voces interdum 
Munitam. 1a «criptum et in quinque. codicibus — permutatis. facile fuisse ἃ veteribus librariis. 

nostris et in quatuor Anglieanis, tum etiam in auti- BaALUZ. 

quis editioiibus. Manutius posuit monitin. Morellius Il. Frater charissime. Ita in laudato codice Colb., ut 


revocavit veterem lectionem. Pamelius et ceteri ma-— in quatuor Anglic. In aliis autem, fratres charissimi. 


351 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


851 


bis beatus Apostolus predicavit. IIanc laudeim vir- A separare tentaverat f : nam cui non est adversus 


tutis et roboris firmitatem jam tunc in spiritu privi- 
debat, et prz::conio futurorum. merita vestra conte- 
stans, dum parentes laudat, filios provocabat ἃ, Dum 
sic unanimes 5, dum sic fortes estis, magna et c:c- 
teris fratribus unanimitatis et fortitudinis exemp'a 
tribuistis. Docuistis granditer Deum timere, Cliristo 
firmiter adhaerere, plebem sacerdotibus in periculo 
jungi, in persecutione fratres a fratribus non separari; 
concordiam simul juunctam vinci omnino non posse ; 
quidquid simul petitur a. cunctis, Deum pacis paci- 
ficis eshihere. Prosilierat adversarius terrore vio- 
lento Christi castra turbare ; sed quo impetu vene- 
ral, eodem impetu pulsus est * ; et quantum formi- 
dinis et terroris attulit, tantum fortitudinis iuvenit 
et roboris. Supplantare se iterum posse crediderat 
Dei servos, et velut. tyrones et rudes, quasi minus 
paratos et minus cautos, solito suo more concutere. 
Unum primo aggressus 9, nt lupus ovem secernere ἃ 
grege, ut accipiter columbam ab agmine volantium 


omnres satis virium, circumvenire quzrit solitudinem 
singulorum. Sed retusus adunati exercitus fide pa- 
riter et vigore, intellexit milites Christi vigilare jam 
Sobrios, et armatos ad pradium stare ; vinci non 
posse, mori posse; et hoe ipso invictos esse, quia 
mori non timent ; nec repugnare contra. impugnan- 
tes, cum occidere innocentibus ncc nocentes liccat Κ, 
$ed prompte et animas et sanguinem tradere : ut cum 
tanta in s:eculo malitia et. s:evitia grassetur, a malis 
ei sievis velocius recedatur. Quale illud fuit sub ocu- 
lis Dei spectaculum | gloriosutn ? quale, in conspectu 
(hristi ^ ejus Eccle-i:: sux gaudium , ad pugnam 
quam tentaverat hostis inferre, non singulos milites, 
sed tota simul castra prodisse ? Omnes enim constat 
venturos fuisse, si audire potuissent ; quando accur- 
rerit. properanter ! et venerit, quisquis audivit. 
Quot i illic lapsi gloriosa confessione sunt restituti ? 
Steterunt. fortes, et ipso dolore poeniteutiz facti ad 
pr:elium fortiores ; ut appareat nuper subitatos esse, 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Filios provocat Vindel, Foss. Corb. 

b Sic Foss. Mic. Vict. 

€ Eodem turbatus et pulsus Bod. 5. Impetu repulsus 
Lam Ebor. Bod. 2. 

4 Et quasi minus paratos Lam. Ebor. Bod. 2. 

e Nam primo agressu Bod. 5. 

f Superare tentaverat Bod. 5. 


€ Innocenti Lam. Bod. 9. 

h Et ejus Eccles: gaudium summum Corb. Bod. 5. 
Ebor. Lin. NC. 4, 2. Christi et Ecclesie sux: Foss. Mic. 

i Sic Foss. Corb. Mic. Vict. quando cucurrit Bod. 35. 
occurrerit. [mp. 

j Qui illie In ms. Compend. que lectio potest admitti 
cum hac interpunctione, sunt restituti , steterunt fortes, 


VARIORUM NOT.F. 


Tum in Corb. fides quam vobis, sine pr:epositione de. C nibus Manutii et Morellii. BALUz. 


Mox in Compend. providebat, non previdebat. Eadem 
ratione Romani ex eo, quod corum fides ab Apostolo 
laudata est, commendantur Epist. xu, n. 15. Ipse 
clerus Romanus his Apostoli laudihus stimulatu:, ad 
Cyprianum Epist. xxxi rescrihit : Nec tantas de nobis 
laudes Aposlolus protulisset dicendo, quia fides vestra 
pra dicatur in toto mundo, nisi jam exinde vigor iste ra- 
dices fidei de lemporibus illis mutuatus fuisset ; quarum 
laudum et glorie degenerem (uisse maximum crimen est. 
CousrANT. — Fratres charissimi.Decem libri nostri vete- 
res, tres Anglicani, et excerpta Flori, tum etiam editio 
Manutii, pr.vferunt frater charissime. Quod jam adno- 
tavimus frequenter actitatum fuisse ab antiquis libra- 
riis in exemplaribus operum sancti Cypriani, Utraque 
lectio bona est. Nam quamvis epistola scripta sit ad.Cor - 
neliun, tameu Cyprianus identidem sermonem suum 
converiit ad omuem Ecclesiam Romanam. Sic apud 


sanctum Gregorium, lib. 1, Epist.xxv, scripta ad Joan- D 


nem Constantinopolitanum, Eulogium Alexandrinum, et 
ceteros, pro eo quod editiones habent wide fratres 
charissimi codex Moyssiaeensis priefert (rater. charis- 
sime. Atque ita legendum esse linc constat quod cuin 
epistola illa scripta sit a paribus ad. episcopos iltos, 
necesse eral unumquemque eorum appellari in. sin- 
gulari. Obiter heic aduioneo Epistolam Alexandii Ilf 
pre mona-terio Piscairiensi sive. Casauriensi editain 
iu tomo. quiuto. spicilegii Dacheriani pag. "525, ita 
emendari debere ut. post. Firmano. episcopo legatur 
consequenter salutem. οἱ apostolicam benedictionem. 
Quanto, et ea quse interjacent reponeuda sunt statin 
post epistolam, prout, etiam a Joanne Berardi adno- 
tatum est iu clironico. Unde et in chartulario ex quo 
epistola illa edita est, vox similiter semper scripta est 
cum minio. BaLvuz. 


Vinci omnino, fl:cc postrema vox, qu: mihi vide- 
tur. superflua, deest in libro Beccensi et in editio- 


Pulsus est οἱ victus. Addidimus istud auctoritate 
trium veterum / exemplarium. Unum  Dodleianum 
habet turbatus et pulsus. DALUz. 

Accipiter. Duo lihri veteres habent acceptor. Quo 
idem est, Vide tom. in Capitulartum, pag. 684, 750, 
850. Barvz. 

Nec repugnare. Mud iec repugnare, non. ad proxi- 
mum verbum (timent, sed ad superius intellexit refer- 
tur : lioc est, intellexit milites Cliristi nequaquam vim 
vi repellere. Subinde iu vulgatis nocentem, in. mis. 
Colb. nocente, Weliquie orationi magis congruit quo:l 
in Corb. nocentes. Hc Cypriani verba at:endant, «qui 
nocentes occidere Clirisiianis leviori de causa per- 
mittunt. CousTAxT. 

In conspectu Christi. V.xX mss. Colb. et Corb. revo- 
camus ejus, quod in. vulgatis deerat. Huic tamen vo- 
cabulo in Corbeiensi secundis curis. superaddita est 
particula et. Unde. et in aliis quinque obtinere notat 
Oxoniensis editor. et ejus É/cclerig, omisso sue. Ea- 
dem loquendi ratione, hic dicitur Cliristi ejus, qua in 
superiori Epistola x. n. 7, dictum est, Cornelius fa- 
clus est episcopus de Dei et Christi ejus judicio. 

COUSTANT, 

Christi Ecclesie. Multum variant in hioc loco libri 
veleres οἱ veteres editiones. Quiedaim— editiones 
antique et quina iari. veteres habent. Cliristi. et 
Ecclesie sue. Alibi s-riptum est Cliristi et ejus. Ecclc- 
sig, Christi sive Ilcclesie ejus, Christi Ecclesie sue. 
Excerpta. Flori. Christi Ecclesie sue gaudium. Ego 
reposui lectionem quam existimavi meliorem sensum 
facere et quie mibi videtur imielius convenire. cum 
stylo sancti Martyris. Barvz. 

Subilatos, id est, .ut statim. explicat Cyprianus, 
novie atque insuet;e rei pavore trepidantes, sicut 
sanctus ilieronymus in Epistola ad sanctum. Augusti- 
num de reprehensione Petri ait: Fortissimos quosque 
milites subita bella conturbant ; οἱ Tacitus, lib. xv An- 


835 


EPISTOLA XII. S. CYPRIANI AD CORNELIUM PAPAM. 


85 


et novit atque insuel:e rei pavore trepidasse; rediisse A jacula contor. quens; magis durus " szecularis philoso- 


ad se posimodum fidem veram, et vires suas de Dei 
timore collectas ad omnei patientiam constanter et 
firiniter roborasse, nec jam stare ad criminis ve- 
niain, sed ad passionis coronam. 

Ill. Quid ad hxc Novatianus, frater. charissime ? 
Utrumne jam deponit errorem ? an vero, qui demeu- 
tium mos est, ipsis bouis et prosperis nostris plus ad- 
actus est ad furorem ^ ; et quo magis ac magis dile- 
ctiouis ac fidei crescit bic gloria, illic dissensionis et 
zeli recrudescit insania; nec vulnus suum miser curat, 
sed adhuc gravius etse et sues vulnerat; in perniciem 
fratrum lingua sua perstrepens, οἱ facundize venenatie 


plis pravitate, quam philosophi: Dominice 9, leni- 
tate. pacificus ; desertor Ecclesi:e, misericordie ho- 
stis, interfector paenitenux 9, doctor superbi;z, veri- 
tatis corruptor, perditor charitatis €? Agnoscitne f 
jam qui sit sacerdos Dei, qux sit Ecclesia et donius 
Christi, qui siut Dei servi quos diabolus infestet, qui 
sint. Christiani quos Anticliristus impugnet? Neque 
enim quzrit illos quos jam subegit, aut gestit ever- 
tere quos jam suos fecil. Inimicus et hostis Eccle- 
sie € quos alienavit ab Ecclesia el foras duxit, ut 
captivos et ^ viuctos i contemuit, et praeterit eos, el 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Latius adauctus NC. 1. Bod. 3. Ebor. 

b Magister durus Lin. 

« Sophie Dominice Ver. Bencv. Manut. 

d [otereeptor penitentie Lin. 

€ Proditor charitatis Lin. Perditor castitatis NC.1 Pen. 


B 


Lam. Bod. 2. 
f Aguoscis ne Bop. 3. 
& Quos abalienavit Lam. Bod. 2. 
h Victos T/tu. Foss. Vict. 


VARIORUM NOTE. 


naxlium ait : etiam fortes viros subitis terreri; et lib. 1 
Historiarum : Subitus pavor. exterruit.. Ciwesar. lih. 1 
Commentariorum de bello Gallico : Nemo est tam [ortis 
qui non rei novitate. perturbetur. A. llirtius. de bello 
Alexandrino : Cujus rei subita. trepidatio magnum ter- 
rorem altulit. nostris. T. Livius lib. τ... Urbi quoque 
Rome ingens prabitus terror, magis iu re subita quam 
ad arcendam vim parum virium esset. Virgilius, lib. viu 
JEncidos : 


Ut belli signum Laurenti Turnus ab arce 

Extulit et rauco strepuerunt cornua cantu, 

Utque acres concussit equos, atujue impulit arma, 
Extemplo turbati animi. 


Dio Cassius initio libri xLu, agens de raisero statu 
l'ompeii post pugnam Pharsalicam, ait ea quie homi- 
uibus przter exspectati»nem ac quam maxime inopi - 
nato accidunt, ea et animos eorum dejicere el ratio- 
nem ceontürbare. Ennodius. in. Panegyrico: Labascit 
ferm constantia quoties [ormidandua oculis iugeruntur. 

vonius Marcellus : Subiti diclum pro repentini. Wur- 

sum Cyyvrianus. in libro adversus Demetrianum, pag. 
394, et lib. wu Testimoniorum, cap. 16, refereus 
hunc locum ex capite quinto libri Sapientize: Videntes 
Iurbabuntur. timore horribili, et mirabuntur in subita - 
lione insperate salutis. Ubi vide notas. BArvz. 

Staread. criminis, Poeniteutiam hie notatur status 
scu situs, de quo rursum Cyprianus Epist. Lu, seu 
Lv ad Ántonianum ita loquitur : Aliud est ad. veniam 
stare, aliud ad gloriam pervenire. CovstANT. 

Itl. — Facundie venenat. Supra, p.. A6, adnota- 
tum est Novatianum fuisse eloquentem. Darvz. 

Sophie Dominica. Id est. Christiani. Antea lege- 
batur philosophie. Wigaltius adinonet in. codice 
Deneventauno et iu. Veroneusi, tum etiam in. editione 
BRomarva, qu.e est Manutiana, scerip um e-se. sojfiie, 
atque cam lectionem esse rectissimaim, Vetus quoque 
Remigianus eam bhabet, itemque editio Morelliana. 
Pro «quo scriptum est in. codice. Gratianopolitano 
physice. Sane vidi scriptum philosophie in tredecim 
codicibus antiquis. Et tamen prafero lectionem quam 
Rigaltius ait esse rectissimam, ea etian de causa 
quod Tertullianus frequenter dicit sophiam, ΟἹ quia 
Lactantius lib. ui, cap. 16, ait: Nos ab hac calumnia 
immunes ac liberi sumus, qui philosophiam tollimus, 
quia humane. cogitlalionis inventio est ; sophiam defen- 
dimus, quia divina traditio est, eamque ab. omnibus 
suscipi oportere testamur. Marius Victorinus in hymno 
de Trinitate, loquens de Christo: 


. Seminatas sclis animas inrigans scitis sophiae 
Sophia autem cumsit Christus, idem Christus Filius docet. 


D 


Item Petrus Ab:elardus, lib. m Theologiz chris- 
Uan:e, cap. ὅ : Hoc enim docere. recte sophie incar- 
mande reservatum. eruat. Tertullianus in capite iv 
libri 1 ad. Nationes, primam sapientiam, ut explicat 
Jacobus Gothofredus, vocat Religionem christianam, 
qu:e ad verum Deum, relictis idolis, convertitur. 

Ad hanc fortassis ἃ Lactantio. commemoratam 
duplicem philosophiam respexit Joannes VIII papa 
in prologo concilit ltomani, ubi, inter czteras. loudes 
quibus ornat Carolum Calvum imperatorem, ait il- 
lum honorare sacerdotes. Domini et ad utramque 
philosophiam inlormare. Aliud est gemina scientia 
in narratione do electione Gregori! pape VII, ubi 
scribitur fuisse gemine scientie prudentia pollens; et 
in chronico sancti. Benigni Divionensis, ubi Balinar- 
dus archiepiscopus Lugdunensis dicitur. efficacissime 
claruisse gemina. sententia, itemque in chronico [e- 
suensi, iu quo Robertus episcopus Lingonensis dic:- 
tur gemine scienti eloquentia. floruisse. Denique in 
velusti-sima scheda Ruthenensd, quie. videtur esse 
fragmentum. Vite sancti. Gausberti, abbatis. Montis 
Salvii in. finibus Ruthenorum et Arvernorum, Ilugo, 
episcopus Diensis, qui diu fuit apostolic:e Sedis lega- 
tus in Gallia, vocatur vir geminee scientie et in litteris 
sacris non. mediocriter. eruditus. Adde Maginoldumn 
antipapam,quem Sigebertus ad atium 1105, ait fuissc 
in utraque scientia apprime eruditum. Per geminam 
ergo scientiam intelligendas esse theologiam et pliilo - 
sophi:m docet hic locus ex Meinoriali [listoriarum 
Joannis Parisiensis : Simon de Delloloco archiepisco- 
pus Diluricensis, qui fucius est episcopus Praunestinus., 
Cui successit in Dituricensem primatum [rater E qidius, 
doctor egregius in theologia et philosovhia, natione Ito- 
manus, de ordine lleremitarum sancti Augustini ; qui 
genuina. scientia. efficacissime clurus, plurima volumina 
subtiliter et satis [eliciter composuit. Aliud rursum cst 
gemiua scientia in Epistola dedicatoria Vie Paradisi 
Joannis Raulini, et in Epistola dedicatoria Doctrina- 
lis mortis ejusdem Raulini, utraque dicata consultis - 
simo viro magistro Joanni de Dony jurium gemina 
scientia. excellentissimo doctori. lsiic enim gemina 
scientia significat illum fuisse doctorein in utroque 
jure. Barvz. 

Pacificus. Corb. ms. sacrificus. Nerius alii libri, 
pacificus. llic Novatiano evprobratur duritia Stoi- 
corum, qui misericordia commoveri nesciebant. 

COU*TANT. 

Vinctos. In quatuor mss. victos. Rigaltius ex liis 
ostendi observat, Novatianum iminerito a suis pro 
martyre habitum. llinc certe probatur, schismaticum 
illum nihil molestie pertulisse, cum Gallus adversug 


855 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


856 


pergit lacessere , in quibus, Christum cernit habi- A tis. instruimur, et divine misericordie consiliis 


tare. 

IV. Quamquam et si aliquis ex talibus fuerit ap- 
prehensus, non est quod sibi quasi in confessione 
nomiuis * blandiatur : cum constet, sioccisi ejusmodi 
extra Ecclesiam fuerint, fidei coronam non esse, sed 
joruam potius esse perfidi: ; nec in domo Dei inter 
unanimes habitaturos esse, quos videmus de paci- 
fica et divina domo furore discordi:e recessisse. 

V. Hortamur plane, quantum possumus, frater 
charissime , pro claritate mutua qua nobis invicem 
colxremus , ut quoniam providentia Doinini monen- 


LECTIONES 


ἃ (Confessionis nomine Lin. NC. 9. 
b Appro,inquante jam certamiuis et agonis nostri die 
Bod. 2. Ebor. Lin. NC. 1. Mic. 


salubribus admonemur appropinquare jain certaui- 
nis ν et agonis nostri diem, jejuniis, vigiliis, ora- 
lionibus insistere cum omni plebe non desinamus, 
Incumbamus gemitibus assiduis et deprecationibus 
crebris. Πρὸ sunt enim nobis arma. coelestia, qux 
stare et perseverare fortiter faciunt : liec sunt muni- 
menta spiritalia et tela divina, qux protegunt. Me- 
mores nosiri invicem simus, concordes atque una- 
nimes, utrobique pronobis semper oremus, pressuras 
et angustias inutua charitate relevemus. Et si quis 
istiuc nostrum * prior divine dignationis celeritate 


VARIANTES. 


€ Et si quis Pem. Ebor. Lum. Lin. NC. 1, 2. Bod. 4, 2, 
9. Si quis hioc Foss. 


VARIORUM NOTE. 


Cornelium et san:e doctrin:e sectatores fureret. Cur 
vero ita cum illo actum sit, valde subiili ratione Cy- 
prianus. exponit. Unde non sinit vir sanctus , ut In 
turbuleuto tempore veritatem ab ea parte stare judi- 
cemus, quie persecutionis expers pace frueretur. 
Sed ne quis perfidus inde sibi blandiatur, quod 
persecutiouem sustineat, hane interdum — perlidize 
paenam . censeri debere statitn. docet. CousTANT. — 
Vicios. lta. scribendum esse. existimavi pro eo quod 
posteriores editiones habent vinctos. Nam quamvis 
utraque lectio bona sit, standum esse videtur auc- 
loritati veterum editionum οἱ decem veterum exetm- 
εἴασαν. Ita etiam habet editio Morelliana. Baruz. 

[V.— Confessione nominis. Duo imss. Anglic. in con- 
fessionis nomine. lVetineudium in confessione nominis, 
sulaudita voce Domini , quam Cyprianus reticere 
solet. Ha Epist. Lu, seu Lv. ad Antouiam., post med., 
Etsi occisus, iuquit, PROPTER NoMEN postnodum fuerit 
extra Ecclesiam constitutus, el ab unitate atque charitate 
divisus, coronari iu morte non poterit, EL sub finem 
ejusdem Epistol:e : Christi Ecclesiam dissipuntes, nec 
δὶ occisi pro. NoMINE | foris fuerint, admitti secundum 
Apostolum possunt αὐ Ecclesie pacem, quando nec 
Spiritus nec Ecclesie tenuerunt unitatem.Rursum supra, 
I; pist. xr, n. 2, ad Cornelium scribit : Quomodo doce- 
mus aut provocumus eos. in CONFESSIONE NOMINIS san- 
guinem. suum fundere ? et num 4: Quando autem dicat 
in traditis atque in. CONFESSIONE NOMINIS conslitulis 
Spiritum loqui, etc. CousTANT. 

V.— Appropinquare. Codex Michaelinus et Gratia- 
nopolitanus et quatuor ÁAnglicani habent appropine 
quante jam. cerlaminis et agonts vestri die. Sic etiam 
editio Morelliana et codex Beccensis. Baruz. 


Cyprianum sensisse et eredidisse.Sanetos etiamdefunc- 
tos pro vivis orare, quod ipsum sed paulo obscurius 
indicat tom. n, lib. de mortalit., cum dicit de futura 
vita agens : Frequens nos illic turba desiderut, jum de 
sua immortalitate secura, et adhuc de nostra incolumi- 
trate sullicita. Similia habent Origeues Hom. ὅ ἐπ Canrica 
etin Gen.; D. Potamiena apud Eusehiuim lib. vi. Hist. 
eccles. c. 5; D. Petrus Epistolie suze Canonici, cap. I, 
justa. expositionem Grecorum quorumdam, narrante 
OEcumen o, cum dicit: Daboautem operam et frequenter, 
habere vos post obitum meum ul horum memorium (acia- 
tis. Satis etiam ex hoc. ipso loco colligitur, jam tum 
invocationem quoque Sanctorum in usu fuisse, immo 
infra, tom. n, lib. Disc. et hab. Virg. preces sanctarum 
Virginum post hanc vitam implorat, dicens : Durate 
fortiter, spiritaliter pergite, pervenite feliciter, tantum 
(unc. mementote nostri, cum incipiet in vobis virginitas 
honorari. (uod de honore post hanc vitam intelligi , 
581i» indicant prasced. verba: majore et meliore parte 


eceditis, et illud : pervenite feliciter. Quare ca. 
umniari perspicum est illos, qui ante divi Gr. 
clatem illam usitatam in Ecclesia negant, prze- 
serlim quum eam reperire sit eliam apud Syn. 
vii Can. 7,et sexiamin fine; Victor. Africanum, lib. iu 
de Persecut. Vandal.; D. Fulgentiuim, serm. de Laudi- 
bus Marice in partu Salvat.; 'ewum.Clirysolog Hom. 
vit ; Theodoret. de G.... Affect., lib. vin; Leonem Ma- 
gnum, sermon. 2 et 6, de jejun. in Oct. Apostolor. 
C:esaritin in homil. in litaniis; Aug., lib. vu de Bapt., 
cap. 2, serm. de morte. Cypriani, serm. 97 de wer- 
bis apostol., lib. xin de. civitate Dei, cap, 8. et alibi 
frequenter. Virczil. trid. in vita divi Sisinui... Pauli- 
nuin de sancto Glaro ad severum, in Puneg. pneri Celsi, 
el Car. desaucto Felice; Hieronym. de Laudibus Paule 
el in vita. Hilarionis; Piud., Irequentiss.; Ánmbros., 
lib. 1 de viduis οἱ orat. (nn. Satyri fratris ; Gregor. 
Nazianz., lhiomil, in Basil. et Cyprian.; Basil. serm. de 
40 Martyr. et iu Mammentem murtyrem; Chrysostom. 
in missa hom. 49, in Genes. v, in Matth. 1, in Episto- 
lam ad Phitippens., et 66, «d populum Antiochen.; Nec - 
tarium in Theodor. Martyrem; et Ephrem , serm. de 
martyr.; Hilarium in. Psalm. xxiv; Athanas. orat. de 
Virg. Deipara; divum Autonium, Epistola ad Arsenoitas; 
virginem Justinam apud Nazianz. orat. in Cypri.; Ori- 
gen. in ullimum c. lib. Job, et in lamento; et D. Ire- 
neum, lib. v contra haeret. ubi Maríam virgiuem Eve 
virginis dicit advocatam ; quomodo et. Ephrem Syrus 
jam dictus : esto, inquit in Tnreno Mariam alloqueus, 
moslra conciliatrix et advocata. in. hora judicii, libera 
nos a [uluro igne el ienebris, tu namque es spes apud 
Deum Christianorum. (jux verba notatu. digua, ob 
illos qui calumniantur Canticum illud Ecclesie io lau- 


Et si quis hinc nostrum prior, etc. Patet ex hioc loco ἢ) dem D. Virgin. Salve, liegina misericordie, etc. Neque 


vero Mariam dumtaxat, sed et alios sanctos appellare 
solent veteres, modo advocatos, sicut D. Maximus. in 
Nazar. ei Celsum, modo patronos,uti Ambr., lib. x in 
Luc. c. 21; D. Aug. de cura pro mort. c. 4; Pruen- 
tius Hym. 1 ei 2, περὶ στεφάνων ; Paulinus Paneg. 
9, in Felicem et Epistola xin, ad Severum et. Auton. 
episcopus, epistola ad Arcad. Imperat. ; modo Protec- 
tores, velut Chrys., hom. 66, ad pop. Antioc.; modo 
etiam medialores, quemadmodum Cyrillus, lib. xn 
T iesaur., c.10; et Bernard., serm. ult. de Assumpt. D. 
Virg. Que omnes appellationes, mire contirmant ri- 
tum invocationis supradictum. Quin qui alus. adhuc 
petendum censeat, reperiet lic verba apud 0). Jaco- 
bum in sua Liturg., quam Syn. vi, pro. tali agnoscit, 
can. 52. Commemorationem agamus sanctissima, imma- 
cnlate, gloriosissime, benedicue, Domine nostrae, ma- 
tris Dei el semper virginis Marice, ac omnium Sanctorum 
el justorum, ut precibus atque intercessionibus. corum 
omnes misericordiam consequamur , Quid eaim, queso, 


857 


APPENDIX PRIMA. EPISTOLAE CORNELIO ΑΡΟΙΙΡΤΆΑ͂ΣΙ. 


858 


praecesserit, perseveret apud Dominum nostra dilectio A Patris non cesset oratio. Opto te , frater cliarissime, 


pro fratribus et sororibus nostris apud misericordiam 


semper beue valere. 


VARIORUM NOTE. 


aliud est, sanctorum commemorationem agere ut eo- 
rum intercessionibds misericordiam consequamur; 
quam Sauctos invocare ut. pro nobis intercedant. ad 
misericordiam — consequendam?  PaAuEL. — Et δὲ 
quis. lun edit. Oxon. Et quis, expuncio si, quain- 
vis illud octo mss. Auglic. non secus atque Corb. 
Colb. Foss. et pristn:e editiones exhibeant. Mox in 
ms. Compend. apud Deum, nou apud Dominum. 
Ex hoc loco Pamelius Sanctos post. exitum 2 nobis 
nostra curare, nosque suis apud )6 or»tionibus 
ac patreciniis adjuvare merito conficit. Violeuta certe 
et-aliena. est Oxoniensium. interpretatio hunc. ita 
commentantium : Alterutro ex nobis obeunte, sive ego 
qui Carthagini presi , sive tu qui Rome. presides , 
superstes [ueril, cui in vivis diulius esse contigerit, pro 
utraque Ecclesia perseveret et supersit apud Deum ora- 
lio. Non eniu ejus qui superstes fuerit sed ejus qui 
hiuc migrans ad. Deum processerit, oratio ibi com- 
merndatur. Porro Sanctorum in. ΘΙ fraternam  di- 
lectionem integram perseverare nemo negaverit. Ipsi 
Üxonienses editores minime dubitare se aiunt, animas 
in colo receptas precibus Deum sollicitare , ut in terris 
agentium misereatur. Quod cum persuasum habeant, 
consequens videtur, ut et ipsis persuasum sit, preces 
ad eo-dein fundi debere. ΠῚ tamen his pr:eni-sis 
subjiciunt, Sed. non inde conficitur preces ad Sauctos 
fundi debere. Quid vero istud vetat ? Quia , inquinnt, 
Deos qui rogat , facit. Au, quiso, Deos facere. se 
existimabat Paulus fideles , quorum pro se flagitibat 
preces? An Deum faciebat Cyprianus Corneliuui, cum 
eum rogabat, ut si prior ad Deum migraret ipsius pro 
fratribus apud Patris misericordiam non cessaret 
oratio? Si justorum in terris degentiuu i preces exorare 
licet, cur non et eorum qui jam in ΘΟ" 5. Deo vici- 
niores sunt? A Cypriani doctrina recedere se non 
existimavit Augustinus, cum lib. vi. de Baptismo 
cont. Donal.,c. 3, ipsum iuvocans dixit: Adjuvet itaque 
10s oralionibus suis in. istius. carnis mortalitate , tam- 
quam in caliginosa nube laborantes, ut donante Domino, 
quantum possumus, bona ejus. imitemur. Qui vero 
Oraiiones nostrae ad Sanctos pervenire posse despe- 
rant, quid sit Ecclesia, quid Christi eorpus, quid 
illius Spiritus, quo justi omnes , sive in terris, sive in 
ccelis, in uium constriuguntur , ignorant. Unius quip- 
pe Spiritus beneficio mutua. est membrorum quan- 
tumvis distantium commuuieatio. Neque enim, iuquit 
Augustinus, lib. xx de Civ. Dei, c. 9, piorum anime 
mortuorum separantur ab Ecclesia, que etiam nunc est 


B 


regnum Christi. Alioquin nec eorum fieret. memoria. in 
communicatione corporis Ghristi... Cur enim fiunt ista, 
nisi quia fideles etium defuncti membra. ejus. sunt 9. Si 
autem ab Ecclesia. nun separantur, si Cliristi mem- 
bra sunt, el ea. quidem viva, quis absurdum aut 
non potius recte. rationi consentaneum judicet, ut 
reliquorum. membrorum motus affectusque, prout 
Deus voluerit, sentiant, Ecclesi? voces audiant, ac 
propenso animo ad subvenieudur ei inclinentur? Si 
eiiun ita placet, oratio nostra quiedam est Epistola, 
qu.r, Angelorum ope in coelum perlata, Sanctis, quo- 
rum patrocinia imploramus, innotescit, Deo sic or- 
dinante et. Ecclesie. sus inspirante, ut cum Sanctos 
invocamus , quie pie viventibus pendenda sit merces, 
animis nostris altius imprimatur. BALUz. 

Perseveret. Nescio quibus ratiouibus addttetus Ri- 
galius exagitat hanc sententiam, ac si Cypriauus 
sentire et credere non potuerit Sanctos etiam defun- 
clos pro vivis orare, uti dixerat Pamelius in annota- 
tione ad hunc locum. Nam. quod ait vir doctissimus 
hiec verba Cypriani non. esse accipienda dc eo qui 
per martyrii coronam  praicesserit, cum orandum 
noun Sit pro martyre, cujus sanguis, ut ait Tertullia- 
nus in Apologetico, tola. paradis: clavis est ; fal itur 
profeeto, cuti, Cyprianus non petat ut vivus oret pro 
mariyre, Sed ut martyr pro vivo Dominum precetur., 
Illustrissimus Oxoniensis hunc istius luci sen-um esse 
puta vit, ut is Cliristanus qui alteri superstes fuerit, si- 
ve Cyprianus, sive Cornelius, perseveret. in orationo 
pro utraque Ecclesia, neque dubitat. animas coelo 
recepias Deum opt. imax. sollicitare ut in terris agen- 
tium misereatur, flieronymus in libro adversus Vigi- 
lantium : Si Apostoli εἰ martyres. adhuc in. corpore 
coustituli possunt orare pro ctteris, quando pro se adhuc 
debent esse solliciti, quanto magis post coronas, victo- 
rins, et triumphos. lpse etiam Cyprianus in calce li- 
bri de Mortulitate, pag. 256, scribit animas caelo re- 
ceptas, de sua incolumitate securas, adhuc de nostra 
Sxlute esse sullicitas. BALuz. 

Apud Dominum, Noli mutare hanc lectionem, quia 
bona est, et reperitur in duodecim vetustis exeinpla- 
ribus. lllud tantum dicam, veteres editiones et octo 
libros veteres liabere Deum. Manet autem idein sen- 
sus quomodocumque legas. Batuz. 

Pro (rawibus. llinc etiam. colligi posse puto Cy- 
prianum credidisse sanctos. in coelo orare pro vivis, . 

ALUZ. 


pepe 


APPENDIX PRIMA. 
DEPISTOLE CORNELIO ADSGCRIPTE, 


— ——— áo Qa — 


MONITUM IN EPISTOLAM SEQUENTEM. 


Ex archivo Viennensis ecclesi: eruta, et Johannis 
a Bosco opera in bibliotlieca Floriacensi edita, post- 


D modum ἃ Baronio ad ann. 555, et inter concilia 


recusa est: sed niliilo majorem prz se fert. sinceri- 
tatis speciem, quam superiores ex eodem archivo 
descript. Primo quidem in ipsa salutatione Lupi- 


859 


APPENDIX PRIMA. EPISTOLA CORNELIO ADSCRIPT E. 


840 


cinus, contra morem hujus saculi, archiepiscopus A adornata. primum ex mss. Dohieriano οἱ Remigiano 


appellatur. 1d quidem Baronius emendare curavit , 
el pro archiepiscopo, subslituit episcopo: sed cum 
nullius veteris codicis auctoritate correctionem suain 
fuleiverit, manet ipsa suppositionis nota. Neque 
magis eodem avo usitatum est Misse nomen, uti jam 
in supposititias Pii epistolas est. observatum. Quis 
eliam ante. persecutionem, qua interiit. Cornelius, 
Missas publice agere Christianis licuisse largiatur? 
Moc tamen sonant, quax in subnexa epistola Cornelii 
nomine scribuntur. Preterea secundum Johannem a 
Jiosco Florentius Lupicini decessor « tempora Gor- 
diani, Philippi, Decii Galli et Volusiani decucurrit. » 
At qui Volusianus tantum anno 252 ante julii mensis 
exitum creatus est Augustus, οἱ Cornelius medio 
Diense septembre. anni ejusdein vivendi finem fecit, 
cuim aliquanto antea comprehensus, Deum confessus, 
ac relegatus fuisset ; adeo ut Cypriano confessionem 
ejus rescire, et gratulatorias de illa litteras ad ipsum 
seribere licuerit. Quandonam igitur scribi h:ec epi- 
stola potuit? aut cur Cornelius nihil in ea de compre- 
licusione et confessione sua, niliil de recenti Lupicini 
ordinatione loquitur ? 


EPISTOLA I. 


CORNELIUS EPISCOPUS FRATRI LUPICINO VIENNENSI 
ARCHIEPISCOPO ἃ SALUTEM. 


Scias, frater beatissime b, aream Dominicam vento 
persecutionis acerrime commoveri, et edictis impe- 
ratorum Christianos ubique tormentis variis aflici. 
Nam in urbe Roma przefectus* ad lioc constitutus est. 
Unde neque publice, neque in, cryptis notioribus 
Missas agere Christianis lieet. Exhortetur itaque 
Charitas vestra. omnes. credentes in. Christum, ne 
timeant eos qui occidunt corpus, sed potius eum qui 
liabet corpus et animam potestatem perdendi ( Mutth. 
x, 28). Jam plures fratrum iartyrio coronati 
sunt. Ora ut perficiamus cursum nostrnm nobis a 
Domino revelatum. Vale, frater in Doniiuo, et saluta 
omnes qui nos amant in Christo. 


EPISTOLA 1l. 
CORNELI] PAPA AD CYPRIANUM. 
In novissima Cypriani editione Steph. Daluzii siudio 
LECTIONES 


ἃ Episcopo Baron. 
b Carissime Baron. 


prodiit. Mirum est eam. ab erudito viro vel ut dubiam 
proponi potuisse, cum nullum veri characterem pra se 
[erat. Indigna est amicitia, que Cornelio cum Cypriano 
ad morlem usque fuit. Neque minus pugnat cum histo- 
rica veritate, ex qua controversiam de Baptismo hare- 
ticorum tantum. post Cornelii mortem. inter Romanum 
poniificem et Cariliaginensem natam. esse, atque. ex 
epistole secunde Cypriani ad Stephanum papam occa- 
sione fuisse excitalam, vel ex Cyprianice hujus epistole 
lectione liquet. Ubi igitur Rufinus, lib. vn, c.2, contro- 
versigm de Baptismo hareticorum sub. Cornelii pontifi- 
catu coepisse scribit, contra temporum accuratam noti- 
liam, quod insolens ei non est, peccare dicendus est. 
Eum vero illic id quod Stephani est, Cornelio tribuere, 
sola verborum illius relatione omnibus palam fiet. 
Cumque, inquit, id a Cypriano et czeteris peue oin- 
nibus per Africam sacerdotibus oportere fieri ( id est 
hareticos. rebaptizari ) decerneretur; Cornelius et 
c:ieri omnes per Italiam sacerdotes hujusmodi decre- 
tum, manente concordia, refutarunt, statuentes. an- 
tiquitusa patribus super hoctraditam regulam debcre 
servari : quie continebat, post abjectionem pravi et 
confessionem recti dogmatis, sola eos manus  impo- 
sitione purgandos. Ibi enim si Cornelii loco subsii- 
tuatur Stephanus, cun Cypriani, Augustini , aliorum- 
que Scriptorum dictis Rufinus prorsus concordabit. 


Dilectionis tux non delectabilia et contra lidei 
regulam scripta suscepi, in quibus nauseas recognovi, 
et venena sermonum adversus catholicam per totum 
orbem diffusam Ecclesiam horribilibus a te superseri 
zizaniis non laudavi. Quies peto velociter tollas ac 
priedamnes. Quod prius quidem te facere oportebat, 
quam in mundo lethale virus adspersum simplicium 
et innocentium iuterliceret mentes. Non ergo dignum 
est rebaptizare. Ergoeradica et extrica, ut dixumus, 
florulentis sermonibus atque dignis per posteriorem 
epistolam priora scripta, qux contra catholicum 
fidem servare censuerunt genimina viperarum. Non 
enim decet tante urbis antistitem excellentissimum - 


D que doctorem, ut dum putas haxresis Baptisma prz- 


damnandum, verum Baptisma sermonibus macularce 1 
audias, συ doles contra Apostolum scilicet repu- 
gnare dicentem : Unus Deus, una fides, unum Daptis- 
mum. 


VARIANTES. 


* Imperator Baron. 
d Audeas quz vides forte. 


Su eio o» o 


841 


APPENDIX SECUNDA. 


812 


- 


APPENDIX SECUNDA. 


DECRETALES EPISTOL;E S. CORNELIO PAP/£ ADSCRIPT &. 


Seo 


EPISTOLA PRIMA. 


DE TRANSLATIONE CORPORUM APOSTOLORUM PETRI ET 
PAULI: ET DE NOVATO, ALIISQUE HLERETICIS. 


Charissimis atque dilectissimis fratribus, sancte Dei Ec- 
clesie filiis, et omnibus Domino recta [ide [amulan- 
tibus, Cornelius episcopus. 


Videns ? charitatis vestre benevolentiam , quia 
Apostolorum amatores estis, eorumque fidem et do- 
etrinam tenetis, decrevi vobis scribere, Domino au- 
etore, quedam ex liis qux: nunc. temporis necessaria 
sunt sciri, et qux: apud nos in Ecclesia liomana, au- 
xiliante Domino, meritis Apostolorum nuper acta sunt 
give geruntur : quoniam, patrocinante charitate, credo 
vos paterna gratia scripla sedis apostolic:z libenter 
suscipere, et mandata ejus peragere, atque de ejus 
profectibus gratulari: quia quisquis se in radice cha- 
ritaüs inserit, nec a viriditate deficit, nec a fru- 
clibus inanescit, nec amore foecunditatis opus efficax 
amittit. Ipsa enim charitas exercet. corda fidelium , 
sensus corroborat , ut nihil grave, nihil difficile, sed 
fiat totum dulce quod agitur, dum ejus proprium sit, 
nutrire concordiam , servare mandata, atque disso- 
ciata conjungere , prava dirigere , et c:eteras virtutes 
perfectionis 58:5 munimine solidare. 

Quapropter rogo vos nobis congratulari, quia ro- 
gatu cujusdam devote femina: atque nobilissimae ma- 


LECTIONES 
à Fidens charitatis vestre benevolentia Labb. 


A tron: Lucinz levata sunt corpora Apostolurum Petri 


et Pauli de Catatumbis. Et primo quidem beati Pauli 
corpus, levatum silentio, positum est in pr: dio prae- 
dict:: matronz, via Ostiensi ad latus ubi decollatus est. 
Postea vero beati Apostolorum principis Petri acce- 
pimus corpus, et condecenter posuimus illud juxta 
locum ubi crucifixus est, inter corpora sanctorum 
episcoporum in templo Apollinis, in monte Aureo, in 
Vaticano palatii Neroniani, tertio kalendarum julia- 
rum die, orantes Deum et Dominum nostrum Jesum 
Christum , ut, intercedentibus suis sanctis Apostolis, 
maculas vestrorum purget peccatorum, et in sua vos 
conservet voluntate diebus vite vestrz, et in fructu 
boni operis vos perseverabiles reddat. Vos vero his 
congaudete, quia et ipsi sancti Apostoli de vestro 


B congratulantur gaudio. Vos semper Deum laudate, et 


ipse glorificetur in vobis. Scriptum est enim : Quid 
retribuam Domino pro omnibus qua retribuit mihi ? Ca- 
licem . salutaris accipiam, οἱ nomen Domini invocabo. 
(Psal. cxv) (6). Tantum enim a nobis exigitur, quan- 
tum. possumus famulatus nostri obsequio commen- 
dare 5. Unde quidem tanto nos necesse est importunis 
predicationibus insistere, quanto nobis perfecte 
negotiationis creditur duplicata talentorum assignatio, 
atque dominice vocis ad suscipiendam ejus requiem 
suadet assertio. 

Hzc invidens antiquus hostis suscitavit nobis ad- 
versarium Novatum, recta fidei οἱ sanct: doctrinae 


VARIANTES. 


b (Commodare Labb. 


- VARIORUM NOTE. 
Epistola 1. Cornelii pape. Baron. aliisque merito C lib. vit. Vide et 49, lib. lib. vui. LAps. 


suspecta, cum sequenti, quie non est majoris apud 
eruditos fidei. LapB. — Sanctum Cornelium plu- 
res epistolas scripsisse testatur llieron. libro de 
Scriptor eccles. in. Cornelio, verbis supra allatis. 
Primam, cujus meminit, cum ipsis Actis conciliorum 
excidisse refert Baronius anno 955, num. 3. Secun- 
darn, cujus ibidem mentionem facit, hauc esse ideo- 
que immerito de fide ct auctoritate taxari puto, qua 
probate fidei testem [lieronymum adepta est, et 
cujus scripta cum rerum historia conveniunt. Quod 
vero saunctoruin. corpórum Petri et. Pauli e catacum- 
bis translationem Cornelio attribuit, id ex Libri poui- 
ficalis erroribus in hauc epistolam mendose irrepsisse, 
probabile esse videtur : nam ea verius primo seculo 


paulo post ipsorum passionem accedit, ut testimonio T) 


sancti Gregorii pontificis supra demonstratum est. 
SEvEB. Divis. — lloc falsum neque enim quisquilias 
jstas umquam vidit. Hieronymus. Translatio sancto- 
rum corporum Petri et Pauli, quando ? Novatus quis 
et qualis ? LABB. 

ec a [ruciibus. Sanctus Gregorius Epist. 114, 


PaATBOL. Ill. 


Matrong Lucing. Ado in Chronico et in Marty- 
rologioiis similia scribit, qure refelluntur a sancto Gre- 
gorio Epist. 50, lib. i, ac Baronio. LABB. 

.Levata sunt corpora. Vide quie annotavit Severin. 
Binius in notis ad vitam Cornelii, verbo, hic tempo- 
ribus, etc. 

Tantum enim a nobis. Sanctus Martinus |, in 
epist. ad sanctum Amandum. Lazb. 

Suscitavit. nobis | adversarium. Novatum. Novatus 
fuit African: Ecclesiw episeopus, qui Felicissimum 
diaconum et schismaticum Montensium (sic dicti 
quod sectari illius in. monte convenirent) auctorem, 
invito Cypriano ordiuaverat, et ad schisma conflan- 
dum, ejusdem odio et invidia, antesignanus exstiterit : 
quaus autem fuerit, Cyprianus epist. xLix his verbis 

eclarat. De Novato nihil ad nos fuerat nuntiandum 
cum magis per nos vobis debeat Novatus ostendi, rerum 
novarum semper et cupidus, avaritig inexplebili rapa- 
citate furibundus, eic. Sed. vacante ad evertendam 
Romanam Ecclesiam Romam veniens, Novatianum 
Romanum presbyterum, male in Cornelium vitio am- 


21 


845 APPENDIX SECUNDA. 8 


semulum, qui extra Ecclesiam ordinavit Novatianum, A ante. januam. assistit. ( Jacob. v ), coronas hilariter 


et iu Africa. Nicostratum , utrosque liereticos, sicut 
ile erat. llic vero conatibus quibus poteerunt, mul- 
tos ἃ recta el. catliolica fjde suadeptes recedere fecg- 
runt, et post se in perversain et Deo odibilem doctri- 
nam corruere  persuaserunt. Sed sicut istorum 
tergiversationibus nimis sumus conutristatj, et de 
eorum perditione contriti, sic de aliorum conversa- 
tione, Domino auxiliante, sumus Letüficati, Deus 
autem omnipotens, qui tristibus miscet l:tta , oppido 
nos lIztificavit, quod quidam confessores, qui dudum 
fuerunt fideles, a nobis et a recta fide, djabolo instigan- 
te, se separantes, cum Maximo presbytero ad Ecc]e- 
siam catholicam et fidem rectam sunt reversi, et 
denuo, sicut prius ^, facti sunt. confessores fideles. 
Quapropter, charissimi, hortamur vos et depreca- 
mur per Dominum nostrum Jesum Christum, pras: 
dictos hzreticos et omnes quos a recta fideet doctrina 
apostatare cognoveritis, exhorlalionibus ct bonig 
Studiis vestris ad catholicam fidem et rectam doctri- 
nam convertere contendile, et in Dej voluntate 
persistere suadete. Et non soJum hos, sed omnes qui 
nondum fidem rectam perceperunt, ad catholicam 
fidem perducere festinate. Quig neque mors, neque 
vila, neque angeli , neque principatus, neque justantia, 
neque futura, neque forlitudo, neque altitudo, neque 
profundum , neque creatura. alig , Magistro Gentium 
docente, poteri nos separare a charitate Domini 
nostri Jesu Christi (Rom. vi), et, que in ipso egl, 
a recta fide. Nolite itaque amittere. eonfidentiam 


B 


vestram , que magnam  labet remuneratiogem. αἱ 


Patientia enim nobis necessari 65. ad eulluctationgs 
adversariorum, quatenus fidem inlemeralam usque 
in linem conservantes, repronuissionem percipiamus, 
quam repromisit his qui legitime certare praperant. 
Adhuc enim modicum aliquantulum, qui venturus est, 
veniet, οἱ nou tardabit (Abac. n). Ecce enim. judex 


LECTIONES 


Δ Fuerunt Labb. 

b Ms. Collegii Paris. Soc. Jesu teste Hardwino legit 
Arma Dei. 

€ Id. ms. Adversus inimicos. 

ἃ 1d. ms. Ignea. 


promittens his qui pro eo passionibus submittuntur. 

Quod si subtraxerj ge quis, pon. placebit animg mee 

(Heb. x), sed cadet. de promissione propter negatio- 

nem. Nos aulem non sumus subtraclionis filii in per- 

ditionem, sed fidei in acquisitionem anime. Propler 

quod assumi(e P armaturam Dej, wl possitis resistere 
in die malo, adversus * omnes inimicos sancla ecclesie 
el vestros, el induite vos loricam justitie, et calceati 

pedes in praeparatione Evangelii pacis, in omnibus 

assuinentes. scutum. fidei, ig quo possitis omnia jacula 

nequissimi ἃ ignita exstinguere. Εἰ galeam — salutis 
assumite ^, et gladium Spiritus quod est verbum Dei, 
per omnem orationem et obsecrationem. ( Eph., vi ). 

radicati et lundati in solatio fratrum pro Christo Jesu 

domino nostro. Sed et nunc, fratres, commendamus vos 
Domino, et ! omnes verbo gratie ejus, qui petest per- 
ficere, et dare hereditatem nobis cum omuibus sanctis 

(Act. xx). Ipse autem Deus pacis et € consolationis det 
vobis idipsum sapere in alterutrum (Rom. xv), ut vo- 
bis invicem succurratis, et non sitis divisi , ut «nani - 

mes, uno are et uno corde honorificetis eum , in. con- 
cordiam e£ consolationem fratrum, qui potest confir- 
njare vos secundum evungelium ejus, juxta revelationem 
aterni mysterii, temporibus scilicet perpetuis (Hom. xvi), 
quibus vobis futurorum gaudiorum largienda sunt 
inyunera. Suminopere consider re etiam debetis, quod 
illi qui fratribus invident, eosque damnare atque 
perdere cupiunt, per se^ sua dogmata destruunt. 
Dicit enim Dominus : Omne regnum in se divisum non 
stabit ; e& omnis scientia et lex adversum se divisa, 
non stabit. ldeoque necesse est, ut. concordialiter 
salubres suscipiatis hortatus, nihil per contentionem 
agentes, sed ad omne studium dexotionis unanimes, 
divinis et apostolicis conetitutionibus pareatis. Data 
septimo ! idus septembris, Decio et Maximo viris 
clarissimis consulibus. 


VARIANTES. 


€ 14. ms. Accipite. 

f In eodem ms. abest Omnes. 
& Id. ms. Solationis. 

h Id. ms. Pro se. 

ὁ Octavo Labb. 


VARIORUM NOT.E. 


bitionis animatum, acrius in eum impellit, eo quod 


multos confessores gloria pr:eclarqs, tres episcopos 


Cornelius, fraurum suorum consilio, poenitentes lap- D in eumdem concitavit, qui Novatianum clandestine 


sos in Ecclesjam reciperet : cum tamen. ín. Africa 
Cypriano sacrosanctp Ecclesie communionem a 
lapsis petita:, ille ad. certum tempus differendam 
esse respondisset. Plura in. notis sequentibus. Baro- 
nius, ano 354, numero 352. usque ad. 41, item nn- 
mero 59 et quibusdam sequentibus. SEvER. Dix. 

(jui extra Ecclesiam ordinavit. Novatianum. Novatus 
qui «emel in Africa per suos cathedram contra. catlic- 
dram diro schismate collocarat, ut. infelicia germina 
]pse cum Felicissimo uno ac primo tot infelicium  ca- 
suum auctore, in transmarinam quoque Ecclesiam pro- 
pagaret, Romam se coninlit, nactus occasionem «edis 
vacantis, per fraudem multorum animos sibi conci- 
liavit, ut eorum favore, vel ipse, vel saltem aliquis ex 
sibi faventibus iu sede pontificia collocelur, atque ita 
semel conflatum | echisia3 contra Cyprianum. rectius 
soulidelur. Sed cum, Deo volente, Gornelius opinione 
citius pontifex crearetur , per [raudem ac dolum, 
gravibus calumoiis in Cornelium sparsis, preter 


pontificem Ronmauum electum ordinarunt, et primum 
schisma Ecclesie Roman: eonflarunt. Res gesta des- 
erihitur a Cypriano epist. xcix ad Cornelium, et uit ad 
Anloniannm, secundum editionem. Panel. et constat 
ex epistola Cornelii ad Fabium. Antiochenum, quam 
ex Eusebio nunc primum in hoc tomo conciliorum 
imprimi curavimus. Baron. prxdieto anno numero 
65 ei sequentibus. SEvER. ΒΝ. 

Multos a recta fide recedere fecerunt. Romanos 
clericos in. errore adhuc detentes hosce, Maximum, 
Nieostratum, Urbanum, Sidonium, Macorium, Cele- 
rinum, et alios , nno Mose preshytero excepto, in 
suam sententiam per dolos ac fraudes pellexerunt, 
ut patet ex praedicta epistola. SEevEn. Bix. 

Nicostratun. De eo Cypr. Ep. xrvur et xtix.. Lapa. 

(Quía neque mors. M:ec et sequentia szepe repetiit Mer- 
cator in variis pontificum romanorum epistolis. LABB. 

Decio. Auno 250 aut seq. LABb. 

Consulibus. Non sunt in fastis hi consules. LAbb. 


EPISTOLA Il. 
AD RUFUM " COEPISCOPUM ORIENTALEM. 


AncUMENTUM. — Ne sacerdotes Domini , sicut vulgus 
solet facere, presumant jurare vel compellantur. 
4. δὲ sacramentum ab episcopis fieri debeal. 3. De 
causis episcoporum, el ul quidquid adversus absentes 
agitur, vacuum habeatur. 


CORNELIUS EPISCOPUS RUFO P COEPISCOPO “ IN DOMINO 
SALUTEM. 


Exigit dilectio tua, frater charissime, ut ex aucto- 
riiate Sedis apostolic:e tuis. deberemus  consulti- 
bus respondere. Quod licet non prolixe, sed succincte 
agere festinaremus, propter quasdam importunitaltes, 
qu: nostris pr:»pedientibus peccatis, in nos super- 
venere, luis tamen per reliqua sanctorum Patrum 
instituta studiis perquirere latius et investigare per- 
mittimus. Non enim potest mens atriJa, el oneribus 
atque importunitatibus gravata, tantum boni pera- 
gere, quantum delectata et oppressionibus soluta. 
Non ergo ista ob id prztulimus, ut hzec et alia, quae 
necessaria fore cognoverimus, tua sanctitati veli- 
mus denegare : sed quod bic minus invenitur, latus 
perquiratur. 

J. Sacramentum autem hactenus 3 summis sa- 
cerdotibus vel Dei 3 ministris exigi, nisi pro fide 
recta, minime cognovimus, nec ? sponlaneos ju- 
rasse reperimus. Summopere ergo sanctus Jaco- 
bus apostolus prohibens sacramentum, loquitur, 
dicens : Ante omnia, fratres mei, nolile jurare, 
neque per clum, neque per terram, meque aliud 
quodcumque juramenlum. Sit aulem sermo vester , 
est, est, Non, non: ut non. sub. judicium  decida- 
tis (Jacob. v). Et Dominus in Evangelio : Audistis 
quia dictum est antiquis : Non pejerabis , reddes autem 
Domino juramenta tua. Ego autem dico vobis non ju- 
rare omnino, neque per celum , quia thronus Dei est : 
neque per terram, quia scabellum est pedum ejus : 
neque per Hierosolymam , quia civitas magni regis est : 
veque per capul tuum juraveris , quia non potes unum 
capillum album [acere aut nigrum. Sit autem sermo 
vester. Est, est, Non , non : quod autem his abundan- 
tius est , a malo est, (Mauh. v). ld est, ab exigente 


APPENDIX! SECUNDA. . 
Α prohibet, id est, non debere jurare. lac Apostoli 


846 


maxime omnes, h»c sancti viri pr:decessores nostri, 
qui huic sancta: universali apostolice. Ecclesize prze- 
fuerunt ante nos, hzc Prophetz et reliqui sancti 
doctores, per universum mundum dispersi ad prz- 
ditandum, juramenta fieri vetant. Qaorum nos 
exempla f si coeperimus enumerare, aut in. sehedula 
hac iuserere, ante deficiet hora diei, quam eorum 
exempla de hac eausa prohibita. Quae nos sequentes, 
sanctorum Apostolorum, eorumque successorum jura 
firmamus, et sacramenta incauta fieri prohibemus. 
Uude et ipse Dominus in tabulis lapideis, quas 
Mosi dedit, propria manu scripsit, dicens : Vide ne 
assumas nomen Domini tui in vanum : (Exod. xx). Et 
reliqua. Nos autem, ut paulo superius przlibavimus, 


B s3eramentum 5 episcopis nescimus oblatum, nec 


umquam fieri debet : quoniam, ut supra memoratum 
est, preceptum est a Domino non jurandum, neque 
per celum, quia thronus Dei est : neque per terram, 
quia scabellum est pedum ejus : neque per caput suum, 
quia nullus potest unum capillum creare ( Matth. v; 
Jacob. v). Unusquisque enim sicut ante altare stans, 
Dei timorem habet pr: oculis, et propriam con- 
scientiam mundam servat Deo, quod in memoria re- 
tinet, nullatenus habet intermittere, quouiam, os 
quod menlilur, occidit animam (Sap. 1). Et Aposto- 
lus ait : Loquimini veritatem unusquisque cum proximo 
8u0, quoniam sumus invicem membra (Ephes. i). 
Et alibi : Nolite mentiri invicem (Coloss. m). 
lixcsunt pr:cepia Salvatoris, bz:ec Prophetarum, 


C hxc sanctorum Patrum instituta. Qux. si quis in 


vanum duxerit, hostis estanim: su: quia nemo 
contra Prophetas, nemo contra Apostolorum, nemo 
contra Evangelium facit aliquid absque periculo 
( Conc. Carth. 1. cap. 45 ). Et summopere przvi- 
dendum est, ne pastorem suum oves, qua ei com- 
miss:e fuerant, reprehendere (nisi 4 fide exorbi- 
taveril) neque accusare pr:ssumant: quoniam tales 
accusationes vim non liabent, neque eis nocere 
possunt. Unum vero , charissimi, ut ait heatus apo- 
stolus Petrus, Non lateat. vos, quia unus dies apud 
Dominum sicut mille anni, et mille anni sicut unus 
dies. Non tardat Dominus promissis ^h, sed. patienter 
agit propler vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad 
penitentiam. reverti. Adveniet. autem dies Domini ut 
[ur, in qua celi magno impetu transient , elementa vero 


et a jurante. Hxc, frater charissime, ipse Dominus I) calore solventur (li. Petri m ). Cum hzc igitur 


LECTIONES VARIANTES. 


* Busticum Alias. 

b Rustico Alias. 

€ Episcopo Alias. . EE 
ἃ Πα eliam Gratianus : in cil. ms. Vel reliquis exigi. 
€ [n cif. ms.et apud Gratianum Nec sponte eos. 


f Nos sanctorum sequentes Alias. 

& Nos sacramentum Alias. 

h Sic ms. 4. alia Promissi, ut et Graca vulgata Latina 
Promissionem. 


VARIORUM NOTAE. 


Auctoritate sedis. Greg. Epist. 52, lib. xn. 


I. — Sacramentum autem haclenus. Quando ab episco- 


pis ac reliquis clericis juramentum licite przstetur, vel 
exigatur, vide canonistas 2. qu. 4, can. sacramentum 


hactenus , de quo prolixe Covarruvias, aliique plures. 
SEvER. Biv. 
Patrum instituta. Ep. ad Oceanum de Vita. clerico- 
rum, apud Ilieronymum. Lans. 
Reprehendere. Conc. Rom. V. sub. Symmach. LAB, 


847 


APPENDIX SECUNDA. 


848 


omnia dissolvenda sint, ex his potestis considerare, A ulla lex damnat. Facile ergo homo hominem fal- 


quales oportet vos esse in sanctis conversationibus 
et pietatibus, exspectantes et properantes in. adven- 
tum diei Dei, per quem cci ardentes solventur, et 
elementa ignis ardore tabescent. « Vosautem, charis- 
simi, dixit Judas apostolus (In Epistola sua cano- 
nica, vers. A7 ) memores estote verborum qui pra 
dicta sunt ab apostolis Domini nostri Jesu Christi, 
qui dicebant vobis, quoniam in novissimo tempore 
venient illusores, secundum sua desideria ambu- 
lantes ^ impietatum. Hi sunt qui segregant seme- 
tipsos, animales, spiritum uon habentes. Vos autem 
eharissimi, super:zedilicantes vosmetipsos sanctissimae 
vestr:e fidei, in spiritu sancto orantes, ipsos vos in 
dilectione Dei servate, exspectantes uisericordi:um 


lere potest, non tamen Deum, cujus oculis omnia 
nuda sunt et aperta. Unde ait propheta : Dominus 
novit cogitationes hominum, quoniam vane sunt (Psal. 
xcii). Sapiens ergo non est qui nocet. Nec quidquam 
mali vult, qui fidelis est , aut cuiquam insidias ma- 
chinatur. Hortamur, frater, et monemus tuam dilec- 
tionem, ui omnes semper, prout melius potueris , 
adjuves , confortes et consoleris. Et sacramenta , su- 
per quibus hane sanctam Romanam , ac universalem 
Ecclesiam consulere voluisti, fieri prohibeas , et ne- 
minem umquam infestes aut noceas. Hxc , frater, ad 
reliquorum fratrum notitiam (ua faciat sanctitas per- 
venire, ut omnes hxc mala caveant. Et sicut genera- 
liter tam ab ipso Domiuo , quam a sanctis et reliquis 


Domini nostri Jesu Christi in vitam. zternam. Et B apostolicis viris , et czeteris Patribus, sunt prohibita, 


hos quidem arguite judicatos, illos vero salvate de 
igne rapientes. Aliis autem mi-eremini in timore, 
odiceutes et eam, qu;e carnalis est maculatam . tuni- 
cam. » Nullus enim sacerdotum causam suam 
alieno committat judicio, nisi ad Sedem apostolicam 
fuerit appellatum. Sed unusquisque comprovinciales 
judices, et notos habeat, nisi aliquam vim teme- 
rari» multitudinis illic timuerit, aut infestos, aut 
suspectos inibi judices habuerit, pro quibus causis 
ad majoris auctoritatis judices, et ad alias provincias 
appellare et venire concessum est. 

ll. Omnia. ergo qux adversus ^ absentes in. omni 
negotio aut loco aguntur aut judicantur, omnino eva- 
cuenlur : quoniam absentem nullus addicit, nec 


LECTIONES 


. * Sic ms. q. editionis Vulgate, sic et Greca. Alia In 
impielate. Excusa habent In unpietatibus. 


Nullus. Amb. Ep. 29 in decret. Ivo lib. iv. 
J udices. Vadr. coll. 47. Item 5, 8, 50, 32, etc. 
Dannat. Conc. Chalced. initio actionis X. 
ον Sixti Sent. 176, et paulo post 292 et 


Ergo non est. 6. q. 1. Sapiens non. est. Allega- 


ita generaliter ab omnibus custodiantur. Bene va- 
lere beatitudinem tuam semper optamus, et sacris 
virtutibus proficere te desideramus, frater charissime 
atque amantissime. Data undecimo kalendas junii , 
Maximo et Decio viris clarissimis consulibus. 


DECRETUM. 


Ex Gratiani (1) decreto desumptum, in prioribus Decre- 
talibus non exstans. 


Ut a jejunis juramenta prestentur. 
Honestum etiam videtur ut qui in sanctis audet 
jurare, hoc jejunus faciat cum omni honestate et 


timore Dei, et ut pueri ante annos quatordecim non 
cogantur jurare. 


VARIANTES. 


b $ q. 6. Omnia qua adversus. 


VARIORUM NOTAE. 


C tur tamen ibi sub nomine Lucii pape successoris 


Cornelii, ubi etiam habetur. 

Bene valere. S. Bonif. ep. 8. 

Maximo. Anno 250 aut. seq. 

Ex Gratiani. Gratian. 16, 22, q. 5. Verius e Ca- 
pitular. 1.1, c. 65. flagpUINUS. 


-— E 


MONITUM. 


Etsi suam habeant propriam peculiaremque collectionem Concilia, nec per se ad nostram veterum Patrum 
Bibliothecam pertineant, utpote quie eam jam satis mole sua grandiorem in immensum afíferrent, nonnulla 


tamen obiter inter scripta Patrum insercre oportuit, quoties nempe, qualia sunt ea quxe sequuntur, necessa- 
riam habent ac iudivulsam cum operibus Patrum connexionem. Epp. 


CONCILIA. CARTHAGINENSIA TEMPORE CORNELII I PAPE 


IN CAUSA LAPSORUM SUB S. CYPRIANO CELEBRATA. 


ANNO DOMINI CCLI. 
CONCILIUM CARTHAGINENSE SUB CYPRIANO PRIMUM. 


(Ex collectione Concilior. edit. Joh. Dominic. Mansi., t. J.) 


Carthaginense concilium hoc habitum est Car- B Id aperte constat ex Epistola Cypriani 59 et 55, 


tliagine post Pascha, anno Domini 254 (1), estque 
Cypriano episcopo auctore convocatum. Initio illius 
legati, quos Novatianus cum litteris ad  Africa- 
nam ecclesiam scriptis allegaverat, a Cypriano excom- 
muuicantur : Patres autem. in. synodo congregati 
literas. eorum, quas ipsi calumniis οἱ mendaciis 
in sanctum Cornelium plenissimas puhlice in concilio 
lezi urgebant, schismatis causa ex litteris Cornelii, 
relatione quorumdam ecclesi: ejusdem episcoporum 
Roma revertentium plene cognita, rejiciunt, tamquam 
indignas quie in tam sacro sacerdotum conventu le- 
gantur et audiantur (Cyprianus, Epist. 41, 42 et 55). 
Felicissimus, schismatis Africani infelix auctor, et 
quinque illi presbyteri Cartliaginenses fidei deser- 


tores, ac schismatici sectarii, de quibus Cyprianus C 


(Epist. xy), jam ante bis excommunicati, in hoc sa- 
cro episcoporum conventu, causam suam acturi ad- 
sunt, audiunt'ir, et demum tertio excommunicantur. 


(1) Doctissimus Pagi qui Cornelium summum 
l'ontificatum adeptum statuit an. 254, quarto. die ju- 
nii, hoc primum Carthagineuse sub Cypriano conci- 
linm inceptum autumat mense maio ejusdem ann. 
251, anie Cornelii P. ordinationem et ad mensein 
augustum usque prorogatum. CorETi. 


item ex litteris synodicis ad Cornclium scriptis, qua- 
rum quidem S. Cyprianus, Epist. 42, meminit, sed in- 
juria temporum interciderunt. Decretum est in hoc 
coueilio, ut lapsi poenitentiam agentes in Ecclesi: 
communionem quidem recipiantur ; sed non cit: 
urgenteim necessitatem ante satisfactionis tempus im- 
pletum admittantur. Hc Cyprianus Epist. 52, ad 
AÁntonianum scribens his verbis significat : « Secun- 
dum quod tamen «antea fuerat destinatum, persecu- 
tione sospita, cum data esset facultas in unum conve- 
niendi, copiosus episcoporum numerus, quos integros 
et incolumes fides sua et Domiui tutela protexit, in 
unum convenimus : et scripturis diu ex utraque parte 
prolatis, temperamentum salubri moderatione libra- 
vimus , ut nec in totum spes communicationis et pa- 
cis lapsis denegaretur, ne plus desperatione defice- 
rent, et eo quod sibi Ecclesia clauderetur, secuti sx- 
culum, gentiliter viverent : nec tamen rursus cen- 
sura evangelica solveretur ut ad communicationem 
temere prosilirent, sed traheretur diu penitentia, et 
rogaretur dolenter paterna clementia, οἱ examina- 
rentur caus: et voluntates οἱ necessitates singu- 
lorum. » Vide Baron. anno Christi 2954, num. 85, us- 
que ad 90 exclusive. LABB.EUS. 


ANNO DOMINI CCLII. 


CONCILIUM CARTHAGINENSE SUB CYPRIANO SECUNDUM 
IN CAUSA SCHISMATICORUM FELICISSIMI ET NOVATIANI. 
(Ex collect. Concil. edit. Mansi. t. I.) 


flroc concilium anno Demini 255. Idibus Maii 


VARIORUM 


Anno Domini 955. Anno potius 952, idibus maii, 
juxta exactiorem Pagi chronologiam, quem consule 
ad ann, 959, n. 8. CorETI. 

Curthaginense. concilium, etc. Carthaginense. qui- 
dem, quod primum vocant, concilimn sub initia 
hnjus seculi, dum episcopus Carthagine sedebat 
Agrippinus, ab Africe et Numidi:? episcopis de re- 
haptizandis hzreticis antea fuerat celebratum. De 
primo autem sub Cypriano Concilio nonnulla exstat 
mentio mox infra ad initium sequentis epistol:e, quae 
quidem epistola ad hoc Concilium, quod dicitur Se- 
cundum, pertinet, In qua Synodo secunda Cypri»nica 
edenda, tum in quinque illis, quxe sequuntur. editio- 
nem operum S. Cypriani Benedictinum, seu Baluzia- 
nam, nisi ubi de varista lectione lectorem  rnonul, 
semper secutus sum, quippe cum eadem a Baluzio 
post visam ab eo, ut ex notis cjus constat, J. Hardui- 
ni Conciliorum editionem , adornata fuerit. Mortuus 


Carthagine in Africa celebratum est, in causa duorum 


NOTAE. 


est autem Baluzius, ut supra ostendi ad ConNELM 
Fragmenta pag. 18. ante editum anno 1727 a Bene- 
dictinis monachis Cyprianum octo annos, atque in- 
terea prodiit Coustantii opus, qui anno 1724 Epistolas 
Pontificem Romanorum edidit, in quibus duas ex epis- 
tolis his Synodicis primam et quintam reposuit. Quod 
ad aliud quoddam concilium attinet prxter septem 
ista Cyprianica, ad octavum istud duas epistolas Cy- 
prianicas, scil. Lxvet Lxvi, sive πὶ et τ, pertinere cen - 
set post alios Emmanuel a Schelstra!e, Eccles. African. 
Dissert. vt, cap. 1, p. 121. Refragati autem fuerant 
huie sententiz2 tam Pearsonius in Annalibus Cypr. 
quam Fellus ad Cyprianum ipsum, dum monent cla- 
rissimi prasules, verba, College , qui presentes ade- 
rant, sacram synodum apud Cyprianum semper si- 
gnare non solere; ac porro soleune fere esse Cypria- 
uo in epistolis Synodicis nomina episcoporum appo. 
nere, quz quidem ibi non comparent, [taque ea qui- 


851 


EPISTOLA SYNODICA 


859 


schismaticorum , Felicissimi nimirum, et Novatiani, Α suis introire tentavit quidem, sed quia armtea spe 


quorum ille omnes omnino lapsos absque penitentía 
mox suscipi debere pertinaciter defendebat. Nova- 
tianus vero. in alterum extremuni nimis declinans, 
neminem eorum qui lapsi essent in. Ecclesiam reci- 
pienduim esse non minore pertiuacia asserebat. Ad 
hanc ergo controversiam determinandarm, auctoritate 
Cypriani episcopi, quadraginta duo episcopi African 
Ecclesi: congregantur, qui, media via incedentes, de- 
finiverunt lapsis reditum ad Ecclesiim postulantibus, 
pacem et reconciliationem concedendam esse, si im- 
positam sibi paenitentiam adimplevissent : idque or- 
dinarie observari constituerunt, nisi vel vitze extremae 
periculum imminens, vel instaus tfrannorum perse- 
cutio, quam futuram esse Spíritus sanctus Cypriano 
revelaverat, poenitentiaruni injunctarum , aut. etiam 
injungendarum, indulgentiam, relaxationem et dis- 
pensationem postularet. Privatus,veterator hzereticus, 
ut causam suam ageret, ad hanc synodum ipse cuin 


damnatus fuisset, repulsus est: qua de causa ille, so- 
ciis quibusdam collectis, Fortunatum quemdam pro- 
fügdin et abstentumi, adversus Cypfianum, pseudo- 
episcopum creat, el postea statim per Felicissimum, 
et magnam schismaticorum catervam ad Cornelium 
papam ablegatam, ut schismatis el hxrseos suspi- 
cioneni averterent, apostolic:e Sedis communionein 
sollicite admodum appetunt. Verum eum Romain ad- 
navigassent, et a pontifice Cornelio aliquoties audiri 
et recipi postulassent, eique contra Cyprianum que- 
relas offerre tentassent, ab eodem protinus reject 
sunt: quippe qui per li(teras a Cypriario scriptas, hos 
seliismatis atque h:ereseos auctores et propugriatores, 
prolugos et absentes, jam satis cognovisset. Vide 


B Baronium anno 255, num. 5, sequehtibüs. Synodica 


epistola ad Cornelium transmissa exstat apud Cypria- 
nuni, inter suas 54, quam huctranstulimus commode. 


CARTHAGINENSIS, CYPRIANI. (Ex libello synodico.) 


Συνόδος θεία xol ἱερὰ τοπικὴ, καὶ Καρθαγένη τῇ Νεα- 
πόλει τῆς ᾿Αφρικῆς χαλουμένη, συναθροισθεῖσα ὑπὸ τοῦ 
ἱερομάρτυρος Κυπριανοῦ, γενομένου αὐτῆς ἐπισχόπου, 
καὶ ἑτέρων ὀγδοήχοντα τεσσάρων ἐπισγόπων, ἀπομηρύ- 
ξασὰα Ναύατον, ὡς τὴν μετανοίαν τοῖς πταίουσι χλεῖοντα. 


EPISTOLA SYNODICA 


S. CYPRIANI, CARTHAGINENSIS EPISCOPI, ET COLLEGARUM 
AD S. CORNELIUM PAPAM DE LAPSIS. 


ARGUMENTUM. — Persecutionem imminentem crebris os- 
tensionibus a Deo pramonstrari : ideoque se iis, qui 
penitentiam agere non destllerunt, pacem non diffe- 


rendam censuisse Cornelio episcopi Afri. exponunt. C 


Cyprianus, Liberalis, Caldonius, Nicomedes, Caci- 
lius, Junius *, Marrutius 5, Felix, Successus, Faus- 


Synodus divina et sacra provincialis, Carthagine, 
nota Afric:e civitate dicta, collecta à sacro martyre 
Cyjiriano, qui ejus erat episcopus, aliisque octoginta 
quatuor episcopis : quz? Novatiim, ütpoie poetiitentiatm 
lapsis negantem, abdicavit. 


tinus, Fortunatus, Victor, Satürninus, alius Sa- 
turninus, Rogatianus, Tertullus, Lucianus, Euty- 
ches, Amplus, Sattius, Secundinus, alius Satur- 
pinus, Aurelius, Priscus, lHerculanus, Victoricus, 
Quintus, flonoratus, Montanus, Hórtensianus, Ve- 
rianus, lambus, Donatus, Pompeius e, Polycarpus, 
Demetriüis, alius Donatus, Privatiaitus, alius For- 
tunatus, Rogatus et Monulus 4 Cornelio fratri sa- 
lutem. 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Junius. Hec et que sequuntur. addita ex Pem. Voss. 
Corb. Lam. Ebor. Lin. 
b Marruscius Corb. 


* Pomponius Colb. 
d Montulus Colb. 


VARIORUM NOTE. 


dem de causa potiore jure inter Synodicas epistolas 
recensenda foret illa Lxir, aliter, wv, ud Pomponium de 
virginibus synisactis, eujus fronti nomina episcopo- 
rum, qui aderant, inscripta sunt. Sed in 64 epistola 
contineri rite coactum concilium haud facile dicerem. 
Rourn. 

EPisT. syNop. E concilio scripta est; quod Carthagine 
anno 252, idibus miis, ut ex epistola sequenti comperi- 
mus, habitum fuit. In iss. inscribitur de lapsis, quia 


Inutile esset referre varias lectiones. Itaque nos cre- 
didimus ea sufficere qux in codice Thuano, quo Ri- 
galtius quoque tisus est, inveniuntur. Caterum illud 
quoque admonemus, in uno codice regio desiderari 
nomina episcoporum eL in titulo istius epistole scrip- 
tum esse simpliciter : Cyprianus Cornelio fratri salu- 
tem. Αἱ in. codice sancti Arnulphi legitur : Cyprianus 
cum [(ralribus numero xti, Cornelio fratri salutem. 
ΘΤΕΡΗ. Barvzius. Cum in hoc concilio scriptas luisse 


in illade decreto, quod in eorum gratiam mox dictum D sexaginta sex episcoporum ad Fidum litteras , quas, 


concilium sanxit, disseritur. Cum enim superiore auno 
in altero Carthaginensi concilio severius quid de lap- 
sis constitutum esset, alque idem decretum Cornelius 
Romana in synodo firmasset: cur nuuc cum iisdem 
mitius agendum duxerint Afri, Cornelio exponunt. 
CousTANT. 

Cyprianus, Liberalis, etc. O:pnes fere libri veteres 
et omnes veteres editiones pr:elerunt nomina omnium 
episcoporuin. Quare valde miror Pamelium illa omi- 
sisse in sua et ftigaltium waluisse ea referre in. suis 
observationibus taniquam rem novam, professus se 
ea addere ex codice Corbeiensi. Melius Angli, qui ea 
posuerunt in contextu. Porro inter se in illis scriben- 
dis variant vetera exemplaria et veteres editiones. 


tamquam si concilii Cyprianici tertii fuerint, proxime 
μων subjunxl, idcirco opinátus sit eruditus Cellier, 

ist. générale des auteurs sacrés , quod exdem litie- 
r:e anno 252, non 255, collocari ex sebtentia sua de- 
berent, lioc est, ante factum. decretum de indulgen- 
lia lapsis supplicibus concedenda, ideo erratum esse 
in hoc numero ΧΩ idem vir statuit, nisi pauciores 
pluresve priesules diversis adfuisse temporibus in 
concilio cen-endi sint. Vid. eum in vol. n, pag. 588, 
et Marani Vit. Cypriani, pag. 94. Certe in loco ab eo- 
dem Celiiero ad pag. 108 excitato, numerum epi- 
scoporum, qi in litteris illis ad Fidum comparet, S. 
Augustinus his verbis conlirimavit, Jn Epistola aulem 
quam scripsit (Cyprianus) ad. episcopum Fidum eun 


855 

I. Statueramus quidem pridem ^, frater charissime, 
participato invicem nobiscum consilio, üt qui in per- 
secutiohis infestatione sapplantati ab adversario et 
lapsi fuissent, et sacriflciis se illicitis maculassent, 
agerent diu poenitentiam plenam, et si periculum in- 


S. CYPRIANI AD S. CORNÉLIUM PAPAM. 


854 


A firmitatis urgeret, pacem sub ictu mortis 5 accipe- 


rent. Nec euim fas erat * aut. permittebat paterna 
pietas et. divina clementia, Ecclesiam. pulsantibus 
cludi 4, et dolentibus ac deprecantibus spei. salutaris 
sub:idium denegari, ut de seculo recedentes sine 
communicatioue ei pace ad Dominum dimitterentur ; 


LECTIONES VARIANTES. 


pridem Vulg. Impr. 


ü 4 1 
b Sub ictum Corb. 


€ Veritas erat Corb. 
4 Claudi Impr. 


VARIORUM NOT.E. 


&exaginia sex coepiscopis suis a. quo fwerat. consullus 
propter circumcisionis legem, etc. lib. 1v, ad Bonifac., 
cap. 8, tom. x, p. 481. Rourn. 

Quidem. In vulgatis, jam pridem, quod abest a mss. 
Corb. In Colbertino autem tautum exstat pridem. Hic 
memoratur quod anuo superiore, statim atque. perse- 
cutione sopita pax Ecclesi: reddita est, ut in epistola 
xt, n. 6, exponitur, statutum | fuerat. CousrANT. — 
Statueramus quidem jampridem, etc. l'riml istius Con- 
cilii sub Cypriano, «qnod anno superiore, hoc est, 
auno 251, adversus Felicissimum schismaticum, et 
in causa lapsorum fuerat habitum, notitiam colligen- 
dam ait. Harduinus in indice tomi 1 Conciliorum ex 
Epistola Cypriani n ad plebem, xri ad. Corneliunt, 
μι 2d Ántonianum, et Liv et Lv ad. Cornelium. Numeri 
epistolarum sunt. Pameliani. Porro memorat eam- 
dein synodum his verbis auctor Synod'ci : Σύνοδος θεῖα 
xal ἱερὰ τοπιχὴ. ἐν καρταγένη τῇ Νεαπόλει τῆς ᾿Αφριχῆς 
χαλουμένη. συναθροισθεῖσα ὑπὸ τοῦ Κυπριάνου γενομένου 
αὐτῆς ἐπισχόπου. xal ἑτέρων δηδοήχοντα τεσσάρων ἐπι- 
σχύπωυ, ἀποχηρύξασα Ναύατον, ὡς τὴν μετανοίαν τοῖς 
πταίουσι χλεῖοντα. pag. 10 ed. Argentorat. Ιἰουτι!. — 
Meuse maio, cum jam episcopi post paschae solem- 
nia, quibus apud se cum fratribus demorati sunt, 
Carthaginem se contulissent, habitum est. concilium 
Carthaginense Il et. quidem idibus maiis, ut clare 
patet ex Epist. Cypriani quinquagesima nona, in qua 
ct liujus meminit, et alterius etiam quod auno prio- 
re celebratum 651. In. liac. autem syuodo relaxatio 
quadam facta est decreti quod in. superiori consti- 
tutum est; quod lapsi scilicet agereut diu poeniten- 
tiam pleuam, etsi periculum infirinitatis urgeret , 
pacem sub ictu mortis acciperent. Locu igitur illius 
deereti aliud in huuc modum condiderunt. Eis qui de 
ecclesia Domini non recesserunt, sed poenitentiam age- 
re et lumentari, ac Dominum deprecari a prinio lapsus 
sui die non destiterunt, pacem dandam esse. Quod sy- 
nodus tuuc censuit, non tantum ut Eziestxstc Lapsis 
vere peenitentibus pr:estarent, sed neces-itate cogen- 
te; quia crebris atque assiduis ostentionibus adio - 
nebautur, diem alterius persecutionis jam appropiu- 
quare coepisse : unde lapsos vere paenitentes ad prie- 
lium, quod tuim ἐπι θαι, armari. et instrui. opor- 
tere putabant. l'acto hoc decreto, synodica epistola 
missa est ad S. Cornelium Romi. episcopum, quie 
est Lvin in qua et decretum ipsum ponitur, οἱ ratio- 
nibus multis asseritur. atque. defenditur. Seripsit 
etiam Cyprianus de omnium collegarum concilio, mi- 
sitque Cornelio. nomina episcoporum qui integri et 
sani in. ecelesia catholica tunc frauibus privfuevunt, 
ut ipse et colleg;e. scirent quibus scribere, et literas 
mutuo a quibus eos accipere, oporteret. In. Annal. 
Cyprian, ad an. 252, sect. vii. PEAnSON. 

Agerent. diu penitentiam. plenam, Non. recipiendi 
ante Lempus quod preseribebatur expletum, nisi sub 
ictu mortis. Sic Fellus quidem. Angicus vero S. Cy- 
priani interpres, cl. Marshallus, de transitu per om- 
nes poenitenti;e stationes paenitentiam plenam exponit. 
Sed dubium videiur, ^n istie. Stationes tum temporis 
ubique in ecclesia bene note ac. distincte. fuerint. 
Porro quid sit Cypriano aliisque auctoribus plena pa- 
nilentia disputans Albaspin:wus de Vet. Eccles. liüiti- 
bui, lib n1, c. 50, ex lioc ipso loco recte fortasse col- 


ligit, non eam esse, qux? tempore definito, sed quz 
indiciis, id est, lacrymis, fletibus, jejuniis, animi do- 
lorem patefaciat. Et iu Epist. xxvii, al. xxxii, Cy- 
priauum video ita «cribentem, «t vera paenitentia et 
gemitu et dolore pleno Dominum deprecentur. Aliquod 
lamen tempus poenitentia olim przefinitum fuisse, ver- 


B bà epistolie, quam proxime post attuli, satis osten- 


C 


D 


duui; ut ante. legitimum et plenum tempus satis- 
factionis... pax ei concederetur, p. 74. De alia autem 
re quadam haud pariter. consentieniem. me' habet 
doctus. ille Albaspinzus. Statuit enim lib. n, cap. 
12, et alibi, poenitentiam istam ad vite etiam exi- 
tum fuisse productam, et non nisi ip-o mortis obeun- 
dx tempore absolutos fuisse lapsos, cuin ante. (γε 
priani atque Cornelii decretum in perpetuum excoim- 
munieationis vinculo lapsi constrieti fuissent ; ita ut 
ne ipsa quidem in morte expedirentur, aut absolu- 
tione fruerentur. At vero, an adeo severa füerit an- 
te ἰδίας tempora. universe ecclesi:e praxis seu cori- 
suetido, quidquid durius nonnulli tum statuerint, 
merito dubites ; nec porro poenitentiam lapsorüm ad 
vite extremum usque diem etiam a Cypriano fuisse 
productam, argumenta Albaspanzi ad probandum 
idonea mihi videbantur, contra vero id. satis confu- 
tri hac ipsa epistola, atque przclara illa ad Anto- 
nianum, existimabam. Etenim. diu ante Cyprianum, 
ut supra ex verbis Lugdunensium et Vienuensium 
vol. 1, p. 330, ostendi, dissidia super coimniunica- 
tione lapsorum oria sunt, aliis severius, aliis lenius, 
in hac re agentibus. [mmo, 1nonente. Pearsonio, 
Vindic. !gnat. part. i, cap. 8, quem vidi, postquam 
hec et. reliqua omnia. huc pertinentia scripseram , 
contra Albaspin:uum de hac ipsa re disputautem, 
constat, Dionysium Corinthiorum cpiscopum omnes 
per poenitentiam vel gravissimo crimine oneratos 
Suscipieudos esse docuisse. Naim in Epistola ad Amas- 
trianos, teste Euseb. lib. iv, cap. 25, vel ad. pag., 
vol. mei 1, p. 171, Πολλὰ περὲ γάμον x«i ἀγνείας τοῖς 
αὐτοῖς παραινεῖ, xal τοὺς δ οἷας δ᾽ οὖν ἀποπτωσέως, 


εἴτε πλημμελείας, εἴτε μὴν αἱρετιχῆς πλάνης ἐπιστρέ- 
φοντας, δεξιοῦσθαι προστάττει. Porro, quis fuerit Ec» " 


clesiae usus et consuetudo in lapsis tractandis, expo- 
situm est in Cypriani Epistola xi, al. xv, quam qui- 
dem, antequam ipse et colleg:e ejus quidquam de 
hac re statuissent, scriptam esse novimus. Audio, 
inquit, quosdam de presbyteris nec Evangelii memores , 
nec quid ad nos martyres scripserint, cogitantes,nec epi - 
scopo honorem sacerdotii sui. el cathedra reservantes, 


jam cum lapsis communicare copisse, el offerre pro illis, 


el eucharistiam dare, quando oporteat ad. h:ec per or- 
dinem perveniri. Nam cum in minoribus delictis que 
non in Deum committuntur , pomuitentia agatur. justo 
tempore et exomologesis fiut, inspecta vita ejus qui «git 
panitentiam, nec ad communiculionem venire quis pos- 
sit, nisi prius illi ab episcopo et clero manus [uerit im- 
posita, quanto magis in his gravissimis et extremis 
delictis caute omnia et moderate secundum disciplinam 
Domini observari oportet? Confer et Epist. x, al. xvi, 
ubi hxc sunt:.... illi contra Evangelii legem.... ante 
actam paenitentiam, ante exomologesin gravissimi alque. 
extremi delicti (solemnem et publicam, exponente 
lF'ello) faciam, ante manum ab episcopo et clero in peni- 
tentiam impositam, offerre pro illis e eucharistiam dare, 


855 


EPISTOLA SYNODICA 


856 


quando permiserit ipse ^ et legem dederit 5, ut ligata A subveniretur, quamdiu quies et tranquillitas aderat, 


in terris, et iu coelis ligata essent. ( Mati. xvi, 19), 
solviautem possent illic, qu:e priusin Ecclesia solve- 
rentur. Sed enim * cum videamus diem rursus alte- 
rius infestationis appropinquare cepisse, et crebris 
9tque assiduis ostentionibus admoncamur, ut ad cer- 
tamen quod nobis hostis indicit 4, armati et parati 
simus ; plebem etiam nobis de divina dignatione com- 
missam exhortationibus nostris paremus *, et omnes 
omnino milites Cliristi, qui arma desiderant, et prze- 
lium flazitant, iutra castra dominica f colligamus: 
necessitate cogente censuimus, eis qui de Ecclesia 
Domini nou recesserunt, et poenitentiam 5 agere et 
lamentari ac Dominum deprecari a primo lapsus sui 
die non destiterunt, pacem dandam e-se; et eos ad 
prelium, quod imminet, armari et instrui oportere. 

Il. Obteniperandum est namque ostensionibus atque 
admonitionibus justis, ut a pastoribus oves in peri- 
culo ^ non deserantur ; sed grex omnis in unum con- 
gregetur, et exercitus Domini ad certamen militize 
ccelestis armetur. Merito enim trahebatur dolentium 
poenitentia tempore longiore, ut infirmis in exitu 


qu: differre diu plangentium lacrymas, et subvenire 
sero morientibus in infirmitate pateretur. At vero 
nunc non infirmis, sed fortibus pax necessaria est : 
nec morientibus, sed viventibus communicatio a no- 
bis danda est : ut quos excitamus et hortamur ad 
prelium, non inermes et nudos relinquamus, sed 
protectione sanguinis et corporis Christi muniamus  : 
et cum ad hoc fiat Eucharistia, ut. possit accipienti- 
bus esse tutela ; quos tutos esse contra adversarium 
volumus ij, munimento dominice saturitatis orme- 
mus. Nam quomodo docemus aut provocamus eos in 
confessione nominis sanguinem suum fundere, si eis 
militaturis Christi sanguinem denegamus? aut quo- 
modo ad martyrii poculum idoneos facimus, si non 


B eos prius ad bibendum in Ecclesia poculum Domini 


jure communicationis admittimus ? 

III. Interesse debet, frater charissime, inter eos qui 
vel apostataverunt, et ad seculum cui renuntiave- 
rant reversi, genliliter vivunt; vel ad h:reticos 
transfugz facti, coutra Ecclesiam parricidalia quo- 
tidie arma suscipiunt : et inter eos qui ab Ecclesiz 


LECTIONES VARIANTES. 


* Promiserit ipse et legem Bod. 1, 3. NC. 1, 2. Ebor. 
Lin. Vict. Ver. Benev. 

b Sic Bod. 4, 2. Ebor. Lin. NC. 1,2. Ver. Qui legem. 
dedit Oxon. Lips. 

€ Sed cum Foss. Vict. 

4 [nducit Bod. 5. 

* Proparamus Bod. 1. Foss. Vict. 


f Sic Pem. Ben. Voss. 3. Lam. Ebor. Bod. 5. Lin. NC. 
4, 2. Thu. Foss. Vici. Mich. Domini Impr. 
& Sed poenitentiam Oxon. 
L h [n periculum T/m. Pastore oves in periculo Bod. 3. 
am. 
i Nominis Christi Lam. NC. 2. 
j Sic Lam. Pem. Bod. 1, 2. Voluimus Oxon. 


VARIORUM NOTE. 


id est, sanctum Domini corpus profanare audent. II:ec 
profecto non solum demonstrant, in morte subvenire 
solitum esse lapsis ante Cypriani tempora, quod ne- 
gt Alliaspinzeus, verum etiam probare videntur, mo- 


ex concilii decreto pax iis erat concessa, nihil pro- 
hihebat temporis moram, interveniente utique con- 
cilii auctoritate, ob causam etiam idoneam, exspec- 
tatam scilicet. persecutionem, aliquantum contrahi, 


ris fuisse ees absolvere peenitentia eompleta. Palam (, Tertio, lapsi jam per idoneum temporis decursum 


autem est, ipso eoe judice viro docto, nihil durius 
a Cy jriauo postea cum lapsis actum fuisse, quam mos 
antea tulisset. lRovrH. 

Permiserit ipse qui legem dedit. Promiserit ipse el 
legem dederit, plurimi mss. a Fello et Coustintio me- 
morati, quod etiam in textum recepit Coustantius. 
Cterum notat cl. Marshallus, Anglicus interpres, ex- 
ponendum 6556 ex Cypriani saltem senteutia de cen- 

.Suris ecclesiasticis ipsarimque. relaxatione S. Mat- 
thoi locum. Rourau. 

Diem rursus alterius infestationis. Lapsis in. perse- 
cutione Deciana, reditum in ecclesiam importune ur- 
gentibis, Ep. xix respondit Cyprianus , tempus ipsum 
plus quam peterent largiri, quodque, qui differri non 
potest, potest coronari : qu:e multum videntur distare 
ab is que hic dicuntur de pace lapsis necessaria ; 
frustra. doceri el provocari in confessione nominis san- 
guinem fundere, si cis militaturis Christi sanguinem de- 
negemus. Sed optime coli;erent. utrobique dicta. Pri- 
mo aliter. se habuit lapsorum status durante. perse- 
cutione Deciana, et ipsa cessante. Nam qui in judiciuin 
vocatus. mendacio se defendebat, erat fortssse ob- 
Striclus. co ipso in loco, coram iisdem judicibus, et 
Cireumstante populo. crimen retractare, et publice 
verum proliteri : quod finita coguitione przstare mi- 
nus tenebatur, Et ideo lapsus ad duras ist:s. condi- 
tiones non erat. eliamnum adigendus, ad quas dum 
prelium adbuc gerebatur cogi debebat. Secundo, in 
difficillimo lapsorum casu nihil erat ex privatis au- 
spiciis innovandum ; et ideo fas non fuit ex arbitrio 
siigularis episcopi lapsos admittere ; sed postquam 


in penitentia positi. sui specimiua fecerunt, quod 
prius non fecissent. Porro notandum, quod lapsorum 
commoda cedere debebant utilitati ecclesi: ; et ut- 
cumque optandum fuerit illis dominica saturitate per- 
frui, et ità ad passionem armari ; hzc in considera- 
tionem non veniebant donec disciplin:z ccclesiasticz, 
per penas in delinquentes irrogatas, fuisset satisfac- 
Uim. Inimno lapsorum commodis tam crudo et impor- 
tuno tempore non conduceret. ut imortiferos idolorum 
cibos adhuc pene ructantes, exhalantibus etiam scelus 
suum faucibus, el [unesta contagia redolentibus, Domi- 
ni corpus invaderent. Verba sunt Cypriani lib. de Lap- 
sis. Sed expectandum, et ut [ Cor. xi, 98, jubet Apo- 
stolus, homo se probet, et sic de pane edat et de calice 
bibat. F&rLUs. 

Crebris atque assiduis ostentionibus. Sub finem Epi- 
stola : Hoc nobis divinitus frequenter ostenditur. Idem 
commemorat Epistola ad Thibaritanos, quos etiam 
de persecutione gravissima admonet. RicALTIUS. 

Infirmis. Erasmus addidit, si qui essent. Quod in 
nullo eorum velerum exemplarium quibus utor rc- 
peri, neque in aliis editionibus. BALUZIUS. 

Proteciione sanguinis et corporis Christi. ln sequen- 
tibus docet, Eucharistia recepta fideles erigi et accendi. 
Jure id quidem. Nam a convivio Dominico, memores 
Dominici sanguinis, sumpto sacramento, quemad- 
modum suprema illa nocte priceperat. Dominus, ut 
conjurati prodibant alacres, imortemque fortiter op- 
petebant quain Domniaus pro ipsorum salute obierat. 

JucaLTiUs. 
Si verum sanguinem pro Christo a Martyribus 


857 


S. CYPRIANI AD S. CORNELIUM PAPAM. 


858 


limine non recedentes, et implorantes jugiter ac A non possumus. De his judicat occultorum scrutator 


dolenter divina et paterna solatia, nunc se ad puguam 
paratos esse, et pro Domini sui nomine, ac pro sua 
salute stare fortiter et pugnare profitentur. Hoc. in 
tempore pacem nos non dormientibus, sed vigilanti- 
bus damus; pacem non deliciis, sed armis damus; 
pacem non ad quietem, sed ad aciem damus. Si, se- 
cundum quod eos audimus et optamus οἱ credimus, 
fortiter steterint, et adversarium nobiscum in con- 
gressione prostraverint , non poenitet pacem conces- 
sisse tam fortibus, immo episcopatus nostri honor 
grandis et gloria est, pacem dedisse martyribus, ut 
sacerdotes, qui sacrificia Dei ^ quotidie celebramus, 
bostias Deo et victimas pr:eparemus. Si autem, quod 
Dominus avertat a fratribus nostris, aliquis lapso- 


et cognitor cilo venturus, et de arcanis cordis atque 
abditis judicaturus. Obesse autem mali bonis non 
debent, sed magis mali a bonis adjuvari. Nec ideo 
martyrium facturis pax neganda est, quia sunt qui- 
dam negaturi; eum propter hoc pax danda P sit 
omnibus militaturis, ne per ignorantiam nostram ille 
incipiat preteriri, qui habet in prelio coronari. 

IV. Nec quisquam dicat, qui martyrium tollit, 
sanguine suo baptizatur: nex pax illi ab episcopo 
necessaria est, habituro glorim sux pacem, et accep- 
turo niajorem de Domini dignatione mercedem. 
Primo idoneus esse non potest ad martyrium, qui ab 
Ecclesia non armatur ad pr:elium : et mens deficit, 
quam non recepta * Eucharistia erigit et accendit 4. 


rum fefellerit, ut pacem subdole petat, et impenden- B Dominus enim in Evangelio suo dicit : Cum autem vos 


tis prilii tempore communicationem non przliatu- 
Tus accipial ; se ipsum fallit et decipit, qui aliud corde 
occultat, et aliud voce pronuntiat. Nos, in quantum 
nobis et videre ct judicare conceditur, faciem singu- 
lorum videmus ; cor scrutari, et mentem perspicere 


tradiderint, nolite cogitare * quid loquamini; dabitur 
enim vobis in illa hora quid loquamini : nou enim vos 
estis qui loquimini, sed Spiritus patris vestri qui loqui- 
tur in vobis (Malt. x, 19). Quando autem dicat. in 


LECTIONES VARIANTES. 


2 Sacrificia Deo Corb. 
b Pax donata Bod. 5. 
* Quam non accepta Lam. 


4 Erigit et accinglt Lin. NC. 2. 
* Nolite cogitare quomodo aut quid Lam. Ebor. Bod. 2. 


VARIORUM NOTE. 


fundi nemo neget ; verum Christi sanguinem iisdem 
Martyribus propinatum hic a Cypriano praedicari cur 
negetur ? CousTANT. 

Ac dolenter. {πὸ desunt in quatuor antiquis exem- 


cipientes, simul spiritum ejus recipere. Ita etsi caro 
per se non prodest quidquam, multum tamen pro- 
dest, quia secum habet spiritum «ui. vivificat. Cous- 
TANT. — Sanguine suo baptizatur, Rigaltius ait. Tota 


plaribus. In meo legitur dolentes. Sic etiam codex C paradisi clavis, sanguis tuus est, inquit. Tertull. vid. 


sancti Arnulphi. BALU2IUS. 

Et optamus et. credimus. H:ec. quidem habentur. in 
septem codicibus antiquis. Sed desunt in aliis octo. 
E:asmus primus posuit. Nam desiderantur iu antiquis 
editionibus, Baruzivs. Primus  Morellius, teste Pa- 
melio, verba hiec addidit. Neque. enim Erasmus. ne- 
que etiam Manutius ea exhibuerant. Editio Romana 
anni 1471, cujus exeinplar penes me est, habet, nec 
male, audivimus pro audimus. RourR. 

Sacrificia Dei. Sacrificium Deo ms. noster. ΠΑΒΌΟΙΝ. 
Sacrificia Dei ; ita cerle habet codex Corbeiensis. Et 
tamen Rigaltius annotat in. illo scripium esse Deo 
BaLuzius. Designatur ab. Harduino ms. B:bliotheez 
Jesuitarum Collegii Ludovici M. Parisiis. Πουτη. — 
Quotidie celebramus. |n libro de Oratione Domi- 
nica, pag. 309: Eucharistiam quotidie ad cibum salutis 
accipimus. Tertuilianus, lib. 31 ad Uxorem : Nesciet 
maritus quid secreto ante omnem. cibum  gustes; el. si 
sciverit panem, non illum credit esse qui dicitur. Vide 
cap. Quotidie apud Gratianum di-t. $ de Consecratione. 

BaLUziUS. 

Qui martyrium tollit, Sic Luc. ix, 25, ἀράτω τὸν 
σταυρὸν αὐτοῦ. Rigaltius ait, qui. dignatione divina 
mariyrium obtinet ; martyrium tollit, ul. infra, arma 
tollentes. FELLus. 

Sanguine suo baptizatur.Cavendum ne istud inficiari 
Cyprianus putetur. Nam et postea epist. Lxxii, ad Ju- 
binum scripsit, catecliumenos fidei causa. mortem 
subcuntes nec j rivari. Daptisini sacramento, utpote qui 
bapiizeutur gloriosimo et maximo sanguinis Baptismo... 
sanguine autem gio baptizatos el. passione sanctificalos 
consummari, et divine pollicitationis gratiam consequi. 
Antea qui imartyritn. tollit, id est qui martyrii pal- 
miam reportat. Ut autein subnexa ciun his colierere 
intelligauir, recolendum est Eucharisti:e perceptione 
non carnem nudam, sed carnem vivam ac spiritu 
Christi animatam recipi, adeoque corpus Christi per- 


pist. Lviu. (al. vt). FELLUs. Epist. ,xxin, pag. 156, 
Utpote qui baptizentur gloriosissimo et maximo sangui- 
nis Baptismo. Et mox addit sanguine suo baptizatos 
οἵ passione sanctificatos consummari et divina palli- 
citationis gratiam consequi. Vide Tertullianum in 
libro de Baptismo et iu libro de Pudicitia. Passio san- 
ctarum Perpetu:e et Felicitatis, a sanguine ab obstretice 
ad retiurium latura post partum Baptismo secundo. Vide 
dissertationem 15 Henrici Dodwelli, quie est de se- 
cundo martyrii Baptismo. DaLuzius. 

Idoneus esse non potest. ἰδία iu. speciem pugnare 
videntur eum his qu:& idein przesul, cum nonnullos 
priepropere et. importune pacem. et communionem 
postulare ἃ presbyteris ac. diaconis suis didicisset, 
Epist. xiv, rescrip-it : Qui si nimium properant, ha- 
bent in sua poteslate quod postulant, tempore. quod 
postulant largiente. Acies adhuc geritur, el agon quo- 
tidie celebratur : si commissi vere et firmiter ponttet, et 
fidei calor pravalet, qui differri non potest, pores coro- 
nari, Veruni hic nou omnem iis, quibus Eucharistize 
perceptio non conceditur, martyrii subeundi potesta- 
tem, sed facilem tantum et expeditam qua paratiores 
fiant, negari inde conficitur. Neque etiam his in locis 
secum pugnare vigilantissimus pastor censendus est, 
sed diversa diversis temporibus remedia sapienter 
adhibere. Cum p«enitentibus communionem differri 
volebat, iu. id uuum intendebat, ne lapsis omnino 
necessarium probat:e  poenitentixe remediuni cum 
multorum exitio spernereiur. Nunc. vero ubi Eucha- 
ristiam concedit, eo spectat ut. persecutione s:evis- 
sima imminente, potentissimo ejus przesidio armati 
niilites Christi fortiter certare et inimicis fidei invietis 
animis resistere tutius valeant. Denique ubi ait : Ha- 
bent in sua potestate quod postulant, ibi adjuvante Do- 
mino supplendum esse manifestum est ex his libri 
ipsius de Mortalitate : Non est in tua potestate, sed in 
Dei diguatione martyrium. Immo etiam-ubi de eo, 


85 EPISTOLA SYNODICA S. CYPR. AD S. CORNEL. PAPAM. 


860 


traditis atque ih confessibite nominis ^ constitutis Á oves meis, eo quod non sint pastores, εἰ facie sunt. im 


Spiritum Patris loqui : quomodo potest ad confes- 
sioheim paralus aut idoneus inveniri, qui non. prius 
pàácé accepta receperit Spiritum Patris, «qui corrobo- 
ráti$ servos suos ipse loquitur et confitetur iit nobis? 
Tunt deiride si relictis otnnibus rebus suis fugerit, et 
in latebris atque in solitudine constitutus in latrones 
forte incurrerit, aut in febribus et in languore de- 
cesserit ; nonne nobis imputabitur, quod tam bonus 
miles; qui omnia $ua dereliquit, et contempta dottio, 
et patehtibus, aut liberis, sequi Dominüin suum ii3- 
luit, sine pate et slne cotnmunicatione decedit ^? 
Nonne tiobis vel negligentia seghis vel duritia crude- 
Jis adscribetur in die judicii; quod pastores credits 
et coiitiiiissis noljis oves nec citrare in pace, necin acie 
vülübritius armare? Nonne ingeretur nobis ἃ Dd- 
mino quod pet Prophetam suumnh clamat et dicit : 
Eece lac consumitis, et lanis vos tegitís, et quod. cras- 
stllh est interficitis, οἱ oves meds non pascitià; juod in- 
firmatum est * non confortastis, et. quod male. habuit 
non corroborastis, et quod contribulatum | est non con- 
solali estis. (Ezech. xxxiv, 5, etc.), et 1 quod. erra- 
bat non. revocastis, et quod. periit non inquisistis, et 
quod forte (uit, confecistis labore: et disperse sunt 


comesturam * omnibus bestiis agri : et non fuit qui in- 
qitirerel, neque qui revocaret. Propterea hec. dicit Do- 
minus: Ecce ego super. pastores, etinquiram oves meas 
de manibus eorum, (t averlam eos εἴ non pascant f 
oves meas el jam non pascent. eaa, οἱ extraltam oves 
meas, € de ore eorum, et pascam eas cum judicio 
(1914. 10, etc.). 

V. Ne igltur ore nostro, quo pacem negamus, quo 
duritiam magis human: erüdelitatis 5, quam divinze 
et paterna? ! pletaus opponimus, oves nobis com- 
Itiss ἃ Domino rejoscantet: placuit nobis, sancto 
Spiritu suggerente, et Dothino per visiones multas et 
indiiifestas5 adironeite, qtila hostis nobis imminere i 
prénuntiatur et ostehditüft, colligere intra castra 


B milites Christi, et exathitiatis sibgulorum causis, pa- 


ceth lapsis dáre, immo pugnatüris arma suggerere : 
quod credimus vobis quoque patérnz  misericordiz 
tontemplatione placiturum. Quod si de collegis ali- 
4{Π| 8 exstiterit,qui urgeutecertàmine, pacem fratribus 
ἔξ Sutoribus tio putát dandain, reddet ille rationem 
in die judicii Domino vel importun:e censure, vcl 
iuhumanz duritiz: sux. Nos, quod fidei et charitati et 
sollicitudini congruebat, qui erant in conscientia 


LECTIONES YARIANTES. 


δ Confessione sui nominis NC. 3. 

b Cominuuicatione discedit Lam. Decidit Foss. Vict. 

€ Sic Ver. Quod coutritum Ben. Bod. 2. Ebor. NC. 4. 
d Consolidati Oxon. 

€ Comestionibus Lanib. In depredatione Corb. 


t UL non pascam eàs, et extraham oves Lam. 

& De manibus Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2. 

μ [nlinmanz crudelitatis Pem. 

i Quam dulcediui diving NC. 2. . 

j Ut quia hostes Lan. E*or. Bod. 1, 2. Lin. NC.1,2. 


VARIORUM NOTA. 


ui communionem differri sibi zgre padtur, ait: 
ui differri non potest, polest coronari, caute prz:umit- 
tit, si fidei calor pr&valet. CousTANT. 

In coufessione nominis. Üno ms. hic additur sui : 
quod alienum non est a mente Cypriani, sed ab ejus 
usu. Ipsi nempe fmiliare est Dei seu Christi. confes- 
sionem simpliciter confessionem nominis appellare, ut 
in epistolam xiu, nota penultima probaturi suis. 
COUSTANT. 

Decedit. Corb. ms. a secunda manu cum uno An- 
glic. discedit. Existimandus non est Cyprianus de ho- 
rum salute dubius et auceps exstitisse. Mentem suam 
ea de re Epist. Lvi, seu. 58, aperit his verbis : Etsi 
fugientem in solitudine ac. montibus latro. oppresserit, 
fera invaseril, fames aut. sitis. aut frigus afflixerit, vel 
per maria navigantem tempestas ac. procella. submerse- 
rit ; special militem suum Christus ubicumque pugnan- 
tem, et perseculionis causa pro nominis sui honore 
morienti premium reddit, quod daturum se in. persecu- 
lione promisit. Nec minor est. martyrii gloria non pu- 
blice et inter multos. perisse, cum pereundi causa sit 


s0lati estis, sed memoravit Baluzius in codice Sorbo- 
nito scriptum esse non consolidati. estis. Vulgata. In- 
terp. habet, quod confractum est, non reduxistis. 
RourgE. 
Comesturam. Codex Remigianus comestionem, Cor - 
hiensis depredatione, Turonensis de praedicatione. 
Batuzius. Vulgata habet, in devorationem. RouTB. 


Εἰ jam non pascent. eaà. Πρὸ desunt in. antiquis 
editionibus et in noven: libris antiquis. Defuisse etiam 
in tribus a se visis testatur Pamelius. Barvzits. 
Sed verba agnoscunt Lxx. Vulgata liabet post 
cód. Hebraut, nec pascant amplius pastores se- 
tietipsos. RouTH. 


Pascam eas. cum judicio. Βοσκήσω αὐτὰ μετὰ κοί- 
ματος. {Ππς6 desumpta sunt ex. versu 16. Ip»e Deus 
singulis ovibus, pascua sua designabit. FELLUs. 


Duritiam magis humane crudelitatis. Ypse Epist. Lx. 
Magis philosophie secularis pravitate durus, quam phi- 
losophie Dominice lenitate pacificus. Pacianus Epist. 
It, dixit, 4nobsecrabilem asperitatem, cui opponit. gra- 


propler Christum perire. At quemadmodum culpandi D tuita Domini bona, et celestis clementia titulos. RiGAL- 


esseut lideles, si non omnem dedisseut operam, ut 
hinc non sine viatico tam necessario inigrarent; ita 
et pastores, si illi eorum negligentia tanto munere 
privati fuissent. CousTANT. 

Consolati estis. Quod contribulatum est non conso- 
lidastis. Librarii vocem hanc in vulgari tribulationis 
Sive cerumn:e notatione intelligebant ; et ideo conso- 
lationem melius respondere crediderunt; contra 
8aCri lextus mentem. Lxx, legunt. χατεδήσατε. Colli- 
gastis Teriul.. FELLUs. Fellinam. edit. secutus. sui, 
In qua sie restitutum estex scriptis, opinor, codicibus 
pro son consolati. estis, quod habent. impressi. Har- 
duinus notavit, nis. Societatis sux exhibere non con- 


TIUS. 

Paterna pietatis. Erasmus edidit, paterna pietatis 
dulcedinem opponimus. Verum vocem dulcedinem ego 
nuspiam reperi in libris antiquis. Batuzius. Cum vero 
constet ex Var. Lectt. in edit. Oxon. positis habere 
Codicem Coll. Nov. ἃ, quam dulcediui divince, pro 
quam divine, vocem dulcedinem ante diving addendam 
esse censeo. l'ourTH. 

Nobis imminere. Pronomen nobis ex edd. aute Ba- 
luziauam, seu Beuedictiuam, revocavi ; similiterque 
particulam et ante examinatis. RouTB. 

Vobis quoque. Cornelio Romanisque suis. Rourm. 

Quod si de collegis aliquis. Quamquam in. synodo 


861 DE VITA ET SCRIPTIS NOVATIANI. 


862, 


nostra protulimus, diem certaminis appropinquasse, A Domini svpius admoneri * : de eujus ope et pietate, 


hostem violentum cito contra nos exsurgere, et pu- 
gnam * non talem qualis fuit, sed graviorem multo 
et acriorem venire ; hoc nobis divinitus frequenter b 
ostendi; de hoc nos providentia et misericordia 


LECTIONES 


3 Sic Bod. 1. Voss. 2. Et omiser. alii. ᾿ 
b fioc nobis scimus divinitus frequenter osteadi Ῥδῆϊ. 


qui in eum confidimus, possumus esse securi, quia 
qui in pace militibus suis futuram prznuntial pu- 
gnam, dabit militantibus iu congressione victoriam. 
Optamus te, frater charissime , semper bene valere. 


VARIANTES. 
Bod. 4, 2. NC. 4. 7 VEM 
e Sic Lin. Ebor. Lam. NC. 1, 2. Admonemur alii impr. 


VARIORUM NOTAE. 


convenerit ldpsis ob irigruentem petsecütionem pa- 
cem maturius dandam esse, lamen cum penes epi- 
scopum erat judicare de lapsi poenitentia, res li.ec 
in ejus arbitrio usque permausit. Aut fortassis re- 
spicil episcopos eos, ad quos provinciz Africze 8ynodi 
decreta non pertinebant. FELLvs. 

Graviorem multo. Certe Cypriano erat. gravior ; 
qui post exilii tzedia, tandem hac persecutione capite 
pleciebatur.. Sed Propheta», visorum suorum non 
semper (idi interpretes. Donum prophetias iuter- 
pretandi, prorsus erat distinctumi a prophetiae cha- 
rismate. Vid. 1 Cor. 1, 10, FErtus. Cornelio quidem 
gravior fuit h»c Galli vexatio, ut Fellum corrigens 
Anglicus ait interpres, non Cypriano, qui Valeriano 


Imp. ionnullis post annis martyrium passurus erat. 
Βουτη. 

Dilélidl.... dtinüneri. [ἢ aliquot ifiss. post nobis 
addituf scimus ópera. libratil, qul verbit sequens 
ostendi. ad superius protulimus. referéndum 6856 non 
animadvertit. [u vulgatis auiem mox obtinet ostenditur, 
pro ostendi, et subiride admonent pro aduioniti. Op- 
tima noti? codex Colb. δι} ét Corb. slilque favent, 
sinceram lectionem asservavit, CousTANT. Quem 

uidem virum eruditum hoc loco secutus sum. di. 

enediciinà habet ostenditur et admonemus. Edit. 
Ozori. ostenditiir et admonet. Sed diu anie Cüustan- 
tium ln Manatiana. edit. duo Isti infinitivi exalilbrant 
ostendi et admoneri. RouTM. 


CIRCA ANNOS CHRISTI CCL-CULX X. 


NOVATIANUS 


PRESBYTER ROMANUS. 
DISSERTATIO PROGMIALIS, 


AUCTORE D. GOTHOFR. LUMPER 0. S. B. 


CAPUT PRIMUM. 
EJUS VITAE HISTORIA. 
ARTICULUS UNICUS. 
Novatianorum hzresim Novatus οἱ Novatianus con- 


diderunt. Hos coufundunt et. iu unum miscent Eu- 
sebius (1), sanctus Epiphanius (2), Socrates, Sozo- 


(1) Euseb. 1I. E., lib. vi, cap. 55; libro. vn, cap. 
8, pag. 287, legitur Νοουατίανῳ. 
(2) Epiphan. Heres. 59. 


C menus (3), Theodoretus (4), Photius (3); aperte 


Uistinguunt sanctus Cornelius (8), S. Cyprianus (7), 
S. Pacianus (8), S. Hieronymus (9), et Adctor And- 


(3) Sozomen., lib. n, H. E., cap. 8, pag. 90, 
scribit etiatn Νοονατίανος. 

(4) Theodoret., Heretic. Fabular. lib. iu, cap. 5, 
pag. 228, tom. iv. 


(5) Phot. cod. 128 et 280. 

(6) Cornel. in Ep. ad Fab. Antioch. et in. Ep. ad 
S. Cyprian. 
(7) S. Cyptlan, passim. 

(8) S. Pacian. Et ad Symproniun. 
. (9) S. llieronym. de Vir, Jllustr., cap. 70. 


8635 


DE VITA ET SCRIPTIS 854 


nymus operis adversusNovatianum falso divo Cypriano A opp. Hieronymi, p. 130; Pelagius ibid., p. 1015, 


adscripti in appendice operum D. Cypriani Daluzian:e 
editionis pag. 7, et seqq. 


llanc scriptorum apparentem contradictionem ut 
tollerent Eruditi duplicem hucusque iniverunt viam. 
Alii potiores tribuunt partes Laünis, atque exinde 
inferunt, Gra»cos ballucinatos fuisse. Ita censent 
Henricus Valesius (1), Petavius (2), Ruinartius (2), 
Caveus (4), et Fabricius (5), quibus omnes prope 
reliqui scriptores assentiunt. Aliis e contra e diame- 
tro opposita placet opinio, existimantque Gracos 
longe melius veriusque conservasse verum hujus viri 
nomen. Nemo autem doctius, operosiusque hoc de- 
monstrare conatus est, quam Lardnerus in singulari 
dissertatione, quee in Credibility of the vol. 9, c. n. 


part. i, pag. 365, impressa habetur. Cum vero hxc B 


sententia Lardneri non solum criticis hactenus inau- 
dita, sed exquisite quoque concepta, atque illustran- 
dis veterum scriptis ut. plurimum accommodata sit, 
haud ingratum nostris lectoribus fore arbitramur, si 
laudata dissertationis argumenta hic summatim cum 
Cl. Walchii subjunctis animadversionibus (6) ad- 
ducamus. 


Il. Sunt autem hzec : 1* Omnes grreci Scriptores il- 
lum Novatum nominant. Eo magis illis fides habenda 
est, quod Eusebius litteris authenticis Cornelii et 
Dionysii Alexandrini usus fuerit, partemque illarum 
posterorum memori: conservarit ; Socrati vero et 
Sozomeno cum Novatianis indubia consuetudo fuerit. 

2* Manifesto falsum est, omnes latinos Seriptores 
illum appellasse Novatianum. Certe Rufinus sua in 
versione Historie  Ecclesiasticte Eusebii eumdem 
constanter Novatum vocavit. In. Romana operum 
D. Ambrosii editione, habetur, libr. 1 de Poenitentia, 
cap. 5, nomen Novati, quod quidem Benedictini edi- 
tores suis in notis, tom. n op. pag. 395, reprehen- 
dunt; sed enimvero haud verisimile est, editorem 
Romanum teinere, nulliusque manuscripti auctoritate 
nixum, illam lectionem secutum fuisse. In Hilarii 
fragraentis, pag. 1520, cditionis Maurinx legitur No- 
vatus. lieronymus quoque comment, in Joel, tom. 
m opp., pag. 1558, in Amos, pag. 1407, Episiol. 
xxxvin, tom. 1v, pag. 207, Epist. Lvi, pag. 586, 
Epist. Lxxxiv, pag. 659, editionis Martiauzi Νουα- 
tum appellat, ubi manifeste de presbytero Romano 
sermonem instituit : Insuper Philastrius de ILvresibus 
cap. 84; Augustinus de h:eresibus, cap. 38, de utili- 
tate jejunii, cap. 9, $41, Contra Cresconium, lib. i1, 
cap. 4. Rufinus in Exposit. Symboli, in quinto Tomo 


(1) Vales. in Not. ad Euseb. H. E., lib. vi, cap. 45. 
(2) Petav. in Not. in S. Epiphun., tom. n opp., 
pag. 226. 
(5) Ruinart. Act. Select. Martyr., pag. 180. 
(4) Cave Hist. litterar. Scriptor. Eccles., tom. 1, 
ag. 129. 
/ 5) Alb. Fabric. not. in llieronym., in Bibliothec. 
Ecclesiast., pag. 158. 
(6) Christ. Willh. Franz. Walck. Keszergeschichte. 
t part., pag. 188, et seqq. 


eumdem Novatum nominant. 

5' Nomen sect juxta grammaticam originem 
hahet non ἃ Novatiano : sed potius a Novato, quam 
observationem S. Au :ustinus in ultimo supra adducto 
loco coulirmat ; cui tamen alii in hoc, quemad mo- 
dum infra dicemus, contradicunt. 


4* NominisNotati frequens apud antiquos fit mentio, 
illudque notissimum ; Novatiani vero prorsus non. 


Ad objectionem, quod Cyprianus tamen ubique 
fere preshyterum romanum — Novatianum nominet, 
respondet Lardnerus, quod, quia Carthaginensis 
liujus episcopi multum intererat, presbyterum Car. 
tliaginensem Novatum tamquam przxcipuum schisma. 
tis auctorem designare, eo concilio Romanum Nova- 
lianum. appellaverit; ut exinde ostenderet, eum 
sectatorem fuisse Novati Carthaginensis. 


III. De hac Lardneriano opinione hzc monenda 
esse duximus. Primum, quod controversia caput 
spectat, videntur nobis Cl. Lardneri argumenta haud 
satis decretoria, et prz»ponderantia esse; nam przeier- 
quam quod allata ratio, cur S. Cyprianus virum, 
qui alias dicebatur Novatus, continuo Novatianum 
appellarit, quin unquam suum permutati nominis 
consilium indigitarit, liaud verisimilis sit, non solum 
Cyprianus, sed ipse quoque Cornelius, qui inter oim- 
nes sui adversarii, ct rivalis nomen optime nosse dc- 
buerat, suis in epistolis latinis ipsum pariter Nova- 
tionum semper nominavit ; ubi adhuc notatu dignum 


C quod in gr:eca epistola Cornelii ad Fabium Antioche- 


nuin, cujus luculeutum fragmentum nobis conserva- 
vit. Eusebius, nomen hujus viri numquam occurrat ; 
adliec poiius accidere potuit, quod Groci vocabulum 
Novatianus pro aliquo, ab alias noto et proprio no- 
mine Novatus dicto, atque e sect:e. nomine derivato 
habuerint, ac exinde ad credendum inducti fuerint, 
virum. illum Novatum appellatum fuisse, quin prop- 
terea de confusione duarum. personarum tam diver- 
sarum accusandi sint. Unde recentiores latini scrip - 
tores, qui priorum operibus wanifesto usi fuerant, 
illorum vestigia presserunt; quam ut Cornelius e: 
Cyprianus in nomine errarint. Denique omnibus ex 
momentis Lardneri ea consecutio haud necessario 
infertur, quod latiui. liallncinati fuerint. Siquidem 


]) duo inter illa extrema tertium adhuc. locum habet, 


quod alterius nostrze animadversionis objectum con- 
stituit, Si omnes observationes simul colligamus; ex 
iis non nisi hzc duplex conclusio inferri potest : pri- 
ma est: aut una, aut. altera pars, scilicet vel Latini, 
vel Grzeci iu uotuine errarunt. Jam vero, cum appli: 
catio laudatze conclusionis communiter. in favorem 
Latiuorum, et invidiam Grxcorum fieri consueverit, 
nostra profecto opinione Cl. Lardnerus satis solide 
evicit, eam applicationem recta inverti posse; non 
vero, quod ita lieri debeat ; altera conclusio h:ec est : 
aut penes utramque parten. est veritas, 

Cxeterum observatu dignum est, quod Cl. Lardue- 
rus hic annotare neglexerit, pluries jam accidisse, 


δὺδ 


NOVATIANI. 


866 


quod nomen alicujus person: diverso modo in scri- A quidem jam antea docuerat S. Cyprianus (6) : ex quo 


piis antiquorum offendatur. (Sic ut aliqua hujus rei 
exempla adducamus) antecessor Cornelii nou solum 
apud Latinos,sed Graecos, Eusebium scilicet (1) Fabia- 
nus; et apud alios ἀγα 08 Fabianus vocatur (2). Et 
jam ab antiquis temporibus auctor Manich:eismi non 
solum Manes; sed Manichazus quoque nominatur, 
Notum etiam est omuibus, Lactantium modo Cz- 
lium, modo Cxcilium, auctorem vite S. Augustini 
nunc Possidium, nunc Possidonium vocari : aut ultima 
nomenclatura a Schoetgenio tamquam erronea repre- 
hendatur (5). Fieri itaque facile potuit, quod circa 
homines aliunde haud illustri loco natos in usu fuerit 
ntroque modo eorum nomen tum pronuntiandi, tum 
scribendi, atque quod Cornelius et Cyprianus iute- 


etiam discimus, Stoicorum placitis ipsum fuisse ad- 
dictum. Patria. domo relicta Romam se contulit, e 
Porticu in Ecclesiam trausiens. Adhuc Catechume- 
nus gravi morbo correptus, Clinicus Baptismum sus- 
cepit. « Nequetamen, ut scribit S. Cornelius (7), sani- 
tati restitutus reliqua. percepit, qu: secundum Ec- 
clesiz regulam percipienda sunt; neque ab episcopo 
consignatus est. Deinceps subdit idem sanctus pon- 
tifex (8) presbyterio cohonestatus est per gratiam et 
indulgentiam Episcopi. . .. intercedebat enim omuis 
clerus, et inulti ex laicis; eo quod non liceret eum 
qui, quemadmodum et ille, in lectulo urgente morbo 
perfusus fuisset, in clerum aliquem assumi. Verum 
rogavit episcopus, ut eum unun! ordinare sibi per- 


grum nomen eo lubentius retinuerint, quod facilius B mitteretur. » 


atque accuratius exinde amhze person:x Novatus sci- 
licet ac. Novatianus discernerentur. 


Tertio demum observamus, quod ex Lardueri ani- 
madversionibus evidenter patescat, neque Latinos 
discrimen inter Novatum et Novatianum semper ob- 
servas&e, utut a recentioribus latinis scriptoribus 
laudatum discrimen tam sedulo inculcetur, quod ni- 
mirum ex duobus illis presbyteris Novatiani schis- 
matis antesignanis Carthaginensis Novatus, Roma- 
nus vero Novatianus dicendus sit. ilxc ultima ob- 


servatio, quam ex Dissertatione Lardueri primum: 


menti nostr:e obvenit, magnam utilitatem ac mormen- 
tum habet ad non paucas difficultates solvendas, inde 
emergentes, quod in latinis Patribus loca de Novato 
Carthaginensi exponantur a Scriptoribus, qui re- 
vera tamen de Novatiano agunt. Crterun: hic vulga- 
rem morem, suis etiam innixum rationum momentis 
sequimur, quo nomen Novatus de Africano duntaxat, 


et nomen Novatianus de ftomano presbytero ad-. 


hibetur. 


IV. Novatianus ex Phrygum gente, si Philostorgio 
fides (4), ss:eculo im ineunte ortum duxisse existimatur. 
Antequam Christo nomen daret, philosophiam ex- 
coluisse perhibetur. Scribens enim ad Sympronia- 
num S. Pacianus, hiec habet (5) : « Novatianum mihi 
iugeris? Philosophum s$:xculi fuigse audio. » Quod 


(1) Euseb. Π. E. Lib. vi, cap. 29. 


(23) Bolland. Act. SS., tom ni, Jan. pag. 252 et 256, 
Tillemont. Mémoires sur S. Fabien , tom. i1 H. E., 
pag, 562. Bower Hist. Paparum , part. 1, pag. 83. 


(5) Fabric. tom. vi Biblioth. lat. med. οἱ infim. 
eelat., pag. 24. 


(4) Philostorg. II. E, lib. viu, cap. xv. [Hlanc Phi- 
lostorgii opinionem admodum verisimilem arbitratur 
Valesius ex eo, quod multos sectatores in Phrygia 
nactus fuerit Novatianus. Conf. Valesii not. f. ad lib. 
Iv, Hl. E., cap 28. Socratis p. 212 edit. Taurinensis. 
E contra Cl. Jacksonig prxfat. ad opp. Novatiani pag. 
8 et Lardnerus in credibil. of. the. G. H. part. w, 
vol. 1x, pag. 17, haud verisimilem censent. 


(Ὁ) Pacian. Epist. 11 ad Sympron. , tom. i1 Bibl. 
PP. Paris. pag. 56, Ilieronym. Ep. ad Damasum. 


V. Existimaverim quidem cum viris eruditis (9) haud 
mediocri sacrarum litterarum scientia atque elo- 
quentia, quibus imbutus erat Novatianus, permotum 
fuisse pontificem, sive is demum fuerit S. Fabianus, 
sive potius aliquis ex ejus decessoribus, ut ipsum 
ad presbyterii gradum evcheret : ratus nimirum hac- 
tenus dumtaxat a consueta ecclesiastica disciplina 
sibi fas esse recedere, ob operam, quam illum 
Ecclesi: collaturum sperabat (10) : et primo quidem 
concepi? existimationi eum satis respondisse , tes- 
tis est locuples auctor Anonymus ipsi coxvus, dum 
ait (11) : « Novatianum semper in domo una, id cst, 
Christi Ecclesia, proximorum delicta ut propria fle- 
visse ; onera fratruin, sicut Apostolus hortatur, sus- 
üinuisse : lubricos in fide coelesti allocutione corro- 
borasse. » Verum deinde palam fecit, quam indignus 
sacerdotio esset, ad quod contra consuetam Ecclesiz 
Disciplinam fuerat evectus. Exorta enim persecutione 
Deciana cum ἃ Diaconis moneretur, ut cubiculo, quo 
se concluserat, egrederetur, atque Presbyteri officio 
inter fratres laborantes et oppressos fungeretur, ne- 
gabat, se id facturum, immo aperte signiflcabat, mo- 
lestum sibi Presbyteri munus esse, seque ad Philoso- 
phiam suam reverti velle quemadmodum Cornelius 


(6) S. Cyprian. Ep. L. iod Anton. Couf. Suyskenii 
Vita Cornelii p. 8& in. Act. Sanctor. tom. 1v, Sept. 
pag. 155. 

(7) Cornel. Epist. ad Fabium Antioch. 8. 4. 

(8) Id. ibid. δ. 6. 

(9) Bolland. Act. SS. Sept. tom. iv, pag. 156. 


(10) Num przclara Novatiani merita, vel spes me- 
(usque episcopum induxerint, ut statim post suscep- 
tum Baptismum ad presbyterorum ordinem eum 
eveheret, ne sacris Christianis homo resiliret, et ad 
veteres sordes reverteretur : quam forte voluntatem 
non dissimulabat, uti Cl. Moshemius, p. 516 comment. 
de rebus ante. Constant. M. loquitur, quare hoc eum 
honore alligare quodammodo Ecclesiz, atque a de- 
fectione revocare volebat, judice Cl. Walchio Histo- 
ria Haresum pag. 197, parte n, de(iniri haud facile 
potest, Falsas Eulogii narrationes de Novatianis re- 
futat Suyskenius loc. cit. 


(11) Anonymus ad Novatum. $ 43. inter Opp. Cy- 
priani. 


S67 


DE VITA ET SCRIPTIS 


868 


testatur (1). Ad extremum tam perdit» ambitionis A vatianus Episcopus ordinatus est. Qua autem ratione 


estin abreptus fuit, tamque dira flagrare ecpit amen- 
tja, ut eum non puduerit « adversus Cornelium Ca- 
thedram sacerdotalein. invadere : » verbis utor Hie- 
ronymi (2). Quibus autem artibus Romanam invaserit 
sedem, quibusve calumniis Cornelium ex. ea detur- 
bare conatus fuerit, Cyprianus ad Antonianum hisce 
refert verbis (3) : « Quod autem quzedam de illo, » id 
est Cornelio Papa, « inhonesta, et maligna jactantur, 
nolo mireris; cum scias, hoc esse opus semper Dia- 
boli, ut servos Dei mendacio laceret, οἱ opinionibus 
falsis gloriosum nomen infamet ; ut qui conscienti:e 
sux luce clarescunt, alieuis rumoribus sordidentur. 
Explorasse autem collegas nostros scias, el verissime 
comperisse, nulla illum libelli, ut quidam jactant, 
labe maculatum esse ; sed neque cum episcopis, qui 
sacrificaverunt, communicationem sacrilegam mis- 
cuisse ; sed eo demum, quorum causa audita, et in- 
nocentia comprobata sit, conjunxisse nobiscum. » 
Trophimum autem quemdam ab eodem cum Ecclesia 
jure reconciliatum fuisse, pluribus persequitur : 
deinde, « quod passim communicare cum sacrificatis 
Cornelium tibi nunciatum est, lioc etiam de Aposta- 
tarum fictis rumoribus nascitur. Neque enim possunt 
laudare nos, qui recedunt, aut exspectare debemus, 
ut placeamus illis, qui nobis displicentes, et contra 
Ecclesiam rebelles, sollicitandis de Ecclesia fratribus 
violenter insistunt. Quare et. de Cornelio, et de no- 
bis quecumque jactantur, nec audias facile, nec 
credas, Frater charissime. » Hoc Cyprianus de ca- 


Novatianus Romanam sedem invaserit, ac Episcopus 
fuerit ordinatus, Cornelius ad Fabium Antiochenum 
episcopam pluribus persequitur, eum scilicet epi- 
Scopalis dignitatis cupiditate incensum suam  ali- 
quamdiu ambitionem affectata liumilitate texisse, ut 
fidei confessores sibisociaret ; brevi tamen, quis fue- 
rit, quantoque superbizx spiritu duceretur, apparuisse. 
« Nam egregius ille vir, qui tremendis quibusdain 
sacramentis affirmaverat, se episcopatum non con- 
cupiscere, repente tamquam ex maclina quadam in 
medium projectus episcopus apparuit. Et is, qui se 
doctorem, et ecclesiasticae discipline propugnatorem 


. ferebat, cum episcopatum sibi a Deo minirne conces- 


sum rapere, ac vindicare conaretur, duos deploratz 


B salutis homines sibi socios adjunxit, ut eos in exi- 


guam, ac vilissimam Itali: partem mitteret, atque 
illinc accitos tres episcopos, homines plane rudes, ac 
simplices, fraudulenta quadam molitione deciperet : 
Constanüssime aflirmaus, ipsos cuamprimum Ro- 
mam proficisci oportere, ut omnis undecumque orta 
discordia ipsorum una cum aliis episcopis interventu, 
atque arbitrio sedaretur. Qui cum advenissent homi- 
nes, ut jam diximus, simplicioris ingenii, nec in his 
perditorum hominum artibus, ac fallaciis satis triti, 
eos ille, a quibusdam sui simillimis, quos ad id com- 
paraverat, inclusos hora decima, temulentos, et cra- 
pula oppressos, adumbrata quadam, et inani ma- 
nuum impositione episcopatum sibi tradere per vim 
cogit ; eumque nullo sibi jure competentem per frau- 


lumviis in Cornelium papam vulgatis, quarum ea (ἡ dem, atque insidias vindicat. Nec multo post unus ex 


pracipua erat, quod lapsos ad communionem indis- 
criminatim admitteret : Novatianus e contra, ejusque 
scctarii ad pacem ; et Ecclesi: communionem  nu$- 
piam admittendos esse censebant. Sed et Novatus 
Carthagine quidem ad captandam plebis auram 1a- 
psos sine discrimine ad communionem admiserat ; 
ut narrat Cyprianus ; οἱ mutato Rom: consilio, una 
cum Novatiano, nullam reconciliationis, aut commu- 
nionis spem lapsis relinquebat : Ecclesia vero Catbo- 
lira mediam iniens viam (quz tutissinia est) singu- 
lorum examinata causa, post peractam pro criminum 
varietate poenitentiam, lapsis pacem, et communio- 
nem dabat. 

Interea cum de Cornelii, et Novatiani electione 
varii undique spargerentur rumores, 4C fama veri 
falsique nuntia inter se contraria vnlgarei ; utin re 
gravi-sima caute agerent Africani episcopi, legatos 
Romam, ut rem propius inspicerent, miserunt. Vix 
auiem legati Romam advenerant, cum repente No- 


0 Cornel. Epist. ad Fabium Antiocf. apud Eu- 
seh. 

(3) Hieronym. de Vir. lllustr. Cap. 70. Moshe- 
mius ia coment. de rebus Christignis ante Consiant. 
M., pag. 519, et Walchius part. u. Hig. lHeretic. 
pag. 23, ambitionis atque invidie crimep a Nova- 
tiano removere conantur, sed mea opinione jirrifo 
conatu. 

(3) Cyprian. Ep. L. ut. 


illis episcopis ad Ecclesiam rediit, delictum suum 
cum lamentis, ac fletibus confitens. Quem nos, cum 
universus populus pro illo intercessisset, ad commu- 
nionem laicam suscepimus. » 

V]. Quos vero seduxerat, ut in schismate con- 
firmaret, sacrilegio Novatianus constringebat ; nam 
Eucharistiam porrigens, ac manus ejus, qui eam, 
accipiebat, ambabus suis manibus comprehensas re- 
tinens, « jura mihi, dicebat, per corpus et sanguinem 
Domiui nostri Jesu Christi, te numquam meas partes 
deserturuin, nec ad Cornelium esse rediturum. » Et 
cum panem illum accipiens dicere debuisset « Amen, » 
ejus loco respondere cogebatur : « non revertar 
deinceps ad Cornelium. » Occupato in hunc. modum 


I) pseudo-episcopatu, legatos suos quaquaversum trans- 


misit, qui id nuntiarent; et si Socrati (4) credimus, 
simul edicerent, « uli eos, qui simulacris immolas- 
sent, minime ad mysteria admitterent, sed hortaren- 
uir ad penitentiam, remissionemque Deo permitte- 
rent. » Ne tamen apostolicam Cathedram turpiter 
invasisse videretur, simulavit veterator sese invitum 
ad eam evectum fuisse, ut ex Dionysii Alexandrini 
Epistola ab Eusebio (5) laudata constat, in qua eum 
inter czetera admonet, horlaturque, ut quam invitum 


4) Socrat. ἢ. E. Lib. iv, cap. 28, al. 22. 
d Euseh. H. E. Lib. iv, cap. 25. 


809 


ΝΟΝΆΤΙΑΝΙ. 


810 


se ascendisse Bomsnam Cathedram scripserat , ἃ quod plerique nescientes, Cypriani « existimant. » 


sponte religqueret : « Siquidem jnvilus, asseris, eo 
adjjuctus es, id uobis ostendes, ua sponle redeundo; » 
cum satius fyissel quidvis pati, quam Ecclesiam Dei 
tam funesto schismate giscindere, ut pluribus eodem 
loco Dionysius persequitur. Djonysium Alexanjri- 
num imitatus est Cyprianus, qui, coacto Carthagine 
concilio, legatos una cum epistolis Novatiani abji: 
ciendos jussit (4). Anno £31, in concilio Bonn 8 
sexaginta episcopis ibidejm congregatis denique exira 
Ecclesiam Novatianus omnino expulsus est. Cum 1a- 
men semper docere, Ecclesiam nec posse nec debere 
apostatis pacem dare, liec severitas multis placuit, 
duxque hzrescos, quz diu iu Ecclesia pltinuit, factus 
est (2). ! 
Qua» fata viri hujus post expulsionom ex kcclesia 
Romana fuerint, omnino ignoratur. Num vero egre- 
gio confessionis Marlyrio vitam in persecutione Va- 
leriani, quemadmodum Socrates refert (3) linieril, 
magna contentione iuter Scriptores tum antiquioris , 
tum receniioris xtalis conirevertitur, aliis qnidem 
afürmantibus, aliis utem negantibus (4). 


CAPUT JJ. 


NOVATIANI SCRIPTA ET DOCTRINA. 


ARTICULUS PRIMUS. 


De libro Novatiani de Trinitate. 
]. Preter Epistolam ante ejus schisma  pomine 


Hinc fortasse orla occasio Rufino scribendi (8) , Ma- 
cedonianos Tertulliani librum de Trinitate Constanti- 
nopoli sub nomine Cyprigpi cyulgasse, quo bxresi 
δ Qu£toritayep) accerserepi. Cui quidem Bufini 
sentepti: occurrens. idcm llicronymns : « Transit, 
inquit (9), ad inclyüm martyrem fyprianum , et 
dici) Tertulliani librum, cni tilulus est, de Trinitate, 
sub nomine ejus Constanjinopoli 3 Macedonianz par- 
tis barepicjs ]cojitari. In quo crimine smenütur duo. 
Nam nec Terjulljanj Liber est, nec Cypriani dicitur, 
$ed Novajiani, eujus et ipseribilyr titulo : et auctoris 
eloqujum siylj prpprietag demonstrat. » Ad quem 
lociim nolim equidem excidisse nupero Hieronymia- 
norum operum edijorj Cl. Yiro Dominico Vallarsio, 
cxiera erudilo , annotationen) illam, qua monentur 
Lectores, « haud, exstare Novajiani Librum , Ter- 
tulliapj operis ἐπιτομὴν » (10), 

ΠΠ. Caeterum , uj viri docti verba usurpem (11), nil 
sane mirum, harejicos ad erroris defensionein vete- 
rum Testimoniis abuti; nec jam fere quidquam pu- 
ri et intaminaJi superesset, si, quidquid isti ad causze 
50:5 pr:esidjup arripuerunt, erroris nota signareiur. 
Sed minus considerate faclum ἃ Bufino, ut hunc 
librum de Spiritns sancli divipiia]e. mirifice disseren- 
tem « Pneymatomachis » traderet. Siquidem auctor 
« lidem jn SpiriLm sanctum » itidero ut in. Patrem 
et Filium necessariam esse docet (12) : Immutabilita- 
tem , quam inter cerlissiinas Divinitais notas recen- 
set, Spiritui sancto vindicag : ipsi quoque conceptis 


cleri Romani scriptam , lieronyjnus testajgr jracta- € yerbis « divinam eiernifatem » tribuit : Spiritum 


(ys sequenjes composuisse Novatianum, nimirum de 
Paschate, de Sabbato , de Circumcjsione, de sypmpo 
Sacerdote , de Orgtione, de cibis Judaicis, de Aitali 
constantia, multosque alios cum magno volumine de 
Trinitate (5). Quod est quasi compeugium Terty]- 
lianj operis, quod muli Cypriano tribunt; nop 
quod Tertullianus dedita Qpera de Trinitaie librum 
scripsisset, ged, quia quidquid de Trinitate djcebat , 
ex libris Teriulliapi desumpserat. Nullym horum 
operum sub Novatigni nomine exsI9) ; sed adinodum 
verjsimjle est , Tractatum de Trinitate , librnmgue de 
cibis Judaicis qui apud Terjulliagyym habentur , 695- 
dem esse, quos Hieronymus Novajiano adscribit. 

M. Principem itaque injer Novygliani scripia ]o- 
cum obtinet liber de Trinitate, de quo h:ec sopctus 
Hieronymus (6) : « Novatianus Romanus. Ecclesie 
Presbyter... seripsi... de Trinitate grande volu- 
men. » quasi ἐπιτοκὴν operis (7) Tertulliaui faciens ; 


(1) Cyprian. Epist. xw ad Cornelium. — 58 
(3) Num solum inter Schismaticos, an ctian) 1nfer 
hzreticos referendi sint Novatiani, apud Criticos cgn- 
troversum est, res tota mea opinione depende] a di- 
versa notione h:eretic). Videsis Cl. Walchii flgre- 
siologiam part. n, pag. 285 et seqq. 
(5) Socrat. H. E. lib. iv, cap. 28. 
Ἢ Videsis Tillemont. Mémoir. Tom. in, pag. 212 
οἱ seqq., art. 5. 
(5) Hieronym. de Vir. Hlustr. Gap. 70. 
(6) ld. ibidem. EE 
(7) Ἐπιτομὴν. Mihi etiamnum arridet, inquit Cl. 


item sancfum miracula egere ; immorialitatem dare; 
ubique adesse presentem, aliaque complura pera- 
ere, quip solius Dei esse fides agnoscit, aperte pro- 
fietur. Quis ergo Noyatiapi Docirinam de Spiritu 
sancto pon probet, cui hzc omnia accuratissime 
adscribit? Reliqua porro, qug Pamelius tamquam 


Vallarsius in laudat. S. fieronymi locum, conjec- 
twa Paraelii &uspicantis ἐπίτασην reponendum pro 
ἐπιτομὴν, Cum nullus alius Teriulliani de Trinitate 
ex proposito ageus liber sit, aut oljm fuerit, quam 
qui adtersum Praxzeam inscribitur, hjc vero Novatiani 
lucubratione multo sit brevior : eaque adeo Tertul- 
lianici operi8 ἐπιτομή, sive compendium dici nullo 
modo potuerit, sed e contrarjo ἐπίτασις, sive dijata- 
tioargumenti, Necinfrequens Ilierony mo est ἐπιτάσεως 
voce uti eo sensu, quo alíquid copiosius tractari signi- 


D) ficaur, sive cum ri cujuspiam accessione denotari. 


Denique cum ait de Bufiyo, contra eymdem | gcri- 
beus lib. 1 , nnm. 20, dici] : Tertulliani libr n: cui 
titulus est de Trinitale , sub nomine Cypriani Constan- 
tinopoli a Macedonia partis hereticis lectilari. In quo 
crimine mentitur. dyo ; nanj nec Tertulliani liber est, 
nec Cypriani dicitur, sed. Novatiani , cujus et inscribi- 
tur titulo, nullo verbo innuit expressum eum librum 
ex Tertulliano, quod utique prafcavere debuisset, ne 
^ "dversarius reponere. 
δ) Ruf. de adulterat. Lib. Origen. pag. 55, a 
calcem. Tom. iv oh. Origen. edit Por Aoi 1 
10) Vallae. "N ib. y, contra magn. 8 19. 
allars. Not. a. pag. 519; Ton). i1, parl. 
edit. ) Mar in- 4o. (1677 BOW ΤΟΝ pun n 
11) Maran. de Divinit. Christ. Lib. | . 
s ἵν μιᾷ 519. 1. Lib. jy , ep. 19, 
(12) Novat. de Trinitat. cap. 29. 


811 


DE VITA ET SCRIPTIS 


872, 


minus recte pronuntiata reprehendit, et Rufino si- A ille Samosateni hzresim, licet suppresso "nomine, 


militer displicuisse putat, paulo infra expende- 
mus. 

IV. Unum adhuc his addere liceat, ad locum il- 
lum pertinens, qui laudato Pamelio errandi ansam 
priebere visus est, Sub operis finem egregiam unila- 
tis substantie in Patre et Filio asseverationem atle- 
xens Novatianus, hzc habet de Verbo Dei (1). « Om- 
nia, inquit, post ipsum sunt, quia per ipsum sunt. 
Et merito ipse est ante omnia, sed post Patrein, 
quando per illum facta sunt omnia. Deus utique pro- 
cedens ex Deo, secundam personam efliciens post 
Patrem qua Filius, sed non eripiens illud Patri, 
quod unus est Deus. » Cui quidem sententie simil- 
lima et maxime genuina sunt, 4028 sanctus Methodius 


fortiter impugnasse. Verum nihil obstat, quominus 
Novatianus dimicasse potius dicatur adversus Ar- 
temam, cujus haereseos deinceps sectatorem propa- 
gatoremque Samosatenum fuisse constat. Sic enim 
Antiochenz Synodi Patres (6) τῷ δὲ ἀρτεμᾶ οὗτος éxc- 
vílléro χαὶ οἱ τὰ Ἀρτέμαι φρονοῦντες τούτω χοινωγειτῶσοινο 
« Hic vero (Paulus Samosatenus) ad Artemam scri- 
bat, si lubet; et qui Ártemam sectantur, cum eo 
communicent. » Aliiautem, quos inter Tillemon- 
tius (7), et Caveus (8) ocius quidem, post schisma 
tamen, opus suum conscripsisse Novatianum conji- 
ciunt : nam inquiunt, Sabelii meminit auctor (9), 
ejusque impielatem convellit ; qui scilicet ex Diony- 
sii Alexaudrini litteris Sixto II inscriptis (10), post 


jin Libro de Creatis ; ubi de Verbi principatu apud B medium demum szculi ni, hzeresim suam sparsisse 


Patrem agens sic inquit (2). Οὐχοῦν ἀρχὴ, μετὰ τὴν 
ἴδιαν ἄναρχον ἀρχὴν, τὸν Πάτερα, αὐτὸς τῶν ἀλλῶν γἱ- 
νεται, δι᾿ ἧς ἅπαντα δημιουργεῖται. € Post ergo singu- 
lare illud Priucipium absque Principio, qui est Pater, 
est ipsum » (Verbum) aliorum principium , « per 
quod omnia creantur. » Ubi sancü Martyris verba 
edisserens Combefisius ; Patris, ait, illam ingeniti 
notionem ac auctoritatem insinuat Metliodius, qua 
etiam  emanationem ad intra, totiusque Trinitatis 
fous dicitur, et est unus ipse, ἀρχὴ ἄναρχος : non 
utique ad existentix prioris exclusionem ; sic enim 
et Filius est ἄναρχος, ut bene Gregorius Orat. de 
Theolog. aliique passim Graeci ; sed per remotionem 
αἴτιας, ac velut causae, principiique essendi : nain 


causam iu Diviuis non ita ferunt Latini, ut nec Grzci αὶ 


ἀρχὴν; bono utrique seusu , aliisque et aliis verbis, 
quod sanum est , explicantes. 

Eodem plane sensu et Novatiani verba accipien- 
da, qui jure concludebat, duos fore Deos si Filius 
esset ingenitus : nam dux forent substantie, cum 
neuter ab altero Divinitatem accepisset. Cum igitur 
Novatiano nilil aliud propositum sit, quam ut illud 
incommodum ex duobus ingenitis consequens fugiat : 
jam non lzdit catholicam doctrinam, sed confirmat, 
sive dum Patrem unum esse Deum asserit, quia Fi- 
lius ab eo Divinitatem accepit ; sive dum Filium id- 
circo Patre minorem, idcirco Patri obsequentem fa- 
cit, quia Pater fons et origo Divinitatis. Ad summam, 
ut demum concludamus, Novatianus ea Filio non 


comperitur. Αἱ vero sententia ejusmodi haud levibus 
difücultatibus invenitur implicita. Sabellius enim, 
ut liquet ex Philastrio (11), et Augustino (12) Noeti 
discipulus fuit, cujus proinde blasphemiarum exstitit 
propagator. Quid vero de Noeto memorizx prodi- 
tum ? Nimirum, S. Hippolytus, qui circa Domini 
annum ccxx floruit, ut agnoscit ipsemet Tillemon- 
tius (15), adversus Noetum scribens testatur (14) «non 
mulio ante, οὗ πρὸ πολλοῦ χρονοῦ, ipsum impietatem 
suam palam prodidisse ; quia ab Ecclesie commue- 
nione propterea ejectus, « paulo post moritur, » in- 
quit Epiphanius (15), τελευτᾷ ξὲ αὐτὸς ἔναρχος. Jam vero 
si quis Hippolytum cum Epiphanio conferat, colligat 
necesse est, Noetum, « qui non multo ante » annuin 
ccxx contumeliosum in Deum Patrem Dogma evo- 
muit, quippe paulo post mortem oppetiit, ineunte 
seculo mn, ut maxime, satanicam illam doctrinam 
discipulis suis disseminandam reliquisse. His autem 
positis, quis porro sibi persuadeat, Sabellium Noeti 
discipulum post quadraginta circiter annos ab obitu 
priceptoris sui, hzeresin demum Noetianam instau- 
rare ac promulgare coepisse ? 

Nolim equidem inficiari, Dionysium anno Christi 
ccLvi ad istum scripsisse περὶ τοῦ νῦν κινύθεντος ἐν τῇ 
Πτολεμάιδι δόγματος, hoc est, Valesio interprete, « de 
Dogmate illo, quod nuper, inquit, apud Ptolemaidem 
commotum est. » Verum non ait Dionysius, eam Doc- 
trinam a Sabellio fuisse « nuper » apud Ptolemenses 
inveclam : quin immo Eusebius, qui Dionysii Episto- 


tribuit (5), « quaecumque sunt Patris, » non vero D lam integram prz oculis habebat , fragmentum illud 


negat, qu:ecumque sunt Dei (4). 

V. Nunc vero inquirendum superest quo tempore 
hunc commentarium scripserit. Novatianus. Exi- 
stiinavit quidem Baronius (5), commentarium de 
Trinitate fuisse ab auctore litteris consignatum circa 
Chrisü annum ccLxx. quo a Patribus Concilii Au- 
tiocheni darnnatus est Paulus Samosatenus : prop- 
terea scilicet, quod viro magno visus fuerit scriptor 


(1) Novat. de Trinit. cap. 34. 
(2) Method. de Creat. ὃ 8. 

9) Novatian. L. c. cap. $1. 

M Vide Maran. L. c. pag. 548. 
(5) Baron. ad ann. 272. $ 15. 


recitans diserte testatur, Episcopum Alexandrinum 
de Sabellianis h:reticis περὶ τῶν κατὰ Σαδέλλιον «ipt- 
vxo», Sermonem habuisse : ut propterea Dionysii 


1) Tillemont. Mém. Tom. in, art. 5, sur [es Novat. 
8) Cave. Hist. Litterar. ad annum 254, tom. 1. 

9) Novat. de Trinit. cap. 12. 

10) Dionys. Alexandr.apud Euseb. H. E. lib. vui, 


cap. 6. 
H Philastr. de Heres. cap. δὲ. 
19) August. Heres. 41. 

tà Tillemont. L. c. 


ἢ Apud Euseb. H. E. lib. vii, cap. 50, 


44) Hippolyt. adv. Noet. ὃ 4. 
(15) Epiphan. Heres. 51, S 1. 


815 


NOVATIANI. 


874 


verba de Sabellii polius sectatoribus, qui tunc tempo- À inscriptum de Cibis Judaicis. Guilielmus Caveus (10) 


ris iucrebrescebant , quam de ipso Sabellio sint 
accipienda. llunc siquidem jam dudum pravis Neeti, 
magistri sui, erroribus imbutum, eos longe ante in 
vulgus sparsisse oportuit: adeoque ipsius haeresim 
ante annum ccL Novatianus impugnasse existiman- 
dus ; quo temporescilicet Ecclesi: Roman: presbyter, 
orthodoxam ejus doctrinam profitebatur propugnabat- 
que. Atque hujusmodi quidem sententiam Pamelio pri- 
mum arrisisse (1), deinde Jacksonum pluribus ad- 
struxisse comperimus. 

VI. Analysis hujus. Libri. — Dividitur tractatus 
Novatiani de Trinitate, in triginta et. unum caput. 
Primum de iis verbis « regule veritatis », seu « fidei » 
(quam Symbolum vocamus) commentatur, qu:xe nos 


ambiguus est, au certo opus de Cibis Judaicis sit No- 
vatiani : quod mihi certum videtur, inquit Oudinus (11), 
cum expressam illius mentionem faciat Hieronymus 
loco citato, atque interpres Grzcus sive Sophro- 
nius, sive alius antiquus omnino, περὶ βρωμάτων» 
ἰουδαϊκῶν. Preterea auctor hujus operis sub initium 
inquit, scriptas a se fuisse duas Epistolas, quibus 
ostendit Judz:eos ignorasse « veram circumcisionem , 
et verum Sabbatum. » Atqui horum duorum opuscu- 
lorum in Novatiano, nominatim citatus Hieronymus 
meminit : unde dubium nullum relinquitur, quin 
opus de Cibis Judaicis spectet ad eumdem. Denique 
ex lioc opusculo de Cibis Judaicis, asseritur quoque 
Novatiano epistola seu libellus de vera Cireumcisione 


credere jubent « in Deum Patrem et Dominum omni- B inter opera divi Hieronymi impressus : quippe 


potentem, rerum omniu perfectissimum creatorem, » 
a capite 1, ad vii usque ; ubi inter alia etiam attri- 
buta divina, immensitatem, aeternitatem, unitatem, 
bonitatem, immutabilitatem , immortalitatem, spiri- 
tualitatem partim ex ratione, partim ex SS. litteris 
adstruit ; additque nec passiones, nec membra Deo 
attribui posse, οι in Scriptura solummodo 
ἀνθρωποπαθιχῶς de Deo enuntiari. A capite xi, usque 
ad xxvn, ad ea Symboli nostri quoque verba late 
explicanda accedit, 4 nobis fidem commendant in 
« Filium Dei Jesum Cliristum, Dominum Deum nos- 
trum.» Christum in Veteri Testamento promissum (9) 
verum hominem (5), verumque Deum esse (4), Seriptu- 
rarum Veteris, Novique Foederis auctoritate probat (5); 
capite xvin errorem Sabellianoruin refutat , οἱ auc- 
toritate SS. Litterarum distinctionem Patris et Filii 
confirmat, hujusque hzresiarchie objectionibus alio- 
rumque dein respondet (6). De fide inSpiritum sanc- 
tum agit capite vigesimo nono, inquiens : « Deinceps 
fidei auctoritatem admonere nos, post Patrem et. Fi- 
lium, credere etiam in Spiritum sanctum, » cujus ope- 
rationes ex Scripturis recenset, et comprobat. Dein 
unitatem Dei cum ante disputatis conjungere studct(7), 
tandemque summair rerum expositarum exhibet (8). 
ARTICULUS 1I. 
De Novatiani epistola de Cibis judaicis. 

Ι Epistolam de Cibis Judaicis S. Hieronymus me- 
morat cum in Libro de Viris Illustribus, tum ad 
Daimasuni scribens (9), quo in loco declarat sanctus 


cujus mentionem faciat llieronymus tum de Scrip- 
toribus Ecclesiasticis cap. 8 vel 7, tum Novatianus 
ipse sub initium operis de Cibis Judaicis, ubi ait 
Epistolam a se de vera Circumcisione conscriptam, 
quod huic opusculo apprime convenit. Nullum itaque 
de his Novatiani operibus dubium zquum esse po- 
test; presertim cum judice Dupinio similitudo styli 
idipsum persuadeat (12). « Patet autem, inquit, Pa- 
melius (15), hanc Epistolam in secessu fuisse cong- 
cripiam (14), fortas-is, si quid divinare licet, cum, 
ut scribit S. Cornelius (15), metu persecutionis in domo 
se conclusum occuleret. Quod cum in illo tandet 
reprehenderetur a diaconis Romanis, et rogaretur, 
UL egressus, quantum presbytero liceret , quantum- 


C que in ejus situm esset potestate , fratres in periculo 


constitutos juvaret : tantum abfuit, ut illis morem 
gereret, ut etiam non sine stomaclio discederet , se 
nolle amplius esse presbyterum asserens. IIanc ita- 
que primam occasionem illi fuisse schismatis, deinde 
et hxreseos , admonuisse sufficiat; sed quantum ap- 
paret , post scriptam hanc et similes Epistolas. » Ifzec 
Vir doctus : cui accessit quoque Jacksonus (16) existi- 
mans hanc epistolam scripsisse Novatianum sub finem 
anniccL, cum secessisset, persecutionem Decianam de- 
clinans; 40:8 anno ccxLix exeunte Roma exorta, de- 
mum deferbuit ineunte anno ccLt. [n aliam abiit sen- 
tentiam Tillemontius (17): sub ejus enim Epistolz ini- 
tium episcopum agentem scliismaticum bominem per- 
spexisse sibi persuasit. Quod ante ipsum jam obser- 


doctor, duas a se prztermitti quzestiunculas , qua- D vaverat Dupiniusita disserens (18) : « Prima ejus (No- 


rum altera « de Mundis et immundis animalibus , » 
altera « de Circumcisione ; quod, inquit , ab eloquen- 
tissimis viris, Tertulliano nostro scilicet, et Nova- 
tiano, latino sermone sint edit: . » Et posterius qui- 
dem Novatiani opus intercidit, prius vero superest 


(1) Pamel. ín Not. ad inscript. 

2) Novatian. cap. 9. 

5) ldem, cap. 10. 

(4) ldem, cap. 11. 
(5) Idem, cap. 12 - 17. 

(6) Idem a cap. 18 - 29. 

1) Mem, cap. δύ. 

8) Ideni, cap. 31. 

9) Hieronym. Epist. 56, ad Damasum, alias 125, 8 1. 


PATROL. IIl. 


vatiani) verba mihi suadent potius fuisse scriptam, 
postquam partium dux factus est Galli et Volusiani 
persecutionis tempore. » 


40) Cave. Histor. litter. in seculo Novatian. 

11) Oudin. comment. de Scriptor. Eccles. tom. 1, 
sect. in, pag. 380. 

(12) Dupin, Bibliothéque desauleurs, tom. 1, p. 282, 
edit. latiuze Coloniensis. 

(43) Pamel. not. 5, ad Epist. de Cib. Jud, 

(14) Novat. Epist. de cib. Jud. cap. 1. 

(45) Cornel. Epist. ad Fab. Antioch. ἃ 5. 

16) Jackson. L. c. pag. 10. 

uz) Tillemont, Mémotr. Tom. in, art. 5, sur No- 
vatien. 

(48) Dupin, loc. cit. pag. 285. 


28 


815 


DE VITA ET SCRIPTIS 


em 


II. Analysis hujus Tractatus. Hujus tractatus scopus A licta, ut propria flevérit ; onera fratrum, sicut Apo- 


est ostendere animalia qua lex Mosis comedere 
prohibeat, non absolute esse inmunda. Ad hoc pro- 
bandum alt, arborum fructus primum hominum ci- 
bum fuisse ; postea dé carne animalium eos mandu- 
casse; venisse deinde legem, quz distinctionem fe- 
cerat inter animalia, quae manducare fas erat, et ea 
de quibus comedere not poterant, hi:eque immunda 
appellasse, non quod revera talia essent, cum a Deo 
fuissent creata ; sed primo ut homines discerent fu- 
gere vitia hisce animalibus figurata et reprzesentata(1), 
el secundout remediupi intemperantie essent ; Chri- 
stum, (inem et complementum legis eam explicuisse, 
et hominibus libertatem omuibus carnibus vescendi 
dedisse, modo intra sobrietatis cliristianz  litnites 


stolus hortatur , sustinuerit; lubricos in fide celesti 
allocutione corroboraverit. « Hís denique addendus 
S. Pacianus, qui szculo insequente Boruit. « Cur igi- 
tur, inquit , Sympronianum alloquens (δ), Novatianus 
tuus , rie falso quidem adbuc episcopatu sacerdos, 
longe ante quam Cornelius Episcopus fierct, ante » 
quam sacerdotio illius invideret, hac suasit ( de 
lapsis recipiendis ) « habes Cypriani testimonium... 
Nam quodam in loco scripsit : ADDITUM EST ETIAM, 
NOVATIANO TUNC SCRIBENTE. » Et czltera qus modo 
ex Cypriano retulimus. Deinde subdit: « Quid ais, 
Symprouiane frater ? Novatianus hac scripsit, et 
ut obsequium mere voluntatis adjungeret, etiam 
scripta recitavit. Testis est ejus dextra; testis, quse 


consistant; hinc autem arripit occasionem, nonnullos B scripsit, manus; testis lingua, qua legit. Adhuc 


Christianos intempersnter viventes reprehendendi. 
Observat hoc esse prorsus indignum hominibus qui 
diu noctuque orare debent. Denique de numero car- 
nium, quibus vesci fas est , idolis sacrificatas escípit, 
quibus primi Christiani sollicite absunebant, hisque 
verbis , qux totius ejus sermonis sunt compendinum , 
absolvit: « lgitur. carnium natura explicata, legis 
Mosis scopum exhibet, et ostendit que sit. Evangelil 
libertas, modo tamen temperantite studeamus, οἱ car- 
nibus idolis sacrillcatis absiineamus ; gratias agamus 
Domino nostro Jesu Christo, ejus Filio, cui honos, 
laus , et gloria in omnia sxcula. Àmen. » 


ARTICULUS ili. 


Cornelius, pro quo omnis liaec vestra erupit invi- 
dia, episcopus non erat..... Si penitentie ne- 
gandus est aditus, Novatianus in crimine est, qui 
lic scripsit, suasit, et legit. Ubi tunc impatiens 
rigor ? ubi ferox illa censura? Si nemo vobis Corne- 
lium prztulisset, maneret illa scribentis auctoritas. » 
Hactenus sanctus ille przesul. 

Ex quibus equidem arbitror satis esse comper- 


tum , ineunctanter Novatiano liane esse tribuendam  ' 


Epistolam. Scripta fuit autem currente anno ccL, vel 
forte ineunte ccLi. Sic enim Auctor (6) : Quam- 
quam nobis differenda hujus rel necessitas major in« 
cumbat , quibus, post excessum nobilissima memo- 
rie viri Fabiani, nondum est episcopus propter re- 


De Novatiani Epistola Cleri Romani nomine S. Cg- G rum et temporum difficultates constitutus. » At Fa- 


priano inscripta. 


I. Alteram quoque Epistolam, qux? praecedenti sub- 
jiitur, Cleri Romani nomine sancto Cypriano im- 
scriptam Novatiano vindicat ipseinet Cyprianus. Scri- 
bens enim ad Antonianum (2), locum recitat ex ea- 
dem Epistola sumptum (2) statimque subdit sanctus 
Martyr : « Additum est eiiara, Novatiano tunc scri- 
bente , et quod scripserat, sua voce recitante, et pres- 
bytero Mose tunc adhuc confessore, nunc jam mar- 


tyre, subscribente, ut lapsis infirmis, et in exitu con- : 


stitutis pax daretur : qux littere per totum mundum 
miss: sunt. » 

Porro qux heic Cyprianus, eadem confirmare per- 
hibetur anonymus auctor Novatiano cosvus, qui 
quidem de eo verba faciens (4) : « Unde igitur, in- 
quit, tam discordie furore vesanus exstiterit iste 
Novatianus, invenire non possum; qui semper in 
domo una, id est, Christi Ecclesia, proximorum de- 


(1) Exempli gratia, ait : Preceptum de nó. ceme- 
dendo porco ideo tantum datum esse, wt disceremus , 
vitam carnalem non esse agendam ; cum mustelus come- 
dere prohibemur, loc. significare , furtum. esse prohi- 
bilum ; corvis voliptates designari, ete. 

(2) Cyprian. Epist. ται, pag. 164, edit. Venet& de 
anuo NS. E " T 

(5) Novatian. Epist. ian. ἃ 6, uot. 1, apud 
Galland. Tom. u1, pag. a i 


(4) Anonym. Tractat. de lapsis, ὃ 15, apud Gal- 
land. Tom. iu. pag. 974. psis, ὃ p 


biurus martyrio sublatus est anno ccr, 13. Kal. Febr. 
eique successit Cornelius ineunte Junio insequentis 
anti cett, uti. suo loco annotavimus, licet paulo 
aliter Coustantius (7). 


ARTICULUS V. 
De operibus Novatiani deperditis.. 

Inter opera Novatiani deperdita numeramus primo 
eos omnes tractatus, quos S. Hieronymus hoc or- 
dine recensuit (8) : Nimirum de Paschate, de Sab- 
bato , de Circumcisione , de Snterdote. ( forte de Sa- 
cerdotio Véleris Testamenti ) dé. Orativyne, de In- 
stantia, de Altalo. Circumfertur quidem tractatus 
quidam de Circamcisione inter opera divi Hieronymi (9) 
quem alii Novatiano adscripserünt; sed ob men- 
tionem Arianorum, et Manichxeorum, vix Novatiano 
dari potest, meritoque igitur inter deperditas illius 
lucubrationes Epistolam de Circumcisione namera- 
mus. Quidam Epistolam S. Angustini de Paschate 
ordine Lv Juxta Benedictinos statuerunt. habendam 


(5) Pacian., Epist. m, ad Sympronian. Bibl. PP. 
Tom. 11, pag. 59. edit. Paris. 4044. 

(8) Novatian. Epist. ad S. Cyprian. & 4 , apud Gal- 
land. pag. 322. 
: "m Galland. Dibl. PP. Tom. m. Prolegom. cap. iv, 
(8) Hieronym. de Vir. Illustr. cap. 10. 

(9) Opp. Hieronym. Tom. v, pag. 150, edit. Mar- 
Lian. et tom. xi, part. 2, edit. Venet, de anno 1771, 
pag. 830 et seqq. 


81 


NOVATIANI. 


878 


esse proTractatu Novatiani de Pascliate (1). Inscriptio A illustratus por Eduardum Welchman. Denique rur- 


lueubrationis Novatiani de 4nstautia. videtur. nobis 
admodum obscura; Grieeus interpres reddit, περὶ 
ἐνεστώτων : lorte legis de  nstantibus. Nos. inter- 
pretamur de instantia seu perseverantia in oratione (2). 

Omnes quoque Novationi litteras, quas, facto 
schismate, ad diversas exaravit Ecclesias, edax re- 
rum tempus absumpsit. Meminit S. Cyprianus per- 
sepe exrum Epistolarum , quas Novatianus, post- 
quam Cathedram Romanam occupavit, ad alios epi- 
scopos perscripsit. Sanctus etiam Hieronymus earuin- 
dem mentionem facit his verbis : Simulque Epistolas 
Novatiani , μὲ dum Schismatici hominis venena co- 
gnoscimus, libentius sancti Mariyris Cypriani bibamus 
antidotum (δ). Unde colligimus, quod hz litter: 
Hieronymi tate adhuc exstiterint. 

De stylo Novatiani hzc notat Cl. Dupinius (4) : 
« Hic Auctor ingenio, eloquentia, et ecientia pollebat. 
Ejus stylus est purus, nitidus, et expolitus; phrases 
electe , cogitationes naturales, et ratiocinia solida. 
Multa habet Scriptur:ze loca apposite citata : immo in 
Tractatibus, qui nunc exstant, ordo et methodus op- 
tima observatur, semperque placide et moderate lo- 
quitur. » Hujus crisi utroque pollice subscribit per- 
doctus Ceillier (δ). Libellus de Negatoribus reci- 
piendis , qui ἃ Paciano (6) adscribitur nostro, potest 
esse xxxvi. Epistola inter Cyprianicas, Cleri Romani 
nomine scripta jaxta Oxoniensem editionem. 


ARTICULUS V. 


Editiones operum Novatiani. 


Ex iis autem operibus, φυ hiuc usque Novatiano 
asseruimus , librum de Trinitate cum Epistola de 
Cibis Judaicis primus ex antiquisimo codice in lucem 
extulit, Parisiis, anuo 1545, Joannes Gagnaus. Deinde 
ad Mss. Britanuicum in Masburensi Coenobio reper- 
tum exegit Gelenius, vulgavitque Basileze anno 1550, 
iterumque 1562. Pamelius pr:terea multis in locis 
recognovit ad Anglicum mss. exemplar Dn. Joannis 
Clementis, et quibusdam ex conjecturis Latini La- 
tinii, atque operibus Tertulliani a:texuit, Duaci pri- 
mum editis anno 4579, sz»piusque deinceps recusis. 
Auno demum insequente 1580, recensuit, edi- 
ditque Parisiis Renatus Laurentius de la Barre. 
Atque hactenus inter opera Tertulliani latuit Nova- 
tianus. 

Separatim vero primum prodiit Londini anno 1709, 
curante Wilhelmo Whistono, ad calcem operis Án- 
glice inscripti, Sermons and Essays upon several 
subjects, pag. 927, deinde Oxonii anno 1724, notis 


(1) Lardner in credibility of the G. H. part. 2, p. 82. 

2) Idem. Ibid. pag. 21. 

5) llieronym. Epist. x, ad Paulum Concordiens. 
Tom. iv Opp. edit. Bened. pag. 17, et tom. 1, part. 4, 
pag. 24, edit. Venet. in-4*. 1760. 

(4) Dupin, Biblioth. Tom. 1, pag. 285, edit.lat. 
Colon. 1705. 

(δ) Ceillier, Histoire générale des auteurs. Tom. wu, 
pag. 296. 

(6) Pacian. Epist. 11, ad Sympronianum. 


sus Londini auno 1728, Siudio Joannis Jackson, 
Ecclesie Anglicane Presbyteri in-8". Atque. Whi- 
Stonus quidem unum librum de Trinitate lectoribus 
exhibet. Welclimanus vero duas praeterea. Epistolas 
adjecit, alteram de Cibis Judaicis , alieram Romani 
Cleri nomine scriptam. Jackson autem tertiam 
insuper junxit Epistolam, quam Clerus Romanus 
Cypriano inscripsit : incertus tamen et ipse, utrum 
ejusmodi Epistola Novatianum agnoscat auctorem. 
Omnes hi tres editores Novatianum eruditissimis 
notis atque observationibus illustrarunt, hoc tauen 
discrimine, quod Welchmani not: omnino orthodoxa 


'sint, reliquorum duorum quoad dogma de divinilate 


Filii purum putidumque Ariauismum sapiant. Huc- 


B usque de editionibus antiquis. 


Novissimam, quam Cl. Andreas Gallandius para- 
vit, editionem exegit potissimum ad exemplar Pame- 
lianum , illudque cum «duobus postremis editionibus, 
Oxoniensi, et Londinensi contulit; neque negligendas 
omnino arbitratus est editiones magis antiquas. Illud 
vero inaxime curavit, ut ad sua quaeque loca reduce- 
reutur luxata membra , duce potissimum praeunte 
Cotelerio, qui capitum trajectiones in libro de Trini- 
tate post Henricum Valesium acute advertit, annota- 
vitque. Ex quibus est perspicuum, quantum debeat 
proferri recentissima hxc Novatiani editio cseteris 
praecedentibus. Anno 1782, typis Stahelianis Wirce- 
burgi Novatiaui opera recusa fuere volumine iv inter 
opera SS. Patrum latinorum, a pag. 452-544, in-8". 


(; Analysin utriusque opusculi tum de Trinitate , tum 


de Cibis Judaicis confecit Cl. P. Douinicus Schram, 
tom. -v1 sui operis Patristici, a pag. 269-519, anno 
41784. Jam auno 1777, Cl. Clristianus Fridericus 
Roslerus , tomo ur Bibliothec:e Patrum Lipsiz im- 
presso e Novatiani Tractatu de Trinitate excerpta in 
lingua nostra vernacula adjectis eruditissimis nolis 
orbi erudito communicavit. 


CAPUT Ill. 
DOCTRINA NOVATIANI 
ARTICULUS PRIMUS. 


Puncta dogmatica de Deo, divinisque ejus perfectionibus. 


Etsi pauca admodum, eaque brevissima vetusti 
hujus Romani presbyteri opera ad nos pervenerint, 


D occurrunt nihilominus in ejus Tractatu de Trini- 


tate, qui fusiori calamo exaratus est, innumera pene 
dixerim pretiosa fragmenta quoad przcipuas Chri- 
slian;:e doctrinze veritates. lbi siquidem deprehendi - 
tur, quid de Deo sentiendum sit, ejusque perfectioni- 
bus; quinam sit fides Ecclesie circa Mysterium 
sanctissimae Trinitatis , et Jesu Christi divinitatem, 
ejusque incarnationem. 

Novatiauus initio Tractatus sui de Trinitate docet, 
teneri nos, prout przscribitur in Symbolo, quod re- 
gulam fidei, seu veritatis nuncupat, credere in Deum 
Patrem, et Dominum omnipotentem , universi condi- 
torem. Deus iste non solum creavit coelum et terram, 
sed insuper hzc omnia propriis et condignis instru« 


879 


DE VITA ET SCRIPTIS 


mentis el ornata, et plena digessit. Creavit ille homi- Α sed populo potius imputetur : Non igitur mediocris 


nem ad imaginem suam, cui mentem el rationem in- 
didit, et prudentiam, ut Deum posset imitari. Cujus 
etsi eorporis terrena. primordia , celestis tamen et 
divini halitus inspirata substantia : quxe cum omnia 
jn servitutem illi dedisset , solum liberum esse vo- 
luit. Et ne in periculum caderet rursum soluta liber. 
tas, mandatum posuit (homini), quo tamen non inesse 
malum in fructu arboris diceretur, sed futurum , si 
forte ex voluntate hominis de contemptu data legis 
premoneretur (1). Arbor itaque vetita juxta Novatia- 
Bum non ex se erat venenata aut noxia. « Et liber 
esse debuerat, pergit Novatianus, ne incongruenter 
Dei imago serviret, et lex addenda, ne usque ad con- 
temptum dantis libertas effrzenata prorumperet, ut et 


Deus, sed populi mediocris est sensus. » Cui przecla- 
rissim:e observationi subjungit Novatianus, Scripturam 
per membra non corporalia lineamenta, sed diversas 
Dei operationes ostendere : efficaciz igitur ibi divinae 
per membra monstrantur.« Nam et cum oculi descri- 
buntur, » prosequitur idem Presbyter, « quod omnia 
videat, exprimitur. Et quando auris, quod omnia au- 
diat, proponitur. Et cum digitus, significantia quedam 
voluntatis aperitur; et sic de reliquis. Neque enim sunt ἢ 
eiaut membra, aut membrorum officia sunt necessaria, 
ad cujus solum... arbitrium, et serviunt, et adsunt 
omuia. » Cur enim requirat oculos, qui lux est? Aut 
cur quarat pedes, qui ubique est? Aut cur manus 
expetat, cujüs mens ad omnia instituenda artifex est, 


promia condigna , οἱ merita poenarum consequenter B et silens voluntas? Nec auribus eget, qui lacitas etiam 


exciperet : ex quo mortalitas, invidia utique (2), in 
jpsum redit, qui cum illam de obedientia posset eva- 
dere , in eamdem incurrit , dum ex consilio perverso 
Deus esse festinat. Cujus tamen poenam nihilominus 
jndulgenter temperavit (Deus), dum non tam ipse, 
quam labores ejus maledicuntur super terram. Quod 
ne de ligno arboris vita contingat, arcetur, non de in- 
vidiz inaliguo livore descendit, sed nme vivens in 
ternum, nisi peccaia Christus ante donasset, cir- 
cumferret secum in poenam sui semper immortale 
delictum. » Irenzus adducit etiam antiquum sceripto- 
Tem (5), qui asseruit quoque non tam hominem, 
quam terram ialedicto subjeclam fuisse. « Sicut 
enarrat Scriptura , inquit, non ipsum maledixit 


novit voluntates. Aut ;propter quam causam linguam 
querat, « cui cogitare jussisse est? » Fateamur in- 
genue, omnes has ideas nobilissimas ac sublimes 
esse, hisque indigitari auctoris ingenium eximium 
omnino. Nec minus docie atque subtiliter exponit, 
quo pacto interpretari oporteat passiones, quas Scri- 
ptura Deo tribuere videtur ita disserens (7). « Quod si 
Dei iracundias legimus, et odia relata agnoscimus, 
non tamen hzc intelligimus ad humanorum relata 
esse exempla vitiorum ; passiones enim iste in ho- 
minibus merito dicentur, in Deo non merito judica- 
buntur; corrumpi enim per hec homo potest, quia 
corrumpi potest, corrumpi per hzc Deus non potest, 
quia nec corrumpi potest; nam et quod irascitur 


Adain , sed terram in operibus ejus, quemadmodum C Deus, non ex vitio ejus venit, sed ad reinedium nos- 


ex veileribus quidam ait : Quoniam quidem  (hi:ec 
senteutia veteris illius auctoris) transtulit, Deus ma- 
ledictum in terram, ut non perseveraret in homine. » 

Tradit Novatianus , quod ea, qu: infra terram ja- 
cent, neque sint digestis et ordinatis potestatibus va- 
cua. Locus eniin est, quo piorum anima, impiorum- 
que ducuntur, futuri judicii przejudicia seutientes. Se- 
cundum mentem nostri auctoris is locus forte est 
ἄδης (infernus) magnum illud e corporibus deceden- 
tiun animarum receptaculum (4). 

Circa simplicitatem Dei sequeutia docet Novatia- 
nus (5) : « Est simplex (Deus) etsine ulla corporea 
concretione. ... quandoquidem Spiritus sit dietus. » Et 
dum Scriptura Deo tribuit, oculos, brachia, manus, 


trum illud facit; indulgens enim est etiam tunc, cum 
minatur, dum per hzc homines ad recta vocantur ; 
nam quibus ad honestam vitam deest ratio, metus 
est necessarius, ut, qui rationem reliquerunt, vel ter- 
rore moveantur; et ideo omnes iste, vel iracun- 
die Dei, vel odia Dei, vel quecumque sunt hujus- 
modi , dum ad medicinam nostram proferuntur, ex 
consilio, non ex vitio, venerunt. Hunc ergo Deum, con- 
cludit Novatianus (8), novit, et veneratur Ecclesia, 
cui testimonium reddit tam invisibilium, quam etiam 
visibilium , et semper, et tota natura, quem Angeli 
adorant, mens humaua sentit, qui protoplastis 
eterne vite: mundum quemdam Paradisum in 
Oriente constituit (9), Arborem vite plantavit ; scientie 


pedes, aliaque humani corporis membra, non inten- D boni et mali similiter alteram arborem collocavit ; 


dit Dei essentiam exprimere, ejusque veram nobis 
representare naturam : sed solummodo eum sic pro- 
ponere, qualem capere humana mens potest : Non 
quomodo Deus erat , sed quomodo populus capere po- 
terat (6) ; ut igitur hxc sic de Deo dicantur, non Deo, 


;| Novat. de Trinit. cap. 1. 
ᾷ Invidia Diaboli intravit mors in orbem terrarum. 
Sapient. 

5) Iren. Lib. ni adv. heres. cap. 95. 

4) Novat. Tract. de Trinit. cap. 4. In eamdem sen- 
tentiam plerique Patrum concessere. 

9) Id. ibid. cap. 5. 

6) ld. ibid. cap. vi. 


mandatum dedit, sententiam contra delictum statuit... 
Is (Deus) Prophetas Spiritu instruxit, et per hos 
omnes Filium suum Christum repromisit, et quando 
daturum se spoponderat, misit, per quem nobis in 
notitiam venire voluit, et in nos indulgentiz su: sinus 
largos profudit, egenis locupletem Spiritum con- 


(7) Novat. ibid. cap. 5. 

(8) Id. ibid. cap. 8. 

(9) Sine controversia itaque Novatianus historiam 
de Eden et hominis lapsu tamquam veram admisit, 
sicut Theophilus Antiochenus, quocum in aliis etiain 
sententiis omnino conspirat. 


NOVATIANI. 


882 


ferendo. Et quia ultro et largus, et bonus est, ne A ipsam aggrediamur. In capite 95 auctor Christi 


totus lic orbis aversus grati:e ejus fluminibus aresce- 
ret, Apostolos institutlores in totum orbem mitti per 
Filium suum voluit, ut conditio generis humani agno- 
sceret institutionem , el si sequi maluisset, haberet, 
quem pro Deo in suis jam postulationibus Patrem di- 
ceret. » Hanc Dei ejusque divinarum perfectionum 
ideam perhibet Novatianus. Videainus modo 418 tra- 
dat ipse circa Mysterium Sanctissima Trinitatis. 


ARTICULUS ll. 
Doctrina Novatiani de Mysterio SS. Trinitatis. 


« Regula exigit veritatis, inquit Novatianus (1) 
ut primo omnium credamus in Deum Patrem.... 
Eadem regula veritatis, » pergit ille (2), « docet 
nos credere post Patrem in Filium Dei Christum 
Jesum Dominum Deum nostrum. » Tandem prope 
finem ejusdem Tractatus, expresse tradit, debere 
nos credere in Spiritum sanctum, olim Ecclesi 
repromissum , sed statutis temporum  opportunita- 
tibus redditum (5) : « Sed enim ordo rationis et fidei 
Auctoritas digestis vocibus et litteris Domini ad- 
monelL nos post hzc credere etiam in Spiritum 
sanctum. » llabes igitur tres divinas Personas pers- 
picue a Novatiano distinctas, qui paulo infra hzc 
habet (4) : « Et hzc quidem de Patre, et de Filio, 
et de Spiritu sancto. » Ex quibus eruitur, per con- 
junetionem et, sicuti et per adverbium « etiam » 
textus supra recensiti, lioc loco sermonem esse de 
tribus personis distinclis, quarum una non est alia. 
Certum itaque, firmumque manet , Novatianum ἃ 
nemine insimulari posse, quod errori Sabellii fa- 
verit aut przeluserit. Sed quid de Arianismo ? 

II. Novatianum de Trinitatis mysterio « non satis 
accurate esse locutum, immo absurde pleraque 
trididisse, » dicit Petavius (5); et Sandius, Petavii 
judicio , ut solet, nimium confisus, ipsum accenset 
iis qui idem quod Arius, ante tradiderunt (6). Ve- 
rum minus accurata et absurda illa vel ad Filii 
οἰνοχομίαν, vel ad minoritatem istam Filii ad Patrem 
taniquam. ad auctorem et principium suum collati, 
quam Catholici omnes etiam post synodum Nicenam 
agnoverunt, referenda sunt judice doctissimo Bullo(7). 
Novatianum autem cum Ario minime sensisse, 
paucis ex ipso, sed iis luculentissimis, adductis tes- 
timoniis demonstrat; cui. demonstrationi (sunt verba 
Cl. Bulli) hoc unum  przemnittimus observandum, 
ipsum Petavium alibi (8) fateri disertis verbis , 
minus accurata, et absurda illa, qui operi suo 
in:eruit Novatianus , « aut. solo loquendi modo, aut 
cerle citra mysterii substantiam , ab Catholica 
Regula discrepare. » Hoc strictim notato, rem 

(1) Notavian. lib. de Trinitat. cap. 10. 

(2) 1d. ibid. cap. 4. 

(3) Id. ibid. cap. 29. 

(4) Md. ibid. cap. 50. ΝΞ 

(5) Petav. Theologic. Dogmat. de Trinit. lib. r, 
cap. 9, n. 5. 

6) Sand. Nucl. Il. E. Lib. 1, pag. 110. 

7) Bull. Defens. Fid. Nicen. pag. 154. 

(8) Petav. L. c. Przfat. in tom. it, cap. 5, n. 3. 


divinitatem sic adstruit: « Si homo, inquit , tan- 
tummodo Christus, quomodo dicit: Ego ex Deo 
prodii , ei veni, cum constet hominem a Dco 
factum esse, non ex Deo processisse. Ex Dco 
autem homo quomodo non processit sic Dei Ver- 
bum processit, » Mox addit : « Deus ergo processit 
ex Deo, dum qui processit Sermo, Deus est, qui 
processit ex Deo. » 

III. Quid fere in ipso Niczeno Symbolo contra Arium 
expressius dicitur? Nam hzc duo, « a Deo factum 
esse, et ex Deo procedere, » Novatianus diserte 
opponit : et Christum in excellentiori sua natura 
nou factum sive minime creatuin esse, sed ex ipso 
Deo processisse , proinde Deum ex Deo esse, haud 


B minus diserte aflirmat. [dem paulo post in eodem 


capite : « Si, inquit, hoino tantummodo Christus , 
quid est, quod ait: — Ego et Pater unum. sumus? 
Quomodo enim ego et Pater unum sumus, si non 
et Deus est et Filius, qui idcirco unum potest dici, 
dum ex ipso est, et dum Filius ejus est, et dum 
ex ipso nascitur, et dum ex ipso processisse repc- 
riur, per quod et Deus est. » Ex quo loco clare 
refellitur Petavii calumnia in hujus libri Auctorem, 
dum ait, ipsum « verba illa Joannis decimo, Ego 
εἰ Pater unum sumus, Ariano pene more decla- 
rasse ; » ad hanc censuram confirmandam citans 
ista ejus verba cap. xxxu : « Unum autem quod ait, 
ad concordiam et eamdem sententiam , et ipsam 
charitatis societatem pertinet ; ut merito unum sint 


C Pater et Filius per concordiam, et per amorem , et 


per dilectionem. » Atqui, inquam, ex loco jam 
3a nobis allato constat , auctorem verba illa Joannis 
non de sola concordia, sive consensu voluntatis 
(quod Ariani fecerunt), sed etiam, atque imprimis , 
de communione substantie, qux inter Patrem et 
Filium intercedit, cum catholicis omnino intelle- 
xisse. Quod et eo ipso in loco, quem citat Petavius, 
auctor clare satis exprimit, dum hzc verba (a Petavio 
haud bona fide celata) ἀμέσως subjicit : « Et quoniam 
ex Patre est, quicquid illud est Filius est; manente 
tamen distiuctione, ut non sit Pater ille qui Filius, 
quia nec Filius ille, qui Pater est. » Nimirum Sabel- 
lii hzresin ibi unice impugnat, qux Patrem et Fi- 
lium sic unum praedicat, ut distinctionem Perso- 


D narum omnino tollat. Adversus hanc hzeresin docet, 


Patrem et Filium unum quidem esse cum volun- 
tatis consensu, tum etiam substantie unitate, si- 
quidem Filius ex ipso paterna essentix fonte deri- 
vetur; sed tamen duos omnino esse subsistentia 
sive persona. 

Preterea τὸ ὁμοούσιον Filii luculentissime confirmat 
locus ex capite 11, ubi de utraque Christi natura, 
divina et humana sic Novatianus loquitur: « Tam 
« eniin Scriptura etiam Deum annuntiat Christum, 
quam etiam ipsum hominem annuntiat Deum. Tam 
hominem Jesum quam Deum quoque descripsit Chri- 
stum Dominum. Quoniam nec Dei tantum illum Filium 
esse proponit, sed et hominis; nec hominis tontum 


885 


DE VITA ET SCRIPTIS NOVATIANI. 


dicit, scd et Dei referre consuevit : udum ex utroque A prehendit, quod capite 7 scribat sequentia : « De- 


est, utrumque sit, ne, si alterum tantum sit, alterum 
esse non possit. Ut enim pr:escripsit ipsa. natura 
hominem credendum, qui ex homine sit, ἃ eadem 
natura pr:escribit et Deum credendum esse, qui ex 
Deo sit: ne si non οἱ Deus fuerit, cum ex Deo 
sit, jam nec homo sit, licet ex homine fuerit, 
et in alterutro. utrumque periclitetur, dum alterum 
altero fidem perdidisse conviucitur. » Certe mens 
jlli tota caligat, qui non illico perspicit, hisce verbis 
apertissime doceri Christum perinde Deo Patri ὁμοού- 
ew» 0.86, qua ex Deo est, atque ὁμοούσιος est nobis 
hominibus, qua ex homine est ; neque minus verum 
Deum, quam verum hominem esse. Coterum haud 
injucundum erit observare, quod Novatianus, cap.12, 
sicut et reliqui antiqui. Patres, passim pro divi- 
nitate Jesu. Christi demonstranda iis sint usi Novi 
Foederis textibus, sc. Joan. 1, 3 et 14; Joan. mn, 15 
et 47; Joan. x,50; xx, 98; Rom. ix; ad Galat. i; 
Coloss. 1, eic., quos etiamnum οἱ nostri Tlieologi 
suis in institutionibus adhibent. 

IV. In capitis 29 processu, Novatianus eas Spi- 
ritui sancto addicit virtutes οἱ operationes, qux in 
creaturam competere neutiquam possunt. Ác deni- 
que prope finem capitis eidem Spiritui saneto « di- 
vinam :eternitatem » expresse tribuit. Spiritum san- 
ctum, ubi capite xvi, al. xxiv, minorem esse Filio 
dicit, eodem plane modo intelligendum, quo Filii 
subordinationem, ad Patrem relati, Theologi inter- 
pretantur, ita scilicet, ut Spiritus sanctus dicatur Filio 


miuor non naturze, sed originis respectu, quia nempe (C 


a Patre per Filium deducitur, utloquitur Tertullianus, 

adv. Praxeamn , cap. 4, ac proinde sua. omnia a Pa- 

tre per Filium accipit, ut dicit Novatianus (1). 
Levissima sunt, qux Pamelius in Novatiano re- 


(1) Ex Novatiani principiis, qui Filium quatenus a 
Pate genitus, Patri :equalem negat, aptum erat oni- 
nino et consequens, ut Spiritum sanctum, qui ex 
Patre Filioque procedit, utroque. ininovem esse sta- 
tueret. Nec magis de Spiritus sancti divinitate detra- 
hit, ciun eum hoc sensu zqualem Filio negat, quam 
de Filii, cum eum Patri subjicit, ut. originis princi- 
pio, a quo totam divinitatis. auctoritatem accepit. 
Quin etiam divinitas Spiritus sancti non leviter com- 
mendatur hoc loco. Nam «i Spivitus sanctus creatura 
esset; id non majus esset argumentum Diviuitatis 
Christi, quam quod citer; res. create ab. eodem 
accipere dicuntur. Deinde vero quod addit Novatia- 
nus, Christum a Spiritu sancto. acceptnrum — fuisse, 
si homo lantuin esset, aut. Angelus. ( Angelum enim 
esse latebautur lieretici ), nonne argumento est, res 
omues creatas, si modo ratione utantur, ex Spiritu 
Sancto, ut Auctore sanctitatis, pendere. Maranus, 
Divinit. D. N. 1. C. lib. 1v, cap. 19, ὃ 5, pag. 520 
et seqq. 


nique si acceperis Spiritam substantiam Dei, creatu- 
ram feceris Deum, omnis enim Spiritus creatura est. » 
Hc eiim verba, « omnis spiritus creatura est, » mi- 
nime Spiritum sanctum attingunt. Demonsirat Nova - 
tianus Deum ab hominibus nulla voce designari pos- 
se, qu: non plurimum aberret ab infinita illa Majesta- 
le. Quamobrem sive /ux, sive spiritus, sive ignis 
dicatur, nihil horum apte de Deo, et commode pro- 
nuntiari ; propterea. quod et spiritus, ct ignis crea- 
{Γι sint. € Hac, inquit, figurautur. potius, quam ita 
sunt. Nam et in Veteri Testamento Deus ignis dicitur; 
ut peccatori populo metus incutiatur, dum Judex os- 
tenditur; ei in Novo Testamento spiritus 6556 pro- 
ferlur, ut refector, et creator in delictis suis mor- 


B "orum, per hanc bonitatem collate credentibus 


indulgentie, comprobetur. » Ubi vides, « ignis οἱ 
spiritus » appellationes Novatiano a rebus materia- 
libus translatas videri; nec eum de Spiritu sancto 
dictum voluisse, quod « omnem spiritum » ait crea- 
turam es-e. 180 Maranus (2). 

Queritur dein. Pamelius, Novatianum, capite 20, 
Spiritum sanctam non appellare Deum, nec. ullam 
mentionem ejus facere, cum Patrem et Filium unum 
esse Deum, hocce in capite auctor demonstrat. San- 
ctum quidem Spiritum nominatim non appellat Deum 
Novatianus : Sed de illius « divina zterniltate » in 
capite pricedente uon silet, et Deum esse multis 
argumentis probat. Quid enim ei propositum est , 
cum divina illius attributa. defendit; nisi ut probet 
quod se probaturum promiserat, nempe oportere, 
« credere etiam in. Spiritum sanctum, » ac. proinde 
eum uuum esse eum Patre et Filio Deum? Unde 
etiam postquam ea absolvit, qux»: de Spiritu sancto 
dicere statuerat, sic initio hujus capitis tres Personas 
conjuugit : « Et l:c quidem de Patre et Filio, et de 
Spiritu saucto breviter nobis sint dicta.» Quod si tacere 
de Spiritu sancto. videtur Novatianus, dum Patrem 
et Filium noi duos esse Deos, sed unum ostendit ; 
non aliunde qu:erenda hujus rei causa, nisi quod 
in evertenda Filii divinitate omnis h:reticorum co- 
natus versabatur. Nai si semel. probassent Filium 
non esse unum cum Patre Deum ; eadem opera Spi- 
ritum sanctum ἃ divinx natur: consortio dissocias- 
sept. Sie etiam semel demonstrato, Patrem et Fi- 


D lium « per substanti:z? communionem, » ut ait Nova- 


tanus, unum esse Deum ; non jani supererat. dubi- 
tandi locus, quin Spiritus sancti divinitas nequaquain 
tres Deos efficeret (5). 


3) Maran.. loc. cit. 
5) Muran. Divinit. D. N. J. C. lib. cit. pag. 521. 


NOYATIANI 


PRESBYTERI ROMANI 


ÜPERA 
QUJE EXSTANT OMNIA. 


DE TRINITATE 


LIBER. 


— QUOD [—— 


ARGUMENTUM. — Dividitur tractatus Novatiani de Tri- A 


nilate in triginla et unum capul. Primum de iis verbis 
regula veritatis, seu fidei (quam Symbolum vocamus) 
commeniatur, qu& nos credere jubent in. Deum Pa- 
trem εἰ Dominum omnipotentem, rerum omnium per- 
fectissimum creatorem, a. capite 1 ad ὃ usque , ubi, 
inter alia etiam attributa divina , immensitatem, cter- 
nitatem, unitatem, bonitatem, immulabilitatem, im- 
mortalitatem, spiritualitatem, partim ex ratione, par- 
tim ex SS. Litteris adstruit ; additque nec passiones, 
nec membra Deo atiribui posse, hecque in Scriptura 
solummodo ἀνθρωποπαθιχῶς de Deo enuntiari. À ca- 
pite 9 usque ad 28, ad ea Symboli nostri quo- 
que verba late explicanda accedit, que nobis fidem 
commendanl in Filium Dei Jesum Clirisium, Domi- 


cujus operationes ex Scripturis receuset, et comprobat. 
Dein unitatem. Dei cum ante. disputalis conjungere 
studet, tandemque summam rerum expositarum ezhi- 
bet (71). 
CAPUT PRIMUM. 


De TniNiTATE dispulaturus Novatianus ἐς Regula fidei 
proponit, ut primo credamus in Deum Patrem et 
Dominum omnipotentem, rerum omnium  perfectis- 
simum conditorem. Crealionis opera pulchre descri- 
buntur. Liberum hominis arbitrium asseritur. Miseri- 
cordia Dei ín pena homini infligenda monstratur. 
Piorum impiorumque animarum post moriem (ocus 
statuitur. ᾿ 


Regula exigit veritatis ut primo omnium credamus 


num, Deum nostrum. Christum in. Veleri. Testa- B in Deum Patrem et Dominum omnipotentem , id est, 


mento promissum. verum hominem , verumque Deum 
esse, Scripluram Veteris Novique Foederis aucto- 
ritale probat ; capite 18 errorem Sabellianorum re- 
futat, εἰ aucioritate SS. Litterarum. distinctionem 
Patris εἰ Filii confirmat, hujusque hereslurchee 
objectionibus aliorumque dein respondet. De fide 
in Spiritum | sanctum. agi. capite 18, inquiens : 
Deinceps fidei auctoritatem admonere nos, posi Pa- 
trem et Filium, credere etiam in Spiritum sqnctum : 


rerum omnium perfectissimum conditorem, qui ! cee- 
lum alta sublimitate suspenderit, terraur dejecta mole 
solidaverit, maria soluto liquore diffuderit, et hzc 
omnia propriis et condignis instrumentis et ornata et 
plena digesserit. Nam et in solidamento coeli luci- 
feros solis ortus excitavit, lunz: candentem globum 
ad solatium noctis * mensurnis incrementis orbis im- 
plevit, astrorum etiam radios variis fulgoribus miean- 
tis lucis accendit : et haec omnia ?legitimis meatibus 


GALLANDJI COMMENTARILS. 


! Coelum alta sublimitate suspenderit. Hunc Novatiani 
locum imitatus fuisse videtur Minucius in Octario, eap. 
5, uli hiec leguntur : Coelum licet sua materia suspen- 
derit, licet terram fundaverint pondera, el mare licet in- 
fluxerit e liquore. Mis gemina item vide;s apud Lactan- 
tium Divin. Instit., lib. u, cap. 9, sub iuit. Neque 
omiuas velim Theophilum ad Autolgcum lib. 1, cap. 4. 

3. Mensurnis. Siclegiimus ex ms. cod. Angl. pro men- 


struis ; quod ea vox B. Cypriano eliam Aro usiiata sit 
Epist. xxvin, num. 41, et Epist. xxxiv, num. 23. 
Certe etiam sic legebat autea. Gagnipus. PANEL, —- 
Neque aüier Whisionus, Welchmanus et Jacksonus, 

* Legitimig. Scilicet, per legem. diviuam institutis, 
Eadem phrasi utitur Eusebius* Prep. Evang. lib. vit, 
cap. 10. JacksQN. 


881 


NOVATIANI 


888 


eireumire totum mundi ambitum voluit, humano ge- A debuerat, ne incongruenter Dei imago serviret : et lex 


neri (Gen. 1, 14) dies, menses, annos, signa, tempora, 
utilitatesque factura, In terris quoque altissimos mon- 
tes in verticem sustulit, valles in ima dejecit, campos 
equaliter stravit, animalium greges ad varias homi- 
num servitutes utiliter instituit. Silvarum quoque ro- 
bora humanis usibus profutura solidavit , fruges in 
cibum elicuit, fontium ora reseravit , et lapsuris flu- 
minibus infudit. Post qu:e, ὁ ne non etiam ipsis quoque 
deliciis procurasset oculorum, variis florum coloribus 
ad voluptatem spectantium. cuncta vestivit. [n ipso 
quoque mari , quamvis esset et magnitudine et utili- 
tate mirabile, multimoda animalia, nunc mediocris , 
nunc vasti corporis finxit, ingenium artificis de insti- 
tutionis varietate testantia. Quibus non contentus, ne 
forte fremitus et cursus aquarum, cum dispendio pos- 
sessoris liumani, alienum occuparet elementum, fines 
littoribus inclusit : quo eum fremens fluctus et ex alto 
Sinu spumaus unda venisset , rursum in se rediret , 
nec terminos concessos excederet, servans jura prx- 
scripta : ut divinas leges tanto magis homo custodi- 
ret, quanto illas etiam elementa servassent. Post qus 
hotninem quoque mundo przeposuit, et quidem (Gen. 
I, 27) ad imaginem Dei factum : cui mentem et ratio- 
nem indidit et prudentiam, ut Deum posset. imitari : 
* cujus etsi corporis terrera primordia, coclestis tamen 
el divini halitus inspirata substantia : * quem quum 
(Gen. 1, 38) omnia in servitutem illi dedisset , solum 
liberum esse voluit. Et ne in periculum caderet rur- 
sum soluta libertas (Gen. it, 17) , mandatum posuit , 


quo tamen non inesse malum in fructu arboris* doce- ( 


retur, sed futurum, si forte ex voluntate hominis de 
contemptu date legis premoneretur. Nam et liber esse 


addenda, ne usque ad contemptum dantis libertas ef- 
frxznata prorumperet : *ut et premia condigna et me- 
rita poenarum consequenter exciperet, suum jam ha- 
bens illud , quod motu mentis in alterutram partem 
agitare voluisset : ex quo *mortalitas, invidia utique , 
in ipsum redit; qui cum illam de obedientia posset 
evadere, in eamdem incurrit, dum ex consilio per- 
verso ( Gen. ni, 5) Deus esse festinat : cujus tamen 
peuam nihilominus indulgenter temperavit, dum non 
tam ipse, quam labores ejus maledicuntur super ter- 
ram. Nam et quod requiritur, nou ex iguorantia ve- 
nit, sed spem hominis futur: in Christo οἱ * inventionis 
et salutis ostendit : et quod (Ibid. 92, 25, 94) ne de 


" ligno arboris vit:e contingat arcetur, non de invidiz 
B maligno livore descendit, sed ne vivens in zeternum, 


nisi peceata Christus ante ? donasset, circumferretse- 
cum in poenam sui semper immortale delictum. Quam - 
quam etiam superioribus, id est super ipsum quoque 
solidamentum partibus , qu:e non sunt liodie nostris 
contemplabiles oculis, !* Angelos prius instituerit, 
spiritales Virtutes digesserit, Thronos Potestatesque 
prz:efecerit, et alia multa celorum immensa spatia, et 
Sacramentorum infinita opera condiderit , ut immen- 
sus hiclicet mundus poene novissimum magis Dei cor- 
poralium rerum appareat opus esse, quam solum. 
1 Namque qua: infra. terram jacent, neque ipsa sunt 
digestis et ordinatis potestatibus vacua. '? Locus enim 
est quo piorum anim: impiorumque ducuntur, futuri 
judicii przejudicia sentientes : ut operunipsius in om- 
nibus partibus redundantes magnitudines non intra 
mundi hujus capacissimos licet, ut diximus, sinus 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Ne non etiam ipsis quoque deliciis procurasset. V.st 
quidem liec plirasis Tertulliauica , quales infra ali;e 
quoque : ut denotatur, edici ac viritior cap. 2; qua pa- 
ter cap... 195; confibularet cap. 18. Verum inde non 
sequi hunc librum Tertulliani esse vel ex co patet, 
quod Afri scriptores omnes, eliam lioc posteriores, 
utpote B. Cyprianus , Minucius Felix , B. Pacianus et 
Arnobius, similibus uti solent. PAMEL. — Aliter Ga- 
gnaus, apud quem sic legimus : Postea ut ipsis quoque 
delicias procuraret oculis. Sed lectio Pameliana cum 
editis ex codice Anglicauo cohzeret. Ventri procuratum 
est, habet Noster iufra, de Cib. Judaic. cap. 6, eadem 
constructione. JACKSON. 

3 Cujus. Cui legendum conjicit Welchmanus. 

3 Quem. Sic rescripsimus cum Jacksono, ut ad /to- 
minem referatur. Al. qua. 

* Doceretur. lta reposui ex Lat. Latinio, quod melio- 
rem fundit sensum quam edit. Pamelii diceretur. 

JACKSON. 

? t et. Sic Pamelius cum ceteris editis. Jacksonus 
tamen mallet et ut. 

* Mortalitas. Cum Jacksono Pamelium sequimur ita 
legentem. Al. mortalitatis invidia, locum istum minus 
Fecte assecuti. 

' Temperavit. Addendam vocem Deus contextus po- 
stulare videtur, omissam fortasse a librario propter se- 
quentis similitudinem Dum : qu:e est conjectura Wel- 
ehmani et Jacksoni. Mox vero sive legas cum Ga- 
gno super terram , sive cum Gelenio aliisque super 
terra, non refert. 

* [nventionis. Vox importuna Jacksono, quirescri- 
bendum censet resurrectionis vel revelationis, ex Rom. 


viri, 20, 21, quo respexisse Novatianum existimat. 
Minus quidem apposite. Melius Welclimauus, redemp- 
tionis. Sed nihil mutandum videtur. Alluserit. fortass:: 
auctor ad illud Luc. xix, 10 : Venit enim Filius homi- 
nis querere, et salvum facere quod perierat. 


? Donasset. Maluissem condonasset, nisi vidissem No- 
valiauum vocabulo donavi eodem sensu quo heic, usum 
esse in Epistola romani cleri nomine scripta ad Cy- 
prianum. Sic enim vertit Math. xvni, 52,1 Donavi tili 
omue debitum. Jacksow. 


'* Angelos prius instituerit. Fuit non modo Novatiani 
li:ec sententia, sed etiam B. Hieronymi in eap. 1 Epis'. 


D ad Tíi., win Gricorum omnium, quod Angeli prius (i4 


est, ante omnem creaturam) instituti. fuerint. Sed 
B. Augustinis, lib. x1 de Civ. Dei , capp. 5, 6 et 7, el 
lib. xii, cap. 15, et alibi magis amplectendam censet 
eam sententiam quod. juxta cceli. xvi, 4, creaverit 
omnia simul Deus. Quam etiam sequitur Magister Sen- 
tentiarum , ct post eum Doctores Scholastici : qu;e 
preterea definita est in concilio Lateran. sub Inno- 
centio III, et in Decretales recepta, cap. Firmiter cre- 
dimus, tom. de summa Trinit. et Fide cathol. PAuEL. 

* Nanque.... ipsa sunt. la edidit Pamelius ex con- 
jectura Latiuii. Al. : Nam neque que infra terram ja- 
cent, ipsa sunt. Sed. duobus editoribus Auglicanis, 
deleto nam, legendum videtur : Neque qua iufra terram 
jacent, ipsa sunt, elc. 


'* Locus enim est. In eamdem sententiam cum Nova- 
tiano, plerique Patrum, sive Grecorum, sive Latino- 
rum. Consulatur pr:e c:eteris Hippolytus adversus Gree- 
€os, tom. mn nostrze Diblioth., pag. 451, seq. 


8839 


DE TRINITATE LIBER. 


890 


conclusas videremus, sed etiam ὁ infra ipsius mundi et A concipi possit. Major est quoque omni sermone, nec 


profunda et altitudines cogitare possemus ; οἱ sic con- 
siderata operum magnitudine, tant:: molis digne mi- 
rari posserus artificem. 


CAPUT ἢ]. 


Deus super ommia, ipse continens omnia, immensus, 
eelernus, menle homiuis major, sermone. inexplica- 
bilis, sublimitate omni sublimior. 


Super 41:8 omnia ipse continens cuncta, nibil extra 
se vaeuum deserens, nulli Deo superiori (ut? quidam 
putant) locum reliquit. Quandoquidem ipse universa 
sinu perfect: magnitudinis et potestatis incluserit , 
intentus semper operi suo , et vadens per omnia , et 
movens cuncta, et vivificans universa, el conspiciens 
tota, et in concordiam elementorum omnium discor- 
dantes materias sic connecten:, ut ex disparibus ele- 
mentis ita sit unus mundus ista coagmentata conspi- 
ratione solidatus, ut nulla vi dissolvi possit, nisi quum 
illüm solus ipse qui fecit (II Pet. nr, 12) , ad majora 
alia pr:estanda nobis, solvi jusserit. Hunc enim legi- 
mus omnia continere : el ideo nihil extra ipsum esse 
potuisse ; quippe quum originem omnino non habeat, 
consequenter nec exitum sentiat : uisi forte, quod ab- 
sit, aliquando esse ceperit, nec super omnia sit, sed 
dum post aliquid esse coeperit, * infra id sit quod ante 
ipsum fuerit, minor inventus potestate, dum posterior 
denotatur etiam ipso tempore. Ob hanc ergo causam 
semper inimensus, quia nibil illo majus est ; semper 
:eternus, quia nihil illo antiquius, Id enim quod sine 


* edici possil : ne si potuerit edici, humano sermone 
minor sit, quo, quum edicitur, et circumiri et colligi 
possit. Quidquid enim de illo cogitatum fuerit, minus 
ipso eril : et quidquid enuntiatum fuerit , minus illo 
comparatum cireum ipsum erit. Sentire enim illum 
taciti aliquatenus possumus ; ut. autem ipse est , ser- 
moue explicare non possunius. " Sive enim illum dixe- 
ris Lucem, creaturam ipsius magis quam ipsum dixe- 
ris ; ipsum non expresseris : sive illum dixeris Virtu- 
tem, potentiam ipsius magis quam ipsum dixeris, et 
deprompseris : sive dixeris Majestatem, honorein 
ipsius magis quam illum ipsum descripseris. Et quid 
per singula qu:eque percurrens longum facio? semel 
totuin explicabo. Quidquid omnino de illo retuleris, 


B rem aliquam ipsius magis et virtutem, quam ipsum 


explicaveris. Quid enim de eo condigne aut dicas, 
aut sentias, qui omuibus et sermonibus et sensibus 
major est? Nisi quod uio modo (et hoc ipsum quo- 
modo possumus, quomodo capimus, quomodo intelli- 
gere licet) quid sit Deus mente capiemus, si cogita- 
verimus id illum esse, quod , quale , et quantum sit 
non possit intelligi, nec in ipsam quidem cogitatio- 
nem possit venire. Nam si ad solis aspectum oculorum 
nostrorum acies hebescit, ne orbem ipsum obtutus 
inspiciat obviorum sibi superatus fulgore radiorum : 
hoc idein mentis acies patitur in cogitatione omni de 
Deo ; et quanto ad. considerandum Deum plus inten- 
ditur, tànto magis ipsa cogitationis su:xe luce cacatur. 
Quid enim de co (ut iterum repetum) condigne dicas, 


origine est, przecedi a. nullo potest , dum non habet C qui est sublimitate omni sublimior, et altitudine omni 


tempus. Ideo immortalis, non deliciens in consumma- 
tionis exitn. Et quoniam sine lege est quidquid sine 
originee:t, * modum temporis excludit, dumse debi- 
torem nemini sentit. De hoc ergo, ac de eis qu:e sunt 
ipsius et in eo sunt, nec mens liominis quie sint, quanta 
sint, et qualia sint, digne concipere potest, nec elo- 
quentia sermonis humani :equabilem inajestati ejus 
virtutem sermonis expromit. Ad cogitandam enim et 
ad eloquendam illius majestatem, et eloquentia omnis 
merito muta est, et mensomnis exigua est : major est 
enim mente ipsa, nec cozítari possit quantussit, *ne 
Si potuerit cogitari, mente humana iinor sit, qua 


alor, et profundo omni profundior, et omni luce lu- 
cidior, et omni claritate clarior, omni splendore splei- 
didior, omni roborerobustior, omni virtute * viritior, 
omni pulchritudine pulchrior, veritate omni verior, et 
fortitudine omni fortior, et majestate omni major, et 
omni potentia potentior, et. omnibus divitiis ditior, 
omni prudentia pradentior, ct omni benignitate beni- 
gnior, omni bonitate melior, omni justitia. justior, 
omni clementia clementior? Minora enim sint necesse 
est * omnium genera virtutum, eo ipso, qui virtutum 
omninm et Deus et Parens est : ut vere dici possit, 
1? id. [eus esse, quod ejusmodi est cut comarari nihil 


GALLANDII. COMMENTARIUS. 


! [nfra. Sic ex ms. Woweri correxi vocem intra, D possit : quia. si potuerit edici, humano sermone minor 


quam habent omnes editi. Jacksow. 

* Ut quidum putant. Valentiniani scilicet, qui supra 
Demiurgum , id est , opificem Deum , coustituebaut 
Deui. Superiorem Bython , cum tricenario Zonum 
numero. PAMEL. 

* Infra. Hanc item vocem ex ms. Wowerii restituit 
Jack:onus, uhi vulgati labeut intra. Atque ita legen- 
dum conjiciebat quoque Welchimanus. 

* Modum temporis excludit, dum, eic. Sic Pamelius , 
quem sequitur Jacksonus. Placuit tamen Welchmano 
voculam dum aute modum transferre. 

* Ne si potuerit cogitari, etc. Ita Pamelius et utraque 
Frobeniana cditio. A1 Ga2n:eus et larrensis : Quia si 
poterit cogitari , mente humana minor sit. oporlet. 

ὁ Edici. Vox Novatiano usitata : propterea jure a Pa- 
melio et Jacksuno. retenia. Al. dici. lntegrum autem 
locum Gagu:eus et Barrensis ita efferunt : Nec. dici 


sit oportet, quo quum edicitur, circumiri et colligi pos- 
se! . 

1 Sive enim illum dixeris ΠΌΘΕΝ, etc. Novatianus heic 
Theophilum. Antiochenum ex«eripsisse videtur, qui 
lib. 1, cap. 5, ad Autolyc. h:ec liabet: Ej γὰρ ρῶς αὑτὸν 
εἴπω, ποίημα αὐτοῦ εἴπω, v. T. λ. € Si [lucem eun di- 
cam, opus ejus dico, etc. » Locum inspicias velim ct 
conferas. 

8 Viritior. Voxignota : quam tamen exhibent omnes 
editi. Legendum omuino puto viriosior, quod habet 
Tertullianus de Anima , cap. 19. Atque errat. Pamc- 
lius, dum sit Tertullianum usui esse voce viritior. Vid. 
$up. not, 4, ad cap. 1. Jacksox. 

9 Omnium. Mallet omnia Welclinanus, ejusque con- 
jectura probatur et Jacksouo. 

!* Jd [eus esse. Iia Pamelius, Gagaaus et Barrensis 
ms. Wow. ld est Deus, quod ejusmodi est, cic. Wel- 


891 


NOVATIANI 


potest. Super omne est. enim quod dici potest. Mens À requiescet Spiritus meus, nisi. super humilem et 


est enim qu:edam gignens et complens omnia , qu 
sine ullo aut initio aut ΓΘ ΡΠ ΠΟ temporis, causas rerum 
naturaliter nexas ad utilitatem oinnium summo el per- 
fecta ratione moderetur. 


CAPUT lil, 


Deum esse omnium conditorem , dominum el parentem, 
e sacris Scripturis probatur. 


Hunc igitur agnoscimus et scimus Deum, condito- 
rem rerum omnium : Dominum, propter potestatem , 
! et parentem, propler institutionem : liunc inquam 
qui dixit, et facta sunt omnia ( Psal. cx.vm, 5) ; 
precepit , et. processerunt. universa; de quo scrip- 
tum est ( Psal. cii, 24) : Onnia in. sapientia feci- 
ⅈ de quo Meyses (Deuteron. 1v, $9) : Deus in 
colo sursum et in lerra deorsum ; qui secundum 
Isaiam ( sa. xi, 13), menus est celum palmo, 
terram pugillo : qui aspicit ferram, et facil eam tre- 
mere (Psal. cm, 52); qui continet. gyrum terre, et 
eos qui habitant in ipso quasi locuste ; qui * expendit 
montes in pondere, et nemora in statera ( 1sa.. XL, 
22, 12 ); id est, certo divine dispositionis exami- 
ne: ac, ne facile in ruinam procumberet magnitudo 
inzequaliter jacens, si non paribus fuisset librata pon- 
deribus , onus hoc moderanter terrenz:: molis aqua- 
vit. Qui dicit per Prophetam ( /sa. x,v , 22) : Ego 
Devs, et non est preter me. Qui per eumdem Pro- 
pletam refert ( Jsa. xin, 8): Quoniam majestatem 
meam non dabo alteri ; αἱ omnes cum àtis figmen- 
tis ethnicos excludat et hzreticos, probans Deum non 
esse qui manu artificis factus sit, nec eum? qui inge. 
nio hxeretici fictus sit. Non est enim Deus, cui , ut sit, 
quierendus est artifex. Quique adhuc adjecit per Pro- 
phetam. (sa. 1xv1, 1): Colum mihi thronus. est, 
terra autem. scabellum. pedum meorum : qualem mihi 
edificabitis domum , aut quis locus requiei mec ? 
ut ostendat. quoniam multo magis illum templum 
non capit, * quem mundus non capit : et hxc non ad 
sui jactantiam, sed ad nostri scientiam refert. Neque 
enim ipse ἃ nobis desiderat magnitudinis gloriam , 
sed nobis vult rcligiosam, qua pater, conferre sapien- 
tiam. Quique pr:eterea ferinos nostros animos , et de 
agresti immanitate tumidos et abruptos ad. lenitatem 


quietum, el trementem. verba mea ? ut. Deum ali- 
quatenus quantus sit possit agnoscere, dum illum 
per Spiritum collatum discit timere. Qui similiter ad- 
hue magis in notitiam nostri volens pervenire , ad 
culturam sui nostros excitans animos , aiebat (Isa. 
XLV, 7 ) : Ego sum Dominus, qui feci lucem et creavi 
tenebras ; ut vicissitudinum istarum quibus noctes 
diesque moderantur, * non Naturam, nescio quam , 
$ pularemus artificem; sed Deum agnosceremus potius 
( quod erat verius ) conditorem. Quem quoniam obtu. 
tu oculorum videre non possumus, de operum ma- 
gnitudine el virtute et majestate condiscimus : Jn- 
visibilia enim ipsius, inquil apostolus Paulus, « 
creatura mundi per ea que facta sunt. intellecta con- 


B spiciuntur; sempiterna quoque ejus virius el divini- 


(as ( Rom. 1, 20 ) : ut animus humanus ex mani- 
festis occulta condiscens , de operum magnitudine 
que videret , mentis oculis artificis magnitudinem 
cogitaret. De quo idem Apostolus (I Tim. 1, 47): 
Regi autem seculorum — mmortoli , invisibili ,— soli 
Deo honor et gloria. Evasit enim oculorum contem- 
plationem, qui cogitationis vicit magnitudinem : Quo- 
niam, inquit, ex ipso et per ipsun el in ipso sunt om- 
nia (Rom. xi, 55). Nam et imperio ejus omnia, ut ex 
ipso sint: el verbo ejus digesta , ut per ipsum sint: 
et in judicium ejus recidunt universa ; ut dum in 
ipso, exspectant libertatem corruptione deposita 
(Rom. vin, 21), in ipsum videantur esse revocata. 


CAPUT IV. 


Bonum quoque, semper sui similem , immutabilem, 
«unum el solum , infinitum? cujus. Nec nomen pro- 
prium possit edici , et incorruptibilem , et immorta- 
lem. 


Quem solum merito bonum pronuntiat. Dominus 
( Luc. xvin, 19) : cujus bonitatis totus testis est 
mundus, quem non instituisset , nisi bonus fuisset. 
Nain. si omnia bona valde (Gen. 1 , 51) ; consequen- 
ter ac merito et qua instituta sunt bona , bonum ins- 
titutorem probaverunt: et qux: a bono institutore 
Sunt , aliud quam bona esse non possunt : ex quo 
omne malum facessat ἃ Deo. Nec enim potest fieri , 
ut sit initiator aut artifex ullius mali operis , qui no- 


trahere voleus, dicit ( Ibid. v. 2) : Et super quem D men sibi perfecti vindicat et parentis et judicis: ma- 


COMMENTARIUS, 


chmanus vero conjicit. legendum Deum. At lectio 
vulgata ferri potest, si Deus accipiatur τεχνιχῶς, sive 
mus, pro nomine proprio. JACKSON. 

! Et parentem. Cuin. Pamelio. voculam et retinui 
quaw editi plerique omittunt. 

* Expendit. Hunc locum citat infra Novatianus 
cap. 30, ubi liabet suspendit : eamque lectionem inde 
huc transtulit Jacksonus. 

? Qui ingenio heretici fictus sit. Tertullianum imita- 
tur auctor, qui, ut observat Pamelius, lib. de Pre- 
script. in c«iatogo haereticorum eos recenset, qui alium 
Deum sibi heretico fingebant ingenio. 


* Quem. Ya restitui. ex. Junio et Latinio pro vulg. 
edit. gutim. Jacksoxv. 


* Non naturam nescio quam. Auctor RRecognitionum, 
lib. vin, c. 54: Qui naturam pro Deo nominant, et 
Naturam facta esse cuncta testantur, latet eos appella- 
tionis sc error. Si enim. naturam irrationabilem pu- 
tant , stultissimum est, rationabilem creaturam ab ir- 
rationabili factore progredi. Si vero ratio est, id est 
logos, per quam facta constat universa ; superfluo no- 
men immutant, ubi de Conditoris ratione profitentur. 
"Πὰς dc re item disputat idem auctor paulo superius, 
cap. 90. 

* Putaremus. lance vocem iu textum retuli ex mss. 
Woweri, pro edit. putemus, quod non tam bene con- 
venit sequenti agnosceremus. JACKS. 


h95 


DE TRINITATE LIBER. 


894 


xime quum omnis mali operis vindex sit et judex ; A tium, quidquid oecupaverit totum. Quoniam * si non 


quoniam et non aliunde occurrit homini malum, nisi 
8 bono Deo! recessisset. Hoc autem ipsum in homine 
denotatur : non quia necesse fuit , sed quia ipse sic 
voluit. Unde manifeste et quid malum essel apparuit, 
et, ue invidia in Deo esse videretur , a quo malum 
ortum esset , eluxit, Hic ergo semper sui esl si- 
milis, nec se umquam in aliquas formas vertit aut 
mutat (Jac. 1, 17) : ne per immutationem, etiam mor- 
talis esse videatur, Immutatio enim conversionis , 
portio cujusdam comprehenditur mortis. Ideo nec ad- 
jectio in. illo umquam ullius aut partis aut honoris 
accedit, ne quid umquam perfecto defuisse videatur : 
nec detrimeutum in eo aliquod agitur, ne gradus 
mortalitatis receptus esse videatur : sed quod est , id 
semper est; et qui est, semper ipse est ; el qualis est, 
semper talis est. Nam et incrementa originem mons- 
trant, et detrimenta mortem atque interitum probant, 
et leo : Ego, ait, sum Deus, et non. sum mulotus 
(Malach. wn, 6), statum. suum tenens semper, dum id 
quod natum non est, converti non potest. IIocenim in 
ipso quidquid illud * potest quod est Deus, semper sit 
necesse est ; ut semper sit Deus , servans sese virluti- 
bus suis. Et ideo dicit (Exod. iu, 14 ) : Ego sum qui 
sum. Quod enim est, ideo hoc habet nomen, quoniam 
eamdem semper sui obtinet qualitatem. Immutatio 
enim tollit illud nomen quod est : quidquid enim 
aliquando vertitur , mortale ostenditur , hoc ipso 
quod convertitur. Desinit enim esse quod fuerat , 
et incipit consequenter esse. quod non erat : idcirco 


ct merito in Deo manet semper status suus, dum ( 


sine detrimento commutationis, semper sui et si- 
milis et z» qualis est. Quod enim natum non est, 
nec mutari potest : ea. enim sola in conversionem 
veniunt, quzecumque fiunt vel quaecumque gignuntur ; 
dum qus alíquando non fueraut , discunt esse nas- 
cendo, atque ideo nascendo converti. At enim , 
illa quz:* nec nativitatem habent nec. artificem , ex- 
cluserunt a se demutationem, dum in qua conver- 
sionis causa est, non habent originem : ideo et unus 
pronuntiatus est, dum parem non ? habet : Deus 
enim, quidquid esse potest Deus est, summum sit 
necesse est. Summum autem quidquid est, [184 46- 
mum summum esse oportct , dum exira comparem 
est, Et ideo solum et unuin sit necesse est , cui con- 


omne id quod est , quidquid est continet ; dum intra 
id invenitur quo continetur , minus inventum eo quo 
continetur, Deus esse ? desierit, in alterius potestatem 
redactus , cujus magnitudine , qua minor , fuerit in- 
clusus : * et ideo quod continuit, Deus potius esse jam 
ceperit. Ex quo effectum est , ut nec nomen Dei 
proprium possit edici , quoniam non possit nec con- 
cipi. Id enim nomine continetur , quidquid etiam ex 
natur: 50: conditione comprehenditur. Nomen enim 
siguificantia est ejus rei , qux comprehendi potuit ex 
nomine. At quando id de quo agitur tale est , ut con- 
digne nec ipsis intellectibus colligatur; quomodo ap- 
pellationis digne vocabulo pronuntiabitur, quod dum 
extra intellectum est , etiam supra appellationis si- 


B gnificantiam sit necesse est ? Ut merito quando no- 


men suum Deus , ex quibusdam rationibus et occa- 

sionibus adjicit " et praefert, non tam legitimam pro- 

prietatem appellationis sciamus esse depromptam , 

quain Ssigniflcantiam quamdam constitutam ; ad quam 

dum homines decurrunt , Dei misericordiam per ip- 
sam impetrare posse videantur. Est ergo etimmorta- 
lis et incorruptibilis , nee detrimenta. sentiens om- 
nino, nec finem. Nam et quia incorruptibilis , ideo 
et immortalis ; et quia immortalis , utique et. incor- 
ruptibilis; utroque invicem sibi et in. se connexione 
mutua 5 perplexo, et ad statum aeternitatis vicaria con- 
catenatione producto , et immortalitate de incorrup- 
tione descendente , et incorruptione de immortali- 
taie veniente. 

CAPUT V. 

Cujus εἰ iracundias et indignationes quasdam , et odia 
descripta in sacris paginis teneamus ; non tamen liec 
intelligi ad humanorum exempla vitiorum. 

Cujus etiam si iracundias ? legimus , et indignatio- 
nes quasdam deseriptas tenemus , et. odia relata co- 
gnoscimus, non tamen lee intelligimus ad humano- 
rum relata esse exempla vitiorum. IIxc enim omnia, 
et si hominem possunt corrumpere, divinam vim 
non possunt omnino vitiare. Passiones enim istz in 
hominibus merito esse dicentur ; in Deo non merito 
judicabuntur. Corrumpi enim per hrc homo potest, 
quia corrumpi potest : corrumpi per hzc Deus. non 
potest , quía nee corrumyi potest. Habent igitur ista 
vim suam quam exerceant ; sed ubi prz:cedit passibi- 


ferri nihil potcst , dum parein non /habet. Quoniam Jg) lis materia , non ubi przcedit impassibilis substantia. 


nec duo iufiujta esse possunL; ut rerum dictat ipsa 
natura. Infinitum est autem , quidquid nec originem 
habet omnino, nec finem. Excludit enim alterius iníi- 


Nam et quod irascitur Deus , nou ex vitio ejus verit ; 
sed ad remedium -nostri illud facit. Indulgens est 
enim , etiam tunc cum minatur : dum per hsec homi- 


GALLANDII. COMMENTARIUS. 


! Flecessisset. Latinius eleganter legit recessisse. Et 
vera videtur lectio, Grxce loquendi formula. Jacks. 
.. * Potest. Malim legi esse potest : et sic habet auctor 
)pse statim in hoc capite. Ip. 

* Habet. Ex Frobenio Welchmanus legit habeat ; et 
locum ita distinguit ; Dum parem non habeat : Deus, 
Juiden enim esse, etc. Quod quidem magis probatur 

acksono. 

* Si non omne, etc. Theophilum Antiochenum ex- 
pressit heic Novatianus, lib. 11, ad Autolgc., c. 5. 

.. ' Desierit. lta editi. plerique : quz quidem lectio 


apprime congruit cum sequentibus, fuerit, ceperit. 
Αἱ Gagnaus οἱ Darrensis, quos sequitur Welchma- 
nus, desinet : minus recte, ut videtur. 

* [deo quod. Welchmanus conjicit legeudum id quod. 
Neque abnuit Jacksonus. 

' Et profert. Ms. Voweri aut pre[ert. JACKSON. 

* Perplexo.... producto. Editi perpleza producta , 
contra leges grammaticas. Editiones Anglicanas sc- 
cuti sumus. 

* Legimus. Sic edit, Welclim. οἱ Jackson. pro vulgata 
lectione legitimas. 


895 


NOVATIANI 


896 


nes ad recta revocantur. Nam quibus ad honestam A de Deo Prophetes tunc loquebatur, non quomodo 


vitai deest ratio , metus est necessarius, ut qui ra- 
tionem reliqueruut, vel terrore moveantur. Et ideo 
omnes istze vel iracundi:e Dei , vel odia , vel quzecum- 
que sunt hujusmodi , dum ad medicinam nostram 
proferuntur ( ut res docet), ex consilio , non ex vitio 
venerunt: nec ex fragilitate. descendunt; propter 
quod etiam ad corrumpendum Deum valere non pos- 
sunt. Materiarum cnim innobis ex quibus sumus, di- 
versitas , ad iracundi:* consuevit corrumpentem nos 
excitare discordiam ; qux:e in Deo, vel ex natura vel 
cx vitio , non potest esse : dun non ulique ex coag- 
mentis corporalibus intelligitur esse constructus. Est 
enim simplex , et sine ulla corporea concretione , 
quidquid illud est totus, quod se solus scit esse ; 


Deus erat , sed quomodo populus capere poterat. Ut 
igitur hzec sic de Deo dicantur, non eo, sed populo 
potius imputetur. Sic (Exod. xxvi) et tabernaculum 
erigere populo permittitur ; nec tamen Deus intra ta- 
hernaculum ? c]usus continetur ; sic (lI fteg. 1v) et 
Templum exstruitur; nec tamen Deus intra templi 
angustias omnino sepitur. Non igitur mediocris cst 
Deus, *ed populi mediocris est sensus : nec angustus 
Deus , sed rationis populi angustus est intellectus ha- 
bitus. Denique in Evangelio (Joan. 1v, 21) : Veniet 
hora , Dominus aiebat, cum meque in monte islo , 
neque in lierusalem  adorabitis Patrem , οἱ causas 
reddidit diceus (Ibid. v. 94) : Spiritus est Deus ; 
el eos ergo qui * adorant, iu. spiritu εἰ veritate ado- 


quandoquidem Spiritus sit. dictus (Joan. iv , 24). Et B rare oportet. Efficacie igitur ibi divinae per membra 


ideo hiec. quie in. hominibus vitiosa sunt el corrum- 
pentia, dum ex corporis ipsius et materize corruptibi- 
litate nascuntur, in Deo corruptibilitatis vim exer- 
cere non possunt ; ! quandoquidem , ut diximus , non 
ex vilio, sed ratione venerunt. 


CAPUT VI. 


Ei licet Scriptura faciem divinam sepe ad humanam 
formam convertat , non tamen intra hec noatri cor- 
poris lineamenta modum divine majestatis includi. 


Et licet. Scriptura coelestis ad humanam formam 
faciem divinam s:xpe convertat, dum dicit (Psal. 
xxxii , 16) : Oculi. Domini super justos : aut dum 
( Gen. viui, 91) : Odoratus est Dominus Deus odorem 


boue [ragrantie : aut dum traduntur Moysi ta- € 


bulze scripte digito Dei (Exod. xxxi , 18) : aut dum 
populus filiorum Israel de terra Egypti manu va- 
lida et brachio excelso (Psal. cxxxv, 12 ) liberatur : 
aut. dum dicit ( 4sa. r, 20) : Os enim Donini locu- 
tum est hec : aut dum terra. scabellum pedum Dei 
esse perliübetur ( Jsa. xvi, 1) : aut. dum dicit : (IV 
Beg. xix , 16 ) : Inclina aurem. tuam, et audi : * nos 
qui dicimus, quia Lex spiritalis est, non intra hzc 
nosiri corporis lineamenta , modum aut figuram di- 
vinze majestatis includimus, sed suis illam intermiua- 
te magnitudinis (ut ita dixerim) campis sine ullo fine 
diffundimus. Scriptum est enim. (Psal. cxxxvi, 8, 
9, 10 ) : Si ascendero. in. celum , tu ἰδὲ es : si des- 
cendero ad inferos, ades : el si assumpsero alas meas, 
et. abiero trans mare, ibi manus tua. apprehendet me, 
el dextera (ua. detinebit me. Wationem enim divinse 
Scriptur:e de temperamento dispositionis cogiosci- 
mus. Parabolis enim adhuc , secundum fidei tempus, 


monstrantur : non habitus Dei, nec corporalia linea- 
menta ponuntur. Nam et cum oculi describuntur , 
quod omnia videat exprimitur; et quandoauris , quod 
δ omnia audiat proponitur; et cum digitus, signifi- 
cantia quzedam voluntatis aperitur; et cum nares, 
precum quasi odorum perceptio ostenditur; et cum 
manus, quod creature sit omnis auctor probatur; 
et quando brachium , quod nulla natura contra ro- 
bur ipsius repugnare possit edicitur; et quando pe- 
des , quod impleat omuia , nec sit. quidquam ubi non 
sit Deus, explicatur. Neque enim sunt ei aut membra 
aut membrorum officia necessaria , ad cujus solum 
eliam tacitum arbitrium et serviunt et adsunt omuia. 
Cur enim requirat oculos , qui Lux est? aut cur qu:e- 
rat pedes, qui ubique est? aut cur ingredi velit, 
cum non Sit quo evtra se progredi possit ? aut cur 
manus expetar, cujus ad omnia instituenda artifex 
est et sileus voluntas ? * Nec auribus eget , qui ctiain 
tacitas novit. voluntates. Aul propter quam causam 
linguam quaerat, cui cogitare jussi»se est ? Necessa- 
ria enim hzee membra hominibus fuerunt , non Deo : 
quia inefficax hominis consilium fuisset , nisi cogi- 
tamen corpus implesset ; Deo autem non necessaria, 
cujus voluntatem. non tantum sine aliqua molitione , 
opera subsequuntur , sed ipsa statim opera eum vo- 
luntate procedunt. Ceterum ipse totus oculus, quia 
totus videt ; et totus auris, quia Lotus audit; et totus 
manus , quia totus operatur ; οἱ totus pes , quia totus 
ubique est. ldem enim quidquid illud est , totus aequa- 


D lis est, et totus ubique est. Non enim babet in se di- 


versitatem sui, quidquid est simplex. Ea enim de- 
mum in diversitatem membrorum recidunt , qus ve- 
niunt ex nativitate. in dissolutionem. * Sed hzc quie 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


'* Quandoquidem. Cod. Anglicus ms. vetustiss. legit 
quoniam quidem. JACKSON. 

? Nos. Al. Sed nos. lllud sed prztermisimus cum 
editoribus Anglicanis, ex verborum auctoris te- 
nore. 

3 Clusus. Deest apud Welchmanum hxc vox, quam 
reliqui pr: se ferunt. 

* Adorant. Welch. adorant eum, juxia. et Gr. Vulg. 
Al. omittunt. Et forte omisit ipse Novatianus. 


5 Omnia. It Pamelius aliique. Gelenius tamen, quem 
sequitur Welelimanus, omnes. . 

ὁ Nec auribus... voluntates. Excidit hiec pericope ab 
edito Welclimaniano. Ubi et paulo post legitur, non 
tantum. aliqua. molitione , dempta pr:epositione sime , 
quam alii exhibent. 

1 Sed hac. Ita vulg. Welchmanus mallet, quam Arc. 
Jaeksonus vero sed hanc, ut referatur ad diversita- 
tem. membrorum, Videtur (amen auctor Aec (um 


897 


DE TRINITATE LIBER. 


898 


concreta non sunt , sentire non possunt. Quod enim A jam factus Deus, Quomodo et si secundum Moysen 


immortale est , quidquid est , illud ipsum unum et 
sinplex δὲ semper est. Et ideo quia uuum est , dis- 
solvi non potest ; quoniam quidquid est illud ipsum 
extra jus dissolutionis positum , legibus est tuortis 
solutum. 


CAPUT VII. 


AncuUMENTUM. — Spiritus quoque cum Deus dicitur , 
claritas et lux , non satis Deum illis appellationibus 
explicari. 


Sed illud quod dicit Dominus (Jcan.iv,24) Spiritum. 
Deum, ! puto ego sic locutum Christum de Patre, ut ad- 
huc aliquid plus intelligi velit quam Spiritum Deum. 
Hominibus enim licet in Evangelio suo intelligendi 


incrementa * faciens disputet; sed tamen el? ipse sic B 


adhuc de Deo loquitur hominibus, quomodo possunt 
adhue audire vel capere; licet, ut diximus, in agni- 
tionem Dei religiosa jam facere incrementa nitatur. 
Invenimus enim scriptum esse quod (I Joan. 1v, 8) Deus 
Charitas diclus sit; uec ex hoc tamen Dei substantia 
Charitas expressa est : et quod (1 Joan. 1, 5) Luz dictus 
est ; nec tamen in hoc substantia Dei est, sed totum 
hoc de Deo dictum est quantum dici potest ; ut incrito 
et quando Spiritus dicius est, non omne id quod est , 
dictus sit; sed ut dum meus hominum intelligendo 
usque ad ipsum proficit Spiritum , conversa jam ipsa 
in spiritu, aliud quid amplius per Spiritum conjicere 
Deum esse possit. ld enim quod est, secundum id 
quod est, nec humano sermone edici, nec humanis 
auribus percipi, nec humanis sensibus colligi potest. 
Namsi (1 Cor. u, 9) que preparavit Deus his qui di- 
ligunt illum , nec oculus vidit, nec auris audivit, nec 
cor hominis, aut mens ipsa percepit ; qualis et quantus 
est ille ipse qui hzec repromittit, ad quz intelligenda 
et mens hominis et natura defecit? Denique si acce- 
peris Spiritum. substantiam Dei, creaturam feceris 
Deum. * Omnis enim spiritus creatura est. Erit ergo 


(Deut. w, 24) Ignem acceperis Deum; ereaturam illum 
esse dicendo, institutum expresseris, non institu- 
torem docueris. Sed h;ec. figurantur potius. quam 
ita sunt, Nam οἱ in Veteri Testamento ideo Deus 
lgnis dicitur, ut. peccatori populo metus incutiatur, 
dum judex ostenditur. Et in. Novo Testamento Spi- 
ritus esse profertur, ut * refector et creator in delictis 
suis mortuorum , per banc bonitatem collat» crc- 
dentibus indulgentix, coimnprobcetur. 


CAPUT VIII. 


ARGUMENTUM. — []unc ergo Deum novisse. el venerar i 
Ecclesiam ; eique testimonium reddit tam  invisibi- 
liun, quam etiam visibilium, et semper, et tota 
natura , quam ejus providentia regit ac moderatur. 


Hunc ergo, omissis horeticorum fabulis atque 
figmentis, Deum novit et veneratur Ecclesia ; cui 
testimonium reddit tam invisibilium quam etiam 
visibilium et semper et tota natura : quem Angeli 
adorant, astra mirantur, maria benedicunt, terra 
verentur, inferna * qu:eque suspiciunt : quem mens 
omnis humana sentit, etiam si non exprimit : cujus 
imperio omnia " commoventur, fontes scaturiunt, 
amnes labuntur, fluctus assurgunt, foetus suos 
cuncta parturiunt, venti spirare coguntur, imbres 
veniunt, maria commovenlur, fecunditates suas 
cuncta ubique diffundunt : qui peculiarem proto- 
plastis zeternz:s. vite mundum quendam paradisum 
in oriente constituit ; arborem vila plantavit (Gen. n, 


C 9); scientie boni et. mali similiter alteram arborem 


collocavit; mandatum dedit; sententiam contra de- 
litum statuit ( Il Pet. 8, 5); Noe justissimum de 
diluvii periculis pro merito innocentiz fideijue ser- 
vavit (Gen. v, 24); Enoch transtulit ( Jac. it, 25 ); 
in amicitite societatem Abraham allegit ( Gen. xxu, 
12); Isaac protexit (Ibid. v. 350, 43); Jacob 
auxit (Exod. iu, 9, 10); Moysem ducem populo 


GALLANDII. COMMENTARIUS. 


ad diversitatem membrorum, tum ad. dissolutionem 
retulisse. | 

! Puto. Cod. Anglic. ms. putem , quod malim. 

JACKSON. 

? Faciens. lta. Welehmanes, cui adliaret Jackso- 
nus, pro edit. facientibus. Quam. quidem. germanam 
esse lectionem , inquit posterior editor Auglicanus, 
attendenti facile patebit. Christus enim erat, qui in 
Evangelio suo [ominibus intelligendi incrementa 
faciebat. 

? ] pse sic. Ita Pamelius. Voculam sic omiserunt edi- 
tores Anglicani : immerito, ut. videtur : eam enim 
sequens quomodo postulare perhibetur. 

* Omnis enim spiritus creatura est. Levissima sunt 
qu: Pamelius heic repreheudit, et linfino similiter 
displicuisse putat. H:ec enim verba, Omnis spiritus 
creatura. est, minime Spiritum sanctum attingunt. 
Demonstrat Novatianus Deum ab hominibus nulla 
voce designari posse, quie non plurimum aberret ab 
infinita illa majestate. Quamobrem sive (ux, Sive 
spiritus, sive ignis dicatur, nihil horum apte de Deo 
et commode pronuntiari; proplerea quod et spirilus 
et ignis creature sint. « Hiec, inquit, figurantuc 
« potius, quam ita sunt. Nam et in Veteri Testa- 


einento. Deus Ignis dicitur ; ut peccatori populo 
« metus incutiatur, dum judex ostenditur : et in 
« Novo Testamento Spiritus esse profertur, ut re- 


D « fector et creator in delictis suis. mortuorum , per 


« hanc bonitatem collate credentibus iudulgenti:, 
« comprobetur. » Ubi vides ignis et spiritus appel- 
lationes Novatiauo a rebus materialibus trauslatas 
videri ; nec eum de Spiritu sancto dictum. voluisse, 
quos onine spiritum ail creaturam esse. ManaN. Divin. 

. N. J. C. lib. iv, cap. 19. 8. 5, pag. 520.— Pr:e- 
iverat in eamdem sententiam Welchmanus : quem 
lamen locum, notatu sane diguissimum, transilit 


Jacksonus; qui alia cxteroquin vulgatissima fuse 
persequitur. 


* Refector et creator. Sic Pamelius. Gelenius refer- 
tor, vitiose procul dubio : quam tamen lectionem in 
textu retinuit Welchmanus, alteram refector in notis 
subjiciens. Mox idem Welchm. recreutor legendum 
putat : quod mallet quoque Jack:onus. 


δ Queque. Quoqueomniuo legendum existimat Jack- 
sonus, utpote inagis emphaticum. 


Ἶ Commoventur. Ita editi. Unus Welchmanus, con- 
linentur. 


899 


" NOVATIANI 


900 


prefecit; ingemiscentes filios Israel e jugo servi- À enim opera pervigili obtutu contemplanda sunt, in 


tutis eripuit; Legem scripsit; patrum sobolem in 
terram repromissionis induxit ; Prophetas spiritu in- 
struxit; et per hos omnes Filium suum Christum 
repromisit; et quando daturum se * spoponderat, 
inisit. Per quem nobis in notitiam venire voluit; et 
in nos indulgonti;:e suz sinus largos profudit , egenis 
et abjectis locupletem Spiritum conferendo. Et quia 
uluro et largus et bonus est, ne totus hic orbis 
aversus gratixz ejus fluminibus aresceret (Marc. xvi, 
15), Apostolos institutores generis nosiri in totum 
orbem mitti per Filium suum voluit : ut conditio 
generis humani agnosceret institutorem; et, si se- 
qui maluisset, haberet quem pro Deo in suis jam 
postulationibus Patrem diceret (Math. vi, 9). Cu- 


quorum sinu carbonum medius est ignis; sive quo- 
niam (11 Pet. 11) ad igneum diem judicii. mundus 
iste festinat ; sive quoniam omnia opera Dei ignea, 
nec sunt tenebrosa sed* vigent ; sive etiam, ne, quia 
ex terrenis ista fuerant orta principiis, naturaliter 
de originis sux rigore torperent, addita est omnibus 
interioris spiritus calida natura, qus frigidis con- 
creta corporibus, ad usuram vite :equalia omnibus 
libramenta * monstraret. Hic est igitur currus, se- 
cundum David, Dei, Currus enim, inquit, Dei decies 
millies muliiplicatus (Psal. uxvn, 18), id est, 7 innu- 
merus, infinitus, immensus. Sub jugo enim natu- 
ralis legis omuibus date, alia quasi frenis revocata 
retrahuntur, olia quasi effusis habenis excitata im- 


jus providentia non tantummodo singillatim per B pelluntur. Mundum enim istum eurrum Dei, cum 


homines cucurrit aut. currit; sed etiam per ipsas 
urbes et civitates, quarum exitus Prophetarum vo- 
cibus cecinit; immo etiam per ipsum totum orbem , 
cujus propter incredulitatem , exitus, plagas , demi- 
nutiones poenasque descripsit. Et ne quis non etiam 
ad minima quxque Dei putaret istam infatigabilem 
providentiam pervenire, Ex duobus, inquit Dominus, 
passeribus unus non. cadet sine Patris voluutate; sed 
ct capilli capitis vesiri omnes numerali sunl ( Matth. x, 
29, 50). Cujus etiam cura et providentia lsrae- 
litarum non sivit nec vestes consumi, nec vilissima 
in pedibus calceamenta deleri ( Deut. vmi, 4 ), sed 
( Dan. ui, 37.) nec * ipsorum postremum adolescen- 
tium captiva sarabara comburi; nec iminerito ; 
nam si hic omnia complexus est omnia continens, 


omnibus et ipsi Angeli ducunt et astra; quorum va- 
rios licet meatus, certis tamen legibus vinctos , ins- 
picimus ad metas definiti sibi temporis ducere; ut 
merito nobis quoque cum Apostolo, el artificem et 
opera mirantibus exclamare jam libeat : Ο a(titudo 
divitiarum sapientig et. scientie Dei, quam inscruta- 
bilia judicia ejus eL investigabiles via ejus | et reliqua 
(Rom. x1, 55). 
CAPUT ΙΧ. 


Porro eamdem regulam veritatis docere. nos, credere 
posi Patrem etiam in. Filium Dei Jesum Christum 
Dominum Deum nostrum, eumdem in Veteri Testa- 
mento repromissum, et in Novo exhibitum. 


Eadem regula veritatis docet nos credere, post 


(oinnia autem et totum ex singulis constant) pertin- C Patrem, etiam in Filium Dei, Christum Jesum Domi- 


get consequenter ejus ad usque singula qu:xeque cura, 
cujus ad totum, quidquid est, pervenit providentia. 
Ilinc est quod et desuper Cherubim sedet (Ezech. 1, 10 ; 
Psal. xcvi, 1), id est, praeest super operum suorum 
varietatem, subjectis throno ejus animalibus prae 
c;teris principatum tenentibus, cuncta desuper 
crystallo * contegente, id est, coelo omnia operiente : 
quod (Gen. :, 6) in firmamentum de aquarum 
fluente materia fuerat Deo jubente solidatum, ut 
glacies robusta, aquarum terram pridem contegen- 
tium dividens medietatem, dorso quodam pondera 
aqui superioris, corroboratis de gelu viribus, sus- 
tineret. Nam et (Ezech. x, 12) rot: subjacent, tem. 
pora scilicet, quibus omnia semper mundi membra 


num Deum nostrum, sed Dei Filium ; hujus Dei qui 
et unus et solus est, couditor scilicet rerum omnium, 
ut jam et superius expressum est. Hunc enim Jesum 
Christum, iterum dicam hujus Dei Filium, et iu Ve- 
teri Testamento legimus esee repromissum el in Novo 
Testamento animadvertimus exhibitum, omnium 58- 
cramentorum umbras et figuras de prxsentiía cor- 
porate veritatis implentem. Hunc enim Abrahae fi- . 
lium, hunc David, hunc non minus et vetera prz- 
dieta et Evangelia testantur. IHlunc ipsa Genesis, cum 
dicit: Tibi dabo et semini Iuo ( Gen. xvn, 8). Hunc, 
quando luctatum ostendit hominem cum Jacob (Gen. 
xxxn, 24). Hunc, quando dicit (Gen. xrix, 10) : Non 
deficiet princeps de Juda , neque dux de femoribus ejus, 


volvuntur ( Ezech. 1, 18) talibus pedibus adjectis D donec veniat Is cui repromissum est, et ipse erit ezspecta- 


quibus non in perpetuum stant ista, sed transeunt. 
Sed et per omnes * artus siellata sunt oculis : Dei 


^ 


! Spoponderat. * Sic editores Anglicani Painelius , 
sponderat. 

* Jpsorum.... captiva sarabara. lta editi, praeter Wel- 
cehmanianum, in quo absque mss. aut exemplarium 
oucloritate , reponere placuit editori, ipsa captivorum 
sar«bala. 

3 Contegente.. Apud Pamelium mendose, ut videtur, 
contingente. 

* Artus. Sic recte. mea quidem sententia : emendavit 
Welchmonus precedentes editiones, qux habenl or- 
(us. Vox enim restituta refertur ad animalia que 


tio gentium (Gen. xvix, 19). Hunc Moyses, cum dicit : 
Provide alium quem miltas (Exod. 1v, 15). Hunc idem, 


GALLANDI  COMMENTARIUS. 


proxime pracedunt. 


δ Vigent. Latinius lucent. Welchmanus (sce vigent 
legendum , existimat. Αἱ judice Jacksono, melius 
editi vigent. Nimiruin innuere voluit fortasse auctor , 
quod Dei opera interiorem igneum vigorem seu spt- 
ritum habeant. 

* Monsiraret. Mallet Welcbmanus tinisiraret : quod 
valde probatur Jacksono. " 

7 [nnumerus.... immensus. Minus recte, ut videtur, 
Gagnaus : neimerus infinitus et immensus. 


901 


DE TRINITATE LIBER. 


603 


quando testatur, Propheten vobis, dicendo, suscitabit A — Sed illud admoneo, non alterum In Evangelio Cliri- 


Deus ex. (ratribus vestris : eum quasi me attdite (Deu. 
xvii, 45). Hunc, quando dicit : Videbitis vitam vestram 
pendentem nocte ac die, el mon credetis ei (Deut., xxvi, 
06). Hunc Isaias : Prodiet virga de radice Jesse, et flos de 
radice ejus ascendet (1sa. x1, 1). Hunc eumdem, quando 
dicit : Ecce Virgo concipiet et pariet filium (1sa. vni, 13). 
Hunc, quando sanitates ab eo futuras collocat dicens : 
T unc aperientur oculi c&corum, el aures surdorum au- 
dient, (unc saliet claudus ui cervus, et disertaerit lingua 
multorum (Ibid. xxxv, 5, 6). llune, quando patientis 
virtutes expromit dicens : Non audieiur in plateis vos 
ejus; arundinem quassatam non conteret, et linum fumi- 
gans non extinguet (1bid. x1u, 3-5). Hunc, quando ejus 
Evangelia descripsit : &! disponam vobis testamentum 


stum. expectaudum. fuisse, quam Buuc. a. Creatore 
Veteris Testamenti litteris ante promissum ; maxime 
cum et qus de ipso pr:edicta sunt impleta sint, et quae 
impleta sunt ante przdieta. sint. Ut. merito hiereti- 
corum istorum Testamenti Veterís auctoritatem res- 
puentium, nescio cui cominentitio et. ex fabulis ani- 
libus ficto. Christo atque fucato possim vere et con- 
stanter dicere : Quis es * unde es? a quo missus es? 
quare nunc venire voluisti * quare talis ? vel qua ve- 
nire potuisti? vel quare non ad tuos abisti ? nisi quod 
probasti tuos * non. habere, dum ad alienos venis ? 
Quid tibi cum mundo creatoris ? quid tibi cum ho- 
mine conditoris ? quid tibi cum flgmento corporis, 
cui eripis spem resurrectionis ? quid ad alienum ve- 


eternum, sancta David fidelia (sa, Lv,5). Hunc,quando B nis famulum, alienum sollicitare desideras filium ? 


gentes in ipsum credituras prophetat: Ecce posui ewn 
in principem et precipientem gentibus. Gentes que te 
non noverunt invocabunt te, et populi qui te nesciunt ad 
te confugient (Ibid. &, 5). Hunc eumdem, quando ad 
passionem ejus exclamat dicens : Sicut ovis ad occisio- 
nem ductus esl, el sicut agnus coram tondente se síne voce, 
sicnon aperuit os suum in humilitate (loa. 111,3). Hunc 
quando flagrorum ejus ictus plagasque descripsit : Lí- 
vore ejus nos eanati sumus (Ibid. b); aut humilitatem : 
Et vidimus eum, et non erat eispecies neque honor. Homo 
in. plaga et sciens. ferre. infirmitatem (lind. 2, 5). Aut 
quod populus non erat crediturus : Tota die expandi ma- 
nus meas ad populum non. credentem ( Isai. 1.xv, 3 ). 
Aut quod resurrecturus a mortuis : ΕἸ eritin íl(a die Γᾶ» 


quid me a Domíno eripere conaris? quid me in Pa- 
trem blasphemare atque impium esse compellis ? aut 
quid sum a te in resurrectione consecuturus, qui me 
ipsum non recipio dum cornus amitto ? Si salvare 
vis, fecisses hominem cui salutem dares. Si a deli- 
cto eripere cupis, ante mibi ne derelinquerem con- 
tulisses. Quod autem tecum suffragium circumfers le- 
gis? Quod habes testimonium propheticz vocis ? aut 
quid mihi possum de te solidum repromittere, cum 
te videam in phantasmate el noun in soliditate venisse ? 
Quid ergo tibi cum figura corporis, si corpus odisti? 
immo revinceris corporis quod odisti circumferro 
substantiam, eujus suscipere voluisti etiam figuram. 
Odisse enim debueras corporis imitationem, si ode- 


dix Jesse, et qui surget imperare gentibus, in eum gentes C. 125 veritatem. Quouiam si alter es,* aliter venire dc- 


sperabunt ; et erit requies ejus honor (Isai. x1, 10). Aut 
cum tempus resurrectionis : Quasi difucuío paratum 
inveniemus eum (Ose. vi, 5). Aut quod sessurus ad dex- 
tram Patris : Dixít Dominus Domino meo : Sede ad dex- 
leram meam , donec ponam inimicos twos scabellum pe- 
dum tuorum (Ps. cix, 4-2). Aut cum possessor omnium 
collocatur : Postula a me, et dabo tibi gentes heereditatem 
(nam, et possessionem (uam terminos terre (Ps. v, 8). 
Aut quod judex omnium ostendltue : Deus, judicium 
(uum regi da, et justitiam tram filio regis (Ps. xs, 1). 
Nee hoc in loco plura persequar, que annuntiata de 
Christo, * omnibus hereticis, sed et ipsis veritatem 
tenentibus magis nota sunt. 


CAPUT X. 


Jesum Christum Dei Filium esse, et vere hominem : 
contra herelicos phantasiastas, qui veram curnem il- 
, lum suscepisse negabant. 


bueras : ne dicereris filius creatoris, si vel imaginem 
habuisses carnis et corporis. Certe si oderas nativita- 
tem, quia creatoris oderas nuptiarum conjuemctonen, 
recusare debueras etiain. imitationem hominis, qui 
per nuptias nascitur creatoris. Neque igitur eum lie- 
reticorum agnoscimus Christum, qui in imagine (ut 
dicitur) [ et non in veritate : * nihil enim verum 
eorum qua gessit fecerit, si ipse phantasma et non 
veritas fuit: neque eum, qui nihil in se nostri corpo- 
ris gessit, dum ex Maria nihil accepit, * ne non no- 
bis venerit ; dum non in nostra substantia visus ap- 
paruit. Neque illum, qui setheream sive sideream, ut 
alii voluerunt heretici, voluit. earnemn ; ne ullam in 
illo *nostro intelligamus salutem, si non etiam nosiri 


D corporis cognoscamus soliditatem : nec ullum omnino 


alterum qui quodvis aliud ex ftigmento " hereticorum 
gesserit corpua fabularum. Otines enim istos et nativi 
tas Domini et mors ipsa confutat. Nain. et (Joan. 1, 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Omnibus hereticis, sed et ipsisverüalem tenentibus, 
Recte conjecisse videtur Welchmanus, dum legen- 
dum autumat ipsis γε εἰς, sed et omnibus veritatem 
tenentibus. Αἱ rectius fortasse, omnibus verilatem te- 
nentibus, sed el ipsis hereticis. Ejusmodi Lrajectiones 
librarii haud insuete. 

* Non habere. Forte legendum cum Welelmaro (e 
non habere. 

δ Aliter. venire debueras. Recte aliter, non alier, ut 
conjicit Welchmanus. Sensum explieat Tertullianus 
adv. Marc.,l. i, cap. 10 ; Cur enim non in aliqua alia 


digniore substantia venil, et in primis sua, ne el indigna 
et alicna videretur eguisse? JaC&sox. 

* Nihil enim verum. Conjuactionem enim restitui ex 
ms. Woweri. Ip. 

* Ne non nobis. Pro we non legit neque Latinius : 
Jacksonus vero mallet neque enim. 

* Nostro. Sic editi. Nostrem reposuit Welchmanus. 
Nostre rescribebat Jacksones ; id est. carni, de qua 
serevonem liabet auctot : quod minus placet. 

' llareticorum..... corpus (abularum. Alii legunt, no- 
tante Franc. Junio, hereticarum, ut referatur ad fa- 


905 


NOVATIANI 


90: 


14) Verbum, inquit Joannes, caro factum est, et lia- A illud quod non vident, per illud quod vident. Quasi 


bitavit in nobis. Ut merito corpus nostram in illo fucrit 
quoniam quidem nostram carnem Sermo suscepit. Et 
sanguis idcirco de manibus ac pedibus, atque ipso 
latere demanavit, ut nostri consors corporis probare- 
tur, dum occasus nostri legibus moritur. Qui dum in 
eadem substantia corporis in qua moritur, ressusci- 
tatus ipsius corporis vulneribus comprobatur, etiam 
resurrectionis nostre leges in sua carne monstravit, 
! qui corpus, quod ex nobis habuit, in sua resurrectione 
restituit. Lex enim resurrectionis ponitur, dum Chri- 
stus ad exemplum czxterorum in substantia corporis 
suscitatur. Quoniam, cum (I Cor. xvi, 50) caro et sau- 
guis non obtinere regnum Dei scribitur, non carnis sub- 
siantia damnota est, qua: divinis manibus, ne periret, 
exstructa est ; sed sola carnis culpa merito reprehensa 
est, qui voluntaria hominis temeritate contra legis di- 
vina jura grassata est. Quia in Baptisinate et in mor- 
tis dissolutione, sublata caro ad salutem revertitur : 
dum ad statum innocenti, deposita criminis morta- 
litate, revocatur. 


CAPUT ΧΙ. 
Et vero non hominem tantum Christum, sed et. Deum : 
siculi hominis filium, ita et Dei filium. 

Verum ne ex hoc quod Dominum nostrum Jesum 
Christum Dei Creatoris Filium in substantia veri cor- 
poris exhibitum asserimus, aliis hzereticis hoc in loco 
hominem tautum et solum defendentibus, atque ideo 
hominem illum nudum et solitarium probare cupien- 
tibus, aut. manus dedisse, aut * loquendi materiam 
coummodasse videamur : non sic de substantia corpo- 
ris ipsius exprimimus, ut * solum tantum hominem 
illum esse dicamus ; sed ut, divinitate serinonis in ipsa 
concretione. permixta, etiam Deum illum secundum 
Scripturas esse teneamus. Est enini periculum grande, 
Salvatorem generis humani, totius dominum et princi- 
peni muudi, cui (Maith. xx,21) a suo Patre omnia tra- 
dita sunt et cuncta concessa, per quein institula sunt 
universa, creata sunt tota, digesta sunt cuncta, avorum 
omnium et temporum regem, Angelorum omnium 
principem ante quem nihil przter Patrem, hominem 
tantummodo dicere, et auctoritatem illi divinam in his 
abnegare. H»c enim contumelia hereticorum ad 
ipsum quoque Deum Patrem redundibit, si Deus Pa- 
ter Filium Deum generare non potuit. Sed enim veri- 
tati excitas liereticorum nulla przeseribet. Nec quo- 


l'ominis enim in illo fragilitates considerant, quasi Dei 
viriutes non computant ; infirimitates carnis recolunt, . 
potestates divinitatisexcludunt.Quandosi probatio haec 
ex infirmitatibus Christi illuc proficit, ut homo ex in- 
firmitatibus comprobetur; probatio divinitatis in illo 
collecia ex virtutibus illuc proficiet, ut etiam Deus ex 
operibus asseratur. Si enim passiones ostendunt in 
illo humanam fragilitatem , cur opera non asserant 
in illo divinam potestatem? ne si hoc non profecerit 
ut Deus ex virtutibus asseratur, nec passiones pro- 
ficiant ut etiam homo ex ipsis esse monstretur. 
Quscumque enim lex in alterutro fuerit posita, inve- 
nietur esse * suscepta. Periculum enim erit, nec lio- 
minem illum ex passionibus ostendi, isi non potuerit 


B etiam Deus ex virtutibus approbari. Non est crgo 


4 


in unam partem inclinandum, et ab alia parte fugien- 
dum, quoniam nec tenebit perfectam veritatem quis- 
quis aliam veritatis excluserit. portionem. Tam enim 
Scriptura etiam Deum aununtiat Clristum , quam 
etiam hominem ipsum annuntiat Deum ; tam homi- 
nem descripsit Jesum Christum, quam etiam Deum 
quoque descripsit Christum Domiuum. Quoniam nec 
Dei tantum illum Filium esse proponit, sed et homi- 
ni$; nec hominis tantum dicit, sed et Dei referre 
consuevit : ut dum ex utroque est, utrumque sit ; ne 
si alterum tantum sit, alterum esse non possit. Ut 
eniin prascripsit ipsa natura hominem credendum 
esse, qui ex homine sit ; ila eadem natura przscri- 
bit et Deum credendum esse, qui ex Deo sit: ne si 
non et Deus fuerit, cum ex Deco sit ; jam nec homo 
sit, licet ex homine fuerit. * Et sic in alterutro utrum- 
que periclitetur, dum alterum altero fidem perdidisse 


. convincitur. Qui legunt ergo (Matth. 1, 1) * hominis fi- 


lium hominem Christum Jesum,legant hunc eumdem et 
Deum et Dei Filium nuncupatum. Nam 1 quomodo est, 
qua hoino, ex Abraham; sic est etiam, qua Deus (Joan. 
vim, 58), anteipsum Abrabam. Et quomodo, qua liomo, 
filius David (Mauh. χκηι, 42, 45, 44) ; ita Dominus 
David, qua Deus, nuncupatus est. Et quomodo, qua 
homo, sub lege factus est (Gal. iw, 4); ita, qua Deus, 
sabbati Dominus expressus est (Luc. vi, 5). Et quo- 
modo, qua homo, sententiam patitur ( Math. xxvi, 
26); sic omne, qua Deus, devivis et mortuis judicium 
habere reperitur (Joan. v, 24, 22). Et quomodo post 
mundum, qua homo, nascitur : sic (Joan. xvit, 5) ante 


niam in Christo aliquid tenent, aliquid non tenent, D mundum, qua Deus. fuisse perhibetur. Etquomodo ex 


alterum vident, alterum non vident , eripietur nobis 


semine David (Rom. 1, 5), qua homo, genitus est ; 


GALLANDII. COMMENTANIUS. 


bularum. Sed hoc male. Legendum potius suspicatur 
idem Junius corpus fabularium, σῶμα μυθῶδες : dici- 
tur enim fabularis et fabularius, ut ollaris et ollarius. 
Jiuc hereticorum vox non est sollicitanda : quod 
probo. Jackso. Welchmauus autem conjiciebat re- 
scribendum fabulare. 

1 Qui. Welchmanus quia, non male. Jacksox. 

* Loquendi. Obloquendi suspicatur legendum esse 
Welclimanus : sed idem, opinor, heic valet loquendi, 
ac disputandi. Ip. 

- *$olum tanium. Forte solum ei. tantum , ut paulo 


rius. JACKSON. — 
Suscepta. Editorum lectionem suspecta, iia castiga- 
vit Welclimanus, eumque sequitur Jacksonus. 

5 Et sic in alter. Ita cum Gagn:eo ct Barreusi edidit 
Welchmanus. Al. omittunt sic. 

* Hominis filium hominem C. J. Proponit Welchma- 
nus legendum, hominem el liomiuis filium : quod probo; 
et analogia sequentium, Deum et Dei filium videtur 
confirmari. Jacksow. 

1 Quomodo. Mallem divisim legi quo modo , οἱ sic m 
sequentibus. Ip. 


905 


DE TRINITATE LIBER. 


906 


sic item ! per ipsum, qua Deum, mundus dicitur insti. À €5t nobiscum ? quomodo ergo dicit se nobiscum esse ? 


tutus (Joan. 1, 10). Et quomodo, qua homo, post mul- 
tos (ib. 15); sic, qua Deus, ante omnes. Et quomodo 
c:eteris, qua homo, inferior (Jsa. Lv, 5) ; sic omnibus, 
qua Deus, major (Act. x, 56). Et quomodo in ccelum, 
qua homo, ascendit (Joan. vi, 62); sic inde, qua Deus, 
ante descendit. Et quomodo ad Patrem, qua homo, va- 
dit, (Joan. xiv, 28) sic obediens Patri, qua Filius, inde 
descensurus est (Act. 1, 14). lta si mediocritates in illo 
approbant humanam fragilitatem ; majestates in illo 
affirmant divinam potestatem. Periculum est enim, 
cum utrumque legis, non utrumque, sed alterum cre- 
didisse. Ex quo quoniam utrumque in Cliristo legitur, 
utrumque credatur ; ut fides ita demum vera sit, si et 
perfecta fuerit, Nam si ex duobus, altero in fide ces- 
$ante, unum, et quidem id quod est minus, ad creden. 
dum fuerit assumptum ; perturbata regula veritatis, te- 
meritas ista non salutem contulerit, sed in vicem salu- 
tis dejactura fidei, periculum mortis grande conflaverit. 


CAPUT XII. 


Deum enim Veteris Testamenti Scripturarum auclori- 
late probari. 


Cur ergo dubitemus dicere, quod Scriptura non 
dubitat exprimere? cur hesitabit fidei veritas, in 
quo Scripturze numquam hizsitavit auctoritas ? Ecce 
enim Osee proplietes ait ex persona Patris : Jam non 
salvabo eos in arcu, neque in equis, neque in equitibus ; 
sed salvabo eos in Domino Deo (Osee, τ, 7) ipsorum. 
Si Deus salvare se dicit in Deo, non autem salvat 
nisi in Christo Deus : cur ergo homo dubitet Cliri- 
stum Deum dicere, quem Deum a Patre animadvertit 
positum per Scripturas esse ? immo si non salvat nisi 
in Deo Pater Deus, salvari non poterit a Deo Patre quis- 
quam, nisiconfessus fucrit Christum Deum, * inquo se 
et per quem se repromittit Pater salutem daturum ; 
ut merito quisquis illum agnoscit esse Deui, salu- 
tem inveniat in Deo Christo; quisquis non recognoscit 
esse Deum, salutem perdiderit, ὃ quam alibi nisi in 
Christo Deo invenire non poterit. Quomodo enim 
lsaias: Ecce virgo concipiet, el pariet filium, et vo- 
cabitis nomen ejus Emmanuel (1«a., vn, 14) ; quod in- 
terpretatum est. nobiscum Deus, sic Christus ipse di- 
cit : Ecce ego vobiscum sum usque ad. consummatio- 
nem seculi (Mauh., xxvii, 20). Est ergo. nobiscum 
Deus, immo multo magis etiam in nobis est. Nobis- 


B 


est ergo nobiscum. Sed quoniam nobiscum est ; Em- 
manuel, id est, nobiscum Deus, dictusest. * Deus ergo 
quia nobiscum est, nobiscum Deus dictus est. Idem 
Prophetes : Convalescite, manus. dissolut&, et genua 
debilia, consolamini pusillanimes sensu, convalescite, 
nolite timere : ecce Deus. noster. judicium retribuet ; 
ipse veniet et salvabit nos : tunc aperientur oculi ceco- 
rum, et aures surdorum audient ; tunc. saliet claudus 
δίομ! cervus, el diserla. erit. lingua mulorum ( Isa., 
xxxv, 5, 4, 5, 6). Si in adventu Dei dicit Proplietes 
hzc futura sigua qu: facta sunt; aut Dei Filium 
agnoscant Christum, in cujus adventu, et a quo hxc 
sanitatum signa facta sunt; aut divinitatis Christi 
veritate superati, in alteram lieresiim ruentes, Chri- 
stum, dum Filium Dei et Deum confiteri nolunt, Pa- 
trem illum esse "confiteantur. Vocibus enim Prophe- 
larum. inclusi. jam Christum Deum negare non pos- 
sunt. Quid ergo respondent, cuni in adveutu Dei hzec 
signa futura dicuntur, quz in adventu Christi gesta 
sunt, Christum qualiter accipiunt Deum ? Deum enim 
jam negare non possunt. Qua Patrem? aut qua Filium ? 
Si qua Filium ; cur Dei Filium Deum negant? Si qua 
Patrem ; cur eos non sequuntur, qui ejusmodi blas- 
phemias tenere videntur ? nisi quoniam nohis in lioe 
adversus illos de * veritate certamine, hocinterim suf- 
ficit, ut quocumque genere convicti Christum confi- 
teantur " et Deum,quem etiam Deum negare voluerunt. 
Per Abacuc prophetam ait: Deus αὖ Africo veniet et 
sanctus de monte opaco el condenso (Abac., ui, 3). 
Quem volunt isti ab Africo venire ? Si venisse aiunt 
omnipotentem Deum Patrem, ergo de loco Deus 
Pater venit ex quo etiam * loco cluditur, et intra sedis 
alicujus angustias continetur ; et. jam per istos, ut 
diximus , Sabelliana h:eresis sacrilega corporatur. 
Siquidem Christus non Filius, sed Pater creditur ; 
et novo more, dum ab istis districte homo nudus as- 
seritur, per eos rursum Christus Pater Deus omni- 
potens comprobatur. At si. in Bethleliem, cujus me- 
Gturz regio ad. ineridianam respicit plagam coeli, 
Christus nascitur, qui per Scripturas et Deus dicitur : 
merito Deus hic ab Africo venire describitur, qnia a 
Bethlehem venturus esse przvidebatur. Eligant ergo 
ex duobus quid velint, hunc, qui ab Africo venit 
Filium esse, an Patrem : Deus eniin dicitur ab Africo 
venturus. Si Filium, quid dubitant Christum et Deum 


cum est Chri-tus : est. ergo cujus nomen est, nobis- D aicere? Deum enim Scriptura dicitesse venturum: 


cum Deus, quia et nobiscum est. Aut. numquid non 


si Pairem, quid dubitant cum Sabellii teineri- 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Sic item. Hec est lectio Welchmaniana, pro sic ita 
editt. Jacksonus tamen, post. Fr. Junium, edidit. sic 
etiam, eo quod eadem ratione paulo ante loquatur 
Novatianus. 

* Jn quo se. Ita editi. Sedse expuuxit Jacksonus, ut 
nihil habens quod agat. 

3 Quam. Sic Pamelius aliique. Uterque Frob. cum 
Welchm. quoniam. Nec displicet Jacksono. 

* Deus ergo. Ita constanter editi. Primus Welchma- 
nus existimavit heic legendum Christus ; arridetque 
Jacksono ejusmodi conjectura : quam lamen haud 
admititendam. censeo ; sublata enim distinctione post 
ergo, vis orationis elucet. 


PATROL. Ill. 


* Confiteantur. Sic uterque editor Anglic. pro confi- 
tebuntur editt. Restitutionem rite factam suadet prz- 
cedens agnoscant. 

* Veritate. Gagnzeus ct Barrensis veritatis, quos im- 
portune secutus est Welclmanus. 

' Et Deum. Sic omnes. edit, Unus Welchmanus 
mulavit eL in esse, nulla codicum auctoritate ductus : 
neque linjusce mutationis lectorem suum admonuit. 

Cluditur. Verbum cludo Afris scriptoribus frequen- 
ter usurpatum, Tertolliano. jn. primis οἱ Cypriano : 
eoque haud semel utitur et Novatianus, supra cap. 6 
heic et infra cap. 17, etc. ᾿ 


29 


801 


NOVATIANI 


908 


tate misceri, qui Christum Petrom dicit? nisi quo- ἃ ritatem illam, quam dum ante mundi institutionem 


niam, sive illum Patrem, sive Filium dixerint, ab 
h:eresi $ua, inviti. licet, desciscant nece»se est, qui 
Chri-tum hominem tantummodo solent dicere : dum 
illun, rebus ipsis coacti, Deum incipiunt promere, 
sive dum illum Patrem, sive dum illum Filium vo- 
luerint nuncupare. 


CAPUT XII. 


Kamdem veritatem. evinci e sacris Nos] Foederis 
Litteris. 


I ! Ac sic et Joannes nativitatem Christi describens 
(Joan. 1, 14), Verbum, inquit, caro factum esi, et 
habitavit in. nobis , eà vidimus olaritatem ejus, clavita- 


habuisse osteuditur, Deus manifestissime comproba- 
tur. Et nibilominus, dum mundus ipse post illum 
institutus refer ur, per ipsum ereatus esse reperitur ; 
quo ipso diviuitlatis in ipsu, per quem factus est mun- 
Qus, et claritas et auetoritas * comprobetur. Quod si, 
cum (HI Reg. vin, 59) nullius sit nisi Dei, cordis 
nosse secreta (Matth. ix, ὁ; Apoc. τι, 25), Christus 
secreta conspicit cordis : quod si, cum ( Jsa. xu, 
$5) nullius sit nisi Dei, peccata dimittere; idem 
(Marc. n, 5) Christus peccata diiniltit : quod si, cum 
nullius sit hominis de ccelo venire; de ccelo veniendo 
desgeudit : quod si, cum nullis bominis hze vox 
esse possit, Ego el Pater unum sumus (Juan. x, 30); 
hauc vocem de conscientia divinitatis Christus solus 


tem tamquam unigenitia Pure, * plenum gratia et veri- B edicit : quod si postremo, omnibus divinitatis Christi 


tate. Nam et vocaiur nomen ejus Verbum Dei (Apoc. 
xix, 13) : nec immerito. Eructasit, inqult, cor meum 
verbum bonum (Paal. xxiv, 2); quod Verbum Regis 
nomine consequenter app.llat inferendo, Dico ego 
opera mea Regi. Per ipsum enim omnia. facta. sunt 
opera, ei sine ipso factum esi. nihil. (Joan. 1, 8). Sive 
enim, inquit Apostolus, 7 roni, sive Bominationes, sive 
Virtutes , sive Poltestates , visibilia et invisibilia, omnia 
per ipsum constant. (Coloss. 1, 16). Verbum antem 
hoe illud est, quod in sua venit , et sui eum non rece- 
perunt. Mundus enim per ipsum factus est , et stundus 
eum non cognovit (Joan. 1, 10, 14). Verbum autem 
hec erat in principio apud Deum, ei Deus erat Verbum 
(Joan. 1, 1). Quis igitur dubitet, cum in extrema 


parte dicitur, Verbum caro facium est, et habitavit in C 


nobis, Christum cujus est nativitas, et* quia caro factus 
est, esse liominein, et quia Verbum Dei, Deum in- 
cunctanter edicere esse ; presertim eum animadvertat 
Scripturam evangelicam, utramque istam substantiam 
in unam nativitatis Christi feederasse concordiam? 
Hie est enim qui sicut sponsus egreditur. de thalumo 
suo; exsulluvit ut gigas ad currendam viam ; a summo 
cao egressio ejus ei usque ad suminum  regressio ejus 
(Psal. xvin, 6, 7). Quouiam usque ad summum, nec 
quisquam in celum ascendit, nisi qui de caelo descendit, 
Filius hominis qui es in colis (Joan. m, 13). Repe- 
tens hoc ipsum dicit : Pater, clarifica me eo honore 
guo fui apud te antequam mundus essel (Joan. xvi, 5). 
Ae si de calo descendit Verhum hoc, tamquam 
Sponsus »d carnem, ui per carnis assumptrionent Filius 
howinis illuc posset ascendere, unde Dei Filius Ver- 
bum descenderat, merito, dum per connexionem mu- 
tuam et caro Verbum Dei gerit, οἱ Filius Dei fragili- 
tatem ca! nis assumit ; eum sponsa carne conscendens 
illuc, unde sine carne descenderat , recipit jam cla- 


probatiunibus et rebus instructus apostolus Thomas, 
respondens Christo, Dominus meus εἰ Deus meus 
(Joan. xx, 28) dicit : quod si et apostolus Paulus, 
quorum, "iuquit, patres et ex quibus Christus secundum 
carnem, qui es super omnia Deus benedicius in secula 
(iom. ix, 5), in suis litteris scribit : quod si idem se 
Apostolum non ab hominibus, aut per hominem, sed 
per Jesum Christum (Gal. 1, 4, 12) constitutum esse 
depromit : quod si idem, Evangelium non se ab ho- 
minibus didicisse aut per hominem , sed per Jesum 
Christum accepisse contendit : merito Deus est Chris- 
tus. Itaque hoc in loco ex duobus alterum constare 
debebit. Cum enin manifestum 511 omnia esse 
facta per Cliristuni; aut ante omnia est, quoniam 
omnia per ipsum, et merito et Deus est : aut quia 
homo est, post oninia est, et merito per ipsum nibil 
factum est. Sed nihil per ipsum factum esse non 
possumus dicere, cum animadvertamus omnia 
per ipsum facta esse scriptum : non ergo post 
ownia est, id est non homo tantum est, qui post 
omuia est: sed et Deus; quoniam * Deus ante 
omnia e-t. Ante omnia est enim, quia per ipsum 
omnia ; ne si homo tantum , nihil per ipsum; aut si 
omnia per ipsum, non homo tantum : quoniam si ho- 
mo tantum; non. omnia per lpsum, immo nihil per 
ipsum. Quid ergo respondent? nihil per ipsum, ut 
homo sit tantum ? Quomodo ergo oninia per ipsum? 
Ergonon homo tantummodoest, sed et Deus ; siquidem 
omnia suut per ipsum : ut merito intelligere debea- 
mus 7, nec hominem esse Christum tantummodo, qui 
est post omnia ; sed et Deum, cum per ipsum facta 
sint omnia. Quoimod » enim aut hominem tantummodo 
dicas, cum illum etiam in carne conspicias ; nisi quo- 
niam si utrumque animadvertitur, utrumque inerito 
credatur ? 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Ac sic. Pamelius ac si. 
3 Plenum. [τὰ Welchmanus post Gagnzum. Qua est 
Vulgata lectio. Al. plenus. e 
.* Quia caro... quid Verbum. Qua utrobique legit Lati- 
nius. 
* Comprobetur. Suspicatur Welchmanus legendum 
comprobatur. 


* [nquit. Hanc vacem redundare puto : οἱ forte iu- 
seria erat studio librarii aut dictantis, non atteiden- 
tis ad sequens verbum scribit. JaCksox. 

* Deus. llanc vocem «quam. prz: se ferunt opines 
editi, unus Jacksonus immeritaexpungendam censuit. 

* Nec. Nou vox aptior est, et ni lallor, vera. Ja- 
CK80N. 


909 
CAPUT XIV. 


ldem argumentum persequitur auctor. 


Et tamen adhuc dubitat h:ereticus Christum dicere 
esse Deum : quem Deum tot et rebus ὁ animadver- 
ti et vocibus approbatum. Si howo tantummodo 
Christus, quomodo veniers in hunc mundum in 808 
venit, cum homo nullum. fecerit. mundum? Si homo 
tantummodo Christus; quomodo muudus per ipsum 
facius esse refertur, cum uon per hominem mundus, 
sed post mundum homo institutus referatur? Si ho- 
mo tantummodo Christus, quomodo non ex semine 
tantum David Christus , sed Verbum caro facttum est 
el liabitavit ju nobis? Nam etsi protoplastus non ex 
semine, sed lamen protoplastus non esL ex Verbi et 


DE TRINITATE LIBER. 
Α nem commissum delictum referatur posse dimitti ? 


910 


Si omo tantummodo Christus, quomodo Joannes 
Daptista testatur et. dicit. (Joan. 1, 15) : Qui post sme 
venit, ante me factus est, quia. prior me (uit; cum, si 
homo tantummodo Christus, post Joannem. natus, 
ante Joannem esse non possit, nisi quoui.m illum, 
qua Deus est, aute przecessit? Si homo. tantummodo 
Christus , quomodo (Joan. v, 19) qua Pater facit, et 
Filius facit similiter, cum. homo coelestibus operibus 
Dei similia opera facere non possit? Si homo tan- 
tummodo Christus, quomodo sicut Pater. in se vitam 


. habet, ita dedit Filio vitam habere in. semetipso (Joan. 


v, 26) ; cum exemplo Patris Dei, homo iu se vitam 
habere non possit, cum non in :eternitate sit. glorio- 
sus, Sed. in materia. mortalitatis effectus? Si homo 


carnis conjunctione concretus : non est enim. Ver- p tantummodo Christus ; quomodo refert, Ego sum pa- 


bum caro factum et habitavit in nobis. Si homo tan- 
tummodo Christus, quomodo qui de celo venil, 
qu& vidit et * audiit testificatur (Joan. m, 51, 53), 
cum constet hominem de «olo , quia ihi nasci non 
possit, venire non posse? Si homo tantummodo 
Christus, quomodo (Col. 1, 16) visibilia et invisibilia, 
T hroni, Virtutes ei Dominativnes per ipsum et in ipso 
creata esse referuntur, cum Virtutes coelestes per 
hominem fleri non potuerint, qux ante hominem 
ipsum esse debuerint ? Si homo tantummodo Chri- 
stus , quomodo (M«tth. xvin, 20) adest ubique invo- 
catus, eum hiec hoininis natura non sit, sed Dei , ut 
adesse omni loco pos-it ? Si homo tantummodo Chri- 
stus, cur liomo in orationibus Mediator invocatur, 


nis vite elerue qui de celo descendi (Joan. vi, 01); 
cum neque panis vitz: homo esse possit ipse morta- 
lis, nec de cuelo descenderit, nulla in caelo constituta 
materia fragilitatis? Si homo tantummodo Christus , 
quomodo dicit, quia Patrem Deum nemo vidit umquam , 
nisi qui est a Deco, hic. vidit Deum ? (lbid. 46.) 
Quoniam, si homo tantummodo Christus, Deum vi- 
dere non. potuit, quia Deum nemo hominum vidit : 
si aulem duin ex D.o est, Deum vidit, plus se quam 
homiuem, dum Deum vidit, intelligi voluit. Si 
homo tantummodo Cliristus, cur dicit : Quid, δὲ 
videritis Filium hominis ascendentem. illuc ubi ante 
erat? (lbid. 62.) Ascendit autem in. ccelum : ibi 
ergo fuit, dum illuc redit ubi prius fuit *. Quod si 


cum invocatio bominis ad przstandam salutem inef- (* de ccelo missus a Patre est, non utique homo tantum 


ficax judicetur ? Si homo tantummodo Christus, cur 
(I Tim. 1, 4) spes in illum ponitur, eum (Jer. xvn, δ) 
spes in homine maledicta referatur? Si homo tan- 
tummodo Christus, cur (Math. x, 535) non licet 
Christum siue exitio animz ? negari, cum in liomi- 


, 651 : homo enim, ut diximus, de coelo. venire non 


potuit. Non igitur ibi ante homo fuit, sed illuc ascen- 
dit ubi uon fuit. Desceudit autem Dei Verbum, quod 
ibi fuit. Verbum, inquam, Dei et Deus per quem 
faeta sunt. omnia , et siue quo factum est nihil 


GALLANDITI COMMENTARIUS. 


! Animadverlit. Gagnzus legit Animadverterit, quod 
tamen periude est. 

3 Audiii. lia exstare in uno cod. Pamelii, asserit Ja- 
cksonus : quam proiude lectionem restituimus, pro 
audil editt. 

* Negari. Forte negare : sed nihil mutandum. Ja- 
XCSON. 


* Quod si decelo,. etc. In omnihus editis, post verba ἢ 


ubi prius. fuit, continuo sequuntur ; Ex quo manus 
ponere . figuram et. [ormam futuram passionis. osten- 
deus. Nemo igitur Christin sicut. Angelum non dubi- 
tat dicere, eic. Ut. priuum hic legerim, obstapui. 
Quorsum enim bee, Ex quo. manus ponere, etc., et 
αι} nobis lieic loci cum Angelo Christo, de quo hiac- 
tenus altum. si'ei tiun? Quid actum est de omnibus 
exeinplis, de quibus mox loquitur. At quum caput 23, 
edit. Pamelii atigerain, argumentum de Christo 
Deo simul et homine intempe-Gve heic. interinis- 
Sum, ihtempestivius illie instanrauim reperi. ἢ,}16- 
rius porro pergenti, varia de Clnisto Ancelo exem- 

la eceurrerunt usque. ad. finem capiti. 27, ubi de 
acobo transversas manus Mana-si et Epbraimo im- 
poueuti agitur : et caput demum clauditur sententia, 
ad «(δι΄ τς verba, [£x quo manus ponere, eic. ma- 
xime speetant : capitis vero iuitium 28 nequaquam. 
Ut vero {πὸ aliaque qua recensere nimis longum 
essel, observarim ; haud medioeriter gavisus sum, 


quod istam libri partem quam qnasi ponitus amis- 
sam deploraveram , integram sane, et loco solum 
alieno positam, tandem invenerim. De causa autem 
tant» hujus confusionis dein. co.itanti, n lla mihi 
lam probabilis isa. est, quam bibliopegi incuria; 
qui codicis istius ex quo omnia quie nunc habemus, 
exemplaria manarunt, unum allerumve qu. teruto- 
nem extra ordinem suum. conjecerit. Atque hec eo 
probabilor vi«a est, qued paginarum ver-uumque in 
utraque parte sic male collocata, par fere «it. nume- 
rus. Uteuuique vero id sit, sched irum ordinem tur- 
Lati esse satis constat ; et exinde difficilis et obs- 
cura facta ext Disputatio, facilis alias. et aperia, uti 
nune iterum reddita e-t; schedis ad propria loca ΓΘ" 
ductis. WegrcutaN — In eamdem. seutentiaun. post 
Wel hmonum Jacksenus, Ante ütrumaoue vero ejus- 
modi confusionem in Novatiano probe noverat Cote- 
lerius iu. Monum, Eccl. Gr., 19m. m, pag. 634, ubi 
et auctoris opus permixtum in ordinem redigere stu- 
duit. Porro. ut clarius pateat. mutationis ratio novt- 
que ordinis restiintio, tabeliam suhjicimus, qua edi- 
tio nostra collata cum Pameliana exhibetur. 
Eit. nov. Edit. Pamelii. 


CAPUT XV... . . est. XXI. 
XVl. » . e. . . 5. 5. XXIV 
AV. s. 0. s. s. s. s. . XXV. 
XWH. . . . e. 5. 5 5. X3. 


911 


NOVATIANI 


912 


(Joan.1, 5). Non igitur homo inde ὁ sic de eclis ve- A sed et liumo. Ut merito , quomodo non est ex hoc 


nit; sed Dei Sermo, id est Deus, inde desceudit. 


CAPUT XV. al. XXIII. 


Rursum ex Evangelio Christum Deum comprobat. 


Si homo tantummodo Christus, quomodo ait 
( Joan., vin, 14, 45) : Etsi ego de me testificor, ve- 
rum est testimonium meum ; quia scio unde venerim, εἰ 
quo eam * : vos ignoratis unde venerim, aut quo. eam : 
vos secundum carnem judicatis. Ecce et heic illuc se 
dicit rediturum, unde se testificatur ante venisse, 
missum scilicet de ccelo. Descendit ergo unde venit , 
quomodo illuc vadit unde descendit. Ex quo, si ho 
mo tautummodo Christus esset, non inde venisset; 
atque ideo nec illuc abiret, quoniau non iude venis- 
set. Venieudo autem inde, unde homo venire non 
potest, Deum se ostendit veuisse. Sed enim hujus 
ipsius descensionis ignari et imperiti Jndzi, heredes 
sibi liereticos istos reddiderunt, quibus dieitur : Vos 
ignoratis unde veniam, el quo eam : vos secundum car - 
nem judicatis (1b.). Tam isti quam Judaei carnalem * 
solam esse Christi nativitatem tenentes , nili] aliud 
Christum esse quam hominem credideruut; non con- 
siderantes illud, quoniam cum de ccelo homo non 
potuerit venire, ut merito illuc posset redire, Deum 
esse qui iude descenderit , unde homo venire non 
potuerit. Si homo tantummodo Christus , quomodo 
dicit : Vos ex inferioribus estis, ego de sursum sum; vos 


de hoc mundo estis, ego non sum de hoc mundo? (Joan., C 


viii , 95.) Ideo autem si omnis homo ex hoc mundo 
est, et ideo in hoc mundo est Christus , an homo 
tantummodo est? Absit. Sed considera quod ait: 
Ego non sum de hoc mundo. Numquid ergo mentitur, 
quum ex hoc mundo sit, si homo tantummodo sit ? 
Aut si non mentitur; non est ex hoc mundo. Non 
ergo homo tantummodo est, quia ex hoc mundo non 
est. Sed μα lateret quis esset, expressit unde esset : 
Ego, inquit, de sursum suni; hoc est, de collo, unde 
homo venire non potest; non enim iu coelo factus est. 
Deus est ergo qui de sursum est, et idcirco de hoc 
mundo non est : quamquam etiam quodammodo ex 


mundo secundum Verbi divinitatem ; ita ex hoc 
mundo sit secundum suscepti corporis fragilitatem : 
Homo est enim cum Deo junctus , et Deus cum ho- 
mine copulatus. Sed idcirco nunc heic Christus in 
unam partem solius divinitatis incubuit, quoniam 
cxmcitas Judaica solam iu Christo partem carnis as- 
pexit, et inde in presenti loco, silentio praeterita 
corporis fragilitate quz» de mundo est , de sua sola 
divinitate locutus est quze de mundo non est : ut in 
quantum illi inclinaverant, ut hominem illum tan- 
tummmodo crederent , in tantum illos Christus posset 
ad divinitatem suam considerandam trahere , ut se 
Deum crederent ; volens illorum incredulitatem circa 
divinitatem suam , omissa interim commemoratione 


B sortis humanz, solius divinitotis oppositione supe- 


rare. Si homo tantummodo Christus, quomodo dicit : 
Ego ex Deo prodii et veni (Joan. vm, 42 ; xvi, 28), 
cum constet hominem a Deo faetum esse, non ex 
Deo processisse : ex Deo autem homo quomodo non 
processit , sic Dei Verbum processit; de quo dictum 
est: Eructavit cor meum Verbum bonum (Ps. xuiv, 2). 
Quod quoniam ex Deo est, merito et apud Deum est. 
Quodque , quia nou otiose prolatum * est, merito 
omnia facit. Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine 
ipso factum est. nihil (Joan. 1, 9). Sed enim hoc Ver- 
bum per quod facta sunt omnia (Deus * est). Et 
Deus , inquit , erat Verbum. Deus ergo processit ex 
Deo, dum qui, processii Sermo, Deus est qui pro- 
cessit ex Deo. Si liomo tantumniodo Christus ; quo- 
modo ait : Si quis verbum meum servaverit, morlem 
non videbit in eternum? ( Joan. vin, 51.) Mortem in 
seternum non videre, quid aliud quam immortalitas 
est ? Inmortalitas autem divinitati socia est, quia et 
Divinitas immortalis est , et immortalitas divinitatis 
fructus est. Sed enim omnis homo mortalis est ; im- 
mortalitas autem ex mortali non potest esse. Ergo 
ex Christo homine mortali , immortalitas non potest 
nasci. Sed qui verbum custodierit, inquil, meum, mor- 
tem non videbit in eternum, Ergo verbum Christi prz- 
stat immortalitatem *, et per immortalitatem prz- 
stat divinitatem. Quod si non potest exhibere, ut 
immortalem alterum faciat ipse mortalis; hoc autem 


hoc mundo est; unde non Deus tantum est Chrisuis, D Christi verbum exhibet, pariter et prestat immorta- 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


XIXe τ sor c s. n. s. XXVIII 
XX. . e. e. 2. 5. . e. XV. 
ΧΙ. « 2. 2. e. v. a XVI. 
XXH. . . xvi 
XXNI . Xvili 
XXIV . . . . 0. XIX 
XXV. . . . . . . . YXX. 
XXVÀl » . e. . e. . . XXI. 
XxXVM . . . XXII. 


 Cwtera. eodem procedunt ordine in utraque edi- 
tione. 

* Sic. Nescio quid vult heicvox sic. Legendum puto 
scilicet. JACksoN. , 

? Vos ignoratis unde venerim, aut quo eam. Aliis deest 
hoc membrum textus ( babet tamen Painelius ) ; sed 
ncuria seribz, ut ego puto, propter ógoXtoré)ovcov.Qua 
etiam de causa deest in edit. Welchm., nisi ille emit- 


tendum judicaret. Certe habuit noster in codice , ut 
ex sequentibus manifestum est. JACKSON. 

8 Solam. Sic Pamelius aliique. Welchmanus solum. 

* Est. Gagnzeus , Frobenius οἱ Barrensis omittunt 
est. 
* eus esi. Argumentum auctoris addenda requirit 
hzc verba, Deus est; aliter delicit sensus : et prop- 
ter sequens Deus, festinante tachygrapho videntur 
preerermissa. Sed ea uncis includenda putavi, ut ni- 

| sine auctoritate exeinplarium utarem. JACKSON. 
— Hunc ipsum locum eadem ratione haud multo 
post restituit pluribusque defendi! contra persona- 
tim Artemonium , Wesselingius Probabil., cap. 26 , 
pag. 518, seqq., neque tamen V. C. editionem Jack - 
sonianam iuspexisse videtur. . . 

* Per immortalitatem prastat divinitatem. Hujus loci 
vim non assecutus Welchiauus , contra fidem om- 


915 


DE TRINITATE LIBER. 


914 


litatem : non utique homo tantum est, qui przstat A unc mundum, vos dicitis, quia blasphemas, quia dixi, 


immortalitatem ; quam , si tantummodo homo esset, 
praestare non posset : pristando autem divinitatem 
per immortalitatem , Deum se probat divinitatem 
porrigendo, quam nisi Deus esset, prastare non pos- 
set. Si homo tantummodo Christus, quomodo inquit 
Ante Abraham ego sum? ( Joan. vin, 58. ) Nemo enim 
hominum ante euim potest esse ex quo ipse est ; nec 
potest fieri ut * quisquam prius fuerit ante illum 
ex quo ipse originem sumpsit. Sed enim Christus, 
cum ex Abraham sit, ante Abrabam esse se dicit. 
Aut mentitur igitur et fallit si ante Abraham non fuit, 
qui ex Abraham fuit : aut non fallit si etiam Deus 
est, dum ante Abraham fuit. Quod nisi fuisset, cou- 
.sequenter cum ex Abraham fuissel , ante Abraham 
esse non posset. Si liomo tantummodo Christus; quo- 
modo ait : Et ego * agnosco eas εἰ sequuntur me 
met ; el ego vitam eternam do illis, et numquam peri- 
bunt in perpetuum? (Joan. x, 27, 28.) Sed enim cum 
omnis homo mortalitatis sit legibus alligatus, et id- 
circo in perpetuum se ipse servare non possit, multo 
magis in perpetuum alterum servare non poterit. Αἱ 
in perpetuum se Christus repromittit salutem datu- 
rum; quam si non dat, mendax est : si dat, Deus est. 
Sed non fallit; dat enim quod repromittit : Deus est 
ergo, qui salutem perpetuam porrigit; quam homo, 
qui se ipsum servare non potest, alteri prx»stare non 
poterit. Si homo tantummodo Christus, quid est, 
quod ait : Ego et Pater unum sumus ? (Ib. v. 50.) Quo- 
modo enim Ego el Pater unum suns, si non οἱ Deus 


est et Filius? qui idcireo unum potest dici dum ex ( 


ipso est, et dum Filius ejus est, et dum ex ipso nas- 
citur *, dum ex ipso processisse reperitur, per quod 
et Deus est. Quod cum invidiosum Judzi putassent , 
et blasphemum credidissent , eo quod se ostenderat 
his sermonibus * Christum esse Deum, ac propterea 
ad lapides concurrissent, et saxorum ictus inji- 
cere gestiissent; exemplo et. testimonio Scripturarum 
adversarios suos fortiter refutavit. Si illos, inquit, 
dixit deos ad quos " Dei verba [acta sunt, el non po- 
test solvi Srriptura; quem Pater sanctificavit et misit in 


Filius Dei sum ego (Joan. x, 55, 56). Quibus vocibus 
neque se negavit Deum , quin immo Deum se esse 
firmavit. Nam quia sine dubitatione dii esse dicuntur, 
ad quos verba Dei faceta sunt; multo magis hic Deus, 
qui melior illis omnibus invenitur. Et nihilominus 
calumniosam blasphemiam * dispositione legitima 
congruenter refutavit : Deum enim se sic intelligi 
vult, ut Filium Dei, et non ipsum Patrem " vellet 
intelligi. Missum enim se esse dixit (1b. v. 59), et 
multa operase ex Patre ostendisse monstravit ; ex 
quo nou Patrem se, sed Filium esse intelligi voluit ; 
et in ultima partedefensionis, Filii, non Patris, fecit 
mentionem dicendo: Vos dicitis quia blusphemas, quia 
dixi : Filius Dei sum. lta quod ad crimen blasphe- 


B mix pertinet, Filium se, non Patrem dicit : quod 


autem ad divinitatem " spectet ipsius, Ego et Pa- 
ler unum sumus dicendo , Filium se esse et Deum 
probavit : Deus est ergo : Deus autem sic, ut Filius 
sit, non Pater. 


CAPUT XVI. αἰ. XXIV. 


I terum ex Evangelio Christum Deum comprobat. 


Si homo tantummodo Christus , quomodo ipse di- 
cit : Et omnis qui ? vivil et credit in me, non. morie- 
tur in eternum? (Joan. x1, 26.) Sed enim qui in lio- 
minem solitarium credit et nudum, maledictus dici- 
tur (Jer. xvn, 5) : heic autem, qui credit in Christum 
non maledictus , sed in »ternum non moriturus re- 
fertur. Ex quo, si aut liomo est tantum, ut haretici 
volunt, quomodo quisquis in eum credit, non morie- 
tur in ternum, cum maledictus esse teneatur qui 
confidit in lomine? Aut si non maledictus, sed potius 
ad :xteru:e vit:e consecutionem , ut legitur, destina- 
tus; !? non. homo tantummodo Christus, sed et 
Deus : in quem qui credit, et maledictionis pericu- 
lum deponit, et ad fructum justitixe accedit. Si lomo 
tantummodo Christus, quomodo Paraclitum dicit de 
80 esse sumplurum que nuntiaturus si? (Joan. xvi, 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


nium przcedentium editionum ct absque ullius ms. 
codicis auctoritate, verba h»c et sequentia sic inver- 
tit : per divinitatem. pra'siat immortalitatem — pres- 
iando autem immortalitatem per divinitatem — immor- 
talitatem porrigendo, etc. Quis porro non videat , ut 
cietera oinittamus, hac verborum transpositione ταὺυ- 
τολοηίαν in textum auctoris induci ἢ Eten'm, si huuc 
editorem Anglum audias, ita scripsisse Novatianus 
perhibetur : Ergo verbum Christi prestat immortalita - 
tem, et per divinitatem praestat immortalitatem. 

! Quisquam. Ita cum Jacksono rescripsimus pro 

uidquam editt. propter illum quod sequitur. Mox R. 
ἶ: de la Barre editionem expressimus, qui legit ipse 
pro ipsam Pamelii. Al. ipsum. Utramque sane resti- 
tutionem contextus ratio suadere videtur. 

* Agnosco. Ex ms. Woweri reposui agnosco pro 
editt. aqnoscam : quod nec Grvco textui. couvenit , 
nec Vulgat» ubi est cognosco. Jacksow. 

3 Dum. Et dum scripsisse videtur auctor. Ip. 

* Christum. Forte Christus, Nimirum, se ostenderat 
— Christus esse Deum. lp. 


5 Dei. Vocem Dei omittit Pamelius. lllam tamen 
tum textus tum sensus auctoris requirunt; adeoque 
Novatiano restituimus, utrumque Anglicanum edi- 
torem secuti. — - 

* Dispositione. Hanc vocem non intelligens Welch- 
manus, depositione rescripsit. At Novatianus respi- 
Cit οἰκονομέαν; apud veteres notabilein; quam Tertul- 
lianus et interpres lren:ei passim, dispositionem ver- 
terunt. Jacksox. 


? Vellei. Welchm. conjicit legendum se velit. Jack - 
son vero se vellet. 

8 Spectet. Ita. editi. Forte legendum spectat : quod 
sine exemplarium testimonio ultro edidit Welchina- 
nus. Jacksox. 

* Vivit. Hauc vocem cum Latinio ad textum re- 
duxi, pro editt. videt , quod nec Gracis nec Latiuis 
congruit : sed e-t δ΄ αν. vr, 40, atque inde memoriae 
lapsu potuit exscribere Novatianus. Jacksox. 

** Non homo. Non est homo edidit ex Gagnixeo 
Welchmanus. ]n. 


ὃ 


91 


ΝΟΥΑΤΊΑΝΙ 


910 


44.) Neque enim Paraclitus ab homine quidquam A hominem ὁ illum nemo dübitat; et Deo se jungit 


accipit, sed homiui scientiam Paraclitus porrigit, nec 
futura ab homine Paraclitus discit, sed de futuris ho- 
minem Paraclitus iu-truit. Ergo aut non accepit la- 
raclitus a Cbristo homine quod nuntiet , quoniam Pa- 
raclito hono nihil poterit dare a quo ipse homo de- 
bet accipere; et fallit in praesen loco Christus et 
decipit, cum Paraclitum a se homine accepturum 
quie nuntiet dicit; aut non nos fallit, sicut nec fallit, 
et accepit Paraclitis ἃ Christo que nuntiet. ! Sed 
8i a Christo accepit qux nuntiet; major ergo jam Pa- 
raclito Christus est : quoniam nec Paraclitus a Chri- 
$10 acciperet, nisi minor Christo esset. Minor autem 
Christo Paraclitus Christum etiam Deum esse hoc 
ipso probat, a quo accepit que nuntiat ; ut testimo. 
nium Christi divinitatis grande sit, dum minor Chri- 
sto Paraclitus repertus, ab illo sumit qu:e caeteris 
tradit. Quandoquidem si homo tantummodo Christus, 
ἃ Paraclito Christus acciperet quse diceret, non a 
Cliristo Paraclitus acciperet qux? nuntiaret, Sj homo 
tantummodo Christus; quare credendi nobis talem 
regulam posuit quo diceret : Hec est autem vita &- 
terna ul sciant (e unum et verum Deum, el quem misisti 
Jesum Christum? (Joan. xvii, 5.) Sinoluisset se etiain 
Deum intelligi, cur addidit : Et quem misisti Jesum 
Christtm , nisi quoniam et. Deum occipi * voluit? 
Quoniam si se Deum nollet intelligi, addidisset : Et 
quem misisti hominem Jesum Christum : nunc autem 
neq"e addidit, nec se hominem nobis tantummodo 
Christus tradidit, sed * Deo junxit, ut et Deum per 


hane conjunctionem , sicut est , intelligi vellet. Est C 


ergo eredeidum, secundum proscriptam regulam, in 
Dominum, unum verum Deum, et in eum quem misit 
Jesum Christum consequenter, qui se nequaquam 
Patri , ut diximus , junxisset , nisi Deum quoque In- 
telligi " vellet; separasset enim 5 ab 60, si Deum 
intelligi se noluisset : inter homines enim tantum- 
modo se collocasset, si hominem se esse tantum- 
modo sciret ; nec cum Deo junxisset, si se non et 
Deum nosset: nunc et de homine tacet, quoniam 


merito, ut credituris divinitatis suze formulam pone- 
ret. Si homo tani'ummodo Christus; quomodo dicit : 
Et nunc honorifica me gloria quam habebum apud te 
priusquam mundus esset ? (Joan. xvn, 5.) Si antequam 
mundus esset, gloriam habuit apud Deum, et claríta- 
ilem tenuit apud Patrem, ante mundum | fhit : nec 
enim habuisset. gloriam , nisi ipse prius füisset, qui 
gloriam posset tenere. Nemo enim habere aliquid 
poterit, nisi ante ipse fueríi, qui aliquid tenet. Sed 
enim Christus ? habet gloriam ante mundi instíi- 
tutionem ; ergo ante. institutionem mundi fuit. Nisi 
enim ante institutionem mundi esset; ante mundi 
institutionem gloriam habere non posset, cum ipse 
non esset. Sed enim homo gloriam anté nundi insti- 


B tutionem hábere non potuit, qui post mundum fuit : 


Christus autem habuit : ante mundam: igitur fuit : 
hon igitur homo tantummodo fuit, qui ante mundum 
fuit : Deus est igitur, quoniam ante mundum fuit, et 
gloriam ante mundum tenuit. Nec przedestinatio ista 
dicatur, quoniam nec posita est ; aut addant hoc qui 
hoc putant : sed. νῷ est adjicientibus , quotnodo et 
detrahentibus , positam. ( Apoc. xxu, 18, 19) : non 
potest ergo dici quod non potest adjici. Sublata ergo 
przdestinatione quas non est posita, in substantia 
fuit Christus ante mundi institutionem. Veibum est 
enim per quod facia sunt omnia, et sine quo (actum est 
nihil. Quoniam et si in pr:edestingtione dicitur glo- 
riosus , et ante mundi institutionem luisse przdesii - 
nationem , ordo servetur , et ante hunc erit multus 
numerus hominum in gloriam destinatus. Minor enim 
per istaid destina:jonem  Chiristus. cirteris *. intel- 
ligetur, quibus posterior denotatur. Nam si h:ec glo- 
ria in pr:edestinatione fuit, predestinationem istam 
in gloriam novissimus Chii-tus accepit : ante enim 
przdestinatus Adain esse cernetur, et Abel, et Enoch, 
et Noe, et Abraham, et reliqui exteri. Nam cum 
apud Deum et personarum et rerum omnium ordo 
digestus sit, ante hanc predestinationem Christi ? 
in gloriam multi przedestinati fuisse dicentur. Et lioc 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Sed si a Christo accepit, etc. Reprehendit Pa- 
melius , et caute legendum monet, quod heic habet 
Novatiauus. de Spiritu sancto, Verum. ex. Novatiani 
principiis, qui Filium, quatenus a Patre geuilus est, 
Pairi: qualem negat , aptum erat. omnino et conse- 
queu$, ut Spiritum sanctum qui ex Patre Filioque 
procedit, utroque minorem esse statueret, Nec magis 
de Spiritus saneti divinitite detrabit, quiim eum hoc 
seusu ;qualem Filio negat, quam de Filii , quum 
eum Pairi subjicit, ut originis pr.neipio, a quo totaut 
divinitatis auctorititem accepit. Quin etiam diinitas 
Spiritus Sancti non. leviter commeudatur hoc. loco. 
Nau si Spiritus sanctus creatura e-set; id nou majus 
essel argiunentum. divinitatis Christi, quam. quod 
Ceterie res. create. ab. eodem accipere dicuntur. 
Deiude vero quod addit Novatianus, Christum a Spiritu 
Sancto accepturum fuisse, si homo tantem esset aut 
Angelus ( Angelum enim esse fatebantur. lizeretici ) : 
noune a"guniento. est , res omues Creatas, si. modo 
ratione utantur, ex Spiritu Sancto ut auctore sancti- 
tatis pendeie? Manaw., Divin. D. Ν. 4. C, lib. iv, 
cap. 19, 8 5, pag. 520, seq. 


D 


* Voluit. Se voluit. edidit auctoritate sua Welch 
man's ; et forsau recte ; sed nihil muto sine exem- 
plarium suffragio. Jacksox. 

* Deo janzit. Uterque editor Aug'icanus, forte se 
Deo junxit. Mox Welchimanus, íntelligi se vellet acbi- 
trio 500 excusit. 


* Vellet. lleic iterum. se. vellet Welehmanus edi- 
dit : neque uspiam ejusmodi additi num. lectorem 
suum adinonuit. 

* Ab eo. Se ab eo exi-timat legendum Welch- 
manus : et paulo post se junaissetl. Sed nihil mutan- 
dum cum Jack.050. 

* lHlun. lilum esse 
opus. 


1 Habet. Sic editi. Welchmanus restituit Aa- 
buit , recto ut videtur : eisi habet stare potest. JaCK- 
50N. 


* Intelligetur.. Sic Pamelius ex ms. Anglic. ΑἹ. 
intelligitur , quos secutus est. Welehmanus. Male. 
Paulo ante legendum volo, Minor etiam. lp. 

* [n glorium, Tta paulo superius Novatianus. At- 


mallet Jacksonus. At nihil 


917 


DE TRINITATP. LfBER. 


918 


paeto minor ezteris hominibus Ohristus. esse ! de- A bitavit Ih nobls : eto Christus est Deüs. Per Chris- 


preheuditur, qui melior et major et antiquior ipsis 
quoque Angelis iuvenitur. Aut hiec igitar omnia tol- 
lautnr, ut Chri$to divinitas * aüferaur " aut ? si 
h:ec tolli non possunt, Christo ab hereticis Divinitas 
propria reddainr. 


CAPUT XVII. al. XXV. 


liem ex Moyse in. principio sacrarum Litterarum. 


Quid si Moyses hane eamdetn regulam veritatis 
exequitur, et lioc Ín priticiplo suarum nobis tradidit 
Litterarum , quo discamus omnia creata et condita 
esse per Dei Filium, lioc est per Dei Verbum ἵ [ἃ 
etim dicit quud Jiannes, quod czteri; immo et 7041. 


tum igitut homo factüs est, ut per Dei Filium. Sed 
Déns hominem ad ith:ginem Del fecit; Deus est ergo 
qui feeit hominem ad imaginem Dei, Deus ergo Chri- 
stus est : ul merito nec Veteris Testámeuti circa per- 
sonam Christi vacillét auctóritas , dum Novi Testa- 
nieuti thanifestatione fulcitu : nec Novi Tesiamenti 
intercepta sit potestas, duni radicibus veteris Testa- 
meuti ejusdem nititur veritas. Ex quo, qui Christum, 
Dei Fillunt et hoihinis, tantummodo pra'sumunt ho- 
míinetn, nod et Deum, coutrá Testamentum et Vetus 
δι Novuni faciuhit, dum et Vetéris et Novi Testamenti 
attttoritatem verllatemque corrumpunt. Quid si idem 
Moyses ubique introducit Deum Patrem immensum 
alque sitié fine, non qui loco cludatur , sed qui om- 


nes et e:teri ab hoc intelliguntur accepisse quod di- B nem locam cludat : nec eum qui in loco sit, sed po- 


eatit, Sl enim Joanies. dicit : Ümnia per ipsum [facla 
sunl, εἰ sine ipso faclum esl nihil ( Joan. 1, 5 ); Pro- 
phetes autem refert : Dico ego opera mea Regi ( Psal. 
XLiv, 2); Moyses aütem introducit. pracipientem 
Deum ut lux fiat in primis , caelum firmetur, aqüz 
congregen!ur, arida ostendatur, fructus Secundum 
semina * provocetur, animalia producatitur, lumi- 
naria in coelo atque àstra ponantur ( Gen. 1) : non 
aliut ostendit t&nc adfulsse Dco cui pr:ieciperentur 
l:c opera ut flerent, nisi eu per quem facta sunt 
omnia, el sine quo factum est nihil, Ac si hic Ve»bum 
Dei est, tiam ertctuvil cor meum verbum bonum; 05- 
tendit in principio Verbum fuisse, et Verbum hoc 
apud Patrem fuisse, Deum praterea Verbum fuisse, 


tiis ih. quo omhis locus sit : omnia continentem et 
cuncta eomplexum; ut merits nec descendat nec às- 
cendát, quoniam ipse omnià el continet et implet : 
&t tamen nitillomlits ihtroducit Deum descendentem 
ad tutrem Quam zdificabant filii hominum * con- 
slderare qui:sténtetn, el dicentem : Venite; et mox : 
Detcendan, el cónfundamus illic ipsorum linguas, ut 
non nudiat tnusquisque vocem proximi sui? (Gen. x1, 1.) 
Quem volunt lieic Deum. descendisse ad turrem il- 
lam, et homines tuc lllos visitare quxrentem? Deum 
Pairem ?. Ergo Jatti loco clauditur : et quomodo ipse 
omrlia complectitur? Aut uumquid Angelum cum An- 
gelis dicit descendentem , et dicentem : Venite; et 
iiox : Descendamus et conundamus illic ipsorum lin- 


* oninia. per. ipsum facta esse. Sed enim hoc Ver- C guas? Sed enim in Deuteronomio animadvertimus 


bum caro [actum est, et habitavit in nobls (Joan. 1, 14), 
Cliristus scilicet Filius Dei ; quem , dum et postmo- 
dum secundum carnem hominet accipitnus, et aute 
mundi institutionem Dei Verbum et Deum viderhus; 
merito secundum iustitutionem Veteris et Novi Tes- 
tamenti, e! Deum et hominem Christum Jesum et 
credimus et tenemus. Quid si Idem Moyses introdu- 
cit dicentem Deum : Faciamus liominem πα imaginem 
et similitudinem nostram (Gen. 1, 26, 97) : et infra, 
Et fecit Deus hominem , ad imaginem Dei fecit illum, 
masculum et feminam fecit eus? Si, ut jam docuimus, 
Dei Filius est per quem facta suut omnia; utique fei 
Filius est jer quem etiam homo institutus est, prop- 
ter queri facia sunt omnia. Sed enim Deo przecipiente 
ut loni flat, Deus refertur esse qui hominem facit : 
facit autem. hominem Dei Filius, Verbum scilicet 
Dei , per quem facia sunt omnia , et sine quo factum 
est nihil. Hoc autem Verbum caro factum est, et ha- 


retulisse Deum h:ec, Deurhque di£isse, ubi ponitur : 
Cum disseminaret filios Adam , statuit. fines gentium 
juxta numerum angelorum Dei ( Deut. xxxu , 8). Ne- 
que ergo Pater descendit, ut res indicat ; neque An- 
gelus ista pirzeeiplt , ut res probat. Superest ergo, ut 
ille descenderit, de quo apostolus Paulus : Qui. de- 
scendil, ipse es! qui ascendit super omnescalos, ut im- 
pleret omnia ( Ephes. 1v, 10) ; hoc est Dei Filius, Dei 
Verbum. Vérbum autem Dei caro factum est, et ha- 
bitavit in nobis : hic 1 erit Christus : Deus ergo 
pronuntiabitur Christus. 


CAPUT XVIII. aj. KXVI. 


Inde etiam, quod Abrahe visus legatur Deus : quod 
de Patre nequeat. intelligi , quem nemo vidit um- 
quam ; sed de Filio in Ángeli imagine. 


Ecce idem Moyses refert alio in loco, quod Abrahe 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


que hanc lectionem secutus est Jacksonus , qux et 
probstur Welehimano— Editi, in. gloría. 

* Devreheuditur. Legeriu cuim Jacksono  depre- 
hendeiur. 

* Auferalur.. Editi non. auferatur, sensu contrario 
argumento auctoris. JacksoN. et WELCHM. 

Si hec tolli non possunt. Si hgc in predestina- 
tione tantum. dici non. possunt , legit Gaguieus ut et 
Frebeuius, quos secutus est Welchimanus. Sed edita 
Pamclii ut aptiora. Novatiano retiuui : altera enim 


lectio videtur intrndi ex interpretatione verborum 
tolli non possunt. JACKSON. 

^ Provocetur. Forte provocentur. WELCHM. 

δ Omuia. Coujunctio e£ videtur deesse ante om- 
nia. JaAcksox. 

δ Considerare.. Existimat Welchmanns. legendum 
considerul& : idque pro indubiiaio liahet Jacksouus. 

1 Erit. Forte. erat, quod. notavit Welchmanus : 
erit tàuien. congruet sequent. pronuntiabitur. JACR- 
80. 


919 


ΝΟΥΑΤΊΑΝΙ 


930 


visus sit Deus (Gen. xn, 7). Atquin idem Moyses au- A et Dominum Scriptura proponit et Deum : (nam * 


dit à Deo , quod nemo hominum Deum videat et vivat 
( Exod. xxxui, 20). Si videri non potest Deus , quo- 
modo visus est Deus? Autsi visus est, quomodo vi- 
deri non. potest? Nam οἱ Joannes, Deum nemo (in- 
quit) vidit umquam (1 Joan. 1v, 12). Et apostolus 
Paulus : Quem vidit hominum ncmo , nec videre po- 
test (UL Tim. vi, 16). Sed non utique Scriptura menti- 
tur : ergo vere visus est Deus. Ex quo intelligi po- 
test, quod non Pater visus sit , qui numquam visus 
est; sed Filius, qui et descendere solitus est, et vi- 
deri quia descenderit. Imago est enim invisibilis 
Dei, ut mediocritas et fragilitas conditionis humanz 
Deum Patrem videre aliquando jam tunc assuesceret 
in imagine Dei, hoc est, in Filio Dci. Gradatim enim 


nec benedictionem seminis promisisset, nisi Augelus 
et Deus fuisset) quxrrant quid iu przseuti loco hzre- 
lici tractent. Pater fuit iste qui ab Agar visus est, an 
non? quia Deus positus est. Sed absit Deum Patrem 
Angelum dicere : ne alteri subditus «it, cujus Angelus 
fucrit. Sed Angelum dicent fuisse : quomodo ergo 
Deus erit, si Angelus fuit? cum non sit hoc nomen 
Angelis umquam concessum ; nisi quoniam ex utro- 
que latere nos veritas in istam concludit senten- 
liam ?; quia intelligere debeainus Dei Filium fuisse : 
qui quoniam ex Deo vest, merito Deus, quia Dei Fi- 
lius, dictus sit *: quoniam Patri subditus et an- 
nuntiator paternz voluntatis est, magni consilii An» 
gelus pronuntiatus est. Ergo " si hic locus ncque 


el per incrementa fragilitas humana nutriri debuit B personz Patris congruit, ne Angelus dictus sit : neque 


per imaginem ad istam gloriaui, ut Deum Patrem vi- 
dere ' possit aliquando. Periculosa sunt enim qu: 
magna suut, si repentina sunt. Nam etiam lux solis 
subita post tenebras, splendore nimio insuetis oculis 
non ostendet diem, sed potius faciet czecitatem. 
Quod ne in damnum humanorum contingat oculo- 
rum, paulatim disrup!is et dissipatis tenebris, ortus 
]uminaris istius mediocribus incrementis fallenter as- 
surgens oculos hominum sensim assuefacit ad totum 
orbem suum ferendum per incrementa radiorum. Sic 
ergo et Christus, id est, imago Dei et Filius Dei, ab 
hominibus inspicitur, qua poterat videri. Et ideo fra- 
gilitas et mediocritas sortis human: per ipsum alitur, 
producitur, educatur ; ut aliquando Deum quoque ip- 
sum Patrem, assueta Filium conspicere, possit, ut est, 
videre; ne majestatis ipsius repentino et intolerabili 
fulgore percussa intercipi possit, ut. Deum Patrem 
quem sempcr optavit, videre non possit. Ex quo Fi- 
lius est hic qui videtur ; Dei autem Filius, Dei Verbum 
est; Dei autem Verbum caro factum est et habitavit 
in nobis ; lic autem Christus est. Qu:w, malum, ratio 
est ut dubitetur Deus dici, qui tot modis Deus intelli- 
gitur approbari? Ac εἰ et Agar (Gen. xvi, 7), ancillam 
Sare de domo ejectam pariter et fugatam Angelus 
convenit apud fontein aqu:e. in. via Sur, fugze causas 
interrogat atque accipit; et post haec humilitatis con- 
silia porrigit; speum pr:eterea illi materni nominis 
facit, quodque ex utero ejus multum semen esset futu- 
rum spondet atque promittit, et quod lli«mael ex il!a 
nasci haberet, et cum ceteris aperit locum habitatio- 
nis ipsius, actumque describit : lunc autem Angelum, 


person: Angeli, ne Deus pronuntiatus sit : persone 
autem Christi convenit ut et. Deus sit, quia Dei Fi- 
lius est ; et Angelus sit, quoniam paternz dispositio- 
nis annuntiator est ; intelligere debent contra Scrip- 
turas se agere hieretici ; qui Christum eum dicant se 
et Angelum credere, nolint illum etiam Deum pro- 
nuntiare, quem in Veteri Testamento ad visitationem 
generis humani legunt szpe venisse. Adhuc adjecit 
Moyses (Gen. xvin, 1), Abrahz visum Deum apud 
quercum Mambre, sedente ipso ad ostium taberna- 
culi sui meridie : et nihilominus, cum tres con- 
spexisset viros, unum ex illis Dominum nuncupasse ; 
quorum cum pedes lavisse!, cineritios panes cum 
butyro, et * ipsius copia lactis offert, et ut hospites 


C retenti vescerentur, hortatur. Post qui:e et quod pater 


futurus esset, audit : et quod Sara uxor ejus paritura 
ex ipso filium esset, ediscit : et de exitu Sodomita- 
rum, qua merebantur pali, recognoscit : et quod 
propter clamorem Sodomorum Deus descendisset, 
addiscit. Quo in loco si Patrem volunt videri tunc 
fuisse cum Angelis duohus hospitio receptum, Patrem 
visibilem heretici. crediderunt : si autem Angelum, 
cum ex Angelis tribus unus Dominus nuncupatur : 
cur, quod non solet, Angelus Deus dicitur? nisi quo- 
niam, ut Deo Patri invisibilitas propria reddatur, et 
Angelo propria mediocritas remittatur, non nisi Dei 
Filius, qui et Deus est, Abrah:e visus, et hospitio re- 
ceptus esse 7, credetur. Quod enim erat futurus, 
meditabatur in sacramento, Abrahlize factus hopes apud 


D Abrahz filios futurus (Joan. xui, 5) ; cujus filiorum 


pedes, ad probationem quod ipse esset, abluit ; red- 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


* Possit. Τὰ cum Jacksono. emendavimus editt. 
osset, Tempore namque presenti semel iterumque 

In eandem. sententiam. paulo. post. utitur. auctor : 
possit , ul est, videre — intercipi possit — videre non 
possit. 

* Nam, nec, etc. lliec. yerba. parenthesis forma 
posui cum Franc. Junio, et periodum desivi verbo 
tracteut, aliter ac editi, sensu tamen suffragante, ut 
integram perjendenti periodum qua incipit a verbis 
Ac si et Agar. patebit. JACKSON. 

* Quia. Suspicatar. Welelimanus legendum qua : 
et hoc videtur aptius, Ip. 

* Quoniam Patri subditus et. Sensus requirit legi 


vel etjquoniam, vel quoniam autem, aut quid simile. 
Tres vero voces sequentes, Putri subditus et, exhi- 
bet editio Pamelii, argumento auctoris in id consen- 
tiente. Quod autem aliis absunt exdem voces, omit- 
tendi ansam arripuit Welchimnanus. Ip. 

5 Si hic locus. 1a Pamelius. In aliis codd. sí locus, 
omisso /iic, quossecutus est Welelhimanus. Sed male : 
nam vocula illa demonstrativa apte indicat predictum 
Scriptur:e locum, quein auctor edisserit. Ip. 

* [psius. Conjicit. Jacksonus legendum | ipsis. Sed 
obstare videtur conjunctio pr:ecedens. 

* Credetur. ltà editi δὰ unmn omnes, excepto 
Welchinaniano, ubi excusum studiose credatur. 


^ 


921 


DE TRINITATE LIBER. 


922 


dens in filiis jus hospitalitatis, quod aliquando illi fe- A tene *in gentemenim magnam faciam eum. Hic Angelus, 


neraverat pater, Unde et ne qua esset dubitatio quin 
iste Abraha hospes fuisset, in Sodomitaruin exitu 
ponitur (Gen. xix, 24) : Quoniam pluit Dominus super 
Sodomam, et Gomorrham ignem et sulphur a Domino 
de celo. Sic enim et Propletes ex persona Dei: 
Subverti vos, inquit, sicul subvertit *. Dominus Sodo- 
mam et Gomorrham (Amos iw, 11). Dominus ergo So- 
domam subvertit, id est, Deus Sodomam subvertit : 
sed in subversione Sodomorum Dominus pluit ignem 
a Domino. Hic autem Dominus visus est Abrahae 
Deus : Deus autem hic hospes est Abrahz, visus uti- 
que quia tactus : sed cum Pater *, quia invisibilis, 
nec tunc utique visus sit; visus est et * hospitio re- 
ceptus et accepius est *, qui solitus est tangi, et 


si Angelus tantum est, cur loc sibi vindicat ut dicat : 
In gentem enim magnam faciam eum, cum hoc utique 
genus potenti: Dei sit, Angeli esse nou possit? Ex 
quo etiun ^ Deus. confirmatur esse qui hoc potest 
facere : quoniam ut hoc ipsum comprobetur, adjici- 
tur per Scripturam statim : Et aperuit Deus. oculos 
ejus, el vidit puteum aque vive, et abiit, et implevit 
utrem de puteo, el dedit puero, et erat Deus cum puero. 
Si ergo hic Deus erat cum puero qui aperuit oculos 
Agar, ut videret puteum aque vivze, et hauriret aquam 
propter urgentem sitis necessitatem; hic autem 
? Deus coelo illam vocat Angelus dictus, cum superius 
vocem audiens clamantis pueri !?. Deus esset potius, 
non alius intelligitur quam Angelus esse pariter et 


videri : hic autem Filius Dei, Dominus a Domino pluit g Deus. Quod cum Patri competens et conveniens esse 


super Sodomam et Gomorrham sulphur atque ignem. 
Hic autem Dei Verbum est : Verbum autem Dei caro 
factum est, et habitavit in nobis : hic autem Christus 
est. Non Pater igitur apud Abraham hospes, sed 
Christus fuit; nec tunc Pater visus est, sed Filius ^; 
visus autem est Christus. Merito igitur Christus, et 
Dominus et Deus est, qui non aliter Abrah:e visus est, 
nisi quia ante ipsum Abraham, ex Patre Deo * Deus 
Sermo generatus est. Adhuc, inquit, idem Angelus 
et Deus eamdem Agar fugatam de domo Abrahz cum 
puero, consolatur et visitat. Nam cum illa in solitu- 
dine exposuisset infantem, quia aqua defecisset ex 
utre, cumque puer ille clamasset, fletum et planctum 
levasset (Gen. xxi, 17, 18, 19) 1, Et audivit, inquit 


non possit, qui tantummodo Deus est : competens 
autem esse possit Christo, qui ton tantummodo Deus, 
sed et Angelus pronuntiatus est; manifeste apparet, 
non Patrem ibi tunc locutum fuisse ad Agar, sed 
Christum potius, cum Deus sit, cui ctiam Angeli com- 
petit nomen; quippe cum magni consilii Angelus fac- 
tus sit (Jsa. 1x, 6) : Angelus autem sit, dum expo- 
nit sinum Patris, sicut. Joannes edicit (Joan. 1, 18). 
'! Si enim ipse Joannes hunceumdem qui sinum expo- 
nit Patris, Verbum dicit carneni factum esse, ut sinum 
Patris posset exponere : merito Christus non solum 
homo est !*, sed et Angelus; nec Augelus tantum, 
sed et Deus per Scripturas ostenditur, et a nobis hoc 
esse creditur : ne, si non Christum tunc locutum ad 


Scriptura, Deus vocem pueri de loco ubi erat. Cum (5 Agar voluerimus accipere; aut Angelum Deum facia- 


Deum esse qui vocem infantis audivit, retulisset ; ad- 
jecit : Et vocavit Angelus Domini ipsam Agar de calo ; 
Angelum referens esse quem Deum dixerat, et Domi- 
num pronuntians esse quem Angelum collocarat : 
quique Angelus et Deus adhuc ipsi Agar promittit 
majora solatia, dicendo : Ne timueris; exaudivi enim 
vocem pueri de loco ubi erat. Surge, sume puerum, et 


mus, aut Deum Patrem omnipotentem inter Angelos 
coniputemus. 
CAPUT XIX. αἱ. XXVII. 


Quod etiam Jacob apparuerit Deus Angelus, nempe Dei 
Filius. 
Quid si et alio in loco similiter legimus Deum An- 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Dominus. Sic Pamelius, eamque lectionem ad 
mentem Novatiani qui eamdem paulo post repetit, 
tuetur Jacksonus. Al. Deus. 

* Quia. lta recte. emendavit. Welchmanus, pro 
editi. qua Jacksos. 

ὃ Hospitio. Hanc etiam vocem recte restituit idem 
Welchmsnus, pro impress. /ospitibus. Sed male omi- 
sil verba et acceptus, qu:e retinent omnes edi. Ip. 

* Qui solitus est. Ante hxc verba videtur deesse 
Filius, vel Dei Filius. lp. 

5 Visus. Aptior erit sensus si legerimus Filius pro 
visus ; quam germanam esse lectionem vix dubito. 
Ινεν. 

* Deus. Sermo. lia editores Anglicani. Vox Deus 
deest apud Pamelium. 

' Et. audivit. Forte exaudivit : quam quidem vo- 
cem paucis interjectis repetit Novatianus. Mox mss. 
Woweri apud Jacksonum, vocem audisset. infantis. 

* Deus confirmatur. esse. Tta Welclun, et Jackson. 
Al. Deus confirmatur Deus esse : minus recte, ut vide- 
ur. 

9 Deus e. colo... vocat. Autumat Welchmanus le- 
endum, Deus qui e caelo vocat. Mallet. Jacksonus, 

eus e celo illam vocans Augelus est dictus. Sed lectio 


vulgata his emendationibus opus non habct. 

!9 f)eus esset potius. Sic editi ad unum omnes. Jack- 
sonus tamen textum emendandum putavit. ediditque, 
Deus csset positus ; propterea scilicet, inquit, quod po- 
lius nullum habeat sensum in loco. Ilanc vero emen- 
dationem vix »dmittendam censeo : vulgata enim lec- 
tio legitimum fundere sensum comperitur. Nimirum, 
auctor loeum Geneseos xxi, 17 edisserens, ubi legi- 
tur : Exaudivit autem. DEus vocem pueri, vocavitque 
ANcELUS Dei Agar de celo, h:wc habet : Hic Deus, — 
AÁNGELUS dictus, quum superius — Drus essel potius, 
non alius intelligitur, eic. Perinde ac si dixisset : Qui 
dicitur Angelus Dei vocasse Agar de ccelo, hic antea 
Deus esse perhibetur qui exaudierit vocem pueri. 
Jllud quoque accedit, emendatione Jacksoni admissa, 
vim orationis in Novatiani textu retundi ; quum illud 
Deus esset potius plurimum valeat, conira vero frigore 
frigescat Jackseniana restitutio Deus esset positus. 

! Si enim. Vet. editt. Sed en m : quod castigavit 
recte Pameliu-. JACK*0N. 

13 Sed et. Angelus. Vocem et ante Angelus reposuit 
Painelius ex ms. Anglic. et geminam lectionem pro- 
bat statim quod sequitur, sed et Deus. Omisit ei cum 
vet. editt, Welclimanus male. Ip. 


935 


NOYÁTIANI 


924 


gelurti positum? Narh. eut apnd uxores suas Liam A ille dixit, Jacob. Dixitque ei: Non vocabitur jam nunc 


atque Rachel Jacoh de patris illarum iniquitate quc- 
reFetur, el οὔτ referret qnod jam in terrain propriam 
temenre et reveril cuperet, somnii quoque sui inter- 
ponebat ductóritatem, duo tempore refert sibi Ange- 
lurti Dei per sómniun ditisse (Gen. xxxi, 11-15) : Ja- 
cob, Jacob. Et ego, iuquit, dixi ;: Quid est? Aspice, 
inquit, oculis tuis, el vide hircos et arietes ascendentes 
super oves et cnpras variatos ulbos, οἱ varios el cincri- 
(los et aspersos. Vidi enim quecumque tibi Laban fe.it. 
Egb sum Deus qui visus sum tibi in Loco Da, ubi " 
ttnzisli mihi illic stantem lapidem, et vovisti. mihi fllic 
volut. Nunc ertjo surge, él proficiscere de ltetru hac, 
el vide in terrum nalivitaris tue, δὶ ero tecum. SI. An- 
geli Dei loquitur liae ad Jacob, atque ipse Angelus 


nomen (uum: Jacob, sed Israel erit nomen tuum : quia 
invalussii cum Deo, et cum hominibus potens es (Gen. 
xxxu, 24.27). Et adhuc adjicit (Gen. xxxn, 30, 51) : 
Et vocavit Jacob nomen loci illius, Visio Dei. Vidi 
enim Deum facie ad. faciem, el salva facta. est. anima 
mea. Orlusque est ei sol : mox ὃ (transivit. Visionem 
Dei ; ipse vero claudicabat femore suo. llomo, inquit, 
luctahstur cum Jacob. Si homo so'itirius, quis est 
iste? Uude est? Quare cum Jacob contendit atque luc- 
talur? Quid intercesserat ? Quid factui. fuerat? Quae 
titio conteutlonis istius tante, tantique certaminis? 
Quare prxterea Jacob, qui :d tenendum honinem 
cm quo Itctabatur fortir iuvenitar, et benedictionem 
db eo quem delinebat postulat ^ quia jam lucifer 


Infert, diceris : Ego sum Deus qui visus sum tibi in Loco B oritur, ideo postulasse reperitur ; nisi quonia n prze- 


Dei : non tantimimodo hunc Angelum, sed et Deum 
positum sine ulla liesitatione conspicimus, quique 
sibi vorum refert ab J:icob destinatum esse in. Loco 
Diti, et noc dicit in Loco riieo. Est ergo Lo«us Dei, est 
et liic Deus. Sed enim ibi simpl:citer est in Loco Dei 
po-itum; deque enim. dicium est in Loco Angeli et 
Dei, sed tantunimodo Dei : hle autem qui ista promit- 
tit, Deus atque Angelus esse perhibetur; ut merito 
distinctio sit inter eum qui tantummodo Deus dicitur, 
et inter eum qui non Deus simpliciter, sed et Ángelus 
pronuntiatur. Ex quo si nullius alterius Ángeli po- 
test lteic accipi tanta auctoritas, ut Deuni quoque se 
esse fateatur, et votum sibi factutii esse testetur, nisi 
tantummodo Chrisli ; eui, non quia Angelo tatitum, sed 


quii Deo, votum voverti potest : maufestum est non C 


Patrem accipi posse, sed Filium, Deutn et Angelum. 
llic autem si Christus est, sicuti est ; velteutenter pe- 
riclitatur, qui aut liominem Cliristum, aut Angelum 
tantuuimodo dicit, sultracta illi divini nominis potes - 
late ; quam ex Seripturarum coelestium fide frequen- 
ler accepit, qux illum et Angelum. frequenter. et 
Deum dicunt. His omnibus etizm illud accedit, ut 
quomodo illum et Angelum frequenter et Deum posuit 
Scriptura divina, sic illum et hominem ponat et Deum, 
exprimeus eadein Scriptura divina quod erat futurus, 
et depingeus jam tum in imagine quod habebat 
esse in subsianti:e veritate. Remansit. enim, inquit, 
Jacob solus, εἰ luctabaitur homo. cum. eo wsque in 
mane : et. vidit. quoniam non polest adversus eum, 


figurabatur cotttentio hxc inter Cliristum et filios Ja- 
cób futura, qux in Evangelio dicitur perfecta? Contra 
liuic enim. homineni collucetatus est populus Jacob, 
iu qua. colluctatione petentior populus est Jacob re« 
pertus ; quippe cum adversus Christum iniquitatis suze 
victoriam sit consecutus, quo in temp: re, propter fa- 
cinus quod admisit, incessu fidei propri: et salutis 
claudicare gravissime incertus et lubriens cepit : qui, 
qu:mvis superior damnaudo Christum repertus, eget 
anlem ipsius misericoidis, eget tamen ip-ius bene- 
dictione. Sed enim hic homo qui cum Jacob luc:atus 
est : Non, inquil, vocabitur etiam nunc nomen. tuum 
Juücob, sed lsrael erit nomen tuum. Ac si Israel est 
homo videns Deum ; elegauter. ostendebat. Dominus 
quod non tantum. homo esset qui. colluctabatur tuuc 
cum Jacob, sed et Deus. Videbat utique Deum Jacob 
eut quo colluctaliatur, quamvis hominem ipsius in 
colluciatione retineret. Et ut nulla adhuc posset esse 
dubitatio, interpretationem ipse posuit dicendo : Quia 
invaluisti cum. Deo, et cum hominibus polens es. Ob 
Q&amn causam hic idem Jacob intelligens jam vim sa- 
éramenti. et. pervideus auctoritatem ejus cum quo 
luetatus fuisset, nomen loci illius in quo collucitatus 
esi, vocavit Visionem Dei. Superstruxit praeterea cau- 
$as ad interpretationem * Visionis Dei porrigendam. 
Vidi enim, inquit, Deum facie ad faciem, el salva 
facta est anima mea. Vidit autem Deu cum quo cul- 
luctatus est quasi cum homine : sed et homineui qui- 
dem quasi victor tenuit; benedictionem autem quasi 


el tetigit. latitudinem — femoris. Jacob, cum in eum D a Deo ut inferior, postulavit. Ita cuni Deo et cum ho 


luctaretur. et ipse cum bo, εἰ dixit ei : diinille me, as- 
cendit enim lucifer. Et ille dixit. Non te dimitlam, nisi 
me benedixeris. Et dixit : Quod est uomen (uum? Εἰ 


mine colluciatus fuit : ac sie colluctatio baec. ibi qui- 
dem przefigurata est ; in Evangelio autem inter Chris- 
tum et populum Jacob perfecta est : in qua quamvis 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Unzisti. Sic editt. Pamelii ex ms. Auglic. recte 
habent : quibus congrutiut tum τα σα tiii Latina. 
Welchmanus. edidit. erez/sti , coriupta exemplaria 
Gagnei et Frobenii secutus, in quibus ita ponitur ex 
alieno Jaco, nimirum ex v. 45. lp. 

* Jam nuuc, lta. lPamelius. alique LXX. οὗ x2205- 
σεται ἔτι. AL editores Auglicani, eiíam nunc : quam 
qui-lem lectionem exhibet paulo posi idem. Pamelius. 

3 Moz trausivit. Forte legendum moz ul trans. quod 
etiam suspicatur Welelimanus : et emendationi con- 


gruere videtur Vu!gata, ubi legitur : Ortusque est sta- 
tim sol. postquam transgressus es! Phanuel. JacgsoN. 

* Quia jam lucifer oritur, etc. Welclumanus ex prava 
interpunctioue locum luxatinn ducit : ejusque. conje- 
clura probatur. Jacksono. Hine uterque. alia demit, 
alia. trausponit, Immerito. sone, Nos. interim cditio- 
nem Pamelianam. expressimus, qu:e. utique lectori 
studioso integra et plana patebit. 

5 Visionis. Deest in editis liec vox ; et. restituitur a 
Welchmano. Jacksox. 


995 


DE TRINITATE LIBER. 


996 


populus superior inventus sit, minor repertus est ἃ práprie Angelum) aub intelligere, aut intelligendum 


dum nnceus comprobarus est, Quis dubitabit Chris- 
tum in quo he eulluctationis figura completa est, 
non hominem tantum, sed et Deurh agnoscere; quan- 
doquidem hominem illum et Deum etiam figura ipsa 
co:luctationis videatur comprobasse? Et tamen etiam 
post Ὁ que mon cessat eadem Scriytura. divina 
Angelum Deum dicere, et ! Deum Angelum pro- 
nuntiare. Nam (Gen. xtvui, 44, 18) cum Manassen 
3tque. Ephrem filios Joseph benediciurus esset hic 
ipse Jacob ; transversis super capita puerorum mani- 
bus collocatis, Deus, inquit, qui paseít me a javentute 
mena usque in hanc diem, Angelus qui liberavit me ex 
omnibus malis, benedicat pueros hos. Usque adeo au- 
tem eumdem Angelum ponit quem Deurn ixerat, ut 


6556 contenderit, in hoc quoque viribus veritatig 
frangatur nece-se est. 7 Nam si omnibus coelestibus 
terrenis et infernis Christo subditis, etiam ijsi Ange- 
li cum omhibus caleris quicumque subjecia sunt 
Cliristo dicuntur dii, jure et Deus Ühiristus. Et. si qui- 
vis Angelus subditus Christo deus potest dici; et hoc 
Si dicitur el siue blasphemia * profertur : mu!to magis 
utique et hoc ipsi Dei Filio Christo Coinpetere. potest, 
ut Deus pronuntietur. Si enim? qui subjectus Christo 
Angelus, Deus promitur; multo magis et constantius 
Christus, cui suhl omriés Angeli subjecti, Deus. esse 
dicetur. Nec enim natur:e congruit, ut qua minoribus 
concessa sunt, majoribus denegeutur. Ita si Angelus 
Cliristo minor &st, Angelus autem deus dicitur, 


singulariter in ezitu sermonis xui posuerit personam p magis consequenter Christus Deus esse !* dicitur, 


de qua loquebatur, dicendo benedicat pueros hos. Si 
enim ? alterum Deum, alterum Angelum voluisset 
intelligi, plurali numero duas personás compleküs 
fuisset : nunc unius person:? singularem nunierum ín 
benedictiune deposuit, ex quo eumdem Deum atque 
Angelum intelligi voluit, Sed enim Deus Pater accipi 
non potest : Deus autem et Angelus, Christus accipi 
potest. Quem ut hujus benedictionis auctorem etiam 
transversás super pueros nianus Jacob jonendo si- 
gnificavit, quasi pater illorum esset Christus ὃ ex 
quo manus ponere figuram et formam * futuram 
passionis ostendens. Nemo igitur Cliristum, sicut Au- 
801 πὶ non dubitat dicere, ita etiam Deum hiesitet 
pronuntiare, cum hune eumdem 5, et puerorum 


liorum. benedictionem, per Saeramentum  pas-ionis C 


digestum in figura manuum, et Deum et Angelum in- 
lelligat invocatum fuisse. 


CAPUT XX, ol. XV. 

Ex Scriptüris probatur ,| Christum. [nisse Angelum 
appellatuti. Attamen. et Deum | esse, ex aliis. sacre 
Scripture locis ostenditur. 

Αἱ *sl aliquis hxreticus, pertinaciter obluctans ad- 
ver$üs veritatem, voluerit iu his omnibus exemplis 


qui noi uno, sed omnilus Angellá δὶ major et 
melior invenitur. Ac si δἰ δὰ in synagoga 
deórum in medio  dntéri. '! Deus deos. discernit 
(Psal. iLx&xi, 1, 2); in syndgdga autein. aliquotiens 
Clirislus stetit; Chrisius ergo ir $vnagoga Deus ste- 
tit, dijudicahs scilicet deos quibus dicit : Usquequo 
personus homintm accipitiá? accusans$ scilicel conse- 
quehter homines δ προσ nnn exércentés justa ju- 
dicla. Porro si illi qui repreheiiduntur atque. culpan- 
tur, propter aliquat tamen causam hoc nomen adi- 
piscl sine bláspliemia videntur, üt dii nuncupentur : 
multo iagis uique hic Deus habebitur qui non tan- 
tum Deus !* in synagoga deorurh stetisse dicitur, sed 
eiiam deos disternetis et dijiidicans ; ex eadem lecilo- 
nis ductoritate aperltur. ΑἹ si illi, qui tàámquam unus 
de principibus cidunt (1bid. vers. 7), dil timen nuncu- 
pantur ; nitilto magis Deus δός δ dicetur, qui nou tan- 
tuni tamquam unus ex principibus non cadit; sed 
ipsiim quoqué malit:e et auctbrem et principem vin- 
cit. Qi:e autein, malum, rstlo 8st, ut euim legant lioc 
etiam Moysi nomen datum, dii dicitur, Deum te po- 
sil. Pháraoni (Exod. vit, 1); Christo hegetur, qui non 
Pliaraoni Déu$, sed unlver&? creaturx et Dominus et 


- GALLANDII COMMENTARIUS. 


* Ft Deum. Sic uterque Anglicanus edilor. Al. omit- 
tun! copulum et. 
* Alterum Denm. Mas voces a librariis propter con» 


Τ Nan si omnibus... Et si quivis Angelus. Sic prorsus 
legit et supplet Pamelius, partim ex editione Gagnsi 
priore. Locus tamen adhuc implexus videtur. Monuit 


suetam in ὁμοιοτέλευτοις negligentiam. omissas, recte D vir ductus, voces dii, jure et Deus Christus visas esse 


restituisse videntur Welchmanus οἱ Jacksonus. 

* Ex quo minus ponere. Poneret rescrihit Cotelerius 
Monum Eccl. Gr. tvi. it, p. 654, cui ailb:vrent edi- 
tores Anglicaui, Ciecus. porro e-t, inquit Welelima- 
nu-, qui pon videat, h;cc ad. proxime. antecedentia 
pertinere, et proinde in suo loco jam reponi : quum 
tamen in ceteris ommbus editis longe a se invicem 
separentur, hi; in initio cap. 15, pusitis, istis in fine 
cap. 27. Vide superius adnotata ad. cap. 15. 

* Futuram. M:let future. Welchnmanus : sed. nibil 
mutstiduim censet Jac ksonus. 

* Et... benedictionem. Editionem Pamelianam sequi- 
mur, quam. emendaudam exi-timavit Jacksonu., re- 
scrihens ez... benedictione. Welclimántus áuteim pro 
et, legendum in co: jiciebat. 

* At εἰ. lta veteres editi. Neque aliter Welchmanus 
et Jacksonus. Painelius vero ex ms. Anglic. Atsi. Mox 
Jack-ouo Voweri is. seculo , contendere pro conten- 
derit reponere placuit. 


Gagnvi addiiionem, et omis-as a Ge'enio, vindice 
ms. Britannico ; cujus lectio, uno. vocabulo. subjecti 
vel subditi addito post verbum dicuntur, lunc. sanum 
edit sensum : Num δὶ omnibus celestibus terrenis. et 
in[ernis Christo subditis, etium ipsi Ángeli cum omni- 
bus ceteris qnizcumque suljettà dunt , Christo dicuntur 
subjecti vef. subditi) ; et. tamen. quivis Angelus, etc. 
lace, ut equidem puto, est germana. lectio. JACKSON. 

5 Profertur. Omnes. edit. l'amel.. profereiur.. Sed 
veteres editt. profertur. Recte. Jackso οἱ WELCHAM. 

* Qui subjectus. Vel legeudum: quivis sbjectus, ut 
paulo ante ; vel qui. sübjectis: est. lta Jacksonus. Po- 
stremim cau jecit quoque Welchinanus. 

10 Dicitur. Forte dicet. r, ut paulo ante. Jacksox. 

11. Deus Deos. Vocem Deusexpunxit Jacksovusiuhz- 
rens llebh. uxx, et Vulg. quam tamen exlibent onines 
editi. ! 

!* ]i synagoga. {τὸς verba recte restituit Welchma- 
nus, sensu auctoris vihdice; qui et paulo post pro 


927 


NOVATIANI 


928 


Deus constitutus esse reperitur? Et in illo quidem A niam secundum divinitatem ante omnem creaturam 


hoc nomen temperate datum, in hoc profuse : in illo 
ad mensuram, in hoc supra omnem omnino men- 
suram. Non enim ad mensuram, inquit, dat Filio 
Pater : Pater enim, inquit, diligit Filium (Joan. m, 
$4, 55). In. illo ad tempus, in hoc sine tempore; 
divini enim nominis potestateu et. super omnia et in 
oinne teiipus. accepit. Quod si qui unius hominis ac- 
cepit potestatem, in hac exiguitate liujus dat:e. pote- 
Statis nomen tamen istud. Dei incunctanter. consequi- 
tur; quanto magis qui in ipsum quoque Moysen liahet 
potestatem, nominis istius auctoritatem cousecutus 
esse credetur ? 

CAPUT XXI, al. XVI. 

Eamdem divinam majestatem in Christo aliis iterum 
Scripturis confirmari. 


Et poteram quidem omnium Scripturarum coelestium 
eventilare tractatus, et ingentem circa istam speciem 
Christi divinitatis, ut ita dixerim, silvam commove- 
re : nisi quoniam non tam mihi contra hauc hzeresim 
propositum est dicere, quain breviter, circa perso- 
nam Christi Regulam veritatis aperire. Quamvis ta- 
men ad alia festinem, illud non atbitror proxterinit- 
tendum, quod in Evangelio Dominus ad signitican- 
tiam sux» majestatis expressit dicendo : Solvite 
templum hoc, et ego in triduo suscitabo illud (Joan. 
n, 19). Aut quando in alio loco, et alia parte pronun- 
tiat: Potestatem habeo animam meam ponendi et rur- 
sus ! recipere eam : hoc enim mandatum | accepi a Pa- 
ire (Joan. x, 48) . Quisest enim qui dicit animam 


cx Patre Deo Sermo processit ? Quod nisi iia haeretici 
acceperint, Christum hominem primogenitum omnis 
creaturze monstrare cogeutur ; quod facere non pote- 
runt. Aut igitur ante omnem est creaturam ut primo- 
genitus sit omnis creatur:z, et non homo est tantum, 
quia homo post omnem creaturam est; aut homo 
tantum est, et est post. omnem creaturam. Et quo- 
modo primogenitus est omnis creature, nisi quoniam 
dum Verbum illud quod est ante omnem creaturam, 
et ideo primogenitus omnis creatura, caro fit et ha- 
bitat in nobis, hoc est, assumit hunc hominem qui est 
pest omnem creaturam, et sic cum illo et in illo 
liabitat in nobis, ut neque homo Christo subtrahatur, 
neque divinitas negetur? Nam si * tantummodo an- 


B te omnem creaturam est , howoin illo subtractus est: 


8i autem. tantiinmodo homo est, divinitas que ante 
omnem creaturam est, intercepta est. Utrumque ergo 
in Christo confeederatum est, et. utrumque conjun- 
ctum est, et utrumque connexum est, Et. merito dum 
est in illo aliquid quod superat creaturam, pignerata 
in illo divinitatis et ὃ huwaniltatis videlur esse con- 
cordia. Propter quam causam, qui mediator Dei et 
hominum effectus. exprimitur (I Tim. n, 5), in se 
Deum et hominem sociasse reperitur. Ac si idem 
Apo:tolus de Christo refert, ut exutus carnem potesta- 
tes dehonestavit, palam triumphatis illis. in. semetipso 
(Coloss. νι, 15) : non. utique oiiose exutum carne pro- 
posuit, nisi quoniam *et in resurrectione rursum 
indutam voluit intelligi. Quis est ergo iste exutus et 


$uam se posse ponere, aut animam suam posse se C TUTSUS indutus, requirant h:eretici. Nos enim Sermo- 


rursum recuperare, quia hoc mandatum aeceperit 
ἃ Patre? Aut. quis dicit, destructum corporis sui 
templum resuscitare rursum et re:xdificare se posse : 
nisi quoniam Sernio ille, qui ez Patre, qui apud 
Patrem, per quem facta sunt omnia, el sine quo 
factum. est. nihil (Joan. 1, 5), imitator paternorum 
operum atque virtutum, imago | invisibilis Dei (Coloss. 
), 15), qui. descendit de celo (Joan. nt, 51, 52), qui 
que vidit et audivit testificatus est, qui non venit ut fa- 
ceret suam voluntatem (Joan. vi, $8), sed potiusut fa- 
ciat Patris voluntatem, a quo missus ad hoc ipsum 
fuerat, ut. magni. consilii Angelus factus. (15a. 1x, 6) 
arcanorum coelestium nobis jura reseraret, quique 
Verbum caro factus. habitavit in nobis (Joan. 1, 44), ex 
nobis hic Christus non homo tantum, quia hominis 
Filius ; sed etiam Deus, quia Dei Filius, comproba- 
tur? Quod si et primogenitus omuis creatura ab Apo- 
stolo dictus sit. Christus (Coloss. 1, 15); quomodo 
omnis creature primogenitus esse potuit, nisi quo- 


nem Dei scimus indutum carnis substantiam, eum- 
demque rursum exutum — eadem corporis inateria , 
quam rursus in resurrectione suscepit et. quasi in- 
dumentum resumpsit. Sed enim neque exutus neque 
indutus hominem Cliristus fuisset, si homo tantum 
fuisset. Nemo enim umquam se ipso aut spoliatur aut 
iuduitur. Sit enim necesse est aliud, quidquid aliunde 
aut spoliatur aut induitur. Ex quo merito Sermo Dci 
fuit, qui exutus est carnem et in resurreclione rur- 
sus indutus. Exutus autem, quoniam et in nativi ate 
fuerat indutus. Itaque in Christo Deus est qui indui- 
tur, alque etiam exutus sit. oportet : propterea is qui 
induitur, pariter cl exuatur necesse est. Induitur au- 
tem et exuitur homo, quasi quadam contexti corporis 
tunica. Ac propterea consequenter Sermo fuit, ut. di- 
ximus, Dei ; qui inodo indutus, modo exutus esse re» 
peritur. Hoc euim etiam in benedictionibus ante prz- 
dixit : Lavabit stolum suam in vino, el in sanguine ura: 
amictum suum (Gen. xtLix, 14). Si stola in Christo caro 


GALLANDH COMMENTARIUS. 


aperitur, legendum esse reperitur existimat, αἱ mox 
quidem ipsemet auctor. Jacksow. 


! Recipere. Editores Anglicani legendum  conjiciunt 
recipiendi. Vulg. sane sumendi. Sed Grz:cum λαβεῖν 
expressit auctor. 


* Tantummodo ante, etc. Legendum putat Jacksonus 
tantummodo Deus arte, eic., ut. respondeat. sequenti 
laniummodo homo. Verum, quamvis non legatur Deus, 


sensus integer manet. 


8 Humanitatis Editi, humilitatis, corrupte. Lego ἀκ- 
manitatis. cum Fr. Junio ; quam vocem edidit etiam 
Welclimanu-. Jacksow. 


* Et in resurrectione. Editi, et resurrectionem, nullo 
sensu. Rescripsi et in resurrectione cum ipso Nova- 
tiano statim in sequentibus non semel : quod et con- 
jectavit Latinius. Ip. 


929 


DE TRINITATE LIBER. 


950 


est, et ! amictum ipsum corpus est, requiratur? quis- A ereaturze. diviuam obtinens potestatem , et Deus est 


quis est ille cujus corpus amictum est, et stola 
caro. Nobis enim manifestum est. carnem stolam et 
corpus amictum Verbi fuisse *, quique sanguine, id 
est vino, lavit substantiam corporis, et ma:eriam car- 
nis abluens, ex parte suscepti hominis passione. Ex 
quo siquidem lavatur , homo est ; quia amictum quod 
lavatur, caro est : qui autem lavat, Verbum Dei est ; 
qui ut lavaret amictum, amicti susceptor effectus est. 
Merito ex ea substantia, qux? recepta est ut lavare- 
tur, homo exprimitur * ; sicut ex Verbi auctoritate 
qui lavit, Deus esse monstratur. 


CAPUT XXII, al. XVII. 


Eamdem divinam majestatem in Christo aliis iterum 
Scripturis confirmat. 


Cur autem, licet ad aliam partem disputandi fest- 
nare videamur, illum pr»tereamus apud Apostolum 
locum ? Qui cum in forma Dei esset , non rapinam ar- 
bitratus est &equalem se Deo esse; sed semetipsum 
exinanivit formam servi accipiens , * in similitudine ho- 
minum factus, et habilu inventus ut homo : humiliavit se 
obediens (actus usque ad mortem, mortem autcm crucis : 
propterea et Deus illum superexaltavit,et dedit illi nomen 
quod est super omne nomen ; ut 1n. nomine Jesu omne 
genu flectatur, celestium, lerresirium et. infernorum , 
el omnis lingua confiteatur, quoniam Dominus Jesus in 
gloria est Dei Patris (Philip. 1, 6-11). Qui cum in forma 
Dei esset , inquit. Si homo tantummodo Cliristus, in 
imagine Dei, non in forma Dei relaws fuisset. Hominem 
enim scimus ad. imaginem (Gen. 1, 27), non ad formam 
Dei factum. Quis ergo est iste, qui in forma Dei, 
ut diximus, factus est Angelus ? Sed nec in Angelis for- 
mam Dei legimus , nisi quoniam hic prxcipuus atque 
generosus prz omnibus, Dei Filius, Verbum Dei, imita- 
tor omnium paternorum operum,dum et ipse operatur 
sicut et Pater ejus (Joau. v, 19), in ὁ forma (ut expres- 
simus ) est Dei Patris. Et merito iu. forma pronun- 
tiatus est Dei, dum el ipse super omnia, ct omnis 


C 


exemplo Patris : hoc ipsum tamen a Patre proprio 
cousecutus, ut omuiuin et Deus esset, et Dominus 
esset, et Deus ad formam Dei Patris ex ipso ge- 
nitus atque prolatus. Hic ergo quamvis esset in 
forma Dei, non est rapinam arbitratus aqualem 86 
Deo esse. Quamvis enim se ex Deo Patre Deum esse 
memiuisset, numquam se Deo Patri aut. compa- 
ravit aut contulit, niemor se esse ex suo Patre, et 
hoc ipsum quod est habere se, quia Pater dedisset. 
Inde denique et ante carnis assumptionem, sed 
et post assumptionem corporis, post ipsam pr:z- 
terea resurrectionem, omnem Patri in omnibus re- 
bus obedientiam praestitit, pariter ac pr:estat. Ex 
quo probatur numquam arbitratu illum esse rapi- 
nam quamdam divinitatem, ut aquaret se Patri 
Deo : quin immo contra, omni ipsius imperio et 
voluntati obediens atque subjectus, 1 etiam ut for- 
mam servi susciperet contentus fuit ( hoc est, ho- 
minem illum fieri) et substantiam caruis et corpo- 
ris, quan ex paternorum * et secundum hominem 
delictorum servitute venientem nascendo suscepit : 
quo tempore se etiam exinanivit, dum * humanam 
conditionis fragilitatem suscipere non recusavit. 
Quoniam si homo tantummodo natus fuisset, per 
hoc exinanitus non esset : homo enim nascens au- 
getur, non exinanitur : nam dum incipit esse quod 
cum non esset labere non potuit, ut diximus, non 
exinanitur, sed potius augetur atque ditatur 3, At 
$i Christus exinauitur in eo quod nascitur, formam 
servi accipiendo, quomedo homo tantummodo est ? 
de quo verius dictum fuisset, locupletatum illum 
esse tunc cum nasceretur, non exinanitum ; nisi 
quoniam auctoritas divini Verbi, ad suscipiendum 
hominem iuterim conquiescens , nec se suis viribus 
11 exerceus, dejicit se ad tempus atque deponit, dum 
hominem fert quem suscepit. ** Exinanit se, dum ad 
injurias coutumeliasque descendit, dum audit in- 
fanda, experitur indigna : cujus tamen hunilitatis 
adest statim egregius fruclus. Accepit enim nomen, 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Amictum ipsum. Frobenius cum Gagnio  Amic'us 
ipse : 
inusitata verba usurpaverit Novatianus, insolens 
verbum amictum neutrius generis in illius contextu 
reliqui. Habet etiam auctor paulo post amictum et 
amicti. JACKSON. 

* Quisquis. Welchmanus mallet quis ; atque hanc 
esse veram lectionem vix dubitat Jacksonus. 

* Quique sanguine , cte. Locus hic obscurus, sive 
etiam mutilus et corruptus videtur Panielio. Medelum 
exhibet Welclimanus ita legeus : Qui uve sanguine, id 
est vino, lavit. substantiam corporis, materiam carnis 
abluens (sive, et materiam | carnis abluit ) ex. parte 
suscepti hominis passione. Paulo aliter legit distin- 
guitque cum Fr. Junio Jacksonus : Qui in sanguine , 
td est vino, lavit substantiam: corporis et maltcriam 
carnis, abluems ex parte suscepti hominis passione. 

* Sicul..... monstratur. Al. sic ut... monstretur. 
Minus recte , ut videtur. 

* ]n similitudine. Graecis ἐν ὁμοιώματι inhsret auc- 
tor. Sic et mox expressi ὑπερυύψωσε  suverezal- 
(avit. 


«In forma. Editi omittunt in quam recte post Welch- 


el sic edidit. Welehmanus. Sed quum alia D manum restituit Jack-onus. 


' Etiam. Hanc vocem omittit Pamelius, quam alii 
relinent. 

8 Et. Conjunctionem. ejusmodi velut inportunam 
delendam censet Welchmanus. 

9 Humanam conditionis fragilitatem. Frustra sunt 
Welchmanus et Jacksonus, qui hauc prxcedentium 
editionum lectionem sollicitare tentant , rescrihentes 
humana conditionis fragilitatem. Minucius in. Octav. 
cap. xxxvl, eadem loquendi ratione usus comperitur, 
Corporis humana vitia pro corporis humani vitia. Ad 
quein. locum complura profert ejusmodi locutionum 
exempla ernditus Davisius, inter quie istud quoque 
Novatiani occurrit quo de agimus. Videsis tom. it 
nostr:? Bibl. PP., pag. 402. not. 12. 

19 At si. [1 editores Anglicani ex Gagnao, Fro- 
benio, etc. Al. Ac si. 

uU Exzercens. Exserens Latinius. 

13 Exinanit. Siclego cum Gagnieo, Barrensi et edit. 
prima Krobenii. Lectionem confirmant prascedentia 
dejicit , deponit , fert , et sequentia descendit , audit , 


951] 


NOVATIANI 


931 


quod est super omne nomen , quod utique non aliud À Deum ; effrenatius οἱ effusius in Christo divinitatem 


intelligimus esse quam nomeu Dei. Nam cum Dei 
sit solius esse super omnia, consequens est, ut 
nomen illud sit ὁ super omne, quod est ejus, * qui 
super omnia est, Dei. Est ergo nomen illud quod 
super omne nomen est : quod nomen est ejus utique 
consequenter, qui cum in forma Dei fuisset, non 
rapinam arbitratus est qualem $c. Deo esse. Ne- 
que enim si non est Deus esset Christus, omne 
se in nomine ejus genu l[flecteret, ccle-tium οἱ 
terrestrium et infernorum; nec visibilia aut invi- 
Sibilia, aut rerum omnium omnis creatura ho- 
mini essel subjecta sive subsirata, quis se anle 
hominem esse memini:set. Ex quo dum in forma 
Dei e-se Cliristus dicitur, et dum in nativitatem se- 


confiteri, ad hoc illos manifesta Christi divinitate 
cogente, ut quem Filium legerent quia Deum ani- 
madverierent, Patrem. putarent. Alii quoque tizere- 
tici usque adeo Christi manifestam amplexati sunt 
divinitatem , ut dixerint illum fuisse sine carre, et 
totum illi susceptum detraxerint hominem, ne deco- 
querent in illo divini nominis potestatem , si huuia- 
nam illi sociassent , ut arbitrabantur, nativitatem : 
quod tamen nos non probamus ; sed argumentum af. 
ferimus usque adeo Christum esse Deum, ut quidam 
illun, subtracto homine, tantummodo  pntarint 
Deum; quidam autem ipsum crediderint Patrem 
Deum : cum ratio et. temperamentum Scripurarum 
celestium, Christum ostendant Deum, sed qua Fi- 


cundum carnem se exinauisse monstratur, et dum id B lium Del, et assumpto a Deo. etiam Filio hominis, 


accepisse nomeu a Patre quod sit super omne no- 
men exprimitur, et dum in * nomine ejus omne genu 
celestium, terrenorum et infernorum se flectere et 
curvare monstratur, et hoc ipsum in gloriam Dei 
Patris, * succurrere asseritur : consequenter non ex 
illo tantum homo est, quia obediens Patri factus 
est usque ad mortem, mortem autein crucis; sed ex 
his etiam rebus superioribus divinitatem Christi so- 
nantibus, Dominus Christus Jesus et Deus, quod 
Udxretici nolunt, esse monstratur. 


CAPUT XXIII, αἰ. XVIII. 


Quod adeo manifestum est, ut. quidam  haretici eum 
Deum Patrem putarint, alii Deum tantum sine carne 
fuisse. 


Hoc in loco licebit milii argumenta etiam ex alio- 
rum h:breticorumn parteconquirere. Firinum est genus 
probationis , quod etiarh ab adversario sumitur, ut ve- 
ritas etiam ab ipsis inimicis veritatis probetur. Nam 
usque adeo liunc manifestum est in Scripturis * esse 
Deum tradi, ut plerique hireticorum, divinitatis ipsius 
magnitudine et veritate commoti , ultra modum ex- 
tendeutes honores ejus, ausi sint * non Filiun, sed 
ipsum Deum Patrem promere vel putare. Quod, etsi 
conira Scripturarum veritatem est, tamen divini- 
tatis Cristi argumentum grande atque pr:ecipuum 
est ; qui usque adeo Ἶ Deus, sed qua Filius Dei natus 
ex Deo, ut plerique illum ( ut diximus ) h:eretici. ita 
Deum acceperint, ut , non Filium, sed Patrem pro- 


credendum et hominem. Quoni»m si ad hominem 
venielat αἴ mediator Dei et hominum esse deberet, 
oportuit illum cum eo esse, et Verbum carnem fieri, 
ut in semel ipso concordiam confibularet terrenorum 
pariter atque celestium , dum utriusque partis in se 
connectens pignora, et Deui. homini, et hominem 
Deo copularet ; ut merito Filius Dei per assumptio- 
nem carnis Filius liominis , et Filius. hominis per 
receptionem Dei Verbi Filius Dei effici possit. Hoc 
altissimum atque reconditum sacramentum ad salu» 
tem generis humani ante &ecula destiuatum , in Do- 
miuo Jesu Christo Deo et homine invenitur impleri, 
quo conditio generis humani ad fructum aeterna δ8- 
lutis posset adduci. 


, — CAPUT XXIV, αἱ, XIX. 


lllos autem propterea errasse, quod nihil arbitraren- 
lur interesse inter Filium. Dei εἰ filium hominis, ob 
Scripturam male intellectam. 


Sed erroris istius haereticorum inde, ut opinor, 
nata materia est, quia inter Filium Dei et Filium 
hominis nihi] arbitrantur interesse ; ne facta distinc- 
tione , et Homo et Deus Jesus Christus facile com- 
probetur. Eumdein enim atque ipsum, id est bomi- 
nem filium hominis, etiam Filium lei volunt videri ; 
ut homo et caro, et fragilis illa substantia eadem 
atque ipsa Filius Dei esse dicatur. Ex quo, dum dis- 
tinctio filii liominis et Filii Dei nulla secernitur, 


nuntiandum putarint. Zstiment ergo an hic sit Deus, D sed ipse filius hominis Dei Filius vindicatur; homo 


cujus auctoritas tantum movit quosdam, ut puta- 
rent illum ut diximus superius, * jani ipsum Patrem 


tantummodo Christus idem atque Filius Dei assera- 
tur. Per quod uituntur. excludere : Verbum caro 


GALLANDII COMMENTARIDS. 


experitur, Pamelius minus recte exinanivit. JACK*0N. 

! Super omne. [τὰ edidit Pamelius : atque. isthiec 
lectio congruit pr rcedenti super omne ex. Lextu Pau- 
lino (Philipp. 1, 9) et subsequeuti. super omne. Nova- 
tiani. Editi Anglicani super omniq. 

* Qui super omma est, Dei. Existimat Jacksonus 
jta legendum esse : Qui super omniu. est. Deus est ergo 
nomen illud , etc. 

* Nativitatem. Welchmanus mallet rativitate. Neque 
abnuit Jacksonus. Mox uterque sese exingn, , cuni ve- 
teribus editis. At se prabent editt. Pamel. quas item 


LI 


expressius , rescribentes panlo ante. Ex quo. dum, 
ubi edit. Anglic. hahent Ex quo et dum. 

* Succurrere. Sui currere Latinius. 

5 Esse. Mallem et , cum Gelenio. 

* Non Filium. Legit Welchmanus, eum won Fi- 
lium. / 

' Deus. Legendum putat idem Welchm. Dews est. 
Consentit Jacksonus. 

* Jam. Non dubitat Jacksonus, quin legendum sit 
etiam. Qui preterea integrum locum luxatum ezisti» 
mans, sic rescriberet : Cujus auctoritas  tamium 


955 


DE TRINITATE LIBER. 


934 


fucum. est. et. habitavit in. nobis ( Joan. 1, 14) ; Et A non fnit ; ut principalitas nominis istius Filius Dei 


vocabitis nomen ejus Emmanuel, quod est. interpreta- 
(um. Nobiscum Deus ( Math. 1, 25). Propouunt enim 
atque illa pr:tendunt, quie in Evangelio Luc:e re- 
lata suut, ex quibus asserere conantur , non quod 
est, sed tantum illud quod volunt. esse : Spiritus 
Sanctus veniet in. te, et. virtus. Altissimi obumbrabit 
tibi ; propterea et quod ex te nascetur sanctum, vocabi- 
tur Filius Dci (Luc. 1, 55). Si ergo, inquiunt , Au- 
gelus Dei dici ad Mariam , quod ez te nascetur sanc- 
(um , ex Maria. est. substantia carnis el. corporis ; 
hanc autem. substantiam, id est sanctum hoc quod 
ex illa genitum est, Filium Dei esse proposuit : 
hoino, inquiunt, ipse, et illa caro. corporis, illud 
quod sanctum est dictum, ipsum est Filius Dei. Ut 
et cuin dicit Scriptura sanctum , Christum fi'ium lio- 
minis hominem intelligamus ; et eum Filium Dei pro- 
ponit, * non hominem, sed Deum percipere debeamus. 
Sed enim Scriptura divina, liereticorum et fraudes et 
furta facile conviucit et. detegit. Si enim sic esset 
tantummodo, Spíritus veniet in te, et virtus Altissimi 
obwunbrabit tibi, propterea quod nascetur ex te sanctum, 
vocabitur Filius Dei ; lortasse alio esset nobis genere 
adversus illos reluctandum, et alia nobis essent ar- 
gumenta quierenda et arma. sumenda, quibus illo- 
Tum et insidias el. pr:estigias vinceremus : eum au- 
tem ipsa Scriptura caelesti abundans plenitudine sese 
haereticorum istorum calumuiis exuat ; facile ipso quod 
&criptum est. uitimur, et errores istos sine ulla du- 
bitauone superamus. Non enim dixit, ut jam ex- 
pressimus , propterea quod ex te mauscetur. sanctum ; 
sed adjecil. conjunctionem : ail euim, propterea et 
quod ex ie nascelur. sauctum ; ut. illud ostenderet, 
non principali'er hoc sanctum quod ex illa nascitur, 
id est istam carnis corporisque substantiam Filium 
Dei esse, sed consequenter οἱ in secundo loco : 
principaliter autem l'ilium Dei esse Verbum Dei in- 
carnatum per illum Spiritum, de quo Augelus refert : 
Spiritus veniet in te, el virus Altissimi obumbrabit tibi. 
Mic est euim legitimus Dei Filius qui ex ipso Deo 
est, qui dum saucium istud. assumit, et sibi Filium 
hominis anvecuit, et illum ad se rapit. atque traus- 
ducit, connexione sua οἱ permixtione sociata pr;e- 
Stat, et Filium illum Dei facit, quod ille uaturaliter 


B 


C 


in Spiritu sit Domini, qui descendit et. venit; ut 
sequela nominis * in Filio Dei et hominis sit, et ime- 
rito consequenter hic Filius Dei factus sit, dum non 
principaliter Filius Dei est. Auque ideo dispositionem 
istam Angelus videns, et ordinem | istum sacramenti 
expediens, non sic cuncta confundens ut nullum 
vestigium distinctionis collocarlt, distinctionem po- 
suit , dicendo: Propterea et quod nascetur ez te sanc- 
tum, vocabitur Filius Dei : ne si distributionem 
istam cum libramentis suis non dispensasset , sed in 
confuso permixiam reliquisset, vere occasionem 
h:ereticis contulisset, ut hominis Filium, qua homo 
est, eumdem et ? Dei et hominis Filium pronuntiare 
deberent, Nunc autem particulatim. exponeus tam 
magni sacramenti ordinem atque rationem, evidenter 
expressit , ut diceret, et quod ex te nascetur sanctum, 
vocabitur Filius Dei ; probans quoniam Filius. Dei 
de-cendit : qui dum Filium hominis in se suscepit , 
consequenter illum Filium Dei fecit ; quoniam | illum 
* Filius sibi Dei sociavit et junxit, Ut dum Filius ho- 
minis adhzret in δ uativitatem Filio Dei; ipsa per- 
mixtioue feneratum. et. mutuatum teneret, quod ex 
natura propria possidere non posset. Ác sic facta est 
Angeli voce , quod nolunt liseretici , inter Filium Dei 
bominisque, cum sua tamen $ocistione , distinctio ; 
urgeudo illos uti Christum , * hominis Filium, ho- 
miuem intelligant quoque Dei Fil um, et hominem 
Dei Filium, id est Dei Verbum ( sicut scriptum est ) 
Deum accipiant : 3tque ideo Christum Jesum Do- 
miium, " ex utroque connexum (ut ita dixeriw ), 
ex utroque contextum atque concretum, et in ea- 
dem utriusque. substanti:e concordia mutui ad in- 
vicem foederis confibulatione sociatum , homiuem et 
Deum , Scripturz lioc ipsum dicentis veritate, co- 
gnoscant. 


CAPUT XXV, al. XX. 
Neque inde sequi, quiu Christus mortuus, etlam. Deum 
morluum accipi : non enim. tantummodo Deum, sed 
el hominem Christum Scriptura proponit. 


Ergo, inquiunt, si Cristus non homo est tantum, 
sed et Deus, Cliristum autem refert. Scriptura mor- 
tuum pro nobis et ressuscitatum ; jam docet nos 
Scriptura credere Deum mortuum : aut. si Deus non 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


movil quosdam e[frenatius et effusius in. Christo divi- Ὦ sibi, etc. JACC&KSOoN. 


nitatem. confileri, ut. putarent. οἷο; nisi quis confi- 
lentes pro confiteri legere censent, 

! (Non liominem , sed Deum. lia. Pamelius. aliique. 
Welchimanus 1ameu eunique -ecutus Jacksonas, ordino 
inverso ediderunt, non. Deum sed hominem : argu- 
menti nimirum ratione, jnquit posterior, lianc trans- 
positionem. postulante. 

? [n Filio Dei εἰ hominis. Pamelianam. editionem 
expres- imus, precedentibus congruentem. Has autem 
voces Dei et omisit. Welchmanus : eique primum 
accesserat Jacksouus: sed postea mutata. sententia, 
rescribendum existimabat, Filius Dei in homine sit. 

* Dei εἰ hominis Filium. Heic Pariter Painelium 
gequimur. Delevit Welchnianus et hominis. 

Filius sibi Dei. Ordo verborum facilior erit si 
legerimus, illum sibi Filius Dei, vel'illum Filius Dei 


* |n. nativitatem. ]n nativitate omnino legendum 
putat Jacksonus : neque aliter conjictebat Welcbina- 
nus. 

9 Et hominem Dei Filium — Deum accipiant. Sic 
Pamelins. Ejido Frobeniana : Et hominem Dei Filium, 
id est. Verbum, sicut. scriptum est, Deum accipiant. 
Quam quidem lectionem securus est Welchmanus, 
Luxatus locus videiur. Jacksono, legendumque : Et 
Dei Filium, id est Dei Verbum—Deum accipiant. In 
eo»indem sententiam Vessellugius Probabil, cap. 50, 
pag. 222. 

? Ex utroque. contextum. Has voces quas prz se 
ferunt. omnes editi, omisit Jacksonus; quippe quie 
nimirum ori» videantur ex negligeuti repetitione 
priorum ex utroque connezum. Easque pariter delen- 
das jusserat Welchmanus. 


955 


NOVATIANI 


956 


moritur, Christus autem mortuus refertur ; non erit A cruenta s:vitia adversus homines, quam ut tantum - 


Christus Deus, quoniam Deus non potest accipi mor- 
tuus. Si umquam intelligerint, aut intellexissent quod 
legunt, numquam tam periculose omnino loqueren- 
tur. Sederroris semper est abrupta dementia ; et non 
est novum $i usque ad periculosa descendunt, qui 
fidem legitimam reliquerunt. Si enim Scriptura pro- 
poneret Christam tantummodo Deum, et nulla in illo 
fragilitatis human: sociatio esset. permixta, merito 
illorum heic aliquid valuisset sermo contortus. Si 
Christus Deus, Christus autem mortuus, ergo mor. 
tuus est Deus. Sed cum non tantummodo illum, ut 
ostendimus jam frequenter, Deum, sed et hominem 
Scriptura constituat ; consequens est, quod * immor- 
fale est, incorruptum mansisse teneatur. Quis enim 
non intelligat, quod impassibilis sit divinitas, passi- 
bilis vero sit humana fragilitas? Cum ergo tàm ex eo 
quod Deus est, quam eiiam ex illo quod homo est, 
Christus intelligatur esse permixtus et esse socia- 
tus : Verbum enim caro factum est, et habitavit in. no- 
bis (Joan. 1, 14) , quis non sine ullo magistro atque 
interprete ex sese facile cognoscat, non illud in Chri- 
sto mortuum esse quod Deus est, sed illud in illo 
mortuum esse quod homo est? Quid enim si divinitas 
in Christo non moritur, sed carnis solius substantia 
exlinguitur; quando el in cxteris hominibus, qui 
nou sunt caro tantummodo, sed caro et anima, caro 
quidem sola incursum interitus mortisque patitur, 
extra leges autem interitus et mortis anima incor- 
rupta cernatur? IIoc enim et ipse Dominus hortaus 


inodo corpus occidat ; quanto magis utique in Christo 
non valebit, quam ut idem ὃ tantuminodo corpus 
occidat : ut dum per haec colligitur non nisi hominem 
in Christo interfectum, appareat ad mortalititem 
Sermonem * in loco non esse deductum. Nam si 
Abraham, et Isaac, et Jacob quos homines tantum- 
modo constat fuisse, manifestum est. vivere ( omnes 
enim, inquit, illi vivunt Deo (Luc. xx, 38), nec mors 
in illis animam perimit, qux corpora ipsa dissolvit ; 
jus enim suum exercere potuit in corpora, in aniimas 
exercere non valuit : aliud enim in illis mortale, et 
ideo mortuum ; aliud in illis immortale, et ideo in- 
telligitur non extinctum! ob quam causam vivere 
Deo pronuntiati, et dicti sunt) ; multo magis utique 


B mors in Christo adversum solam materiam corporis 


potuit valere, adversus divinitatem sermonis non 
potuit se exercere ". Frangitur enim potestas 
mortis, ubi intercedit auctoritas immortalitatis. 


CAPUT XXVI, al. XXI. 


Adversus autem. Sabellianos Scripturis probat. alium 
esse Filium, alium Putrem. 


Sed ex hac occasione quia Christus non homo tan- 
tum, sed et Deus, Divinarum Litterarum sacris au. 
eloritatibus approbatur, alii h:xretici erumpentes 
statum in Christo religionis concutere machinantur, 
hoc ipso Patrein Deum volentes ostendere Cliristum 
esse, dum non homo tantum asseritur, sed et Deus 
promitur. Sic enim, inquiunt : si unus esse Deus 


nos ad martyrium et ad contemptum omnis human: (? Promitur, Christus autem Deus; ergo, inquiunt, si 


potestatis aiebat : Ne timueritis eos qui corpus occi- 
duni, animam autem occidere non possunt. (Matth. x, 
98). Quod si anima immortalis occidi aut interfici 
non potest in quovis alio, licet * corpus οἱ caro sola 
possit interfici, quanto magis uuque Verbum Dei et 
Deus in Christo intertici omnino non potuit, cum 
caro sola et corpus occisum sit? Si enim hanc habet 
generositatem immortalitatis anima in quovis homine, 
ut non possit interfici, multo magis hanc habet po- 
testatem generositas Verbi Dei, ut non possit occidi. 
Nam si potestas hominum ad interficiendam sacram 
Dei potestatem, et si crudelitas humana ad interfi- 
ciendam animam deficit; multo magis ad Dei Verbum 
interficiendum deficere debebit. Nam cum ipsa anima, 


Pater et Christus est unus Deus, Christus Pater di- 
cetur. In quo errare probantur Chrisium non noscen- 
tes, sed sonum nominis approbantes : nolunt enim 
illum secundam esse personam post Patrem, sed 
ipsum Patrem. Quibus quia facile respondetur, pauca 
diceutur. Quis enim non secundam Filii post Patrem 
agnoscat esse personam, cum legat dictum a Paire 
consequenter ad Filium : Faciamus hominem ad ima- 
ginem εἰ similitudinem nostram (Gen. 1, 26, 21); et post 
hiec. relatum, et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei 
fecit illum? Aut cum inter manus teneat : Pluit Do- 
minus super Sodomam el Gomorrham ignem et sulphur 
a Domino de celo? (Gen. xix, 24.) Aut cum ad Chri- 
stum ὃ : Filius meus es tu, ego hodie genui te ; po- 


qui per Dei Verbum facta est, ab hominibus non D sttlaa me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam, et pos- 


occiditur; multo magis utique Verbum Dei perimi 
non posse credetur. Et si plus non potest hominum 


sessionem (uam terminos terre ? (Psal. n, 7, 8.) Aut 
cum etiam ille desideratus scriba ait : Dixit Dominus 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Quod. Nihil nos cogit ut cum editoribus Angli- 
canis legamus μί quod. 

* Licet. Hanc. Vocem corruptam existimat Welch- 
manus, legitque quum scilicet. Consentit Jaceksonus, 
quamvis de loci restitutione subdubitet. Uterque 
tamen ab-que sontiea causa, ut videtur. Miuus item 
mihi probatur ejusdem Jackseni seutentia, legeutis 
paulo post, immortalis anima. Vox enim immurtalitatis 
ad generositatem spectare nemo non videl : omnisque 
evanescil ambiguitas, si qua tamen est, ubi Nova- 
4.20] oratio hac aut simili ratione conformetur ; Si 


enim. anima in quovis homine hanc habel immortalitatis 
generositatem, ut non possit interfici, elc. 

8 Jdem. Eadem edidit Welchmanus, sccutus Ga- 
gnaum. C cteri eum Pamelio idem. 

* In loco. Latinius vult. legi in illo : apte satis. 
Quid si scripserit ipse auctor inlico pro illico? Jack- 
80x. 

5 Exercere. Cum Latinio forte legendum ezerere : 
quam quidem conjecturam Welchmanus admittit, non 
item Jacksornus., 

* Ad Christum. Si Jacksonum audias, addenda 


951] 


- DE TRINITATE LIBER. 


9358 


Domino meo : Sede a dextris meis, donec ponum inimi- A semper Patri et obediat, semper habentem rerum 


cos tuos, scabellum pedum tuorum ?( Psal. cix, 4.) Aut 
cum Isai: prophetias explicans, invenit positum sic : 
Hac dicit Dominus Christo * meo Domino ? ( 1sa. xLv, 
4.) Aut eum legit : Non descendi de celo ut [aciam 
voluntatem meam, sed voluntatem. ejus qui misit me? 
(Joan. vi, 58.) Aut dum invenit positum : Quoniam 
qui me misit, major me exM? (Joan. xiv, 98.) Aut cum 
considerat scriptum : Eo ad patrem meum et Patrem 
vestrum, Deum meum et Deum vestrum ?(Joan. xx,17.) 
Aut quando liabet. cum ceteris ? collocatum : Sed ἐπ 
lege vestra scriptum est, quia duorum testimonium ve- 
rum est; ego de me tesiificor, et testificatus est de me qui 
me misit Pater ? (Joan. vin, 17, 18.) Aut quando vox 
de ccelo redditur : Et honorificuvi, et honorificubo ? 


omnium potestatem, sed qua traditam, sed qua con- 
cessam, sed qua a Patre proprio sibi indultam. Quid 
eni » tam evidens potest esse, hunc non Patrem esse, 
sed Filium, quam quod obediens Patri Deo. proponi- 
wir, ne si Pater esse credatur, alteri jam Deo Patri 
Christus subjectus csse dicatur. 


CAPUT XXVII. al. XXII. 


Pulchre respondet ad illud : Ego et Pater uuum sumus, 
quod illi pro se intendebant. 


Sed quia frequenter intendunt illum nobis locum 
quo dictum sit : Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 
90); et inlioc illos aeque facile vincemus. Sienim erat, 
ut lieretici putant, Pater Christus, oportuit dicere ὃ : 


(Joan. 1n, 28.) Aut quando a Petro respondetur et p, Ego et Pater unus sum (Joan. x, 50). ^ At cum Ego dicit, 


dicitur : Tu es Filius Dei vivi? (Matth. xvi, 16.) Aut 
quando ab ipso Domino sacramentum liujus revela- 
tionis approbatur, et dicitur : Beatus es, Simon Dar- 
jona : quoniam hoc tibi non revelavit caro ei sanguis, 
sed Pater meus qui in calis est (Ibid. v.A7.) Aut quando 
ab ipso Christo exprimitur : Pater, clarifica me eo ho- 
nore quo [ui apud te, antequam mundus fieret ? (Joan. 
xvii, 5.) Aut cum ab. eodem dicitur : Pater, sciebam 
quia semper me audis; verum propler circumstantes 
dixi, ut credant quia tu me misisti ? (Joan. x1, 42.) Aut 
cum definitio regule ab ipso Christo collocatur, et 
dieitur : Hec est autem vita &lerna, ut sciaut te unum 
et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Ego 
te honorificavi super terram, opus per[eci quod dedisti 


mihi ? (Joan. xvi, 5, 4.) Aut cum item ab eodem C 


asseritur et dicitur : Omnia mihi tradita sunt a Patre 


men? (Luc. x, 92.) Aut cum sedere ad dexteram Pa-: 


tris (Psal. cix, 4; Marc. xvi, 9; Hebr, 1, 5), et a 
Prophetis et ab Apostolis approbatur? Et satis lungum 
facio, si enisus fuero omnes omuino ad hanc partein 
voces congregare ; quandoquidem non tam veteris 
quain etiam novi Testamenti Scriptura divina ubique 
ostendat, illum ex Patre natum, per quem facta sunt 
omnia, et sine quo factum est nihil, qui obedierit 


demde Patrem infert, dicendo, Ego et Pater, pro- 
prietatem. personze suz, id e«t Fiiii, a paterna aucto- 
ritate discernit atque distinguit, non tantummodo de 
sono nominis, sed etiam de ordine dispositze potesta- 
s; qui potuisset dicere: Ego Pater, si Patrem se 
esse meminisset. Et quia dixit unum, intelligant ha- 
retici quia non dixit unus. Unum enim neutraliter po- 
situm societatis concordiam, non unitatem personze, 
sonat. Unum euim non. unus esse dicitur, quoiiam 
nec ad numerum refertur, sed ad societatem alterius 
expromitur 5. Denique adjicit dicens, sumus, non 
sum ; ut ostenderet per hoc quod dixil, sumus δ, el 
Pater, duas esse personas. Unum autem quod ait, ad 
concordiam el eamdem sententiam et ad ipsam cha- 
ritatis societatem pertinet 7: ut merito unum sit 
Pater et Filius, per concordiam, et per amorem, et 
per dilectionem. Et quoniam ex Patre est; quidquid 
illud est *, Filius est : manente tamen distinctione, 
ut non sit Pater ille qui Filius ; quia nec Filius ille 
qui Pater est. Nec enim, sumus, addidisset, si unum 
se et solitarium Patrem, Filium factum esse memi- 
nisset. Denique novit hanc concordix unitatem et 
Apostolus Paulus, eum personarum tamen distin- 
ctione. Nam cum ad Corinthios scriberet : Ego, in- 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


heic forte vox dicatur. Sed nihil necesse : p»ulo enim 
superius dixit : quum legat dietum — ad. Filium : quie 
quidem dux voces hoc item loci subandiend:e. 

! Christo meo Domino. Quum LXX scripsissent 
κύρῳ, antiquarii existimantes Isaiam loqui de Christo 
Jesu, nec ad Cyrum attendentes, a-sumpta. vicina 
ve€e χυρίῳ, locum Scripturie jain. olim. corruperuut. 
Quapr.pter Tertullianus adversus Judaos, cap. 7, et 
adversus Praxeam cap. 11, et 28; Cyprianus Testi - 
mon. lib. 1, cap. 21; NovaTiANvs heic, cum plurimis 
tam Grecis quam Latinis apod Hieronymum ad huuc 
textum 15 α. ALV, 1; etad. Habac. m, 49 : κυρίῳ leguut, 
ac de Cliristo Domino iuterpretantur. ἢ COTELEKIUS 
ad cap. 12. Epist. 85. Barnalw. Videsis adnotata 
in hunc L-aie locum , tom. 1 nostra: hujus Biblioth. 
PP. pag. 152. L. 

* Collocatum. Weclchmanus sic. emendavit. vitio- 


sam prix cedemium cditionum scripturam, collocuium : 
eique adhiesit Jack onus. Congruenter sane prioribus 
positum, scriptuni, etc. Paulo post praeterea collocatur 


legimus. ᾿ 
PATROL. lil. 


Car. XXVII.—? Ego et Pater. Sic editt. Frobenii et 
Pamelii. Gagnaus vero et Barrensis : Ego Pater 
unum sum. Αι editores Anglicani : Fgo Puer. unus 
$um, Que vera videtur lectio, ab ipsomet Novatiano 
paulo post repetita. 

* At cum. Weichinanus ex. Gagnao. Atqui quum. 
Sed Gelenius ex ms. Britan. et post illum Pamelius 
substitit. Αἱ cum. JacksoN. 

δ Expromitur.. lxprimitur est aptior lectio : quod 
legendum suspicatur Weichinanus. [p. 

* Sumus, et l'ater.Sic editi. Welchmanus putat 1e- 
gendum, Sumus ego εἰ Pater. Atque. ita. in textu 
rescripsit Jaeksonus , vindice auctoris sensu, ut ipse 
ait. 

1 Pertinet. 1a Pamelius ex Latinio, pro. pertinere 
velt. ediit. quam emendationem secuti quoque sunt 
editores Áuglicani. 

δ ΠΙμά est. Heic Pamelium sequimur, aliosque qui 
eum pr:ecesserunt editores. Quai tamen. lectionem 
:egre ferens Welchimanus, edidit ille est. Nihil enim 
beic loci est, inquit, ad quod illud referri potest. Alia 


959 


NOVATIANI 


940 


quit, plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum À tur. Et tamen post hzc adjicit, quod omnem omnino 


dedit. Htaque neque qui plantat est quidquam, neque qui 
rigal : sed qui incremeutum dat Deus. Qui autein plan- 
tat, εἰ qui rigal unum sunt (1 Cor. m, 6, 7, 8). Quis 
autem non intelligat allerum esse Apollo, alterum 
Paulum, non eumdem atque ipsum Apollo pariter et 
Paulum ? Denique et diversa uniuscujusque sunt οἵ - 
cia prolata : alter enim qui plantal, et aller qui rigat ; 
hos tamen duos, non quod unus sit, sed quod unum 
sint proposuit Apostolus Paulus; ut aller quidem sit 
Apollo, alter vero Paulus, quantum ad personarum 
distinctionem pertinet ( qnantum vero ? ad coneor- 
diam perlineL) ; unum ambo sint. Nam quando duo- 
rum una sententia est, veritas una est, fides uua est, 
una atque eadem religio est, unus etiam Dei timor 
est, unum sunt, etiam si duo sint; ipsum sunt, dum 


ambiguitatem dissolveret, el totam controversiam 
erroris extingueret. Áit enim in ultima parte sermo- 
uis : Vos dicitis quia blasphemas, quia dixi, Filius Dei 
sum. Ergo $i evidenter Filium Dominus se, non Pa- 
trem esse testatur, magna temeritalis el ingentis 
est furoris exemplum, contra ipsius Christi Domini 
testimonium controversiam divinitas el religiubpis 
agitare, et Christum Jesum Patrem e-se dicere, cum 
animadvertat illum non Pauem se, sed Filium eom- 
probasse. 
CAPUT XXVIII. 


Pro Sabellianis etiam nihil facere illud : Qui videt me, 
videt et Patrem, probat. 


Adhuc adjiciam illam quoque partem in qua dum 
hxreticus * quasi oculo quodam gaudet proprie 


ipsum sapiunt. Etenim quos personz ratio invicem B veritatis et lumiuis amisso, totam cxcitatem sui a- 


dividit,eosdem rursus invicem religiouis ratio condu- 
cit. Et quamvis idem atque ipsi non sint; dum idem 
senliunt , ipsum sunt ?; et cum duo sint, unum 
sunt, habentes iu flde socieiatem, etiam si gerant 
in personis diversitatem. Denique cum ad has voces 
Domini imperitia fuissel Judaica commota, et temere 
ad usque saxa succensa, ita ul discurrerent, et dice- 
reut : Non te lapidamus propter bonum opus, sed pro- 
pier blasphemiam, ei quia tu cum. homo sis, (acis t6 
Deum (Joan. x, 53); distinctionem posuit Dominus 
in ratione reddenda, quomodo se Deum aut dixissel 
aut intelligi vellet. Quem Pater. sanctificavit, inquit, 
et. misit in hunc mundum, vos dicilis quia blasphemas, 
quia dixi, Filius Dei sum? (Ibid. v. 56.) Etiam heic 


gnoscat erroris. ldentidem enim οἱ frequenter. oppo- 
nit quia dictum sit: Tanto tempore vobiscum sum , 
et non agnoscitis me ? Philippe , qui vidit me , vidit et 
Patrem. (Joan. xiv , 9). Sed quod non intelligit , dis- 
cat. Culpatur Philippus , et jure quidem weritoque , 
quia dixerit : Domine , ostende nobis Patrem , et su[fi- 
cit nobis. ( lbid. v. 8). Quando enim ex Christo aut 
audierat istud , aut didicerat quasi esset Pater Chris- 
tus? eum contra. magis quod Filius esset , non quia 
Pater , frequenter audisset , et sepe didicisset. Quod 
enim dixit Doininus, si me cognovistis, et Patrem meum 
cognovistis, et amodo nostis. ilhtm , et vidistis illum , 
(Joan. xiv, 7), non sic dixerat ut se Patrem vellet in- 
telligi ; sed quoniam qui penitus οἱ plene et cum tota 


Patrem habere se dixit, Filius est ergo, non Pater; (^ &ge ei toa religione accessit ad Dei Filium , omni- 


l'aarem enim confessus se fuisset, si Pauem se essa 
memiuisset : el sancüificatum se a suo P.tre esse 
proponit. Duin ergo aceipit sanctificationem a Paire, 
minor Patre est : minor autem Patre consequenter 
est ὃ, sed Filius. Pater enim si fuisset, sanctifica- 
tionem dedisset, non accepisset. Et nunc autem pre- 
fileudo se accepisse sanctificationem a Patre; hoc 
ipso *, quo Patre se minoreiu accipiendo ab ipso 
sanctificationem probat, Filium ,se esse, non l'atrem 
monstravit. Missum pr:elerea se esse dicit, ut per 
hanc obedientiam qua venit. Domiuus Christus, mis- 
sus, non Pater, sed Filius probetur; qui misisset uii- 
que, si Pater fuisset : missus autem non fuit Pater, 
ne Pater subditus alteri Deo, dum mittitur, probare- 


bus modis per ipsum Filium in quem sic credit , ad 
Patrem  perventurus sit, eumdemque visurus. Nemo 
enim , inquit , potest. venire ad Potrem nisi per me. 
(Ibid. v. 6). Et ideo ad Patrem Deum non tantum 
venturus est, et cogniturus ipsum Patrem ; sed etiain 
Sic tenere debet , atque Δ animo ac mente przsu- 
mere , quasi jam noverit Patrem yariter et viderit. 
S:epe enim. Scriptura divina απ nondum facta sunt 
pro factis aununtiat, quia sic futura sunt: et quae 
omnibus modis fieri liabent, non quasi futura sint 
praedicat, sed quasi facia sint uarrat. Denique cum 
nondum temporibus Isaim prophetz Christus natus 
fuisset, quia puer , aiebat , natus est. * nobis ( Isa. 
Ix , 6); eL cuim nondum accessum esset. ad. Mariam 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


vero bene multa conjectat Jacksonus, qua nobis mi« Τὴ ter esi, sei 


nus probantur. 

1 Duantum vero ad concordiam pertinet. Ad supplen- 
dum iocum uio membro mutilum addidi verba uncis 
iuclusa, tamquam maximeacceonuinodata ad arguimen- 
tum el sermonem pr:ecedeutein auctoris : δὲ nullus 
dubito quin lec aut similia verba, propter ὁμοιοτέλευ- 
τον pertinet, prietermiserit librarius. Latiuius. yluri- 
bus vocibus supplevit sic : Quantum vero ad concer- 
diam in una fide et sententia pertinet, JACg-ox. 

? [psum sunt. lta ex ms. Anglic. castigavit Pamclius 
lectionem | ipsi sun!, quam  exhibeut pricedentes 
editiones. 

Consequenter est, sed Filius. Sententiam plane mu- 
tilam ad hunc modum restituo ; Consequenter non Pa- 


| Films. lHlud ter proxime reeurrens festi- 
nantem. forte. librarium fefellit. WELCBm. — Eadem 
restitutio arridet quoque Jacksono. 

* lloc ipso, quo — probat. Ista ex cod. ms. Anglic. 
$upplevit. Pamelius, cujus editionem heic. expressit 
Jaeksonus. Ea vero cum vett. editt. przteriit 
Weltchmanus. 

Car. XXVII. — ^ Dum hereticus , ctc. Mallet 
Welchmanus locum | ita. legere ac distinguere : Zum 
hereticus gaudet, quasi oculo quodam | proprie, ete. 
Sic vero Jacksonas : Dum harcticus quasi oculo. quo- 
dam gaudet, proprio (oculo subintellecto) veritatis et 
[n mints amisso. 

. * Nobis. lta editores Anglicaui, loco vobis prsceden- 
uum editt. 


91 


DE TRINITATE LIBER. 942 


É: 


(Isa. vin, 5) , el accessi. ad ! propheiissam, dicebat, Α ter, et ego dilexi vos : manete in mea charitate. Si man- 


el concepit et peperit filium. Et cum nondum sinum 
Patris Christus exposuisset, referebat : Et ? voca- 
bitur nomen ejus magni consilii Angelus (Ibid. x, 6). 
Et cum nondum fuisset passus , qasi ovis, pronun- 
tiabat , ad. jugulationein. adductus. est (lbid. Lm , 7T). 
Et cum adhuc crux nusquam esset , aiebat : Tota die 
ezpandi munus meas ad populum mon credentem (lbid. 
1xv,2). Et cum nondum injuriose potatus fuisset ; 
in siti, ait, mea polaverunt me aceto (Psal. xvin, 
92). Et cum spoliatus adbuc non fuisset , dicebat : 
Super vestem meam miserunt. sorlem : εἰ dinumerave- 
runt ossa mea : e[foderunt manus meas , et pedes (Psal. 
xxi, 19. 48. 17). Providens enim Scriptura divina 
pro factis dicit qu:e futura scit , et pro perfectis dicit 
quie futura habet, quae sine dubitatione ventura sunt. 
Et ideo Dominus in pr:zesenti loco dicebat: Amodo 
nostis illum , el vidistis. Dicebat eniin visum iri ab eo 
Patrem , quisquis Filium secutus fuisset; nou quasi 
Filius ipse esset Pater visus, sed quod premium 
conseeuturus essel, quisquis illum sequi et discipu- 
jus ejus esse voluisset, ut videre Patrem posset : nam 
et imago est Dei Patris : ut his etiam illud accedat 
quoniam sícut Pater operatur , ita operatur. ei Filius, 
(Joan. v, 11). Ki imitator est Filius omnium operum 
paternorum ; ut. perinde habeat. unusquisque , quasi 
jam viderit Patrem, dum eum videt qui invisibilem 
Patrem in omnibus operibus semper imitatur. Cete 
rum si ipse Pater est Christus , quomodo confestim 
adjicit et dicit, Qui credit in me, opera que ego (acio 


et ipse (aciet : et majora his faciet , quia ego ad Patrem C 


vado ? (Joau. xiv , 12.) Et adhuc subnectit : Si dili- 
gitis me, precepta mea servate : εἰ ego rogabe Patrem, 
et alium advocatum dabit vobis (Ibid. v. 45. 16). Post 
que eliam illud subnectit : Si quis me diligit , sermo- 
nem meum custodiet : εἰ Pater maus. diliget illum , et 
ad eum veniemus , el mansionem apad. illum faciens 
(Jbid. v. 23). Nec non etiam ? subdidit | illud quo- 
que ; Advocatus aulem. ille Spiritus sanclus quem mis- 
surus est Pater, ille vos docebit εἰ commemorabit omnia 
quecumque dixero ([bid. v. 26). * Promittit adhuc 
istum lucum, quo ostendat se esse l'ilium, et merito 
subdidit , et dicit : Si me diligeretis , gauderetis , quia 
eo ad Patrem : quia. Pater major ἢ me est. (Ibid. v. 
28). Quid autem cum etiam illa subnectit ; Ego sum 
vitis vera , εἰ Pater meus agricola : omme sarmenium 
in me non afferens fructum tollit illud , et omne fruc- 
liferum purgat, ut fructum ampliorem ferat ? ( Joan. 
xv, 1, 2.) Instat adhuc et adjicit: Sicut dilexit me Pa- 


data mea servaveritis , manebitis in mea charitate ; sicut 
ego l'atris. mandata servavi , et maneo. in. ejus chari- 


late (Joon, xv, 9, 10). Adhuc ingerit, et dicit : Dizi 


autem vos amicos, quia omnia qua audivi a Patre meo, 
nota vobis feci (lbid. v. 15). Aggregat etiam hoc : Sed 
hiec omnia (facient. vobis propter nomen meum , quia 
ignorant eum. qui me misit (δα. v. 91). H:wec ergo 
numquam post illa evidenter illum non Patrem , sed 
Filium esse testantia , Dominus subdidisset ; si aut 
Patrem se esse meminisset , aut Patrem sc vellet in- 
telligi : nisi quoniam ut illud exprimeret, perinde 
unumquemque jam habere debere , dum imaginem 
Dei Patris per Filium videt , atque 51 viderit Patrem : 
quandoquidem unusquisque credens in Filium exer- 
ceatur in imaginis contemplatione , ut assuefactus ad 
divinitatem videndam in imagine, proficere po:sit 
el crescere usque ad Dei Patris omnipotentis perfec- 
tam contemplationem. Et quoniam qui hoc animo 
ac mente combiberit, et de omnibus sic futurum esse 
crediderit, Patrem quem visurus sit, quasi jam quoe 
dammodo viderit, et hic jam sic habeat, quasi teneat 
quod habiturum se pro certo sciat. Ceterum, si ipse 
Pater fuis-et , quid quasi futurum pra»nium repro- 
mittebat quod jam prasstiterat οἱ dederat? Nam 
quoniam dicit : Beati mundo eorde , quia ipsi Deum 
videbunt (Matth. v , 8); polliceri deprehenditur con- 
templationem et aspectum Patris ; ergo nondum de- 
derat: cur enim repromitteret , si jam dedisset ἢ De- 
derat enim si Pater esset ; videbatur enitn, et con- 
üngebatur. Quando autem dum contingitur ipse Chris- 
tus et videtur, repromittit tamen et dicit, quoniam 
qui mundo fuerit corde, Deum videbit ; hoc ipso pro- 
bat Patrem se non esse, qui tunc praesens cum vide- 
retur repromittebat , quou Patrem visurus esset quis- 
quis mundo corde fuisset. Erat ergo repromittens 
hxc, non Pater , sed Filius: quia qui Filius erat, 
quod videri habebat repromittebat; cujus reproniis- 
sio supervacua fuisset , nisi Filius fuisset. Cur enim 
repromittebat mundis corde ut viderent Patrem , si 
jam tunc qui presentes erant, Patrem Christum vide- 
bant? Sed quia Filius erat , non Pater; merito et 
Filius, quia Imago Dei , tuuc videbatur ; et Pater , 
quia invisibilis, mundis corde , ut videretur , repro- 
mittitur et notatur. Hac igitur satis sit , etiam adver- 
sus istum hzeretieum dictasse , pauca de multis. Cam- 
pus enim, et quidem latus ac fusus aperietur, plenius 
h:ereticum istum si agitare voluerimus ; qnandoqui- 
dem * duobus istis locis, quibusdam effussis lumi- 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Prophetissam. Sic veteres editi, ut habet Vulg. 
quam lectionem secutus. est Welclimanus. Pamelius 
Prophetam. Jacksonus Propheten, apud quem Junius 
yult legi Propheiin. 

* Vocabitur. [185 est editionum Novatiani lectio. 
Sed, inquit, Jaeksonus, quum ratio argumenti aucto- 
ris postulet legi vocatur, quin i'a ipse scripserit non 
dubium. Idque jam antea conjecerat Welchmanus. 

ὃ Subdidit. Heic et paulo post, subdit legendum con- 


tendit Jacksonus. ut oratio prioribus et posteriori- 
bus coh:ereat, adjicit. dicit, subnectit, elc. 
5 Proittit. Sic editi : minus recte,ut videtur. Wel- 
chmanus rescripsit promit : atque ita fortasse scrip- 
sit Novatianus. Neque enim placet quod. conjecit 
Jacksonus promit e!, propter sequens adhuc. 
' 5 Me. Deest apud Pamelium pronomen istud, quod 
exhibent alii. 
6 Duobus istis locis .. e[fossis luminibus. Videlicet 


91$ 


NOVATIANI 


944 


nibus orbatus ᾿ totus sit in doctrine sux czecitate su- A ritus veritatis, ille vos diriget in omnem veritatem (Joan. 


peratus. 
CAPUT XXIX. 


Deinceps filei auctoritatem. admonere nos docel , post 
Patrem et Fium , credere etiam 1N SpPiRITUM  SAN- 
CTUM : cujus operationes ex Scripturis recenset. 


Sed enim ordo rationis et Fidei auctoritas digestis 
vocibus et Litteris Domini, admonet ios, post hzc 
credere etiam in Spiritum sanctum, olim Ecclesi:e re: 
promissum, sed statutis temporum opportunitatibus 
redditum. Est enim per Joelem prophetam repromis- 
sus, sed per Christum redditus. /» novissimis, inquit, 
diebus e[fundam de Spiritu meo super servos et ancillas 
meas (Joel. n, 28). Dominus autein : Accipite Spiri- 


xvi, 15). Et quoniam Dominus in coelos esset abiturus, 
Paraclitum discipulis necessario dabat, ne illos quo- 
dammodo pupillos, quod minime decebat, reliuqueret, 
et sine advocato et quodam tutore desereret. Ilic est 
enim qui ipsorum animos mentesque firmavit, qui 
Evangelica Sacramenta distinxit , qui in ipsis illumi- 
nator rerum Divinarum fuit, qui confirmati pro no- 
mine Domini nec carceres nec vincula timuerunt ; 
quin immo ipsas s:ecili potestates et tormenta calca- 
verunt, armati jam scilicet per ipsum atque firmati, 
habentes in se dona, qu:e hic. idem Spiritus Eccle«siz 
Cliristi sponsze quasi qu'*dam ornamenta distribuit et 
dirigit. Hic est enim qui Prophetas in Ecclesia consti - 
tuit, Magistros erudit , linguas dirigit, virtutes et sa- 


tum sanctum ; quorum remiseritis peccata, erunt remis- B nitates facit, opera mirabilia gerit, diseretiones spi- 


81; el quorum retinueritis, erunt. retenta. (Act. n, 17. 
Joan. xx, 22, 95). lunc autem Spiritum sanctum Du- 
minus Christus modo (Joan. xiv, 16, 17) Paraclitum 
appellat, inodo Spiritum veritatis esse pronuntiat ; qui 
non est in Evangelio novus, sed nec nove datus : nam 
hic ipse et in Prophetis populum accusavit, et in Àpo- 
stolisadvocatiunem Gentibus przstitit. Nam illi utaccu- 
sarentur merebantur, quia contempserant Legem : et 
qui ex Gentibus credunt, ut patrocinio Spiritus adju - 
ventur merentur, quia ad Evangelicam pervenire 
gestiunt legem. Differentia sane in illo genera oflicio- 
rum : quoniam in teinporibus differens ratio causaruin : 
nec ex lioc tamen ipse ὁ diversus, qui li:ec sic gerit; 
nec al:er est, dum sic agit : sed uuus atque ipse est, 


rium. porrigit, gubern1iones contribuit, consilia 
suggerit, quzque alia sunt charismatum dona compo- 
nit et digerit; et ideo Ecclesiam Domini undique, et 
in omnibus perfectam et consummatam facit. Hic est 
qui in inodum columbas, posteaquam Dominus bapti- 
zatus est, super euin venit οἱ mansit (Matth. m, 16), 
habitans in solo Christo plenus et totus, nec in aliqua 
mensura aut portione mutilatus, sed cum tota sua 
reduundantia * cumulate distributus et missus ; utex 
illo delibationem quamdam gratiarum c:eteri conse- 
qui possint; totius saneti Spiritus in Christo fonte 
remanente, ut ex iilo donorum atque operum venz 
ducerentur, Spiritu sancto in Christo affluenter ha- 
hitante. Hoc etenim jam prophetans Isaias aiebat : 


dividens officia sua per tempora, el rerum occasiones (; Et * requiescet, inquit, super eum Spiritus sapientia 


atque momenta. Denique Apostolus Paulus : Habentes, 
inquit, eumdem Spiritum, sicut. scriptum est : Credidi 
propter quod locutus sum ; et nos credimus, deo loqui- 
mur (Il Cor. 1v, 15). Unus ergo et idem Spiritus, qui 
in Prophetis et Apostolis ; ni-i quoniam ibi ad momen- 
tum, heic semper. Ceterum ibi, non ut semper in 
illis inesset : lieic , ut in illis semper maneret : et ibi 
mediocriter distributus , heic totus effusus ; ibi parce 
datus, heic large c9mmodatus ; nec tanien ante resur- 
reciionem Domini exhibitus, sed * post resurrectio- 
nem Christi contributus. flogabo enim , aiebat, Pa- 
trem : et alium. advocatum dabit vobis , ut vobiscum sit 
in eiernum, Spiritum veritatis (Joan. xiv, 16, 17). Et: 
Cum venerit advocatus ille, quem ego missurus sum vo- 


el intellectus, Spiritus consilii el virtutis, Spiritus scien- 
lic et pietatis, et implebit eum Spiritus timoris Dei 
( Isa. xi, 2, 5). Hoc idem atque ipsum et alio in loco 
ex persona ipsius Domini : Spiritus Domini super mc 
propter quod unzit me, evangelizare pauperibus misit 
me (15a. vx, 4). Similiter David : Propterea unxit te, 
Deus, Deus tuus oleo. letitie a consortibus tuis (Psal. 
xLiv, 8). De hoc apostolus Paulus : Qui enim Spiri- 
tum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. vin, 9). 
Et : Ubi Spiritus Domini , ibi libertas (M Cor. m, 17). 
Ilic est qui operatur ex aquis secundain nativitatem , 
semen quoddam divini generis, et consecratoar cele- 
stis nativitatis, pignus promiss:e hzereditatis (Ephes. 1, 
14), et quasi chirographum quoddam z'ternz salutis ; 


bis a Patre meo , Spiritum veritatis , qui de Patre meo D qui nos Dei faciat templum (1 Cor. vi, 19), et nos ejus 


procedit (Joan. xv, 26). Et: Si non abiero ego , advo- 
catus ille non veniet ad vos : si autem ego abiero, remit- 


tam illum ad vos (Joan. xvi, 7). Et : Cum venerit Spi- 


efficiat domum ; qui interpellat divinas aures pro no- 
bis gemitibus ineloquacibus (Hom. vin, 26), advoca- 
tionis implens oflicia, et defensionis exhibeus mune- 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


Joan. x, 70, et xiv, 9, de quibus, inquitauclor, quasi 
de duobus oculis gavisus est hareticus : at quorum 
unus ei hoc cavrite cffossus est, alter proxime ante- 
cedente. WELCHM. — Quis quidem sententia. quum 
serio attendenti Satis aperta. noscatur, haud proinde 
recipiendum videtur quod placuit Jacksono; statuenti 
nimirum veram esse lectionem effusis. (uminibus, 
quam exhibet ms. Woweii. 

Cap. XXIX. — ! Diversus. Dividitur , Gagnaus et 
Frobenius, quos secutus est Welchmanus. Fluxit 


diversus ex ms. Anglic. et non mutandum. Jacksow. 

* Post. Hanc vocem requirit loci ratio, et restituit 
Latinius pro editt. per. Ip. 

* Cumulute. distributus. et. missus. Ita Pamelius ex 
ms. Cod. Anglic. qux genuina lectio videtur. Curmu- 
late admissus, Gagnieus et Gelenius, quos secutus est 
Welclimanus. 

* Hequiescet... implebit. Editi requiescit... imple- 
ti. Ubi mendum suspicatur Pamelius. Atque ita 
textum restituerunt editores Anglicani. 


945 


DE TRINITATE LIBER. ' 


946 


ya ; inhabitator corporibus nostris datus, et sanctitatis A destruit, perversos corrigit, infideles arguit, simula- 


effector : qui id agens in nobis ad xterunitatem, et ad 
resurrectionem immortalitatis corpora nostra produ- 
cat, dum illa in se assuefacit cum coelesti virtute mi- 
sceri, et cum Spiritus sancti divina :eternitate so- 
ciari. Erudiuntur enim in illo, et per ipsum corpora 
nostra ad immortalitatem proficere , dum ad decreta 
ipsius discunt se moderanter temperare. Hic est enim 
qui contra carnem desiderat , quia. caro contra. ipsum 
repugnat (Gal. v, 17). llic est qui inexplebiles cupidi- 
lates coercet, immoderatas libidines frangit , illicitos 
ardores extinguit, llagrantes impetus vincit, ebrieta- 
tes rejicit, avaritias repellit, luxuriosas comessatio- 
nes ὁ fugat, charitates nectit, affectiones constringit, 
sectas repellit , regulam veritatis expedit , hzereticos 
revincit, improbos foras expuit , Evaugelia custodit. 
De hoc? idem Apostolus : Non enim spiritum mundi 
accepimus, sed Spiritum qui eX. eo est (1 Cor. n, 19). 
De lioc exultat, et dicit : Puto autem quia et ego Spi- 
ritum Dei habeo (I Cor. vu, 40). De hoc dicit : Εἰ ὃ 
Spiritus Prophetarum prophetis subjectus est (1 Cor. 
xiv, 52). De hoc refert : Spiritus autem manifeste di- 
cit, quia in novissimis temporibus- recedent. quidam a 
fide, attendentes spiritibus seductoribus , docirinis de- 
moniorum, in hypocrisi mendacia loquentium, cauteria- 
tam habentium conscientiam suam (I Tim. 1v, 1). In hoe 
Spiritu positus nemo umquam dicit anathema Jesu (1 
Cor. xui, 3) : nemo negavit Christum Dei Filium, aut 
repudisvit creatorem Deum : nemo contra Scripturas 
ulla sua verba depromit : nemo alia et sacrilega de- 


creta constituit : nemo diversa jura conscribit. In hunc C 


quisq'iis blasphemaverit, remissionem non habet , non 
tantum in isto seculo, verum etiam nec in futuro (Matth. 
xit, 32). llic in Apostolis Christo testimonium reddit, 
in Martyribus constantem fidem religionis ostendit, in 
Virgiuibus admirabilem continentiam signat:e * ca- 
stitatis includit, in ceteris incorrupta et incontami- 
nata doctrine Dominice jura custodit ,  h:ereticos 


tores ostendit, improbos quoque corrigit , Ecclesiam 
jucorruptam et inviolatam, perpetu: virgiuitatis ct 
veritatis sanclitale custodit. 


CAPUT XXX. 


Denique quantum dicti heretici erroris sui originem 
inde rapuerint, quod animadverterent scriptum : unus 
Deus : etsi Christum Deum et Patrem Deum dicamus, 
non magis tamen duos Deos Scripturam proponere , 
quam duos Dominos aut duos Magistros. 


Et * hee quidem de Patre et de Filio et de Spiritu 
sancto breviter sint nobis dicta, ct strictim posita, et 
non longa disputatione porrecta. Latius enim potue- 
runt porrigi, et * propensiore disputatioae produci; 


1} quandoquidem ad testimonium, quod ita se habeat 


fides vera, totum et Vetus et Novum Testamentum 
possit adduci. Sed quia obluctantes adversus verita - 
tem semper lieretici, sincere traditionis et. Catho- 
licze fidei controversiam solent trahere , scandalizati 
in Christum quod etiam Deus et per Scripturas asse- 
ratur, et a nohis lioc esse credatur; merito a nobis 
(ut omnis a fide nostra auferri possit hzeretica calum- 
nia) de eo quod et Deus sit Christus sic est disputan- 
dum, ut non impediat Scriptur:ze veritatem; sed nec 
nostram fidem, qua unus Deus et per Scripturas 
Tpromitur, et a nobis tenetur οἱ creditur. Tam enim 
illi qui Jesum Christum ipsuin Deum Patrem dicunt , 
quam etiam illi qui hominem illum tantummodo esse 
voluerunt, erroris sui et perversitatis origines et cau- 
sas inde rapuerunt : quia cum animadverterent seri- 
ptum esse quod unus sit Deus , non aliter putaverunt 
istam tenere se posse sententiam, nisi aut hominem 
tantum Christum , aut certe Deum Patrem putarent 
esse credendum. Sic enim calumnias suas colligere 
consueverunt, ut errorem proprium approbare vitan- 
tur. Et quidem illi qui Jesum Christum Patrem dicunt, 
isia pritendunt : Si δ unus Deus; Christus autem 


GALL *NDII. COMMENTARIUS. 


* Fugat. Sic recte. emendavit editt. fugit Wel- 
chmanus. Jacksow, 

* [dem. Da Pamelius. Al. item. 

? Spiritus Proph. Consentit auctor cum vulgato 
Latino interprete , quantumvis hodie Grzce legatur 
πνευσατοι. PAMEL. 

* Castitatis. Iia. recte. carrexit cltaritatis edit. Wel- 
chmanus. Jacksox. 

Car. XXX. — Et heec quidem,etc. Queritur heic Pa- 
melius Spiritum sanctum à. Novatiano Deum non appel- 
liri, nec ullam ejus mentionem fieri, quum Patrem et 
Fi'iuti unum esse Deum hocce in capite auctor demonn- 
strat. Sanetum quidem Spiritum nominatim non ap- 
pcllat Deum Novatianus : sed de illius divina a'teruitate 
ju cap. precedente nou. silet, et Deum esse multis 
arguinentis probat. Quid enim ei propositum est , 
quum divina illius attributa defendit : nisi ut probet, 
quod se probaturim promiserat, nempe oportere cre- 
dere eliam in Spiritum sanctum, ac proinde eum unum 
e-se eum Patre οἱ Filio Deui ? Unde etium posiquam 
ea absolvit quie de Spiritu sancto dicere statuerat , 
sic inirio hujus capitis tres personas conjungit : Et 
liec quidem de Patre, et de Filio, et de Spiritu sancto 
breviter nobis sint dicta. Quod si tacere de Spiritu vi 
detur Novatianus , dum Patrem. et Filium non duos 


esse Deos, sed unum ostendit ; non aliunde qu:erenda 
liujus rei causa, nisi quod in evertenda Filii divinitate 
omnis liereticorum conatus versabatur. Nam si semel 
probassent Filium non esse unum cum Patre Deum ; 


p eadem opera Spiritum sanctum a Divine naturz con- 


sortio dissociassent. Sic etiam semel denoustrato, 
Pairem et Filium per substantia communionem , ut ait 
Novatianus, unum esse Deum ; non jam superaret du. 
bitandi locus, quin. Spiritus sancti divinitas nequa- 
quam tres Deos efficeret. Manas. Divin. D. N. J. C. 
lib, iv, cap. 19, ὃ Hl, pag. 531. 

* Propensiore. i vo certo. habet. Jacksonus aucto- 
rem scripsisse propansiore. Sed fallitur vir eruditus , 
unam hujus vocis significationem frequentiorem at. 
tendens. Propensus enim quandoque sumitur pro ez- 
tenso : quo sensu lieic sumitur a Novatiano. Pers. sat. 
I, vers. 57. 

Cunf tibi, calve 
Pinguis aqualiculus propenso sesquipede exstet. 
ld et: Cum. abundantia ciborum piuguis sis, et ven- 
trem hliabeas ulira sex pedes extensum. 

' Promitur. Ia tecte Welchmanus, quem sequi- 
tur et Jacksonus, pro editi. promittitur. 

* Si unus. Deus. Sic se habet editio Pamclii, quam 


917 


Pater sit Christus, dum et Deus Filius Christus, duo 
Dii contra Scripturas introducti esse videantur. Qui 
autem hominem tantummodo. Cliri-tum esse conten- 
dunt, ex diverso sic colligunt : Si alter Pater, alter! 
est Filius : Pater autem Deus, et Christus Deus : non 
ergo unus Deus, sed duo dii iptroducuntur pariter, 
Pater et Filius ; ac si unus Deus, consequenter homo 
Christus, ut merito Pater sit Deus unus. Re vcra 
quasi inter duos latrones crucifigitur Dominus , quo- 
modo fixus aliquando est : et ita excipit hzereticorum 
istorum ex utroque latere sacrilega convicia. Sed 
neque Scripture sancte, neque nos causas illis per- 
ditionis et c.vcitatis afferimus , si qua in medio Divi- 
narum Litterarum evidenter posita aut videre nolunt, 
aut videre non possunt. Nos enim el scimus et legi- 
mus et credimus et tenemus unum esse Deum , qui 
fecit ceeluin pariter ac terram , quoniam nec alterum 
novimus, aut nosse (eum nullus sit) aliquando poteri- 
mus, Ego sum , inquit, Deus : et non. est. preter me 
justus et salvans. (1sa. xui, 14). Et alio in loco : Ego 
primus? et novissimus, el praeler me non est Deus. Quis 
sicut ego (lbid. xyiw, 6, 7)? Et : Quis mensus est palmo 
colum, et terram pugillo? quis suspendit montes in pon» 
dere, ei nemora in statera (Ibid. xy, 12)? Et Ezechias: 
Ut sciant omnes quia tu es Deus solus (Isa. xxxvn, 
20). Ipse prieterea Dominus : Quid me interrogas de 
bono? unus Deus bonus ( Matth. xix, 41). Apostolus 
quoque Paulus : Qui solus, inquit , habet immortalita- 
ltem, ei lucem habitat inaccessibilem : quem vidit homi- 
num nemo , nec videre potest (I Tim. vi 16). Et alio 
in loco : Mediator autem. unius non est ; Deus autem 
unus est ( Gal. mi, 20). Sed quomodo hioc tenemus et 
legimus et eredimus,? sic Seripturarum caelestium nul- 
lam partem pr»terire debemus : quippe cum etiam illa 
quz in Scripturis sunt posita Christi divinitatis insi- 
gnia, nullo modo debemus recusare, ne Seripturarum 
auctoritatem corrumpendo, integritatem fidei sanc- 
t$» corrupisse teneamur. Et hoc ergo credamus, 
* siquidem fidelissimum, Dei Filium Jesum Christum 


NOVATIANI 
Deus : Pater est Christus, quia unus Deus; si non A Dominum et Deum nostrum : 


948 
quoniam, ín prin- 
cipio erat Verbum , et Verbum erat apad * Deum , εἰ 
Deus erat Verbum. Hoc erat ín principio apud Deum 
(Joan. 1, 4, 2). Et : Verbum caro factum est, et habi- 
lavit in. nobis ( Ibid. 14). Et: Dominus meus et Deus 
meus (Joan. xx, 28). EV: Quorum Patres, et ex quibus 
Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus 
benedictus in saicula (Hom. ix, 5). Quid ergo dicemu;? 
Numquid duos Deos Scriptura proponit? Quomodo 
ergo dicit, quia Deus unus est? Aut. numquid non et 
Christus Deus est ? Quomodo ergo, Dominus meus et 
Deus meus, Christo dictum est? Totum igitur hoc nisi 
cum propria veneratione et legitima * disputatione 
teneamus, merito scandalum hereticis prx»buisse cre- 
demur ; non utique ex Sripturarum coelestium vitio 


B qux? numquam fallunt , sed humani erroris prxesum- 


püone, qua h:eretici esse voluerunt 7. Et in primis 
illud retorquendum in istos qui duorum nobis Deorum 
controversiam facere pr:esumunt. Scriptum est quod 
negare non possunt , quoniam unus est Dominus (Deut. 
vi, 4; Ephes. 1v, 5). De Christo ergo quid sentiunt? 
Dominum esse, aut illum omnino non esse *? Sei 
Dominum illum omnino non dubitant : ergo si vera 
est illorum ratiocinatio, jam duo suut Domini. Quo- 
modo igitur jam secundum Seripturas , unus est Do- 
minus *? Et Magister unus. ( Math. xxm, 8, 10) 
Christus est dietus , at tamen legimus, quod Magister 


" Sit etiam apostolus Paulus (H Tim. 1, 14). Nou crgo 


C 


jam unus Magister : duos enim Magistros secundum 
ista colligimus. Quomodo igitur secundum Scripturas 
unus Magister Christus ? Unus iu Seripturis bonus di- 
ctus est Deus (Matth. xix, 17; Marc. x, 18; Luc. 
xvin, 19) ; sed. !* iisdem in Scripturis bonus eliam 
Cliristus positus est. Non igitur, si recte. colligunt , 
unus bonus, sed etiam duo boni. Quomodo igituc 
secundum Scripturarum fidem, unus bonus esse re- 
f^rtur? At si. non putant 1 aliqua ratione oflici passe 
ei quod unus Dominus est, per id. quod est Dominus 
et Christus; neque ei quod unus est Magister, per 
jllud quod est Magister et Paulus; aut !* illiquod unus 


GALLANDII COMMENTARICS. 


exscribit Jacksonus. Veteres editi : Si unus Christus, 
Christus autem , eic. , atque istam lectionem retinuit 
Welchmanus. 

! Est Filius. Pro est legendum omnino puto et, ut 
bene procedat argumentum. Paulo post pro ac si mal- 
lem at si : sed nihil muto. Jacksow. 

* Et novissimus. Excidisse videtur ego, legendum- 
que cum Jacksono, et ego novissimus : ut habent Hleb. 
LXX, et Vulg. 

δ Sic Scripturarum. Ita Pameliusaliique. Unus Wel- 
ehmanus hunc locum sic legit ac distinguit : Si Scri- 
gurarum celestium nullam partem preterire debemus ? 

inus recte, ut videtur. 

* Siquidem. Legit Latinius scilicet. Sed frustra. 
Nam vox siquidem idem est interdum , quod quando- 
quidem : quo sensu optime congruit huic loco. Cicero 
| Tusc. 1 : Antiquissimum e doctis genus est poetarum : 
siquidem Ilomerus fuit οἱ Hesiodus, aute Romum con- 
ditam. ldem lib. ix, Epist, 12: Gratulor Buiis nostris; 
siquidem, ul scribis, salubres repente. facte sunt. 

* Apud Deum. [lta rescripsimus cum Jacksono. 
Edjti pro apud Deum babent Deus; atque hauc lec- 


tionem expressit Welclimanus. 
5 Disputatione.. Legendum. putat. Jacksonus. dis- 


Ὁ positione. Sic enim loquitur ipsemet Novatianus supe- 


riore cap. 15, sub finem, ubi legimus in eamdem sen- 
tentiam dispositione legitima. Paulo post idem eitor 
Auglicanus rescripsit credetur pro credemur pr.vce- 
deutium editionum. 

7 Qua. Vet. codd. legunt quia, quos sequitur 
Welchmanus., Sed qua cst lectio ms. Auglicani a Pa- 
inelio re-tituta , et bene congruit cum praesumptione , 
ut rite advertit Jacksonus. ᾿ 

* Dominum, Existimat Welchmanus legendum, 
Domiuum esse illum, aut omnino non esse ; quod qui- 
dem probatur etiam Jacksono. 

Dominus? | Et Magister. unus Christus est dictus, 
Ita legunt ac distinguunt editores Anglicani. Al. Do- 
minus et Magister unus Christus dictus. 

19. [isdem. Sic recte. Welchmanus cum Jacksono. 
Al. idem. 

! Argi. [ta veteres editi, quibus accedunt Welch- 
manus et Jacksonus. 

* Aut illi. Hzc. est lectio Gelenii et Pamelii ex 


949 


DE TRINITATE LIBER. 


950 


est bonus, per illud quod bonus sit nuncupatas et A originem habet qua nascitur) * vicinus in nativitate, 


Christus : eadem ratione intelligant offici non posse 
! ab illo quod unus est Deus, ei quod Deus pronun- 
tiatus est et Christus. 
CAPUT XXXI. 
Sed Dei Filium Deum, ex Deo Patre ab ceterno natum, 
^. qui semper in Patre fuerit , secundam: personam esse 

a Patre, qui nihil agat sine Patris arbitrio ; ewun- 

dem et Dominum, et Angelum magni Dei consilii; in 

quem Patris divinitas per substantie communionem 
sit tradita. 

Est ergo Deus Pater omnium institutor et creator, 
solusoriginem nesciens, invisibilis, immensts, immor- 
talis , eternus, unus Deus ; cujus neque magnitudini, 
neque majestati, neque virtuti quidquam non dixerim 


dum ex eo Patre qui originem solus non habet, nasci- 
tur. llic ergo quando Pater voluit, processit ex Pa- 
tre : et qui in l'atre fuit, processit ex Patre : et qui 
in Patre fuit, quia ex Patre fuit, cum Patre postmo- 
dum fuit, quia ex Patre processit : substantia scilicet 
illa divina, cujiis nomen est Verbum , per quod facta 
suut omnia, et sine quo factum est nihil. Omnia 
enim post ipsum sunt, quia per ipsum sunt. Et 
merito ipse est ante omnia, " sed post Patrem, 
quando per illum faeta sunt omnia , qui proces-it ex 
eo, ex cujus voluntate facta sunt omnia. Deus utique 
procedens ex Deo, secundam personam efíiciens 
post Patrem qua Filius ; sed non eripiens illud Patri , 
quod unus est Deus. Si cnim natus non fuisset ; in- 


preferri, ed neccomparari potest *. Ex quo, quando B natus comparatus cum eo qui * esset innatus, xquae 


ipse voluit, Sermo Filius natus est : qui non in sono 
percussi aeris, aut tono coact:z de visceribus vocis 
accipitur; sed in substantia prolate a Deo virtutis 
agnoscitur : cujus sacr: et divina nativitatis arcana 
nec A»ostolus didicit, nec Prophetes comperit , nec 
Angelus scivit, nec creatura cognovit ; Filio soli nota 
sunt qui Patris secreta cognovit. Hic ergo , cum sit 
genitus a Patre, semper est in Patre. Semper autem 
sic dico, ut non innatum, sed natum probem. Sed 
qui ante omne tempus est, semper in Patre fuisse 
dicendus est : nec enim tempus illi assignari potest, 
qui ante tempus est. Semper enim in Patre; ne Pa- 
ter non semper sit Pater : * quin et * Pater illum 
etiam (quadam ratione) przxcedit, quod necesse est 


(quodammodo) prior sit qua Pater sit. Quoniam (; 


(aliquo pacto) antecedat necesse est. eum qui habet 
originem, ille qui originem nescit. Simul * ut hic 
minor sit, dum in illo esse se scit, habens originem, 
quia nascitur; et per Patrem quodammodo (quamvis 


tione in utroque ostensa, duos faceret innatos, et 
ideo duos faceret Deos. Si non genitus esset ; collatus 
cum eo qui genitus non essel, et quales inventi, 
duos Deos merito reddidissent non geniti ; atque 
ideo duos Christus reddidisset Deos. Si sine origine 
esset ut Pater, inventus, et ipse principium omnium 
ut Pater, duo faciens principia; duos ostendisset 
nobis consequenter οἱ Deos. Aut si et ipse Filius 
non esset, sed Pater generans de se alterum Filium; 
merito collatus eum Paire et tantus denotatus, duos 
Patres effecisset : et ideo duos approbasset etiam 
Deos. * Si invisibilis fuisset, cuin invisibili collatus 
par expressus , duos invisibiles ostendisset ; et ideo 
duos comprobasset et Deos. Si incomprehensibilis, 
si et czetera quicumque sunt Patris ; merito, dicimus, 
duorum Deorum quam isti confingunt , controver- 
siam suscitasset. Nunc autem quidquid est, non ex 
se est, quia nec innatus est; sed ex Patre est, quia 
genitus est : sive dum Verbum est, sive dum Virtus 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


ms. Britann. quam sequitur Jacksonus. Αἱ Welch- 
manus ex Gagnzo, neque illi. Paulo post Jacksonus 
legere mallet est nuncupatum, ut in. reliquis habet 
Novatianus. 

* Ab. illo quod unus est Deus. Sic omnes editi, 
przter unum Welelimanianum ; ubi legitur, ei quod 
unus est Deus, per hoc quod Deus. 

Car. XXXI. — ? Ex quo, quando ipse voluit. Hunc 
loeum plenius edisserit S. lippolytus contra Noetum, 
e. dM, unde forte ista mutuatus est Novatianus, Videsis 
tom. m nostie Biblioth. PP. pag. 460, A, et qua ibi 
fuere annotata. 

* Quin. Ia legunt. vett. editt, eamque. lectio- 
nem expressit uterque editor Anglicanus. Pamelius 
ex ins. cod. Britann. rescripsit quia. 

* Pater..... anleccdat. necesse. est, Quse uncis in- 
clusimus , testatur Pamelius abfuisse a cod. ms. An- 
glic. illaque primum addidisse Gagn:eum explicationis 
causa, ne Arianis videretur. f»vere. auctor. Iadem 
etiam lahentur in. editione Frobenii, fortasse ex 
G»guxo. Quapropter ea quoque retinuit. Welchma- 
nus. Neque aliter Maranus Divin. D. N. J. C. lih. iv, 
cap. 19, ὃ 2, pag. 518. At Bullus Defens. fid. Nic. 
sec. i1, ὃ 7, pag. 222 , et Jacksonus illa omnia omi- 
sere. 

5 Simul..... qui originem solus non habet , nasci- 
tur. Non potuimus no i supplere ex ms. Anglic. hanc 
periodum antea. desideratam : qux tamen caute. le- 
genda. PAuEL. -— Eamdem periodum omisit Welk- 


manus, restituit Jacksonus Pamelium secutus. 

5 Vicinus. Sic Pamellus ex corrupta voce vici- 
nis, quam exhibet ms. Anglic. Minus placet conjec- 
tura viri docti apud Jacksonum, legentis divinus. 

7 Sed post. Patrem. llc et qua mox post vocem 
efficiens sequuntur, post Patrem qua Filius, in ms. 
Anglic. exstare testatur Pamelius. « Verum, inquit , 
maluimus in coutextu relinquere, ut nemo hiinc er- 
randi ansam sumat. Quamquam interim contra Aria- 
nos sufliciat illud : Semper enim in Patre, ne Pater 
non semper sit Pater ; et quod haud procul a fine hu- 
jus capitis habet : Principium nativitatis ante omne 
tempus accepit. Ex quo constat , quum dicit : Patrem 
precedere, priorem esae et antecedere ; id solum se in- 
telligere, uti subjungit, qua Pater sit. Eodem itaque 
modo intelligenda qux iterum dicit, cum Patre 
postmodum f(uit,..... sed post Patrem... posi Patrem 
qua Filius. » 

* Esset, Heic, et paulo post ubi legimus genitus 
non essel , coniiciebat Welehimauus legendum est. At- 
que ita edidit Jacksonus. 

* Si invisibilis... quia nec innalus est. Has duas 
periodos et dimidiam qua ln pricedentibus. ediiis 
desiderabantur, ex laudato codice Anglicano supple- 
vimus , oniittentes. illud excusorum , Christus. autem 
non innatusg est , atque illa ex iisdem excusis adden- 
tes, sed ex Patre est, quia genitus est. PAMEL. — Ni- 
mirum editiones qux: Pamelianam pracesserunt, 
post voces et ideo duos approbasset etiam Deos, sic se 


951 


NOVATIANI DE TRINITATE LIBER. 


952 


est, sive dum Sapientia est, sive duin Lux est, sive A tus ex Patre, ut esset Dominus. Est et (1sa. ix, 6) 


dum Filius est, et quidquid liorum est, dum non 
aliuude cst, quam, sicut diximus jam superius , ex 
Patre ; Patri suo originem suam debeus, discordiam 
divinitatis de numero duorum Deorum facere non 
potuit, qui ex illo qui est unus Deus, originem nas- 
cendo contraxit. Quo genere dum et unigenitus est, 
et primogenitus ex illo est. qui originem non habet , 
unus'est omnium rerum et principium et caput. 
Idcirco * uuum Deum asseruit, quem non sub ullo 
principio aut initio, sed initium potius et principium 
rerum omnium comprobavit. ? Filius autem nihil ex 
arbitrio suo gerit, nec ex coiilio suo facit, nec a se 
venit, sed imperiis paternis omnibus el przceptis 
obedit : ut. quamvis probet illum nativitas Filium 


Angelus, sed ad annuntiandum magnum Dei consi- 
lium, ex Patre suo Angelus destinatus. 7 Cujus sic 
divinitas traditur , *. ut non aut dissonantia aut 
in:equalitate diviuitatis duos Deos reddidisse videa- 
tur. Subjectis enim ei quasi Filio omnibus rebus a 
Patre, duin (1 Cor. xv, 28) ipse cum his quz illi sub- 
jecta sunt, Patri suo subjicitur, Patris quidem sui 
Filius probatur; c:xterorum autem et Dominus et 
Deus esse reperitur. Ex quo dum huic qui est Deus 
omnia substrata traduntur, et cuncta. sibi subjecta 
Filius accep!a refert Patri ; totam divinitatis auctori- 
tatem. rursus ? Patri remitüt ; unus Deus ostenditur 
verus et :ternus Pater ; a quo 5010 hiec vis divinita- 
tis emissa , etiam in Filium tradita οἱ directa, rur- 


(Hebr. v, 8); tamen imvorigera obedientia asserat p sum per substautie communionem ad Patrem revol- 


illum patern:e voluntatis, ex quo est, ministrum : 
ia dum «e Patri in omuibus obteimperantem reddit, 
quamvis sit et Deus ; uuum tamen Deum Patrem de 
obedientia sua. ostendit, ex quo et originem traxit. 
Et ideo duos * Deos facere non potuit, quia nec 
duas origiues fecit, qui ex eo qui originem non lha- 
bet , principium nativitatis ante omne tempus acce- 
pit. *» Nam cum id sit principium c:teris quod innatum 
est (quod Deussolus Pater 65: qui extra originem est; 
ex quo hic 651 qui natus est), dum qui ex illo nasci- 
tur, merito ex eo. venit. qui originem non. habet, 
prineipium probans illud esse ex quo ipse est: etiamsi 
Deus est qui natus est, unum tamen Deum ostendit , 
quem hic qui natus est, esse siue origine comproba- 


vitur. Deus quidem ostenditur Filius, cui divinitas 
tradita et porrec:a conspicitur ; et tamen nihilominus 
unus Deus Pater probatur, dui. gradatim reciproco 
meatu illa majestas atque divinitas ad Patrem qui 
dederat eam , rursum ab illo ipso Filio missa rever- 
titur et retorquetur ; ut merito Deus Pater omnium 
Dcus sit, !* et. principium ipsius quoque Filii sui, 
quem Dominum genuit : Filius auteur. ezeterorum 
omnium Deus sit, quoniam omnibus illum Deus Pa- 
ter pr:posuit quem genuit (E Tim. n, 5): ita Media- 
tor. Dei οἱ hominum Christus Jesus omnis creaturz 
subjectam. sibi habens ἃ Patre proprio po testatem 
qua Deus est ; eum tota creatura subdita. sibi, con- 
cors Patri suo Deo inventus, unum,et solum et verum 


vit. Est ergo D.us, sed in hoc ipsum genitus, ut C Deum Patrem suum, !* manente in illo quod etiam 


esset Deus. Est et Dominus, sed in loc ipsum * na- 


auditus est (Hebr. , v, 7), breviter approbavit. 


GALLANDII. COMMENTARIUS. 


habehant : Chiristus autem non innatus est ; sed ex Da- 
tre est, auia geuillus σοί. Ceterum vetera. exemplaiii 
expressit Welelhimanas: Panielianum vero Jacksonus. 

! Urus. Legendam inum putat Welch nanus. 

* [dcirco.. Cum. Gagnio «upplemus :/dcirco unum 
Deum asscrait (nempe Scriptura) et ex ims. eod. An- 
glic. initium porius et principium. PAMEL. 

* Filius. Legimus. iterum. eum Gaguvo : Filius 


tota divinitatis auctoritas Filio tradita , eadem in Pa- 
tre esse non desinat. Sed illud semper arctissime te- 
net Filium ut a latre genitum — non. esse origine 
wvqualem Patri. Quare. illud. Pauli. Philipp. nu, 6: 
Non rapinam arbitratus est esse se equalem Deo , sic 
interpretatur : « Quamvis se ex Deo Patre Deum esse 
meminisset, numquam se Deo Patri aut comparatit aut 
contulit, menor se esse ex suo Patre, ct hoc ipsum 


autem nihil ex arbiurio suo gerit, pro eo quod substi- D) qnod est, hahere se, quia. Pater dedisset. » Manas. 


tuerat Gelenius : Adem est denique quod uihil. Ip. 

* Deos. lanc. vocem 40 editis omissam , restituit 
primus Welchmanus, eumque secutus Jacksonus. 

* Nam... dun. qui ex. illo nascitur. lec iterum 
supplemus ex ins. cod. Auglie. pareuthesi interjecta 

PAMEL. 

* Natus. Deest. hzc. vox apiid Pamelium, ex ty- 
pothet:e fortas-e incuria : eam eum exhibent al. 

7 Cujus.. .. inequalitlate divinitatis, ΠΙῸς restituit 
ex ms. Auglicano Pamelius, Gagn:eus et Frobenius 
edidere, ut non. dissonantia divinitatis : auque hanc 
lectionem retinuit Welcthmanus, 

8 Ut non «ut diisonuntia, aut. íneequalitate.. Fa- 
tebor ingenue in. his verbis legendum mihi videri 
equalitate; Utrumjue enim pari studio removet au- 
ctor a sanctissima Τὶ} ταν et in natura et substan- 
tia di-erepantiam, et in originis ordi ie :equaiitatem. 
Quare substantie conimunionem inter Patrein et Fi- 
lium admittit, eamque in fioc positam putat, quod 


ivin. D. N. J. C. lih. iv, cap. 19, ὃ 2, pag. 519. 


9 Patri. remittit; unus. Sic Pamelius. Veteres 
editi quos secutus est Welelimanus, {{ΠΠ remittit : 
unde unus. 


* Et principium ipsius quoque Filii sui. Mc ex 
ms. Anglic. supplevit Pamelius. Mox. Deum genutt 
legendum existimat Welehimanus, consentiente Jack- 
sono. Paulo post Dominus si! legit Latinius. 


!! Manente in. illo. Locus valde obscurus visus 
est Pamciio, et quantum apparet, mutilus aut. cor- 
ruptus. Gien:us legebat manentem in se quod audivit 
ab illo. Weiclhimanus , units litterulie adjectione le- 
gendo manentem. pro manente, recte. procedere. sen- 
tentiam, auctoremque alludere ad. /Teb. v, 7, in ver- 
Dis auditus est. existimavit. Apud Jac-ksonum vero 
vir doctus rescribendum conjecit, maneus et in illo, 
cui ctiam subditus est : qus tamen lectio ab exempla- 
ris scriptura nimium recedere videtur. 


ess DE CIBIS JUDAICIS EPISTOLA. τ 95 


DE CIBIS JUDAICIS 
EPISTOLA. 
————o09 
CAPUT PRIMUM. A otiosis fabulis calcatis et. rejectis, traditionem solam 


Cliristi doctrinamque teneatis , ut condigne auctorita- 
tem vobis ejus nominis vindicare possitis. Quam vero 
sint perversi Judii, et ab intellectu. δι Legis 
alieni, * duabus epistolis superioribus, ut arbitror, 
plene ostendi, in quibus probatum est prorsus iguo - 
rare illos qu;e. sit vera. Circumcisio, et quid verum 
Et si mihi, fratres sanctissimi, exoptatissimus dies — Sabbatum ; quorum adhuc. magis ac magis cxcitas 
ille et inter praecipuos bea!osque referendus est — revincitur in bac epistola, in qua aliquid de Cibis 
quo literas vestras et. seripta suscipio; (quid enim — ipsorum breviter disseritur : hinc etenim se solos 
me aliud nunc faciat ! liheriorem?) tamen non minus — sanctos, Οἱ cxteros omnes :stimant inquinatos. 
egregium diem et inter eximios arbitror computan- CAPUT 1. 
dum,* quo siiniles vobis affectu. debitie. charitatis 
remittens, et ego ad vos compari voto litteras scriho, 
Nihil enini me, fratres sanctissimi, tantis constrictum 
vinculis tenet, nihil tantis curarum ac sollicitudinum p 
stimulis excitat et exagitat, quam ne jacturam vobis 
quamdam per absentium neam putetis illatam , cui 
remedium connitor dare, dum elaboro vobis me 
presentem frequentibus litteris exhibere. Quam- 
quam ergo et officium debitum, et cura su-cepta, 
et ipsa ministerii imposita persona lianc a me litte- 
roruu scribendarum exposcant necessitatem , lamen 
vos illam plus exaggeratis, dum :ne ad scribendum Itaque in primis illud collocandum est, Legem spiri- 
frequentioribus litteris provocatis, et pronum me — talem esse(Rom. vii, 44) ; quam si spiritalem negant, 
licet ad ista. charitatis solemnia magis impeliitis, — utiqueblasphemant: si* devitantes blaspliemiam,spiri- 
dum sine cessatione in Evangelio vos perstare mou-.— talem confitentur; spiritaliterlegant. Divina enim di- 
stratis : ex quo efficitur, ut el ego vos litteris meis — vinesunt recipienda , el sancta utiqueasserenda. Cae- 
non tam iustruam jam eruditos, quam. i:citem pa- — terum culp: gravis inuritur, si terrestris et humana 
ratos. Nam qui sincerum. Evaugelium et everetum.— sacris. et spiritalibus, Litteris doctrina. priestatur; 
ab omni perversze labe doctrina: non. tantum. tene- (7 quod ut ne. fiat cavendum 6.1. Caveri autein potest, 
lis, verum etiam animose docelis, magistrum lio-— si quie a Deo priecepta sunt sic. tracteutur , ne auc- 
minem non qu:eritis; qui rebus ipsis vos doctoresesse — toritatem ejas imminuant assunipta ; $ ue dum qua- 
monstratis. Currentes igitur vos exhortor et vigilantes — dam impura et non munda dicuntur, institutio illo- 
excito, el. adversus spiritalia nequitig (Ephes. vi, 12) — rum. infamem reddiderit institutorem. — Videbitur 
dimicantes alloquor, οἱ αὐ ? brabium cursu vocationis in. enim, reprobando qux fecit, opera propria dam- 
Christo (Phil. m, 14) tendeutes impello : ut tain liere-.— nasse, quae quasi bona. probaverat : et. in utroque 
ticorum sacrilegis calumniis, quam etiam Jud;vorum — inconstans, quod horetici quidem volant , " videri 


GALLANDII. COMMENTARIUS. 


Novatianus | presbyter Romanus iu. secessu suo , tem. 
pore persecutionis Deciana , variis fratrum litteris 
provocatus, adversus Judaeos postsuperiores duas 
Epistolas de Circumcisione et de Sabbato, etiam 
hanc de Cibis Judaicis edidit. 


In primis Legem spiritalem 6846 tradit; et proin- 
de cum. cibus primus hominibus, solus arborum 
[rectus fuerit, et. usus. caruis accesserit : Legem 
posrmodum  subseculam , qua cibos  discernens , 
quedam quasi munda concessit animalia, quedam 
interdixit quasi non. munda , spiritaliter esse. intel- 
ligendam : presertim cum. pronuntiata. sint. omnia 
valde bona, et etiam immunda animalia ad sobolem in 
arca Noereservata sint ; qu& alioqui possent auferri, 
si propter. inquinamentum suum aboleri debuissent. 


Car. I. — ' Liberiorem. Sic Pamelius. Mallet τῆς ἄνω χλήσεως « ubi Vulg. superi vocationis. Paulo 
Latinius Ailariorem. post idem Jacksonus legendum suspicatur et condigne. 
3 Qu». Hec est lectio Ge:eniit et Pamelii. Welelima- * Duabus epistolis superioribus. Altera niwirum de 


nus quod , minus recte, Mox. Jaeksonus edidit α[-ς Sabbato , altera de. Circumcisione, quarum meminit 
fectus. Sensus enim, iiquit, videtur esse, similes 4, Mieronymus de Vir. Hlustr. cap. 70. Sed hie jamdiu 
a(fectus vobis remitiens. Sed. lectio vulgata. planior. D inierciderunt. 


Vocem eniin similes re-picere putarim litteras , qua- Car. ll. — δ Devitantes. Sic recte. legit. Pamelius 

yum paulo ante mentio. cum Gelenio. Corruptam vocem  denotantes edidit 
5 Brabium, Vditio Pamelii 1625, bravium. At Fro-.— Welchimanus ex Gaguico. Jacksox. 

beniana et reliqux Pameliauc bravi. Sic etiain . * Ne dun. lta. Pamcelius aliique. Welelimanus ex 


uterque. editor Anglic. Statim. vero sursum pro cursu — Gagnaeo, sed dum. 
e lilit Jacksonus , Gr:eca respiciens Philipp. im , 44. * Volunt, videri denotabitur. Sic distinzuimus cum 


955 


NOVATIANI 


956 


denotabitur; dum aut qu: non erant munda bene- A mata remigiis(Levit.ix,10);at quie contra licec esse non 


dixit, ant quie benedixerat , quia et munda et bona, 
postea reprobavit quasi non. bona , quippe quia non 
munda; cujus consequenter euormitas perpetua 
manebit et controversia , si perseverat ista. Jud iica 
doctrina, qux: omnibus viribus amputanda est : ! ut, 
dum quid enormiter ab ipsis traditur, a nobis tol- 
latur : et operum suorum competens dispositio, et 
divin:e * Legis congruens et spiritalis illatio remitta- 
tur. Sed. ut ab exordio rerum, et unde oportet. in- 
cipiam ; cibus * primis hominibus solus arborum fuit 
factus et fructus (Gen.1,29). Nam a pomis usuni postea 
ad fruges contulit culpa, conditionem conscier.ti; ipso 
* situ corporis approbante, Nam et innocentia decer- 
pturos alimenta ex. arboribus, adliuc sibi bene 


conscios hominesad superua subrexit, et commissum B 


delictum ad. conquirenda frumenta. homines terrze 
soloque dejecit. Postea etiim (lbid. ix, 5) usus caruis 
accessit, divina gratia humanis necessitatibus com- 
petentia ciborum genera * prorsus opportuuis tem- 
poribus porrigente. Nam et teneros et rudes homi- 
mines alere debebat inollior, cibus, *et non sine la- 
bore confectus, ad emendationem scilicet ; ne iterum 
liberet delinquere, si innocentiam impositus labor 
non admuneret, Et quia jam non paradisus custo- 
diendus, sed mundus totus fuerat cxcolendus, ro- 
bustior cibus carnis olfertur, ut ad emolumenta 
culture plus aliquid. humanorum corporum viribus 
adderetur. πὸ omnia gratia ( ut dixi ) et disposi- 
Lione divina, neaut minus redderetur. robustior ci- 
bus quo referti ad opera marcescerent , ant amplius 
tenerior, quo pro modo virium oppressi ferre non 
possent. Lex autem postmodum subsecuta. cibus 
carnis cum discretione disposuit : quidam euim ad 
7 usum, quasi munda contribuit. et concessit anima- 
lia ; qu:edam interdixit, quasi non munda, et ipsos 
edentes inquinatura, Et mundorum quidem hanc for- 
mam dedit, ut quie ruminatione ruminent et ungulas 
findant , munda ; immunda , quic neutrum horum vel 
alterum faciant (Levit. x1,5,4). Sic in piscibus quoque 
δ΄ ρα demum munda esscit quie cooperta squamis et ar- 


C 


munda. Alitum quoque discrimen induxit (Ib. v. 15), 
? quidque aut reprobum judicaretur, aut mundum. Ita 
Lex solertiam  mazimam faciend:» animalium separa- 
tionis in-lituit, qux in unam benedictionis formam 
constitutiu antiqua contraxit. Quid igitur dicemus? 
immunda '? ne ergo animalia? Quid est enim aliud , 
non munda, quam qu: Lex à ciborum usibus se- 
paravit? Quid enim et illud quod jam diximus? Ergo 
institutor non. mundorum Deus, et culpa factorum 
in artificem redundabit, qui non munda. produsit : 
quod utique dicere extrem: summ:eque. dementizxe 
est, Deum accusare quasi. iustituerit immunda, et 
divina: majestati erimen inferre,quasi fecerit reproba : 
preserlim cum et pronuntiata. sint valde bona (Gen. 
1, 91), οἱ quie. bona ut crescerent. et multiplicarentur, 
benedictionem ab ipso Deo sint consecuta. Insuper 
etiam. (Ibid. vu, 2) in arca Noe przcepto Creatoris 
ipsorum ad sobolem reservata : ut et necessaria pro- 
barentar, dum custodiuntur ; et bona, dum necessa- 
ria, probarentur : licet ibi quoque sit "1 discriinen ad- 
jectum. Sed tamen. vel tunc institutio istorum. noa 
mundorum funditus potuisset auferri , si propter in- 
quinamentum suum !? debuisset aboleri. 


CAPUT lil. 

Non culpanda itaque immunda animalia, ne in Auctorem 
culpa revocetur : sed. quando. irrationale animal ob 
aliquid rejicitur, magis illud ipsum in coqui rationa- 
lis est homine damnari : In animalibus proinde mo- 
res humanos actus et voluntates depingi. 

Quatenus ergo (ut Apostolo auctore. monstravi- 
mus) spiitalis Lex ista. spiritaliter recipienda cst, 
ut Lezis ratio divina et certa prestetur? Primo cre- 
dendum est quidquid est a Deo iustitatum, mundum 
esse, et ipsa institutionis auctoritate purgatum ; 
neque culpandum, ne in Auctorem culpa revocetur. 
Deinde Legem ad hoc flliis Isr;el datam, ut per illam 
proficerent et redirent ad mores bonos, quos "5 
cum a Patribus accepissent, in Egypto propter con- 
suetudinem barbar:e gentis corruperant. Denique et 
decem Serinones illi in tabulis nihil novum docent, 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


Jacksono ; quod conjiciebat etiam Welcelimanus. Al. 
volunt videri, denotabiiur. 

! Ut, dum quid. Existimat Welchinanus legendum, 
ul quod enormiler, Jack-onus vero, ut quidquid. 

* Legis. Sic Pamelii editio 16355. Aliis placet legi. 
Mox. pro. remittatur. veseribit Latinius retinentur : 
quie lectio probatur Jacksono. 

3 Primis. [0 editiones Pamelianzn 1617,1655,1669; 
quie vera videtur lectio. Al. primus. 

* Situ. corporis. Quoniam versus. terram declive 
est corpus iu serendis. et metendis frugibus. 

JACKSON. 

ὁ Prorsus opportunis. Sic Pamelius aliique. Alii vero 
prorsus omitiunt. 

* Et non sine labore confectus. Il:vc est lectio Pame- 
liana. Sed liquid deesse videtur, quo sensus constet; 
sic forle supplendum, et provect;ores (-ubaudi alere de- 
bebat cibus) non sine... 

' Usum. Esum legit Isidorus Hispalensis qui multa 
ex hoc Novatiani opere exscripsit, cap. ix. Comment. 


in Levit. Sic etiam bis legit Beda nostras Venerabilis : 


D et g rmana videtur lectio. Mox Isidorus Hispal. que- 


dam vero interdixit. JACKSON. 

* Ea demum. Secuti suinus Jacksonum ila rescri- 
benti- ex ms. Woweri. Al. eadem. 

* Quidque. Legeudum censent. editores Anglic. uf, 
vel quo quidque. 

1 Immunda ne. Ita ex Latinio Pamelius e! Jacksonus. 
At. Weleclinanus edito Froheniano adl:wrens : [m- 
munda ne erqo animalia (quid est enim aliud non mun- 
da?) Qe Lez a ciborum usibus separavit? Paulo post 
idem Welchmanus edidit ex pracepto, Gagu:uum 
exseribens. Sed ex Pamelio aliisque priepositionem 
omisimtus. 

! Discrimen adjectum. Ita rescripsimus cum editori- 
bus Anelica: is. ΑἸ. crimen adjunctum. 

'* Debuisset. Censet Welchmanus legendum debuis- 
sent, Cousentit Jacksonus. 

Cap. Ill. — 5 Cum a Patribus. Isidorus , cum ante 
a Patribus. Jacksow. 


957 


DE CIBIS JUDAICIS EPISTOLA. 


958 


sed quod obliteratum fuerat admonent : ut justitia A Nam οἱ qui alterum faciunt, nec ipsi mundi, dum 


in illis, ignium more, quasi afflatu quodam Legis, 
sopita recalesceret. Proficere autem poterant intel- 
lecto pins in hominibus vitia fugienda, qux Lex 
damnasset etiam in pecoribus. Nam quando irratio- 
nale animal ob aliquid rejicitur, magis illud ipsum 
ineo qui rationalis est homine damnatur *. Et si 
in eo aliquid quod ex natura habet quasi inquina- 
mentum notatur; plus culpabile, cum illud contra 
naturam in homine comperitur. Ergo, ut homines * 
mundarentur, pecora culpata sunt ; scilicet ut et ho- 
mines qui eadem vitia haberent, aquales pecoribus 
zstimarentur, Quo pacto factum est, ut nec animalia 
damnarentur ab Institutore, sui culpa ; et homines 
in pecoribus eruditi ad immaculatam institutionis 
sux possent redire naturam. Considerandum enim 
quomodo Lex munda et non munda discernit : Mun- 
da, inquit, et ruminant et ungulam finduut ; immunda 
neutrum faciunt, aut ex duobus unum aliquid. Om- 
nia ista unus artifex fecit ; et qui fecit ipse benedixit. 
Institutionem igitur mundan utriusque conspicio; quia 
et qui instituit sanctus est, etquze iustituta sunt culpam 
non habent,dum hoc sunt quod facta sunt.Crimen enim 
nunquam natura, sed voluntas perversa excipere con- 
suevit. Quid ergo est? Iu animalibus mores depin- 
guutur humani, et actus, et * voluntates. Mundi, 
si ruminent, id est in ore semper habeant * quasi 
cibum pr:»cepta divina. Ungulam findunt, si firmo 
gradu innocentis, justite omnisque virtutis vilae 
itinera conficiant. Eorum enim que in duss ungulas 
pedem dividunt, robustus semper incessus : dum 
lubricum partis alterius ungule firmamento fulcitur, 
et in vestigii soliditate retinetur. Sic qui neutrum 
faciunt, immundi sunt : quorum nec in virtutibus 
firmus " ingressus est, nec divinorum przecepto- 
rum "^, more illius ruminationis, teritur cibus. 


n 


C 


sunt ex altero debiles, nec in utroque perfecti. Hi 
autem sunt aut utrumque. facientes, ut Fideles, qui 
mundi ; aut alterum, ut. διδοῖ et Hzeretici, qni sunt 
inquinati; aut neutrum, ut. ethuici, qui sunt cone 
sequenter. immundi. lta in animalibus, per Legem 
quasi quoddam human: vite speculum con-titutum 
est, in quo iniagines sanctionum considerent, ut plus 
vitiosa queque hominibus contra naturam commissa 
damnarentur, dum etiam naturaliter in pecoribus 
constituta culpautur. Nam quod in. piscibus ? squa- 
mis aspera pro mundis labentur; asperi et bhis- 
pidi et. hirti et firmi et graves mores hominum 
probantur: qu: autem sine his sunt, immunda; * 
quia leves οἱ lubrici et infidi οἱ effeminali inores 
improbantur. Quid enim vult sibi Lex cum dicit (Levit. 
xi, 4) Camelum non ? manducabis ? Nisi quoniain 
de exemplo arimalis vitam damuat !? enervem et 
criminibus tortuosam. Aut cum (Ibid. 7) suem ν᾽ ci- 
bo prohibet assumi? Repreliendit utique caenosam 
et luteam et gaudentem vitiorum sordibus vitam, 05 
num suum non in animi generositate, sed in sola 
carne ponentem. Aut cum (Ibid. 6 ) leporem? Accu- 
$3l deformnatos 15 in feminam viros. Quis autem (Ibid. 
29. 50) mustelg corpus cibum faciat? Sed furta re- 
prehendit. Quis lucertam? Sed odit vite incertam 
varietatem, 12 Quis. stellionem ? Sed maculas men- 
tium execratur. Quis. (Ibid. 15, 14, 16 ) accipitrem, 
quis milvum, quis aquilam? Sed odit raptores ac vio- 
lentes, scelere viventes, Quis vulturei ? Sed exeera- 
tur predam de aliena morte quxrentes, Aut quis 
(Ibid. 45) corvum? Sed versutas exsecratur volun- 
lates.. Passerem quoque cum interdieit, inteinperan- 
tiam coarguit : quando (Levit. xi, 16) nociuam, odit 
lucifugas veritatis : quaudo (Ibid. 18) cygnum cer- 
vicis alt: superbos : quando (lbid. 10) charadrium, 


GALLANDII COMMENTARIUS. 


! Εἰ εἰ in eo... comperitur. lance periodum in omni- 
hns eruditis corruptam, in sanitatem reduxi ex ins, 
Woweri, Editt. habuerunt : ΕἸ si in eo quod ex natura 
aliquid habet, quasi inquinamentum — notatur ; plus 
culpabile, cum illud contra naturam in hominem con- 
queritur. JACKSON. 

* Mundareutur... &stimarentur. lidorus emundaren- 
tur... scilicet, ut omnes qui eadem vitia habebant, equa- 
les pecoribus existimentur. lp. 

? Voluntates. Sic Pamelius : Quam quidem lectionem 
confirmant Isidorus Comment, in Levit. cap. 1x, Beda 
opp. tom. iv, ἔρος. in Levit. cap. xi, et in Levit. 
Quest. cap. 1x; et Rabanus Maurus, tom. n, in. Levit. 
Comment. ut. monuit. Jak-onus. Gaguwus vero et 
Frobenius voluplates : atque hanc lectionem retinuit 
Welclimauus. 

* Quasi. cibum precepta. divina. Ita legunt. cum 
Pamelio Isidorus, Beda. et. HKabanu- Maurus. Al. 
quasi cibum quemdam. Al. q. c. quedam p. d. 

JACKSON. 

5 Ingressus. Malim incessus, ut paulo superius. Ip. 

* More illius ruminat. Wire posui ex ms. Woweri ; 
atque ità legendum sagaciter auguratus est Weletuna- 
nus. Eti : /n ore illius ruuinal. Ip. 

? Squamis aspera. Isidorus οἱ Beda, squamosa et az- 
pera. Mox pro hirti, Beda hirsuti : e firmi in fide, Isi- 
dorus. Ip. 


8 QQuia..... Quid enim, Beda, quibus.... Quid autem. 
. JACKS^N. 

* Manducabis. Sic I:idorus et Beda, atque editt. Ga- 
gnxi et Gelenii. Sed Heb. Vulg. et vers. omues mau- 
ducabitis. (Sic item edidit Pamelius.) Tp. 

10 f'nervem. Isidorus in citatione legit informem. 
Sic etiam citantex. auctore Beda et. Rabanus Mau- 
rus. Neque dubito quin h;ec sit. vera. lectio : non 
enim  enerve est animal camelus : sed est infor- 
me. ἴῃ. 

!! Suem cibo. In cibum suem, Deda et Rabanus. Ip. 

sDe[ormatos. Hoc vocabulum reduxi ex Latinio, et 
habet [siderus. Edit reformatos. Beda Exposit. in 
Levit. legit deformatos in. feminas. lp. 

18 Quis stelliunem?... morte quorentes. Editi luxatum 
hu:.c locum οἱ sensu deficientem ita exhibent : Quis 
sellionem ? Sed maculas evecratur. predam de aliena 
morle querentes. Quinam. porio illze. maculv, pre- 
dam ex aliena morte. querentes? Niwirum fraudi fuit 
librario. verbum execratur, semel iterumque positum : 
iuquit cl. Wesselingius Probubil. cap. 56, yag. 520. 
Pr.veuntibus itaque viris eruditis, Jacksono heic et 
Wesselingio 1. c. loeum restituimus ex. Isidoro, qui 
Novati imi verbis usus est Connmnent, in. Levit. cap. 9. 
Sic etiam ex auctore citant verha. Beda et Rabanus 
Maurus, nisi quod babent violento pro ac violentos. 
Heic tamen haud preeterire licet, eundem Novatiani 


900 


NOVATIANI 


garrulam * nimis lingux intemperantiam : Quando A ist: umbrze vel figurz: exercenda, ut. abstinendum 


vespertilionem, quxrentes tenebras noctis simul et er- 
roris. ll:ec ergo et his paria Lex in animalibus exc- 
cratur : quz in illis quidem non criminosa, quia in hoc 
nata sunt ; in homine culpata,quia contra naturam, 
non ex institutione, scd ex errore quzsita sunt. 


CAPUT IV. 


His accessisse et aliam. causam, cur multa a Judaeis 
ciborum genera tollereutur ; ad coercendam nimirum 
intemperantiam | populi, uni Deo servituri. 


llis igitur ita se habentibus accesserunt et alie 
caus, quibus multa a Judzis ciborum genera tolle- 
rentur : quod ut fieret, inmunda multa sunt. dicta , 
non ut illa damnarentr, sed ut isti coercerentur 
servituri uni Deo : quia ad lic assumptos frugali- 
tas decebat et gule temperantiu, qu: semper 
relizioni deprehenditur esse vicina, immo (ut ita 
dixerim) consanguinea potius atque cognata *: sancti- 
tati. enim inimica luxuria est. Quomodo enim per 
illam parcetur religioni, cum non parcatur pudori? 
Non recipit luxuria Dei timorem, dum pr:ecipitanti- 
bus illam voluptatibus, in solam fertur cupiditatum 
temeritatem : effusis enim habenis, sine * more 
admotis sumptibus quasi pabulis crescit excedens 
patrimonium cum pudore; aut ut torrens. aliquis ; 
e montium jugis cadens, non tantum opposita tran- 
scendit, sed illa ipsa in aliorum ruinam secum rapit. 
Ad coercendam ergo intemperantiam populi, remedia 
sunt ista quzesita; ut quantum luxurie dermeretur, 
tantum bonis moribus adderetur. Nam quid aliud 
merebaniur, quam ut ne onmibus escarum volupta- 
tibus uterentur, qui divinis mann:e epulis vilissinos 
AEgyptiorum cibos pr:ferre ausi sunt, carnes juru- 
lentas inimicorum atque dominbrum * ante. liber- 
tatem ponentes? Digni sane quos optata servitus 
sagiuaret, quibus male displicuerit et melior et liber 


cibus. 
CAPUT V. 


Ei vero fuerit tempus aliquod, quo ista umbra vel figu- 
re exercenda : postquam àulem finis legis Christus 
supervenit, omnia jam dici ab Apostolo munda mun- 
dis; et cibum verum et sunctum. esse fidem. rectam 
et immaculatam conscientiam. 


* Fuerit ergo tempus aliquod antiquum, quo 


esset a cibis, quos institutio quidem commendavc- 
rit, sed Lex. interdixerat. Verum jam (Rom. x, 4) 
[inis legis Christus supervenit,cuncta legis obscura re- 
serans, ^ omnia qux: sacramentorum nebulis anti. 
quitas texerat. Magister enim venit insignis , et Doc- 
tor ccelestis, et Institutor consummatze veritatis , sub 
quo merito jam dicitur : (Tit. 1, 15) : Omnia munda 
mundis, inquinalis autem et infidelibus nihil mundum, 
sed polluta sunt eorum. et meas et. conscientia. Item 
alio loeo (I Tim. ww, 4, 5) : Quia omnis creatura Dei 
bona, et nihil rejiciendum quod cum. gratiarum actione 
percipitur : sanclificatur enim per verbum Dei et ora- 
lionem, lrsum alibi (E Tim. 1v, 1, 2, 5) : Spiritus 
manifeste dicit, quod in novissimis diebus recedent qui- 
dama [ide attendentes. spiritibus seductoribus, doc- 
trinis de moniorum in. liypocrisi mendaciloquorum cau- 


B teriatam habentium: conscientiam suam,  prohibentium 


nubere, el abstinere a cibis quos Deus creavit ad. per- 
cipiendum cum gratiarum actione fidelibus, et his qui 
cognoverunt Deum. Adhuc in altera parte (I Cor. x, 
95) , Omne quod ín macello * venit, manducate, 
nihil requirentes. Ex quibus constat omnia ista suis 
benedictionibus reddita, jam Lege finita : nec ad 
solemnitates ciborum esse redeundum, quas et certa 
imperaverat causa, et. iam sustulit libertas Evange- 
lica manumissigze revocata, Clamat Apostolus (οι. 
xiv, 17) : Non est regnum Dei potus et cibis, scd justi- 
tia et paz. et gaudium. ltem alio loco (1 Cor. vi, 15): 
Esca veniri et venter escis; Deus autem et hunc et hauc 
evacuabit : corpus autem non fornicationi, sed Domino, 
et Dominus corpori. Deus ventre non colitur, nec 


( cibis (Matth. xv, 17; Marc. vn, 19), quos Domiuus di- 


cit perire, el in secessu naturali lege purgari, Nain 
qui per e:cas Dominum colit, prope est, ut Dominus 
habeat ventrem suum. Cibus, inquam, veruset sanctus, 
el mundus est fides recta, immaculata couscien:ia, 
et innocens anima : quisquis sie pascitur, Chri:to 
convescitur ; talis. epulator conviva est Dei : ist;e 
sunt epulze. quxe Angelos pascunt; istx: sunt mensa: 
qu:ze Martyres faciunt. Hinc est vox. illa Legis (Deut. 
vit, 5) : Non in pane tantum. vivit liomo, sed in omui 
verbo quod proficiscitur ex ore Dei. Vinc illa Christi : 
(Joan. ww, 54) : Mca esca est, ut. faciam. voluntalem 
ejus qui me misit, εἰ ut consunmem opus ejus. Hinc 


GALLANDII. COMMENTARIUS. 


locum ex Lidoro restituendum, ut etalia complura D pro saginaret, quod. exhibent editiones Pamelisnz. 


superius annotata, multo ante pervidisse doctissimum 
Menardum ad S. Barnahz Epi-t. cap. 10, ex quo 
eiiam vix dubito quin sna de mystica ciborum Judai- 
corum interpretatione hauserit N:vatiauus. 

! Nimis lingue. Isidorus et Beda, nimie lingua. 
Mox vero iidem, sed in homine : quod probo. Paulo 
ante pro superbos legunt superbam Beda et. Rabanus 
Maurus. Jacksox. 

Car. IV. —* Sine more. Legendum putat Welclima- 
nus sine mora. Jacksonus sine modo. 

? Aute libertatem. Sic Pamelii omnes editt, Wowori 
ms, parile habet libertati anteponentes. Sed Welchma- 
nus edidit posi libertatem. ponentes ; αι: est corrupta 
Frobenii lectio, sensui auctoris contraria. Paulo post 
idem Welclimanus ex Frobenio vitiose signaret, 


JACKSON. 

Car. V. — * Fuerit. lsidorus et Beda : sed. fuit 
tempus aliquando, Mox iidem : FExercende erant a. po- 
pulo vel gerendae, it abstinendum. lp. 

5 Omna quie sacrimeutorum nehi lis 1sidorus: Atque 
onmia sacramenta. que nobis. Seasus auctoris heic 
videtur imperfecius ;. et. possumus aliter le:ere ex 
citatione Bede lioc modo : Verum jam (inis Legis Chri- 
stus supervenit, aperiens cuncta. Legis et obscura rese- 
rans : atque omnia qug sacramentortm nebulis antiqui- 
tas texerat, Magister. insignis et Doctor colestiset In- 
situtor consummalg teritatis pate[acit : sub quo me- 
rito. lp. 

* Venit. [ia Frobenius ct Pamelii editio 1655, 
nec non Welchmanus. Al. venit. Minus recte. 


90, 


DE CIBIS JUDAICIS EPISTOLA. 


962 


(Joan. vi, 26, 27) : Queritis me, non quia signa vidistis, A egenos; ct lclices esurientes atque sitientes (Luc. vi, 


sed quia manducastis de pani'us meis, et saturati estis. 
Operamini autem non eam escam que perit , sed escam 
permanentem in. vitam eternam, quam Filius. liominis 
vobis dabit : hunc. enim Pater signavit Deus. Justitia, 
inquam, et continentia et reliquis Deus virtutibus co- 
litur. * Nam et Zacharias refert. ( Zach., vu, 6) : 
Si manducetis, iuquit, aut bibatis, nonne ? vos mau- 
ducatis aut bibitis? Exprimens cibos aut potus, non 
ad Deum pervenire, sed ad hominem : nec eim car- 
neus Deus est, ut carne placetur ; nec in has volup- 
tates ? attonitus , ut nostris gaudeat cibis. Deus 
sola gaudet fide nostra, sola innocentia, sola verita- 
te, solis virtutibus nostris, qu:e habitant. non in ven- 
tre, sed in animo : quasque mobis acquirit divinus 


24); miseros divites , quibus ad imperium ventris et 
gul:e servientibus voluptatum numquam posset ? aa- 
teria. deficere, ne desinere servitus posset ; argu- 
mentum felicitatis putantes , concupiscere quantum 
possint, nisi quod et sic minus possint, quam concu- 
piscunt. Nam. et (Jbid. xvi, 19) " Lazarum in ipsa 
(ame ipsisque ulceribus et canibus divitis praeferens, 
carnifices salutis ventrem et gulam coercebat exem- 
plis (1 Tim. vi, 8). Apostolus quoque Aabentes', di- 
cendo, victum et vestitum, his contenti sumus, frugali- 
tatis el continenti: legem dabat; p:rum existimans 
profuturum esse quod scripserat, etiain. exemplum 
se scriptorum suornin dabat , subjiciens non inmmie- 
rito esse (Ibid. 10) omnium malorum uvaritiam radi- 


timor et coelestis metus, non terrenus cibus. Ex B ceni, sequitur enim przecurreutem luxuriam. Quidquid 


quibus congruenter iusectatus est. Apostolus (Coloss. 
p, 18,19) superstitionibus Angelorum servientes, infla- 
(05 a sensu carnis διῶ, caput Christum non tenentes ; 
ex quo omne corpus per nexum concatenalunm, et fibula 
charitatis membris mutuis  innexum atque. concretum 
crescit in Deum : sed illa servantes (Ibid. 21, 25) : 
Ne tet;geritis , * neque gustaverilis, neque contrectave- 
ritis; que imaginem quidem videantur habere religionis, 
dum corpori non parcitur ; nullum. tamen. emolu- 
mentum omn:no justitie, dum ad elementa qui- 
bus per Baptisima mortui sumus, voluntaria servitute 
rcvocamur. 
CAPUT VI. 


Sed non ex hoc quia libertas ciborum concessa , luxu- 
riam permissam esse , aut continentiam sublatam et 
jejunia : h&c enim vel mazime decere Fideles, oratu-. 
ros scilicet Deum , et aciuros gratias non diebus tan- 
tum, sed el noctibus. 

Sed non ex hoc statim quia libertas ciborum con- 
cessa , luxuria permissa est : nec quia liberalius no- 
biscum Evangelium " gessit, continentiam sustulit. 
Non , inquam, ex lioc. vetri procuratum est, sed ci- 
borum (orma monstrata est : ostensum est quid juris 
esset, non quo in gurgitew cupiditatis iretur, sed quo 
Legis ratio redderetur. Catterum niliil ita intemperan- 
tiam coercuit quam Evangelium : nec ita constrictas 
quisquam gul: leges * delit, quam Christus : qui 
(Matth. v, 9, 6) beatos legitur. pronuntiasse , * sed 


h:ec per vitia consumpscrit, illa per scelera restituit, 
! orbe criminum recurso, ut rursum luxuria exi- 
mat, quidquid avaritia congesserat. Nec tamen de- 
sunt inter ista qui , cum sibi nominis Christiani vo- 
cem induerint , exempla prxbeant intemperantia et 
magisteria : quorum usque eo vitia venerunt, ut 
et '! jejuni matutino tempore bibant , non pulan- 
tes Christianum esse potare post cibum , nisi in va- 
cuas et inanes adhuc venas infusa statii post som- 
num vina descenderint : minus enim !* quae bibunt 
Sapere videntur, si inter vina. cibi permiscean!ur. 
Videas ergo tales novo genere adhuc jejunos et jain 
ebrios, non ad popinam currentes, sed popinam 
secum circumferentes : quorum *? quisquis salu- 


C tat, non osculum dat, sed propinad. Quid isti post 


cibum faciaut, quos ebrios invenit cibus ? aut quales 
istos sol in occasu relinquit, quos jam marcidos vino 
orieus aspicit? Sed qui detestanda sunt, non sunt 
nobis exeinpla dueenda. Sumenda sunt enim ea sola 
quibus animus noster melior reddatur : et licet in 
Evangelio per omnia ciborum redditus uobis usus 
sit; lamen intelligitur redditus, sed cuin lege fruga- 
litatis et continentiz.. [lec enim vel maxime decent 
Fideles, oraturos scilicet Deuni, el acturos ei quidem 
gratias , non diebus tantum , sed et ipsis noctibus : 
quod lieri non poterit , si somnum gravein et molem 
pectori impositam inens cibo viuoque sopita non va- 
luerit excutere. 


GALLANDII COMMENTARNIUS. 


! Nam et. Nam ut. legendum suspicatur uterque D 


editor Anglic. 

? Vos. Sic habent LXX, Svr. et Arab. Vobis Web. 
et Vulg. ut apparet ex. lieronyiii Comment. in lo- 
cum. JACESON. 

3 Attonitus.. Ἐχ conjectura utriusque — Auglicani 
editoris legendum attentus, vel intentus. 

* Neque. gustaveritis. ΠΟ Novaiiano. restitucrunt 
editoris Auglicani, e cujus textu propter neque repe- 
titum librariorum incuria excidisse videntur. 

CAP. — ὃ Gessit.— Existimat. Welelimanus 
legendum egit. 

5 Dedit. Vox ista deest in editis Pamelii : sed 
eam agnoscunt Gagnaeus et Frobenius; et seusus eam 
postulare videtur. Jacksox. 

7 Sed egenos. Particulain. sed. cxpunxit Jackso- 
nus. Quid vero, si ἐμφατεκῶς cam scripserit auctor? 


3 Materia. ljanc vocem restitui ex Ursino οἱ 
Wowero. Editi corrupte mater. JacKsox. 

9. Lazarum... preferens. llc posui ex ms. 
Wowern Editi vitiose, Lazarus... perferens ; omit- 
tuntque intermedia , et divitiis. Al. vero pro canibus 
legunt carnibus. Ip. 

190. Orbe.... ut rursum. Uterque editor Anglic. 
mallet, ww orbe... rursum. 

 Jejuni. Hiec vox est genuina, ut. monstrat mox 
sequens jejunos. Et sic leg. Litinius. Male Pamelius 
jejunii; apud quem male iterum per. somnum. JAcksow. 

15. Que. bibunt, Sie. reposui ex ms. Woweri. Mox 
Pamelium sequor rescribens , si. iuter vina cibi. Ga- 
δια et Frobenius, si intestina cum cibis : quam cor- 
rupta lectionem recudit Welchmayus. Ip. 

!3 Quorum quisquis. {πὸ est lectio Frobeniana 
quam expressit Welelimanus, pro Pameliona quorum 


905 
CAPUT VII. 


Cavendum etiam esse ne quis licentiam istam in. tan- 
tum putet. pro[usam, ut ad. immolala idolis possit ac- 
cedere. 


Sed quod in * usu ciborum vel maxime custo- 
diendum sit, cavendum est ne quis licentiam istam 
putet in tantum Ὁ profusam, ut et ad immolata si- 
mulaehiris possit accedere. Quantum enim 2d creatu- 
ram Dei pertineat, omnis munda est : sed (I Cor. x, 
20, 21) cum d:moniis immolata fuerit, inquinata est 
tamdiu, quamdiu simulachris offeratur : quod mox 


NOVATIANI 
A atque factum est, non est jam Dei, sed idoli; quie 


965 


dum in cibum sumitur, sumentem d:emonio nutrit, 
non Deo, convivam illum siimulachro reddendo, non 
Christo : ?. ut merito faciunt et Jud:si : quorum ci- 
horum ratione perspecta, et consilio Legis conside- 
rato, et Evangelicie gratize beneficio cognito, eL tem- 
perauti:e rigore servato, et simul:cbris immolatorum 
iuquinamento repulso, regulam veritatis per omnia 
custodientes , Deo gratias agere debemus per Jesum 
Christum Filium ejus Dominum nostrum ; cui laus et 
honor et claritas in sx cula seculorum. Amen: 


COMMENTARIUS. 


quisque. Nimis euim dura esse illa videtur , quam in 
textum. intulit Jacksonus ex ms, Woweri , quorum 
quos quisquis. 

! Usu. Sic ex ms. Woweri editorum lectionem 
usum emendavit Jacksonus : atque ita legendum con- 
jecerat Welelinaunus. 


Cap. Vlf. —* Profusam. Permissam Isidorus, qui et 
mox legil pertinet. JaACksON. 

? Ut merito. faciunt et Judei. Si nihil desit, quoad 
tamen suspicor, sensus est : ut Judei etiam ἃ cibis 
abstinent, qui idolis immnolati sunt. WELcmk. — Ne- 
que aliter Jacksonus. 


NOVATIANI 


AD S. CYPRIANUM EPISTOLA, 


CLERI ROMANI NOMINE SCRIPTA, 


CYPRIANO PAP/E 


PRESBYTERI ET DIACONI * ROMAE CONSISTENTES, SALUTEM. 


ARGUMENTUM.— Deo se primum commendat, deinde et B soli debere se judici, actus tamen suos desiderant 


fratribus. Romanorum fides ob Apostolo laudata. 
Libellaticerum scelus negantium sceleri suppar. Le- 
nilate nimia lapsos excipere summa crudelitas. Con- 
[essorum littera ad disciplinam ecclesiasticam conser- 
vundam plurimum conducebant. Cypriani etiam lit - 
lere confessoribus utiles. Exspectanda Ecclesie pax 
et constitutus Episcopus, antequam lapsis pax detur. 
Pulsent Ecclesie fores lupsi , sed non con[ringant. 


l. Quamquam bene sibi conscius animus, et ljvan- 
gelic:e discipline vigore subnixus, et verus sibi in 
5 decretis ccelestibus testis effectus, soleat. solo Deo 
judice esse contentus, nec alterius aut laudes petere 
aut accusationes pertimescere, tamen geminata sunt 


Jaude condigni, qui cum conscientiam sciant * Deo C 


etiam ab ipsis suis fratribus cemprobari. Quod te, 
frater Cypriane, facerc non mirum est ; qui pro tua 
verecundia et " ingenita industria, consiliorum tuo- 
ruim nos non tam judices voluisti quam participes in- 
veniri : uLin tuis rebus gestis laudem tecum, dum 
illas probamus, inveniremus, et tuorum consiliorum 
bonorum coheredes, ? quia et aflirmatores, esse pos- 
simus. ldem enim omnes credimur operati, in quo 
d-prehendiiur eadem. omnes censurz et disciplinz 
cousensione sociati, Quid enim magis aut in pace 
tàm aptum, aut in bellis persecutionis tam mecessa- 
rium, quam debiiam severitatein. divini vigoris te- 
nere? quam qui remiserit, iustabili rerum cursu erret 
semper necesse est, et huc aique illuc variis et in- 


VARIORUM NOT.E. 


* Diaconi. Diaconesedit. Spirensis 1471 et vetus in- 
nominata, Et sic. inscribitur (epistola xxx, edit. Ba- 
luz.) apud Cyprianum. Utreque. modo scripserunt 
auctores ecclesiastici : et vox diaconibus (requenter 
occurrit in epistolis Cyprianicis. Jacusox. 

I. — * Decretis caelestibus. llauc lectionem reperi in 
ocio codicibus antiquis. Augli mouent in. cod;ce 
Vaticano legi castris. coelestibus. Quam lectionem 
merito ait Higaltius sibi non p'acere. BALUz. 

* Deo soli debere se judici. Cod. Vern. apud Fellum, 


Dei solius debere se judicio. Conjieit Jacksonus legen- 
dum, Deo soli debere subjici Sed lectionem vulga- 
tam comprobare videtur ipsemet auctor, qui paulo 
ante dixit, solo Deo judice esse contenus. CousTANT. 
GALLAND. 

* [ngenita.Deest πος vox in cod. Lincol Paule post 
deest iteui in. codem eod. et in edit. Spir. vox bo- 
norum. Utrumque recte. omissum, ut videlur. GaL- 
LAND. 


δ Quia. Cod. Vat. qui. Mox Lincol. operari. Sed recie 


οὐδ 


AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. 


966 


certis negotiorum tempestatibus dissipetur, et quasi À quam si ad nefarias aras. accessissent, hoc ipso quod 


extorto de manibus consiliorum gubernaculo, ὁ na- 
vim ecclesiastice salutis. illidat iu scopulos : ut ap- 
pareat non aliter saluti ecclesiastice consuli posse, 
nisi si qnl et contra ipsam ? faciunt quasi quidain ad- 
versi flucius, repellantur ; et disciplinae ipsius sem- 
per custodita ratio, quasi salutare aliquod guberna- 
culum in tempestate, servetur. 

Il. Nec hoc nobis * nunc nuper consilium cogita- 
tum est, nec hzc apud nos adversus improbos mode 
supervenerunt repentina subsidia, sed * antiqua haec 
apud nos severitas, antiqua fides, disciplina legitur 
antiqua. Quoniam nec tantas de nobis landes À postolus 
protulisset dicendo : Quia fides vestra predicatur in toto 
mundo (Rom. τ, 8), nisi jam exinde vigor iste radicos 


ipsum eontesiati fuerant, tenerentur ; sed. etiam ad- 
versus illos qui ? accepta fecissent, licel. praseutes 
cum fierent non. adfuissent, cui. pr:eseutiam suam 
uiique, ut sic seriberentur !* mandando, fecissent, 
Non est enim immunis ἃ scelere, qui ul fieret !! im- 
peravit ; nec est alienus a crimine, cujus consensu, 
licet non a se admissum crimen, tamen publice legi- 
tur; et cum totum fidei sacramentum in confessione 
Christi nominis intelligatur esse digestum, qui falla- 
ces in exeusatione pr:zestigias quierit, negavil : et qui 
vult videri propositis adversus Evaugelium vel edictis 
vel. legibus satisfecisse, hioc ipso jam paruit quod vi- 
deri paruisse se voluit. Nee non etiam conira illos 
quoque qui illicitis sacrificiis manus euas auque ora ρυΐ- 


fidei de temporibus illis mutuatus. fuisset, quarum B luerant, pollutis ante mentibus propriis, unde etiam 


laudum et glori: * degeunerem fuisse, maximum cri- 
men est. Minus est enim dedecoris. numquam ad 
pri:conium laudis accessisse, quam de fastigio laudis 
ruisse. Minus est criminis honoratum bono testimo- 
nio non fuisse, quam honorem bonorum testimonio- 
rum perdidisse. Minus est, sime priedicatione virtu- 
tum ignobilem sine laude jacuisse, quam ex hzeredem 
fidei factum laudes proprias perdidisse: ea enim qug 
in alicujus gloriam proferuntur, nisi ansio ct sollicito 
labore serventur , in invidiam maximi crimini$ 
intamescunt. 

Ill. lloc nos non falso dicere * superiores nostrae 
liters probaverunt, in quibus vobis sententiam no- 
stram dilucida expositione protulimus adversus eos 


qui se ipsos infideles illicita nefariorum libellorum (; 


professione prodiderant, quasi evasuri " irretientes 
illos diaboli laqueos viderentur, * quo non minus 


δ} ips:e manus atque. ora polluta, fidem nostram 
consensumque monsiravimus. Ábsil enim ab Ecclesia 
Romana vigorem suum tam profana facilitate dimit- 
tere, et nervos severitatis eversa fidei majestate dis- 
solvere; ui cum adhuc non tantum jaceant, sed et 
cadant eversorum fratrum ruinz, properata nimis re- 
inedia commuuicationum, utique non profutura, pr:e- 
stentur, et nova per misericordiam falsam vulnera 
veteribus trausgressionis vulneribus. imprimantur, 
ut miseris ad eversionem majorem eripiatur et pa:- 
nitentia, Ubi enim poterit. indulgentix medicina !* 
proficere, si etiam ipse medicus intercepta poeniten- 
tia indulget periculis, st t&ntummodo operit vulnus, 
nec sinit necessdria temporis remedia obducere ci- 
catricem ? [loc non est curare, sed, si dicere verum 
volumus, occidere, 

IV. Quamquam Confessorum quoque, quos hie ad- 


VARIORUM NOTAE. 


operati propter sequens sociati cadem construetione. 
JaACKSON. 

! Navim,etc.Cod. sancti Remigii Remensis (et Liu. 
col.) navem ecclesiastice discipline illidat. Divioneusis 
et recentior. Vietorinus. navem Ecclesie falsos illidat 
in scopulos. Batuz. — Magis placet. posterior lectio 
propter sequentia. saluti ecclesiastice, ue inconci ina 
videatur oratio. GALtAND. 

* Faciunt quasi quid«m adversi fluctus, repellantur. 
Sic distingutmus. cium. Jacksono. ΑἹ. [aciunt, qnasi 
quidam adversi fluctus repellantur. GALLAND. 


]l.-—? Nunc nuper. Qmiittit nunc cod. Liucol. GALL. D 


* Antiqua... severitas. Ista , quie addita sunt in edi- 
tione Manutiana, desunt iu antiquis editionibus et in 
duohus antiquis codd. Hahentur autem in aliis. BALUz. 

5 Degenerem. Cod. Lincol. degeneres. Sex sequentia 
honoratum, ignobilem, exheredem, lectiouein vulga- 
tam confirmant. Jacksox. 

ΠῚ. —* Superiores nostre littere. τ iutercidisse 
videntur. GatLAwD. 

7 [rretientes. ln uno libro ineo veteri, retinentes. In 
Remen-i ssncti Dionysii, in retinendis illis diuboli [a- 
queis. Batuz.— Cod. Liucol. quasi hoc evasuri in re- 
tinendis illos diaboli laqueos viderentur, quod. Bodl. 1. 
Fo-sat. et edit. vetus inuomirata, φασὶ hoc. evasuri. 
FEuL. 

* (uo. Al. quod. Latinius quando. Gat.LAxb. 

? Accepla (reissent. [ta codd. Lincol. Bodl. :. Bene- 
vent. editt. Manut. Fell. Welch. ct Jackson. At Pa- 
melius quem secutus est Baluzius, acta fecissent. Le- 
ctionem priorem confirmat Rigaltius : « Rectissime, 


Inquit, in Beneventano exemplari et in editione Ro- 
mana legitur, qui accepla fecissent : hoc est, qui sub- 
missos libellos accepissent ; sic enim accepto et rato 
habuerant quidquid. illis continebatur. Gontinebatur 
autem. illum. (Libellaticum) illo die in Capitoiium 
ascendisse, ac dedisse thura Jovi: quod et-i ilte non 
fecerat, attamen. fecerat, ut se fecisse publice lege- 
retur : lecto scilicet libello, quo videri voluit prepo- 
sitis adversus Evangelium edictis satisfeeisse ; quod 
erat, fidem Christo datam deseruisse. » GarLAND. 

** Mandando. Sic Naialis sb OEa senteritiam dixit in 
concilio Carthaginensi sub Cypriano pro se et pro 
Pompeio Sahratensi et. Dioga. Leptimagnensi , qui 
mihi mandaverunt. BALUz. 

" [Imperavit. Hiec lectio videtur optima. Et tamen il- 
lam uon inveni nisi in uno veteri libro. C:eteri. et 
editiones Parmeliana vetustiores hahent impetravit. 
Pamelius antem. mutavit secutus conjecturam Coste- 
rii, quaurvis fateatur se ubique legisse impetravit. Sic 
in epi*tola xLtv codicis encyclii scriptum est in co- 
dice Bellovacensi quibus impetrare divino judicio pro 
imperare. Facilis error, qui aduissus est. etiain in 
alio veteri codice ejusdem Ecclesie, in breviario ni- 
mirum  Liberati eap. 18, ubi pro nihil impetrautes di- 
misit, uti habeut editiones et tzes libri veteres, codex 
Ecclesie Bellovacensis habet Pmperantes. Sic apud 
Fulgeutium Placiadem lib n Mythol. nbi agit de Vul- 
cano et Minerva, legendum e-& Jupiter imperavit pro 
eo quod ibi legitur tmpetravit. Batuz. 

'* Proficere. lta emendandum esse existimavi secu- 
(us auctoritatem veterum exemplarium et editionum, 


961 


NOVATIANI 


968 


liuc in carcerem dignitas sux confessionis inclusit et A possit cum auctoritate et consilio habere rationem. 


3d certamen evangelicum sua fides in confessione jam 
gloriosa semel coronavit, litteras habeas conspiran- 
tes cum litteris. nostris, quibus severitatenr evange- 
lice discipline protulerunt, et illicitas petitioues ab 
Ecclesi:€ pudore revocarunt. Nisi hoc fecissent, di- 
sciplin:e evangelicze * ruina non facile sarciretur, 
prisertim cum nulli magis tam congruum esset te- 
norem evangelici vigoris * illibatum dignitatemque 
servare, quam qui se excruciandos et excarnifieandos 
pro Evangelio furentibus tradidissent , ne martyrii 
lionorem * merito perderent, si iu occasione marty- 
rii, prz:varicatores Evangelii esse voluissent : nam 
qui quod habet, non custodit in co ex quo illud pos- 
sidet, dum id ex quo possidet violat, amittit illud 
quod possidebat. 

V. In. quo loco maximas tibi atque uberes gratias 
referre debemus et reddimus, quod illorum carceris 
tenebras litteris tuis illuminasti, quod ad illos veni- 
sii quomodo introire potuisti, quod illorum animos 
sua fide οἱ confessione robustos tuis allocutionibus 
litterisque recreasti, quod felicitates eorum condiguis 
laudibus * persecutus aecendisti ad multo ardeutiorem 
calestis glorie. cupiditatem, quod pronos impulisti, 
quod, ut credimus el optamus, victores futuros viri- 
bus tui sermonis " animasti : ut quamquam toc to- 
tium de fide confitentium et de divina indulgentia ve- 
nire videatur, tamen in martyrio suo libi ex aliquo 
debitores facti esse videantur. Sed ut ad id unde di- 
gressus sermo videbatur esse, rursus revertatur, 


? Quamquam nobis in tam ingenti negctio placeat quod 
et tu ipse tractasti ; * prius Ecclesi: pacem  susti- 
nendam, deinde sic collatione consiliorum cum epi- 
scopis, preshyteris, diaconis, confessoribus pariter ac 
stantibus laicis facta, lapsorum tractare rationem. 
Perquam enim nobis et invidiosum et onerosum vide- 
tur, non per multos examinarequcod per multos com- 
missum videatur (fuisse, et unum sententiam dicere 
eum tam grande crimen per multos diffusum notetur 
exisse ; quoniam nee firmum decretum potest. esse, 
quod non plurimorum videbitur habuisse consensum. 
Aspice totum orbem pene vastatum, οἱ ubique ja- 
cere dejectorum reliquias 15 et ruinas, ct idcirco tain 
grande expeti consilium quam late propagatum vi- 


B deiur esse. delictum. Non sit minor medicina quam 


vulnus est , non sint minora remedia quam !! funera : 
ut quo modo qui ruerunt, ob hoc ruerunt quod c:zeca 
temeritate. nimis incauti fuerunt ; ita qui hoc dispo- 
nere nituntur, omni consiliorum moderamine utan- 
tur, ne quid, non. ut oportet factum, tamquam | irri- 
tum ab omuibus judicetur. Uno igiiur eodemque 
consilio, iisdem precibus et fletibus, tam nos qui 
usque adliuc videmur temporis istius ruinas subter- 
fugisse, quam illi qui in has temporis videntur clades 
incidisse, divinam —majetatem deprecaites pacem 
! ecclesiastico nomini postulemus : mutuis votis nos 
invicem foveamus, custodianius, armemus : oremus 
pro lapsis, ut erigantur : oremus pro stantibus, ut 
non ad ruinas usque tententur : oremus ut qui ceci- 


quales * litteras in Siciliam quoque miserimus, sub- (; disse referuntur, delicti sui inagnitudinem agnoscen- 


jectas habebis. 

VI. Quamquam nobis differende hujus rei neces- 
sitas major incumbat, quibus, post excessum | nobi- 
li-sima: inemorize viri " Fabiani, nondum est episco- 
pus propter rerum et temporum difficultates constitu- 
tus, qui omnia ista moderetur, et eorum qui lapsi sunt 


tes, intelligaut non momentaneam neque pr:eprope - 
ram 2 desiderare medicinam : oremus ul effectus 
indulgentize lapsorum | subsequatur et !* painiteutia, 
ut intellecto suo crimine velint nobis interin^prz- 
stare patientiam, nec adhuc fluctuantem turbeut Ec- 
clesie statum ; ne interiorem nobis persecutionem 


VAHIORUM NOTE. 


pro eo quod posteriores editiones praeferunt proce- 
dere. Sed lianc tamen ultimam lectionem ego ine re- 
perisse fateor in. duobus libris meis veteribus, in 
Gratianopolitano. et in. uno Victorino, tum etiam in 
editione Manutiana, codex Remen-is sancti. Dionysii 
et Lamonianus habent prodesse, eodem sensu. Batv. 

IV.—'* Ruina...sarciretur. Unus Baluzius edidit,rui- 
na... sarcirentur : qua vero auctoritate, silet. Mox apud 
eumdem congruens, ut. habet editio Oxoniensis. ΑἹ. 
congruum. GALLAND. 

* Jllibutum dignitatemque servare. Cod. Vat. illibata 
dignitate servare. Quam lectionem retinuit Welchma- 
nus : sed male apud ipsum, excusuin servari. Stalin 
vero suspicatur idein editor legendum quam iis qui. 

ALL. 

ὃ Merito. Deest lixec vox in ms. Lincol. Mox idem 

codex occisione martyrii : mendose, ut quidem puto. 
ALL. 

Y. — * Persecutus. Cod. Bodl. 1 prosecu!us : atque 
lianc lectionem iu textum intulit Baluzius GALL. 

5 Animasti. Bodl. 1, et Vat. armasti. GALL. 

* Litteras... subjecias hubebis. llujusmodi Novatiani 
litter: nusquam apparent. GALL. 

VI.—" Fabiani. Martyriosublatus est Fabianus anno 
Christi cct, 15 kal. febr., eique successit Cornelius 
ineuute junio apni ccLi, ut ex Pagio erudimur. GALL. 


5 Quamquam... tractare rationem. Hunc. locum re- 
citat Cyprianus in epist. τ edit. Baluz. ad Autonia- 
nuin, Eam habes infra inter Cornelianas. Subditque 
sanctus Martyr : Additum | est etiam. Novatiano. tunc 
scribente, el. quod scripserat sua voce recitaute, etc. 
Quie. Cypriani verba. descripsit Pacianus in epistola 


D tu ad Sympronianum. GALL. 


? Prius Ecclesie. Cyprianus, l. c. prius esse Ecclesia. 
Et mox, diaconibus. GALL. 

19 Et ruinas. Editio Spirensis et. tres libri veteres 
non haben: h;ec duo vocabula. Veneta vetus habet. 
Duo lii libri veteres praeferunt [aqueos pro. ruinas. 

BALUZ. 

1 Funera.Codex sancti Arnulphi habet vulnera.Qu:e 
lectio mihi videtur esse melior : eam iue. posuissem 
in contextu, si tum cum hic locus cudebatur, tiabuis- 
sem codicem il'um. At si quis retinendam putat vo- 
cem finera, inwlligere oportet mortes, seu. potius 
cadavera mortuorum. BALUZ. 

15 Ecclesiastico nomini. Ya nos reposuimus, editio- 
nem Auglicanam et auctoritatem quorumdam vete- 
rum librorum secuti, Si quis tamen legere. malit 
nomine, non repugno. DALUZ. 

18 Desiderare. Duo lihri veteres haben! , desiderare 
debere medicinam. BaLuz. 

, "^ Panitentia, Antea legebatur penitentiam : eamque 


969 


DE S. LUCIO NOTITIA HISTORICA. 


910 


ipsi incendisse videantur, et accedat ad criminum A Patre meo et coram Angelisejus. Dcus enim ut 6.1 in- 


eumulum quod etiam inquieti fueruut. Maxime enim 
illis congruit verecundia, quorum in delictis damna- 
tur mens inverecuuda. 

VII. Pulseni sane fores, sed non utique confrin- 
gant. Adeant ad limeu Ecclesie , sed non utique 
transiliant. Castrorum coelestium excubent portis, 
sed armati modestia, qua intelligant se desertores 
fuisse. Resumaut precum suarum tubam, sed qua non 
bellicum clangant. Arment se quidem modestiz te- 
lis, e& quem negando mortis metu fidei dimiserant 
clypeuin resumaut ; sed ut contra hostem diabolum 
vel nunc armati, non contra Ecclesiain quz illorum 
dolet casus, armatos esse se credant. Multum illis 
proficiet petitio modesta, postulatio verecunda, hu- 


dulgeus, ita est praeceptorum suorum exacior, οἱ qui- 
dem diligens ; et sieut (Matth. xxu, 2) ad convivium 
vocal, sic habitum nuptiarum non habentem, ligatis 
manibus et pedibus extra sanctorum cuatum | foras 
jactat. Paravit caelum, sed paravit et tartarum. Paravit 
refrigeria, sed paravit etian zterna supplicia. Paravit 
inaccessibilem lucem , sed paravit etiam perpetua 
noctis vastain? zeternamque caliginem.Cujus tempera- 
menti moderamen nos lieic tenere quxrentes diu, et 
quidem multi, et quidem cum quibusdam episcopis 
* vicinis uobis et appropinquantibus, et quos*ex aliis 
provinciis longe positis persecutionis istius ardor eje- 
cerat, ante constitutionem episcopi nihil innovan- 


. dum putavimus , sed lapsorum curam mediocriter 


militas necessaria, patientia ὁ non otiosa. Mittant le- B temperandam esse ? credidimus ; ut interim, dum 


gatos pro suis doloribus lacrymas ; advocatione fun- 
gantur ex intimo pectore prolati gemitus, dolorem 
probantes commissi criminis et pudorem. Immo si 
dedecuris admissi magnitudinem perhorrescunt , si 
pectoris et conscientiz sux lethalem plagam et si- 
nuosi vulneris altos recessus vere medica manu tra- 
ctant, erubescant et petere ; nisi quia majoris est 
rursum et periculi οἱ pudoris, auxilium pacis non pe- 
tiisse. Sed hoc totum in sacramento, sed in ipsius 
postulationis lege temporis facto temperamento, sed 
postulatione demissa, sed prece subdita : quoniam et qui 
petitur flecti debet, non incitari ; et sicut respici debet 
divina clementia, sic respici debetet divina censura ; et 
sicut scriptum est (Matth. xvin,52) :Donavi tibi omne de- 


episcopus dari a Deo nobis sustinetur, in suspenso * 
eorum qui moras possunt dilationis sustinere, causa 
teneatur ; eorum autem quorum vit:» sux finem ur- 
gens exitus dilationem non potest ferre, acta poeni- 
tentia el professa frequenter suoruin detestatione fa- 
ctorum, si lacrymis, si gemitibus, si fletibus dolentis 
ac vere pomnitentis aniini. signa prodiderint, cum 
spes vivendi secundum homiuem nulla substiterit, 
ia demum caute et sollicite subveniri, Deo ipso 
sciente quid de talibus faciat, et qualiter judicii sui 
examinet pondera ; nobis tamen anxie curantibus, ut 
nec pronam nostram improbi homines laudent faci- 
litatem, nec vere poenitentes accusent nostram quasi 
duram crudelitatem. Optamus te, beatissime ac glo- 


bitum, quia me rogasti ; sicscriptum est (Luc.xi,9) : Qui (? riosissime papa, in Domino semper bene valere et 


me negaverit coram hominibus, negabo el ego eum coram 


nostri meminisse. 


VARIORUM NOTE. 


lectionem confirmant veteres editiones et. septem 
vetera exemplaria. Nostram qua videtur esse melior, 
conlirmant tres antiqui codices. BARUZ. 

VII. — * Patientia. Poenitentia. Cod. Lincoln. 

* /£ternamque. Sic editi ferme omues. Cod. Vatic. 
et tetram : quain lectionem in textum inferre non du- 
bitarunt editores Anglicani. GALL. 

8 Vicinis nobis. lia. Fellus et Daluzius. Omittunt 
nobis Welchmanus et Jacksonus. 
k.* Et quos. Conjunctionem et redundare putat Wel- 


chmanus. Jaksono autem sensus videlur et cum qui- 
busdam quos. Mox deest positis in cod. Lincoln. GALL. 

δ Credidimus. Ja. ex cod. Bodl. i. Fellus, Welch- 
manus et Jaksonus. Al. credimus. GALL. 

* ]n. suspenso.... moras.... sustinere. In suspenso 
emendavit Morellius pro eo quod antea legebatur ín 
suspendio. Unus liber meus hahet voto suspenso. Mox 
cod. Gratianopolitanus, qui foris possunt dilectionem 
sustinere. Vetustiores editiones, foris possunt dilatione 
sustineri. BALUZ. 


ANNO DOMINI CCLII-CCLIII. 
S. LUCIUS, I, PAPA ET MARTYR. 
NOTITIA HISTORICA. 


᾿ς Lucius Poutifexz ordinatur, ann. 952, mense. Sep- D data, id totum constat : « Nuper quidem», scribit 


tembri vel Octobri, — Post Cornelii martyrium, Lucius 
in ejus locum ordinatus 25 septembris, uti Pagius 
et Maurini arbitrantur (1), vel 28 octobris juxta 
Bianchini ; Romanam sedem vix adeptus, jussus est 
exsulore, Hinc cum Cyprianus eodem tempore ordina- 
tionem ejus, ac exsilium audisset, communicalorias ac 
gratulatorias, suo collegarumque suorum nomine , 
epistolas ad eum misit, qu: etsi perierint, ex altera 
tamen, αυ adhuc exstat, ad eumdem post reditum 

(4) Pag., ad ann. 252, $ 14; l'Art de Vérifier, loc. 
cit. 


MOM ^ 


PaThOL. lil. 


Cyprianus (2) « tibi , frater charissime, gratulati su- 
mus, cum te honore geminato in Ecclesia: suz admi- 
nistratione confessorem pariter et sacerdotem con- 
stituit divina dignatio , sed et nunc non minus tibi et 
comitibus tuis, atque universe Fraternitati gratula- 
mur, quod cum eadem gloria, et laudibus vestris 
reduces vos deuuo ad suos fecerit benigna Domini et 
larga protectio, ut pascendo gregi pastor, et guber- 
nanda navi gubernator, et regendz plebi rector red- 


. (2) Cyprian., Ep. 61, ad Lucium, al. 58. 
| 91 


971 


S. CYPRIANI EPISTOLA UNICA 


979 


derctur, et appareret relegationem vestram sic divi- À riz prodit (7) : « Nullus superiorum Principum, noe illi 


nitus esse dispositam , non ut episcopus relegatus, et 
pulsus Ecclesi: deesset, sed ut ad Ecclesiam major 
rediret. » Il:c de exilio et reditu Lucii pontificis Cy- 
prianu$ : quem anno sequenti rediisse verosimile est, 
quo et mariyrium subiit die quarta vel quinta martii. 
Violenta morie occubuisse ex Lvn S. Cypriani ad Ste- 
phanum epistola eruere licet : « Illi (verba divi sunt 
(4) pleni Spiritu Dei et in glorioso martyrio constitu- 
ti. » Servandus est « antecessorum nostrorum , bea- 
torum martyrum Cornelii οἱ Lucii honor gloriosus, 
eic. » 

De tempore quidem, quo Lucius pontificatum te- 
nuit, dissident eruditi. Biennio sedisse aliqui tradunt : 
longo tamen breviori tempore eum Roman: Ecclesiz 


quidem ipsi, qui palam Christiani fuisse dicuntur, 
lanta humanitate, et benevolentia nostros complexus 
est, quantam ille pr: se ferebat initio principatus 
sui (8). » 

Lucii Decretalis subdita. — Una decretalis Lucio 
adscribitur epistola, quze multa complectitur : 4* Ut 
episcopus semper testes secum presbyteros ac diaco - 
nos babeat. 2* De criminationibus episcoporum, sive 
majorum natu, et ut audientia ad majores personas 
appellantibus non negetur. δ᾽ Ut metropolitanus sine 
consilio episcoporum nihil agat, nec ipsi sine illius, 
nisi quod ad proprias ecclesias pertinet. 4* Ut metro- 
politanus sine episcopis causam eorum non audiat. 
9" Ne posteriores episcopi prioribus se prz ferant, nec 


profuisse, Bucherii catalogus indicat, dum Volusiano B eis inconsultis aliquid agant. 6" De iis, qui res Eccle- 


μι, οἱ Maximo coss. Stephanum ejus loco ordinatum 
refert : quod clarius testatur Eusebius (2) , qui men- 
ses octo eidem adscribit. Nicephorus vix septem 
menses pontificatum tenuisse aflirmat (5) : Hensche- 
nius vero in Conatu Chronologico historico (4), anno 
955, quidein ordinatum fuisse tradit Stephanum , sed 
per biennium tamquam Lucii vicarium , Romanam 
administrasse Ecclesiam : quare biennium quoque 
Lucii, martyrium differt. At cum pontificum Romano- 
rum vicarii, judice Pagio (5), antiquis scriptoribus 
jgnoti fuerint, et corumdeu pontificum Clironotaxim 
difficuliatibus δῶρα, tenebrisque obvolutam, obscu- 
Fiorem ac intricatiorem reddant, idcirco ab eruditis 
vix probantur ; unde septem aut octo inenses Romanam 


rexisse Ecclesiam, cum Eusebio annotasse contenti (ἢ 


sumus (6). C:eterum in errore versantur martyrologia 
aucloresque , quibus placct Lucium extinctum esse 
imperante Valeriano, quorum sententiam refellit Dio- 
nysius Alexandrinus, qui de Valeriano illud memo- 


(1) Cyprian., Ep. 68, ad Stephanum, al. 67. 
(3) Euseb., Hist. eccles.,lib. vu, cap. 2. 

) Nicephor., Hist. eccles., lib. vi, cap. 7. 
ἡ Prepyliuin, ad. Acta Sanctor. mali. 
6 Pag., uot. ad ann. 255, 2, 5; Pearson., Annal, 
Cyprian., ann. 2δὅ. 

(6) Cum Cyprianus Stephanum Lucii vicarium, suc- 
cessoremque dicit, alio plane sensu vicarii. phrasin 


σασπαπαυμαυσπ κε: 


EPISTOL 


si? vel oblationes fidelium auferunt , et auferentibus 
consentiunt. Missa est epistola ad Galliz atque flispa- 
nizs episcopos : Data calendis aprilis, Gallo et Volu- 
siano Coss. Viris clarissimis. Qu:e subscriptio impo- 
Storem satis prodit. Vitam enim adhuc retinebat 
Cornelius calendis aprilis, Gallo et Volusiano 6088. 
Neque tam bardus, aut imperitus fuit Lucius, ut Im- 
peratores Romanos titulo Virorum clarissimorum in- 
duerit. Verba hec capitis 6 : « Hortor dilectionem 
vestram, obtestor et moneo, ut qua debetis et potestis 
sollicitudine vigiletis ad investigandos hzreticos, » 
Leonis 1 ex epistola secunda desumpta sunt. Psalmum 
»xxxH laudat ex versione llieronymi : ex Gregorii 
Magni libro xm, epistola 32, petitas adhibet senten- 
tias. Ejus sub pontificatu s:evissima pestis in autumno 
coepit , et quindecim annos grassata, permultas Ro- 
mani iraperii provincias depopulata est. 


adhibuit ab eo, qu: vulgo solet usurpari, ut nempe 
illum siguiflcet, qui alterius vices gerit : nam vicarius 
et successor idem est apud Cyprianum, ideoque Ste- 
phanum non solum Lucii vicarium dicit, sed et Cor- 
nelii, eujus sane vicarius dici non potest. 

(7) Euseb., Hist. eccl., lib. vir, cap. 40. 

(8) Vid. Petr. Coustant., Epistolar. romanor. ponti- 
ficum, pag. 906 et 207, ubi ostendit, quam tmmani- 
ter lapsus sit in Lucio Bucherianus Carátogus et libri 
Pontificalis auctor. 


A UNICA 


S. CYPRIANI CARTHAGINENSIS EPISCOPI AD LUCIUM PAPAM DE EXSILIO REVERSUM. 


De reditu illius ab exsilio gratulatur. Nil imminutum glo- Ὦ 


ric ejus etiamsi martyrio vilam non finieril. Non sine Dei 
' consilio factum, ut ipsum, decessorem, el Ecclesium cjus 
exagitarit persécuito, ac Novatianos non. attigerit. La:ti- 


tiam Ecclesigg Romana in adventu. ejus graphice repea- 
sentat. 

CYPRIANUS ΟΜ COLLEGIS LCCIO FRATRI SALUTEM. 
I. Εἰ nuper quidem tibi, frater charissime , gratulat 


" VARIORUM NOT £. 


Lucius papa Cornelio successit anno Christi 255. et mox 
pulsus est in exsilium, sed brevi postea rediit in. Urbern, 
anno nimirum sequeute, um vero sancus Cyprianus tam 
suo quam collegarum suorum nomine hanc ad eum e[isto- 
jam dedit, iu ea 'acivus mentiouem alterius epistole quam 
ad illum scripserat in. iuiliis suscepti ab eo episcopatus. 
Istud patet esse. extra. didicultatein. Et. tainen. Joannes 
Launoius sibi persuasit ex isis epistole istius verbis col. 
ligi non posse alias antea litteras datas esse ad Lucium, 
quia, ut. ille ait ; Cyprianus se quidem gratulatum [uisse 
ait, sed gralulatwm se per. literas non ait. Quod argumen- 


Lum est sane levissimum, ut ante me censuit auctor Anna- 
Hum Cypriauicorum. Porro Lucius martyrio coronatus se- 
pultus est in caneterio Callisti, via Appia. BALUZ. 

].—Grululati sumus. Litteris videlicet, quas ad pontificem 
Romanun:t siatim, ut ille se. episcopum fictum nuntiarat, 
miui diviua traditio et. ecclesiastica institutio volebat, ut 
ipse Cypriauus Epist. xru docet. Hinc inerito respuitur 

aunoii opinio, qua hoc ita intelligi posse censet, ut Gypria- 
nus quidein secum el collegis de gemino Lucii e gra- 
tulatus sit; sed hanc gratalationem minime Ludo per lfte- 
ras signilicarit. CousrANT. 


975 


AD LUCIUM PAPAM. 


974 


sumus, eum te honore geminato in Ecclesiz sux admini- A confessionis sux dignitas, sed mapís crevit sacerdotalis 


stratione confessorem pariter et sacerdotem constituit di- 
vina dignatio : sed et nun: non iniuus tibl et comitibus tuís 
atque universe fraternitati gratulamur, quod cum eadem 
gloria et laudibus vestris reduces vos denuo * ad 5805 fe- 
cerit benigna Domiui et larga protectio, ut pascendo gregi 
pastor, et gubernand: navi gubernator, et plebi regends 
rector redderetur; et appareret relegationem vestram sic 
divinitus esse dispositam , non ut episcopus relegatus et 
pulsus Ecclesie deesset, sed ut ad Ecclesiam major redi- 
ret. 

II. Neque enim in tribus pueris minor fuit martyrii di- 
gnitas (Dan. m), quia mortem frustratade camino ignis ítico- 
]umes exierunt : aut non consummatus Daniel exstitit in suis 
laudibus, quia qui leoníbus missus fuerat ad predam, pro- 
tectus a Domino, vixit ad gloriam b (Dan.vi). In confessoribus 
Christi dilata marlyria non meritum coufessionis minuunt, 
sed magnalia divin» protectionis ostendunt. Reprzsenta- 
tum videmus in vohis, quod apud regem fortes atque illu- 
stres pueri praedicaveruut, ipsos quidem paratos esse ar- 
dere flammís, ne diis ejus servirent, aut imaginem quam 
fecerat adorarent ; Deum tamen quem colebant, quemque 
et nos colimus, potentem esse ut eos de camino illis exi- 
meret, et de regis manibus ac de ponis przsentibus libe- 
raret (Dan. m, 16). Quod invenimus in confessionis vestra 
fide, et in Deinini circa vos protectione nune gestum; ut cum 
vos parati fueritis et prompti omne ? subire supplicium, Do- 
mínus tamen vos poen: subtraheret, et Ecclesiz reserva- 
ret. Regredientibus vobis breviata non est in ejiscopo 


auctoritas : ut altari Dei assistat antistes, qui ad confes- 
sionis arma sumenda et facienda martyria non verbis ple- 
bem, sed factis cohortetur ; et imminente Antichristo parct 
ad przelium 4 milites non solo sermonis * et vocis incita- 
mento, sed fidei et virtutis exemplo. 

III. Intelligimus, frater charissime, et tota cordis f no- 
stri luce perspiciinus divia:xe majestatis salutaria ct sancta 
consilia; unde illic repentina persecutio 8$ nuper cxorta 
sit b, unde contra Ecclesiam Cliristi, et episcopuin Corne- 
lium beatum martyrem i vosque omnes S:ecularis potestas 
subito proruperit : ut ad coufundendos h:ereticos et retun- 
dendos ostenderet Dominus qu:e esset Ecclesia, quis epi- 
scopus ejus unus divina ordinatione delectus, qui cum e| i- 
scopo presbyteri j sacerdotali honore conjuncti, quis aduna- 
tus et verus Christi populus dominici gregis charitate con- 
nexus ; qui essent quos inimicus lacesseret k, qui e contra 


B quibus diabolus ut suis parceret. Neque enim persequitur 


et impugnat Christi adversarius nisi castra et milites Chri- 
sti, H:ereiicos prostratos semel 1l, et ipsos suos factos, 
contemmit et przterit: cos quirit deficere, quos videt 
stare. 

“ IV. Atque utinam nunc facultas daretur, frater charis- 
sime, ut interesse illic vobis regredientibus ? possemus , 
qui vos mutua charitate diligimus , ut adventus vestri l:e- 
tissimura fructum presentes cum cxteris ipsi quoque cas 
peremus! Quz illic exsultatio omnium fratrum ! qui con- 
cursus atque complexus occurrentium singulorum ? | Vix 
osculis ὃ adhsxrentium potest satisfieri, vix vultus ipsi 


LECTIONES VARIANTES. 


* Vos denuo fecit Voss. 2. 
b Gloriam. Confessoribus Christi Lam. Ebor. NC.1. 
* Promyti omnes Bod. 3. 
d Prelium milites Christi Bod. ἃ. Ebor. NC. 1. 
* Non solo sermonis Bod. 1. 
f Et certa cordis Pem. 
δ Repentina tempestas NC. 2. 
h Exorta fuit Pen. 
p Md Martyrem in quem omnis NC. 2, Reliquosque, omnis 


j Qui cum Episcopis et Presbyteris Lam. Dod. 1, 2. 


C Evor. Lin. NC. 1. 


k Lacesserel qui contra Bod. 1, 2. Contra quibus Pen. 
Voss. 2. Lum. Ebor. Lin. NC. 1, 2. 

1 Seinel suos faetos Pem. Ebor. Lam. Voss. 2. Lin. NC. 
4, 2. Bod. 1,2. 

τι Vobiseum regredientibus Lin. NC.2. 

2 Occursantinm singulorum Lam. Ebor. Lin. Bod. 1, 2. 

9 Sic Bod. 1. Oculis Imp. NC. 2. 


VARIORUM NOT/E: 


Adminisiratione confessorem. Quoi Lucium cum Cornelio 
prius, quam iu Romanum pontificem cooplaretur, relega- 
tum luisse putant, niti videntur hoc loco, quei nimirum 
Sic interpretantur, quasi Lucius jam confessor pridem fa- 
ctus, üfex postmolum constitutus sit : cum hoc potius 
dicat Cyprianus, euin simul atque Ecclesi:e regimen susce- 
p exsilio coutessiouis laudem meruisse. Quippe Gallus 

ornelii morte nihil profecisse se audieus, si Lucium ejus 
successorem in Urbe manere sineret, eum statiin exsilio 
muliavit. Neque vero hiec, reduces vos denuo, duplex ex- 
silium aut duplicem reditum, sed pontiflcis semel suis ab- 
lati, qui de i:tegro iisdem redditus sit, simplicem reditum 
sonaut, de quo nuuc Cy,rianus gratulatur. CousrANT. 

Divinitus esse dispositam. His conciuit illud Bucheriani 
catalogi : Hic. exsul. [uit : et postea nutu. Dei incolumis ad 
Ecclesium reversus est. CousraNT. 

M.— Inminente An'ichristo. Rigaltius ait, Persecutione. 
Tertulliauo in Apocal. c. 53. Describente, lie status rerum 
dicitur vis maxina universo orbi imminens, Cluusula seculi 
que acerbitutes horrendus comminatur . FEL. 

Solum sermouis. Octo libri veteres liab.-nt solo sermonis, 
alii duo solo sermone, alius solum sermone. BaLcz. 

IIT.—Repentina persecutio. Sub Gallo et Valeriano, ut cen- 
set illustrissimus ejiscopus Oxoniensis. Hi enim ut nuininum 
suorum iraui lenireut, et pestem in republica grassantem 
averterent, eujus uti et aliorum malorum. causam rejicie- 
baut in. Christianos, persecutionem repente adversus eo8 
moverunt. Contra apud Hieronymum 14 E, istola ad Pan- 
machium et Marcell.aum pax repeutina : Belli rationem pax 
repentina commutat. EL apud Petroniuu repentina tranquil- 
litus. BALvz. 

Et Episcopum. Particula et in ms. Corb. deest, nulla sen- 
Sus mutatione. CocsTANT. 

, Cum episcopo. Idem wis. et alii sex Anglic. cum episco- 

is. Rectius czeteri libri, cum episcopo, quem uuum in una 
ia esse debere Cyprianus proxime docuit, et alibi 


constanter przedicat. CousrAwT. 

Diubolus ut suis parceret. Decuisset Novatianum et ejus 
sequaces ad Martyria subeunda fuisse promptissimos, qui 
ab Ecclesi: commuuioae eo nomiue recesserunt, quia illa 
cuan lapsis communicaret : et exinde Orthodoxos appella- 
bant, Paciano teste, Apostaticos, Capitolnos, et Sunedrios. 
Dicit quidem: Socrates quod. Novatiatius, ἐπὶ οὐαλεριανοῦ τοῦ 
βασ'λέως διωγμὸν κατὰ χριστιανῶν χινήσαντος luaprogrgtv. Hist. lib. iv, 
c. 28, et libellus cireumlerebatur eui ütulus erat. Mar- 
{γι Novatiani, queur con;utavit. Eulogius Episcopus 
Alexandrinus, lip. sexto contra Novatianos; cujus excerpta 
habentur in Photii Bibliotlieca, Narratio ista. dicit. Nova- 
tianum, Martyrem sive. Confessorem fuisse, antequam. ad 
Ej iscopatum prouioveretur; quod. quidem apertissime fal- 
sum. Certe. l'acianus disertissiimis verbis ait, quod Nova- 
lianus numqua:n Martyrium (dit. Addit porro, tdeo αὐ Ec- 
clesi v recesserat, ne illum labor confessionis urgeret. Nec 
puduit illum, teste Cypriano, aifirmare ingruente persecu- 
tione, quod ad philosopliiam redire vellet, potius quam 
capitis periculum adire. Fert. 

Semel et s»0s. Editio Rizulii sem^l et ipsos et suos factos. 
Nescio autem utide acceperit hauc lectiouem. Ego quippe 
illam uus; iam reperi quam in illius editione. Et tamen vidi 
orunes libros veteres quibus illu usus est. [tique delevi e£ 
ip»os, putaus non debere ine ponere in. inea ediiione quod 
illis et iu Anglicana scriptum est abs que. auctoritate. Nam 
el iosimet Augli laudaut. uovein libros veteres iu. quibus 
ea desuat quse 4 me prazteraiissa sunt. Conflrmant. meam 
emendatiouem liec verba Tertulliani ex lioro ad martyras : 
Non ergo dicat [di bolus] 1t mea sunt, tentabo ülos vilibus 
scidiis uuu inter se dissensionibus. EL in linro de spectuculis 
ait diabolum, eum oneraretüur in. exorcisino. quod inulie- 
rem fiJelem quie adierat theaurum. aggredi ausus esset, 
respondisse : J ustiss.me quidem feci , 1n Ineo eum inveni. 

ALUZ. 
Et ipsos suos. Edit Oxon., míaus concinne. Horum loco 


975 


APPENDIX UNICA. 


976 


atque oculi plebis possunt videndo satiari. De adventus A promimus, hic quoque in sacrificiis atque in orationibus 


vestri gaudio cognoscere illic fraternitas ccejiit, qualis et 
quanta sit secutura Christo veniente letitia, cujus quia 
cito appropioquabit adventus, imago jam quadam pree- 
cessit in vobis : ut quomodo Joannes precursor ejus 
et praevius veniens przdicavit Christum veuisse, sic 
uunc episcopo confessore Domini et sacerdote redeunte 
appareat et Dominum jam redire. Vicarias vero pro nobis 
ego 5 et colleg:e et fraternitas omuis has ad vos litteras 
mittimus, frater charissime, et representantes vobis per 
epistolam gaudium nostrum 5, fida obsequia charitatis ex- 


nostris non cessantes Deo patri et Christo filio ejus Do- 
mino nostro gratias agere, et orare pariter ac petere , ut 
qui perfectus est atque perficiens, custodiat οἱ perficiat in 
vobis confessionis vestra gloriosam coronam: qui et ad 
hoc vos fortasse revocavit, ne gloria esset occulta, si foris 
essent conlessionis vestre consummata martyria. Nam vi- 
ctima, quz fraternitati prebet exemplum virtutis et fidei, 
presentibus debet fratribus immolari. Optamus te, frater 
charissime, sempe? bene valere. 


LECTIONES VARIANTES. 


* Et ego et Bod. 2. 


b Gaudium nostrum, nostre fidei Lam. 


VARIORUM NOTE. 


in novem iss. exstat tantum 840, in Corb. el suos. Diabo- 
lum iu Dei servos szevire, ac sibi addictos minime fatigare 


solere Cypri nus, supra, Epist. 13, n. 5, ad Cornelium fu- B 


sius edisserit. CocsrawT. 
1V.— De adventus vestri. Leclionem velerem, quam nos 
revocamus, quam omnes fere libri veteres et editiones con- 
firmant, Panielius pronuntiavit non esse bonam, asserens 
vam distinciionem a Rembolto iuductam, id est eam 
ectionem quam uos revocamus, obscurare sensum. AL si 
erratum illic est, eulpaudus non erat. Remboltus. Quippe 
eadem di-iuclio exstat in editione Spirensi et iu veteri 
Veneta, qu: eam. autecesserunt. quam Remboltus emisit. 
- Ceterum. Pamelius ait se ita. distiuxisse, uti distinxit se- 
cuudumi scripturam duorum veterum librorum quos laudat, 
sicuti nos eamdein distiactionem reperimus etiam in duo- 
bus codicibus manuscriptis. BAruz. | 
Viroculis. Error ceriissimus, qui exstat in omnibus 
fere libris veteribus et editionibus, cum scribendum fuis- 


γα — —— PÓÁ—— 


set osculis. Angli recte emendarunt ex ingenio, non aucto- 
ritate. Nullun enim veterem codicem laudant auctorem 
hujus emendationis. Ego illam nuspiam inveni quam in 
Meten:si sancti Arnulphi, quem tardiuscule accepi. [Infra 
in libro de Lapsis, pag. 181 : Suunciis is adharemnes. 
Miror autem rue non animadvertisse bunam lectionem in 
editione Anglicana. Barvz. 

Prasentibus. Codex Sorbonicus, presente plebe. Alii 
tres, presente plebe possit celebrari vel poscit. Bazcz. 

Immolari. 1u uis. Corb. immorari : mendose. (Quod hic 
docet Cyprianus, suo ipse exemplo firmavit, cum missis 
qui eum Uticam perducerent coram judice sistendum, con- 
silio charissimorum ex hortis suis in abditiora loca eo se- 
cessit libentius, quod congruat, iuquit Epist. 81, seu. &3, 

copum tn ea civitate, tn qua eccle dominice »: cest, 
ilic Dominum confiteri, el plebem universam. prepositi 
present.s confessione clarificari. Quod quidem luculen- 
ter eum przestitisse Pontius in ipsius vita fidem facit. Covsr. 


APPENDIX UNICA. 
EPISTOLJE ET DECRETA 8. LUCIO ADSCRIPTA. 


EPISTOLA LUCH PAP/E I 
AD GALLUE ATQUE HISPANI EPISCOPOS. 


AncuxENTUM. — Ut duo presbyteri et. tres diaconi in 
omni loco episcopo adhereant propler testimontum 
ecclesiasticum : et de accusatione episcoporum ; et de 
unanimitatis concordia inter. metropolitanum. cate- 
rosque episcopos, et ul raptores alque ecclesiusticarum 
rerum ablatores, invasores, alienatores, ut fures. et 
sacrilegi anathematizentur. 


I. Ut episcopus semper testes secum presbyteros 
ac diaconos habeat. 

1. De criminationibus episcoporum, sive majo- 
yum natu, et ut audientia ad majores personas ap- 
pellautibus non negetur. 

III. Ut metropolitanus sine consilio episcoporum 
nihil agat, nec ipsi sine illius , nisi quod ad proprias 
ecclesias pertinet. 

IV. Ut metropolitanus sine episcopis causam eo. 


rum non audiat. 


BINII SEVERINI NOTJE. 

Epistola suspecta eodem jure cum aliis Isidori mer- 
eibus.—Epistola. Non unam hanc dumtaxat, sed plures 
decretales. epistolas Lucium. pontificem. scripsisse, 
testis est Cyprianus epistola Lxvu his verbis : illi enim, 
loquitur. de Cornelio. et. Lucio. pontificibus, pleni 
spirit Dei, el in glorioso martyrio constituti, dandam 
essc lapsis pacem censuerunt, οἱ penitentia acta fructum 
comniunicationis et. pacis negandum non esse, litteris 
suis signaverunt. Quas hac de re Lucius scripsit 
epistolas non. exstant, Qu: apud Cyprianum Lxx, 
reperitur hoc. uomine Lucii insignita, ἃ quibusdain 
hujus pontificis esse creditum fuit, sed ignorantes 
fuisse episcopum eodem nomine appellatum, decepti 
Sunt; perperam eam, qua alterius est, Lucio ponti- 
lici adscribentes, Baronius, anno 257, num. 4. 


C V. Ne posteriores episcopi prioribus se praeferant , 


nec eis inconsultis aliquid agant. 


VI. De iis qui res Ecclesi» vel oblationes fidelium 
auferunt, et qui eis consentiunt. 


DILECTISSIMIS FRATRIBUS OMNIBUS IN PARTIBUS OC- 
CIDENTALIBUS, TAM IN GALLIIS QUAM IN HISPANIIS CON- 
SISTENTIBUS, LUCIUS EPISCOPUS, IN DOMINO SALUTEM : 


Litteras dileclionis vestrae ( S. Leo Epist. xxvin ), 
quas ad beati Petri apostoli Sedem pro vestra causa 
negotii misistis, libenter suscepimus ; sed de vestris 
afflictionibus nonmodice contristati sumus. Siguificas- 
tis enim vos tam a quibusdam , non rectam (idem te- 
nentibus, sed erroribus implicitis, quam et ab aliis 
eos imitantibus, persequi et infamari, atque vestras 


p ecclesias suis dotibus et fidelium oblatiouibus spo- 


liari, vestrosque ministros nimis vexari; et ideo 
multos a vobis ei a recta fide discedere, quoniam 
eis non potestis defensionem impendere, nec ea 
qui necessaria sunt ministrare. Nolite mirari, fra- 
tres, si vos malevoli et impii persequuntur, quum 
ipsum Christum, caput nostrum, sint persecuti. 
Unde et consolatricem ipsam habetis Veritatem, quz 
ait : Si patremfamilias Beelzebub vocuverunt , quanto 
magis domesticos ejus? (Matth. x.) lpsa iterum 
consolaus nos loquitur, dicens : Si de mundo fuissetis, 
mundus quod suum erat. diligeret; sed quia non estis 


de mundo, sed ego elegi vos de mundo, propterea 
odit vos mundus (Joan. xvi). 


1, Propter tales, fratres, hortamur vos, sicut et 


971 


Consec. dist. 1. Jubemus. apostolica | auctoritate) , ut 
semper testes vobiscum sacerdotes ct diaconos 
habeatis. Et licet conscientia sufficere possit 
propria , tamen propter malevolos, juxta Apostolum, 
etiam testimonium vos oportet habere bonum ab his qui 
foris sunt (1 Tim. m). Quoniam; et in hac sancta Sede 
constitutum habemus, ut duo presbyteri, vel tres 
diaconi in omni loco epi«copum nou deserant , pro- 
pter testimonium ecclesiasticum. 

I!. Episcopi ergo non sunt leviter accusandi vel 
detrahendi, quia injuria eorum (Greg. Epist. 32, 
lib. xu) ad Christum pertinet, cujus vlce et lega- 
tione funguntur in Ecclesi. Unde nobis et omnibus 
qui nobiscum sunt in nostro solatio, sicut et olim 
factum invenimus, constitui placuit ut criminatio- 
nes majorum nat per alios non fiant (9, q. 7), 
nisi per ipsos qui crimina intendunt (Anianus, cap. 
95 , tit. 1, libri x , Cod. Theod.), si tameu ipsi digni 
et irreprehensibiles apparuerint, et actis docuerint 
publicis (Conc. Arelat. c. 15) omni se carere suspi- 
cione atque inimicitia , et irreprehensibilem fidem ac 
conversationem ducere (Hadr. Coll. cap. 9). Unde 
placuit ut a quibuscumque judicibus ecclesiasticis 
(Conc. Carthag. m, cap. 10) ad alios judices ec- 
clesiasticos, ubi est major auctoritas, si fuerit pro- 
vocatum , audientia non negetur. 

Ill. Item constituimus (3, q. 5; nullus autem primas 
sub nomine Callisti ponitur ibi), sicut et a sanctis Apo- 
stolis eorumque successoribus decretum reperimus , 


EPISTOL/E ET DECRETA 5. LUCIO ADSCRIPTA. 
in hac sancta Ecclesia constitutum habemus ( De A 


978 


IV. Similiter (Hadr. coll. c. 44), auctoritate fulti 
apostolica, przecipimus ut nullus metropolitanus epi- 
$copus, absque exterorum omnium comprovincialium 
episcoporum instantia, aliquorum audiat causas eo- 
rum; quia irrita erunt, ct ipse causam pro facto dabit. 

V. Episcopi vero per singulas provincias obser- 
vent ne posteriores se prioribus suis przferant ; 
nec eis inconsultis ( Concil. Milev. cap. 15; Codex 
Afric. cap. 80), nisi quantum ad propriam pertinet 
parochiam, aliquid agant : sed omnes dc commu- 
nibus eorum causis consonam sententiam proferant 
et determinent, quoniam aliter acta nullas vires ha- 
bebant, nec ecclesiastica reputabuntur (Hadr. Coll. 
cap. 5). Bonum esset, fratres, et valde Deum timen- 
tibus et pie vivere volentibus necessarium, si intra 


B catholicam. Ecclesiam nullius mali, out infestatiotis 


alicujus, erga Domini sacerdotes, aut juste et pie vo- 
lentes vivere, germen exsurgeret. Sed quia, priva 
lente invidia, quod deterius est surgit et crescit, at- 
que nimis se in omnes partes extendit, idcirco ne- 
cesse est illud ecclesiastico et apostolico abscindi 
mucrone, ne ἃ servis Dei ac Domini ^ sacerdotibus 
valeat nocere aut perdere. Exhonoravit enim Dominus, 
ut in Ecclesiastico legitur libro, conventus malorum, 
et destruxit Deus. eos usque in finem. Sedes ducum  su- 
perborum destruxit Deus, οἱ sedere fecit mites pro eis. 
Radices gentium superbarum arefecil. Deus, et plantavit 
humiles ex ipsis gentibus. Terrus gentium evertit Domi- 
nus, el perdidit eas usque ad (undamentum. Arefecit ex 
ipsis, ct disperdidil cos, el cessare fecit memoriam eorum 


si quis metropolitanus episcopus, nisi qued solum- C de terra. Perdidit Deus memoriam superborum, el reli- 


modo ad propriam pertinet parochiam, sine consi- 
lio et voluntate omnium compzovincialium episco- 
porum (Hadr. coll. c. 46), extra aliquid agere 
tentaveril, gradus sui periculo subjacebit; et quod 
egerit irritum habea*ur et. vacuum. Sed quicquid de 
comprovincialium coepiscoporum casis, corumque ec- 
clesiarum et clericorum atque sxeularium ncecessita- 
tibus, aut de quibuscumque communibus cansis age- 
re, aut disponere necesse fuerit, hoc cum omnium 
consensu comprovincialium agatur pontificum , non 
aliquo dominationis fastu, sed concordi et hu- 
millima administratione, sicut Dominus ait : Non 
veni ministrari , sed ministrare (Matth. xx; Marc. x). 
Et alibi : Qui major est vestrum, erit. minister vester 


quit memoriam humilium sensu. Non est creata homini- 
bus superbia, neque iracundia nationi »iulierum. Semen 
hominum honorabitur hoc quod timet Deum ; semen au- 
tem hoc exhonosabitur hominum quod praeterit mandata 
Domini. In medio fratrum, rector illorum in honore : 
et qui timent. Dominum, erunt in. oculis illius. Gloria 
divitum, honoratorum et pauperum, timor Dei est. Noli 
despicere hominem justum pauperem, οἱ noli magnifi- 
care virum peccatorem divitem. Magnus, οἱ judez, et 
potens est in honore : el non est major illo qui timet 
Deum. Servo sensato liberi servient, et vir prudens et 
disciplinatus non murmurabit correptus, et inscius non 
honorabitur. Noli te extollere in faciendo * opera tua, 
et noli cunctari in. tempore angustim. Melior est. qui 


( Matth. xxii), et reliqua. Similiter ipsi compro- ἢ operatur et abundat in omnibus, quam qui gloriatur et 


vinciales episcopi cuncta cum ejus consilio , nisi 
quautum ad propri»s pertinet parochias, agant, 
juxta sanctorum constituta Patrum, ut uno animo, 
uno ore concorditer sancia glorificetur Trinitas in 


1.—Duo presbyteri vel tres diaconi in omni loco epi- 
scopum won deserant. Decernitur ut. ad evitanda 
deiractionis et infami pericula propter testimonium 
Ecclesi: nusquam éant. nisi duorum presbyterorum 
et trium diaconorum comitatu stipati. Decreti hujus 
sanciendi calumni:: in Cornelium a Novationo con- 
fice, de quibus supra, causam dedisse videntur. 
Baronius, anno 257, num. 5. 


eget pane. Fili, in mansuetudine serva animam tuam, 
et da illi honorem secundum meritum snum. Peccantem 
in animam suam quis justificabit? Et quis honorificabit 
exhonorantem animam suam? Pauper gloriatur. per 
disciplinam el timorem suum : el est homo qui honori- 
ficatur propter substantiam suam. Qui autem. gloriatur 
in paupertate, quanto magis in substantia ? Et qui glo- 
riatur in. substantia, paupertatem. vereatur. Sapientia 
humiliati exaltabit caput illius, et in medio magnato- 
rum considere illum faciet. Non laudes virum in. specie 
sua, neque spernas hominem in visu suo. Brevis in vo- 


LECTIONES VARIANTES. 


Α΄ Alias Servos. 
b Ali1s Sacerdotes, 


€ Alias opere tuo vel opus tuum. 


919 


APPENDIX UNICA. 


980 


latilibus apis, ct initium dulcoris habel fructus illius. In À abscindautur verbo divino. Beatus autem est. ille qui 


vestitu ne glorieris umquam, nec in die honoris tui ex- 
tollaris; quoniam mirabilia opera Altissimi solius, et 
gloriosa, et absconsa, el invita opera illius. Multi ty- 
ranni sederunt in lhrono, el insuspicabilis portavit dia - 
dema. Multi potentes oppressi sunt. valde, 6, gloriosi 
traditi sunt in manus alterorum. Priusquam interroges, 
ne vituperes quemquam : et cum interrogaveris, corripe 
juste. Priusquam audias, nec respondeas verbum, et. in 
medio seniorum ne adjicias loqui. De ea re qu& te non 
molesta, ne certeris, el in judicio peccantium ne consi- 
sias. Fili mi, ne in multis sint actus tui, et si dives [μ6- 
ris, non erisimmunis a delicto. Si enim secutus fueris, 
non apprehendes ; et non. e[fugies, si precurreris. Est 
homo laborans et festinans, et dolens impietate ; et 
tanto magis non abuuduabit. | Est homo. marcidus, egenus 
recuperalione, plus deficieus virtute, el abundans pau- 
pertate ; et oculus. Dei respexit illum in bono, el. erexit 
eum ab humilitate ipsius, et exaltabitl caput ejus ἡ el mí- 
rali sunt in illo mulli, eL honoraverunt. Deum. DBonua et 
mala, vila el mors, pauperias εἰ honestas a Deo sunt. 
Datio Dci permanet jusiis; et profectus. illius successus 
habebit iu eternum. Est qui locupletatur parce agendo, 
εἰ hiec pars mercedis illius in eo quod dicit : 1nveni re- 
quiem mihi, et, Nunc manducabo de bonis meis solus. Et 
nescit quod. tempus pratereat illum, et reliquet. omuia 
aliis, et morietur. Sia in testamento tuo, ei in illo collo- 
quere, el in? opera mandatorum (uorum velerasce. Ne 
manseris in operibus peccatorum. Confide autem in Deo, 
et mane in loco tuo. Facile est enim in oculis Dei subito 


non est lapsus in verbo ez ore suo, et non est siimulatus 
in tristitia delicti. Feliz qui non habet animi sui. tristi- 
tiam, el non abscedil a spe sua (Eccle. xav). Scriptum 
est enim : Melior est unus timens Deum, quam mille im- 
pii (10. xvi). Sapiens vero non ( Sixti Sent. 492 ; 6, 
q. 1. Supiens non est ; el supra in. Decret. Cornelii 6) 
est omnis qui nocet. 

VI. fes quoque ecclesiarum vestrarum (Sixti Sent. 
292) et oblationem fidelium; quas signilicastis a 
quibusdam irruentibus vexari, vobisque e£ ecclesiis 
vestris auferri, indubitanter maximum est pecca- 
tum ; testante (S. Bonif. Epist. 19) ipsa Scriptura, 
qus ait: Qui abstulerit (19, 9. 2, Qui abstulerit ), 
aliquid patri vel matri, et dicil hoc non esse peccatum, 


B fonmicide particeps est (Prov. xxvii). Pater ergo nos- 


ter sine dubio Deus est, qui nos creavit; et mater 
nostra Ecclesia, qux» nos in Baptismo spiritualiter 
generavit. Et ideo, qui Christi pecunias etl Ecclesia 
aufert, fraudat et rapit ( 17, q. 4, Quirapit ) homici- 
da in conspectu ( S. Greg. epist. 50, lib. 11) justi 
judicis esse deputabitur. Unde scriptum est: Qui 
rapit pecuniam proximi sui , iniquitatem. facit (Joan. 
xui) qui autem pecunias vel res Ecclesim abstule- 
rii, sacrilegium facit ( lier. epist. 2 ). Unde et 
Judas, qui pecuniam fraudavit, qux usibus Ecclesize, 
id est. pauperibus, quos Ecclesia pascere debet, 
distribuebatur jussu Salvatoris ( cujus vicem episco- 
pi tenent ), non solum fur, sed fur et( S. Aug. 
Tract. 1, in Joannem, ) sacrilegus factus est. De 


honestari* pauperlatcm. Benedictio Dei in mercedem justi (? talibus enim, id est qui facultates Ecclesi» rapiunt, 


festinat, ei in. honore veloci processus illius € justificat. 
Ne dicas : Quid est mihi opus? et qua eruni mili ex 
hoc bona ? Ne dicas : Sufficiens mihi sum, εἰ quid ex 
hoc pessimabor ? In die bonorum, ne immemor sis ma- 
lorum, et in. die malorum ne immemor δὶ bonorum ; 
quoniam [(acile est coram Deo in die obitus retribuere 
unicuique secundum vias suas. Malitia hore oblivionem 
facit. luxurie magna : et. in fine hominis, denudalio 
operum illius. Ante mortem ne laudes liominem quem- 
guam, quoniam in filiis suis agnoscitur vir. Non omnem 
hominem inducas in domum tuam ; multe enim insidice 
sunt dolosi. Sicut enim eructant praccordia ἃ fetantium, 
et sicut perdiz inducitur in caveam, et ul caprea in [a- 
queum ; sic el cor superborum, el sicut perspector videns 
casum proximi sui. Dona in. ^ malum convertit insi- 
diator , et in electis. ponet maculam, Α sciulilla 
una augetur ignis, et ab uno doloso augetur sanguis. 
Homo vero peccator sanguini | insidiatur. — Attende 
bi α pestifero, fabricat enim mala, πὸ forie. inducat 
super te subsannationem in perpetuum. Admitte. ad 
te alienigenam, εἰ subvertet in. turbine, et abalienabit 
te a ἴ tuis propriis (Eccl. x, xi). Tales, charissimi, 
valde sunt cavendi, usquedum aut convertantur aut 


fraudant vel auferunt, Dominus, coumminans omnibus, 
per Proplietam loquitur, dicens : Deus, ne taceas tibi, 
ne sileas, el non quiescas, Dcus: (Quia ecce. inimici 
tul tumultuali sunt, et qui oderunt te. levaverunt caput. 
Contra populum tuum nequiter traclaverunt ,.— εἰ inie- 
runt consilium adversum arcanum luum. Dixerunt : Ve- 
nite " οἱ Conterumus eos. de gente, et non sil. me- 
moria nominis 1srael ultra : quoniam tacuerunt corde, 
pariter i contra (e fodus pepigerunt tabernacula 
idumece et [siaelitarum , Moab εἰ Agareni, Gebal 
el Ammon , et. ÀAmalec. Palestina cum  habitato- 
ribus | Tyri. Scd et Assur. junxit se. cum eis , facti 
sunt. brachium. filiorum Loth. Fac illis sicut. Ma- 
dian, sicul. Sisure, sicut Jabin in lorrente Cisson *. 


p Contriti sunt. in. Endor, fuerunt. quasi. sterquiliniunt 


terre. Pone duccs eorum sicul Oreb ct Zeb, sicut Ze- 
bee et Salmana. Omnes principes eorum qui dixerunt : 
Possideamus nobis pulchritudinem Dei : Deus meus, 
pone illos ut rotam, quasi stipulam ante faciem. venti. 
Quomodo ignis comburit sylvam et sicut. flamma  devo- 
rab moníes, sic persequeris eos in tempestate. tua. et 
in (uo turbine turbabis eos. Imple facies eorum | igno- 
minia, et querent uomen. tuum, Domine. — Con[undan- 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Alias opere. 

b Alius bonestare. 

* Alias Iructificat. 

d Alius foetantium. 

* Alias mala convertens insidiatur. Ms. collegii Paris. 


—— 7 "ate. Jesu, teste. Harduino, bona enim in malum. 


t Alias viis. 

€ Alius Excidit. 

h [((. ms. dispergamus. 
i Id.ms. contra eos. ; 

j id. ms. habitantibus, 

k Alias Cison. 


981 DECRETA LUCH PAPA. 989 


lur οἱ conturbentur usque in. eternum, — et. erubescant 
el pereant : εἰ sciant. quia nomen. tuum. Dominus : 
solus tu excelsus super omnem terram ( Psalm. Lxxxu, 
ex interpr. S. Hieronymi diversa α Vulgata ). Hzc 
feri Prophete, hzc Apostoli, hic successores 
eorum et omnium catholicorum Patrum vetant. de- 
creta : et [8168 prasumptiones , sacrilegium * 
esse dijudicant. Quorum nos sequentes exem- 
pla, ommes tales przsumptores, et. Ecclesiz (17, 
q. 4, Omnes raptores ) raptores, ( Hincm. epist. 
vni, editt. Mog. Concil. Carisiacense in epist. ad 
episcopos Galli ) atque suarum facultatum  alie- 
natores, una vobiscum a liminibus sancte matris 
Ecclesi* | anatliematizatos , apostolica auctoritate 
pellimus , et dainamus, atque sacrilegos esse 
judicamus. Et non solum eos, sed omnes consentien- 
tes eis ; Quia non solum qui faciunt rei. judicantur, sed 
etiam qui consentiunt facientibus ( Bom. 3 ). Per enim 
poena et agentes et consentientes comprehendit. Vos 
ergo, fratres, vigilate el. orate. Viriliter agite, et. con- 
[ortamini in Domino, εἰ omnia vestra, juxta Apo- 
stolum, in charitate fiaut (1 Cor. xvi. ) Δ recta ergo 
(14, q. 1, À recta. ergo; εἰ in decret. Felicis papa: ) 
fide et apostolico tramite propter ullam perse- 
cutionem nolite recedere, scientes quia , juxta 
Salvatoris sententiam , beati sunt qui persecutionem b 
patiuntur propler. justitiam ( Matth, v ). Hxc. est 
Apostolorum viva traditio ( Agatho ad imperat. 
Consi. act. νι, concilii CP. adversus Monothelitas ), 
hzc vera charitas quz», przisdicanda est, el przcipue 


Α triticum. Eqo autem pro te. rogavi , ut non. deficiat 
fides tua ; et. (u aliquando. conversus, confirma. fra- 
tres (πὸ5 ( Luc. xxn. ). Consideret itaque vestra 
excellens prudentia quam bonum Sit persistere 
in. dispensatione vobis credita et in fide recta, atque 
lieretieis et :emulis Christi repugnare, et numquam a 
veritatis. tramite declinare; quoniam Dominus ct 
Salvator omnium, cajus fides est, qui pro nobís 
mori non dubitavit, et proprio nos suo redemit 
sanguine, fidem beati Petri non defecturam promisit, 
et confirmare eum fratres suos admonuit : quod 
apostolicos Pontifices, mex exiguitatis przedecesso - 
res, confidenter fecisse semper cunctis est cognitum. 
Quorum et pusillitas mea, licet impar et minima , 
pro suscepto tamen, divina diguatione , ministerio , 

B pedissequa cupit existere. Vi: enim erit nobis , 
qui hujus ministerii onus susceptum habemus, si 
veritatem Salvatoris nostri Jesu Christi, quam 
Apostoli pr:zdicaverunt, prodicare neglexerimus 
(1 Cor. ix). Vie. erit. nobis, si silentio veritatem 
oppresserimus, quam erogare nummulariis jubemur, 
id est Christianos populos imbuere οἱ docere ( Math. 
xxv ). Quid in ipsius Christi futuro dicturi 
sunius examine, si sermonum ejus veritatem con- 
fundimur pr:edicare? Quid erit de nobis cum de 
commissis nobis animabus et de officio suscepto 
rationem justus judex Christus Dominus noster 
districtam exegerit (Luc. xvi)? Ideo, fratres, hortor 
(S. Leo , Epist. 1 adversus Manich. ) dilectionem 
vestram, obstestor et moneo ut qua debetis et 


diligenda ac fovenda, atque fiducialiter ab omnibus C potestis sollicitudine , vigiletis ad investigandosg 


tenenda. Hec sancta οἱ apostolica mater omnium 
ecclesiarum Christi Ecclesia, qux per Dei omui- 
potentis. gratiam a tramite apostolie:e traditionis 
numquam errasse probatur, nec li;ereticis novitatibus 
depravanda «^ succubuit : sed, ut in exordio normam 
fidei apostolie:e percepit ab auctoribus suis, Apo- 
stolorum Christi principibus, illibata fine tenus 
manet, sccundum ipsius Domini Salvatoris divinam 
pollicitaüonem , qui discipulorum suorum principi 
in suis fatus est Evangeliis: Petre, inquiens , ecce 
Satanas. expetivit τι cribraret vos, sicut. qui cribrat 

LECTIONES 


^ Alias Sacrilegium judicant. 
b Alias Perturbationem. 


Gmnesume^p apum o 


lh:ereticos et inimicos sanct: Dei Ecclesi:e et a sanis 
mentibus, ne pestis hxc latius divulgetur, severitate 
qua potestis pro viribus extirpetis; quoniam, ut 
habehit a Deo digna renumerationis premium qui 
diligentius, quod ad saluteni commiss» sibi plebis 
proficiat, fuerit executus , ita ante tribunal Domini 
de reatu negligenti:e se non poterit excusare quicuni- 
que plebem suam contra sacrilego — persuasionis 
auctores noluerit custodire. Data kalendis aprilis 
anno 252, adhuc vivente Cornelio, Gallo et Volusiano 
viris clarissimis consulibus. 
VARIANTES. 
* Alias depravata. 


DECRETA LUCII PAPE, 
EX GRATIANO DESUMPTA. 


|. Officio et beneficio privetur episcopus, presbyter 
vel diaconus, uxorem suscipiens, vel susceplam 
relinens. 

Ministri (Dist. 81) altaris, presbyteri sive diaconi, 
ad dominica tales eligantur officia, qui couinentiam 
servent. Si vero post ordinationem suam ministros 
contigerit propri» uxoris invadere cubile, sacrarii 
non intrent. limina, neque sacrarii portitores fiant, 
neque altare contiugant, neque ab offerentibus holo- 
causti oblationem suscipiant, neque ad Dominici cor- 
poris portionem accedant, neque propiuquent, neque 
sine majoris natu. auctoritate. majora geraut officia, 
urceuu sanc ad altare vel calicem non &ufferant, 


D EX EISDEM DECRETIS. 


M. Clericus matronarum domicilia frequentans depo- 
natur. ! 


Clericus (Dist. 81) solus ad feminzx tabernaculum 
non accedat, neque frequenter properet sine majoris 
natu sacerdotis jussione. Nec solus presbyter cum sola 
femina fabulas imisceat. Nec archidiaconus, sub pre- 
textu humilitatis aut. officii, frequenter. intret dorhi- 
cilia matronarum, aut forte per clericos aut domes- 
ticos matronz inandet aliquid secrete. Si. quid agni- 
tun faerit, et ille deponatur, etilla liminibus ecclesise 
arceatur. | 


EX EISDEM DECRETIS. 
Ill. De eodem titulo. 
Sed si .orte (Distinct. 81 , Sed si forte ) aliqua 
intercessio fuerit (1) episcopo, suggeratur. Et si 
talis est ad quam ire. debeant , ipse per interven- 
tum pergat. Sin autem, de latere suo. dirigat c«m 
duobus au! tribus testibus, nemo. tamen. eum ex- 
tranea habitet femmina, nisi soror aut proxima fuerit, 
el hoc cum magna sollicitudine fiat. Non. enim 
ignoramus malitias Satan:e (Il Cor. 1.) 
. EX EISDEM DECRETIS. 
(Ex vet. Peenitentiali, apud Canisium, vett. lect. 
t, Hn, part. ut, p. 151, edit. Basnagii; ex nov. sup- 
pleu. Mansi., t. 1, p. 14.) 


IV. Quod sit simoniacus quicumque reconciliationem 
pro munere vcl dignis. negaverit, vel indignis con- 


Ut nemo presbyterorum xenium vel quodcumque 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


981 


Α emolumentum temporale, immo detrimentum spiri- 


tuale a quocumque publice peccante vel incestuoso 
accipiat, ul episcopo vcl ministris peccatum illius 
reticeat ; nec, pro respectu cujusque personz, aut 
consanguinitatis vel familiaritatis, alienis commu- 
nicans peccatis, hoc episcopo innotescere detrectet ; 
nec à quoquam μοι θη aut gratiam, aut favorem, 
aui munus suscipere presumat; aut minus digne 
peenitentemn ad reconciliationem adducat, et testima- 
nium reconciliationis ferat; vel quocumque livore 
alium quemlibet dignius peenitentem a reconciliatione 
removeat; quia hoc simoniacum, οἱ Deo et liominibus 
contrarium est. 


(1) Hoc est Clementis epist. 2, ad Jacobum,fratrem 
Doinini. HARDUINUS. 


[PE Jj 


ANNIS DOMINI CCLIII-CCLVII. 


S. STEPHANUS I, PAPA ET MARTYR, 
VITA, EPISTOLXE ET DECRETA. 


PROOEMIUM. 
Ex libro pontificali Damasi papa. 


Stephanus natione. Romanus, ex patre Julio 8, se- 


B dit annos septem, menses quinque, dies duos. Mar- 


tyrio coronatur. Fuit temporibus Valeriani et Gal- 
licani et Maximi, usque ad Valerianum quarto, et 
Gallicanum tertio 5, Hic constituit, sacerdotes et Le- 


LECTIONES VARIANTES. 


* Jobio quinque. 


h Gallieni Coss. 


VARIORUM NOT.K. 


Stephanus. Stephanus patria Romanus , postquam 
85 diebus Sedes pontificia pastore destituta fuisset , 
nona Aprilis, anno Cliristi 257, qui est quartus Galli 
el Volusiani, Valeriani et Gallieni tertius, in sede 
pontificia collocatur. Initio limjus pontificatus, duobus 
praediciis imperatoribus Gallo ei Volusiano, prout a 
Cypriano pra«dictum fuerat, occisis, Ecclesia pacc et 
quadam tranquillitate fruitur, usque ad annum Va- 
leriani imperatoris quintum , et. Chgsti 259, quo 
imperator Valerianus principio imperii sui erga 
Christianos benevolentissimus, optime affectus, a 
quodam mago Zzyptio in eosdem vicissim  concita- 
tur, atque ad resumendum conira. eos arma induci- 
tur. Dionysius Alexand. apud Euseb. lib. vi, cap. 9; 
Baron. auno 257, numero 6 et 7. Cum. igitur. pax 
reddita diuturna nou esset futura , Cyprianus ac re- 
liqui African: Ecclesiz episcopi, multis conciliis in 
Aírica habitis convenientes, summo conatu. labora- 
runt, ut id, quod 3 fide catholica et bonis moribus 
alienum iu Εἰ clesiam irrepserat, emendarent, hze- 
reses extirpareut, vitia corrigerent, ac. demum or- 
thodox:e fidei dogmata confirmarent.. Aquariorum 
leresin, aquam. dumtaxat in sacrificio offerentium, 
Cyprianus epistola 65, ad Czelium | seripta, refutat, 
dicens, hos persecutioue vigente summo mane, seu 
potius nociurno tempore , ad sacram synaxin conve- 
nientes, loco vini aquam obtutisse, ne scilicet Christi 
sanguiuein in specie vini bibentes , edore vini, velut 
quodam Christianitatis iudicio, proderentur. Baron. 
anno 257, num. 9, 10 et 11. Cum Martianus. Arela- 
tensis episcopus in Gallia hoc tempore Novatiano 
plurimum studeret, multos etiam in ejusdem erro- 
rem induxisset, Faustinus Lugdunensis cpiscopus 
cum Cypriano et reliquis coepiscopis Galliz, per lit- 
teras ad Stephanum scriptas (Cypriani infra exstant) 
sollicite petivit, ut is ex officio et munere Martianum 
Novatiani sectarium e sede deponat, et alium in ejus 
locum substitnat. Baron. auno 258, num. 8, 9 et 10. 
Sub hoc pontifice apud catholic:e Ecclesi:e episcopos 
et doctores gravissima coutroversia. moveri ac dis- 
putari ceepta est , hec : An Baptismus quem minister 
hereticus secundum legitimum Ecclesie catholice for- 
mam, ac debitam ministri intentionem , scilicet, in 


nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, contulisset, 
invalidus sit , ideoque iterandus, quod a ministro he- 
relico administratus sit? Cyprianus cum Firmiliano 
Asie, aliisque plurimis orientalibus episcopis, id 
non modo affirmavit, verum etiam habitis hac de re 
plurimis in Africa conciliis idem aliquoties confir- 
mavit, unum esse Baptismum, qui extra unam Eccle - 
siam catholicam non inveniatur. Stephanus. vero 
Roman:e Ecclesi:x pontifex, docens antiquam apo- 
stolicam traditionem esse, qua baptizati ab bzereticis, 


C sola manuum impositione recipiebantur, ideoque , 


ut inquit Vincentius Lirinensis, contra heres. cap. 
9. nihil hac in re innovandum, sed. omnino id quod 
ab Apostolis traditum est tenendnm 6556 docens, 
Apostolicam traditionem velut quemdam | murum 
inexprguabilem, eorum sententiis opposnit, eaque 
fere sola fretus, illum Baptismum ratum, validum, 
et nequaquam reiterandum 6.86 definivit, quem mi- 
nister hzereticus juxta formam a Christo. pr:escrip- 
tam, et ab Ecclesia usurpatum, contulisset. Ad hanc 
sententiam  Stepliani pontificis non modo omnes 
fere patres Áfricani, verum etiam ii qui propugna- 
tores erant contrarii dogmatis Firmilianus,Dionysius, 
el Cyprianus accesserunt, quod ex Augustino, epist. 
48, ad Vincent. et de Baptism. contra Donat. 6, 
cap. 2, item ex Hieronymo contra. Luciferi»nos, aliis- 
que rationibus probat Baronius anno Christi 258, 
num. 49, 50, 51. De hac controversia legantur Cy- 
priaui epistol:e 70, cum septem sequentibus. Au- 
gustinus de Baptism. contra Donatistas. Hieronymus 
contra Luciferianos, Baronius, prd. anuo numero 9, 
el sequentibus. Notetur etiam quanta. vis traditio- 
num Apostolicarum, quantaque Petri successori insit 
auctornas, qui nullis aliis ferme armis, quam ma- 
jorum traditioue vallatus, omwuem orientalium et 
occidentalium | episcoporum impettn.— sustinuerit , 
eorumque tela, ex divinis Scripturis confertiw  pe- 
tita, uuico traditionum clypeo excepta retorserit. 
SEvER. BiNiUS. 
Stephano, ut Eusebius, lib. vir, e. 2, loquitur, Lu- 
cius moriens episcopale ofticium dereliquit, et quidem 
prout ejusdem Eusebii Chronicon εἰ Bucherianus ca- 
talogus docent , Volusiano et Maximino , seu. potius 


985 


EPIST. NON EXSTANT. STEPHANI 1 NOTITIA. 


986 


vitas vestibus sacratis in usu quotidiano non uti, et A 5, episcopos per diversa loca tres. Sepultus est in 


nisi in Ecclesia tantum. Hic fecit ordinationes duas 


per mensem decembrem, presbyteros sex, diaconos 


coemeterio Callisti via. Appia, quarto nonas Augusti. 
Et cessavit episcopatus dies 22. 


VARIORUM NOTA. 


Maximo, consulibus , hoc est anno Christi 255. Ille 
laudata, Eusebio teste lib. vii, c. 5. cui et IHlerony- 
mus concinit in Chronico, Ecclesiam biennio adini- 
nistravit. Bucherianus catalogus, licet ci sedis annos 
jv, menses 1I, dies xxi, attribuat, ad Eusebianum ta- 


men calculum accedit, quatenus ejus obitum Vale- 
riano nit et Gallieno n consulibus, hoc estauno Christi 
955, consignoat. 1n froute Kalendarii, quod pr:edicius 
Bucherius vulgavit, S. Stephani depositio iv Nonas 
augusti in Callisti ccemeterio notatur. Eodem die fe- 
stivitatem ejus, ut nunc, ita et olim celebratam esse 
velera monumenta fidem faciunt. Si tamen concilium 
Carthaginense ii, de iis, qui ab hx:eresi ad Ecclesiam 


venitut, quod epistolam Stephani ad Cyprianum 
proxime excepit, anuo 9256, ut vulgo erudi putant, 
abitum est, Stephani mors non Valeriano in et Gal- 


lieno n , uti Bucherianus catalogus pr:e se fert , sed 
Valeriano iw et Gallieno ni, ut in pontifieali libro ex- 
stat, hoc est anno 257 consignanda erit. Et cum hac 


quidem epocha facilius componuntur tum qui Pap:e 


liuic Bucheriano in catalogo tribuuntur quatuor pon- 
tificatus anni, tuni quod de illius mortyrio traditur. 
Anno qvippe 255, Eccle-ia, ut Dionysius Alexandri- 
nus auctor est, summa pace fruebatur. Quocirca An- 
tonius Pagius, Tillemontius aliique Stephaui mortem 
in annum 257 differunt. CovsTANT. 

Sedit annos septem, menses quinque, dies duos. An- 
nos tres, menses tres, dies 92, sub quarto. consulatu 
Valeriani, qui in fastis appouitur anno Christi 260, 
martyrio coronatum. esse Stephanum , liber pouti- 
fiealis et acta Stephani te-taniur. Itaque repetito 
sedis ejus exordio, dicto temporis spatio, cum se- 
disse oportuit. Baron. anno 260, num. 2. S&vgR 
Βινιῦϑ. 

Valerianum. quarto, etc. Eodem quarto consulatu 
Valeriini, acta sancti Stephani emendatiora consi- 
guata sunt. Quod autem in quibusdam ponatur 
Valeriani consulatus tertius, Gallieni secundus , 
mendosum esse probat Baronius anno Christi 260, 
num. 9. SEvgR. BiviUs. 


NOTITIA 


EPISTOLARUM NON EXSTANTIUM QUJE AD STEPIIANUM ATTINENT. 
AUCTORE D. COUSTANTIO O. S. B. 


1. Faustini Lugdunensis episcopi ac ceterorum 
ejusdem provinci:ze episcoporum ad Steplianum pa- 
pam litterte, quibus Marcianum Arelatensem  epi- 
scopum Novatiano sese conjunxisse, ac durissimam 
hzresis illius tenere pravitatem, atque ab episco- 
porum consensione discessis-e nuntiabant. Eo autem 
audaci» proruperat Marcianus, ut de collegio sacer- 
dotum, qui lapsis, post debitam penitentiam, pacem 
daudam censebant, judicare eosque a se segregare 
non timeret, cum ab his ipse necdum abstentus. vi- 
deretur. De eadem re Faustinus idem semel et ite- 
rum ad Cyprianum scripsit (Epist. 1, ad Steph., ἢ. 
1). Quod ideo factum suspicantur nonnulli, ut cum 

austinus ac. socii nihil ἃ Stephano obtinnissent , 
ejus opera vel moniti« suppetias Catholicis episcopis 
impetrarent. Nempe qui Summis rebus. prisideunt, 
ubi nonnullas vel prz» nimia occupatione vel pro 
prudentia differre compelluntur, ssepe culpantur. ut 
segnes, ubi vero diligentiam adhibent, vix vitare 
queunt przcipitis animi snspicionem. Ad Cyprianum 
quod attiuet , adeo non. dubitavit, quin Steplianus 
ipsius consilio et hortatu litteras ad. provinciam οἱ 
plebem Arelatensem mitteret, quibus et Marcianum 
abstineri, et alium episcopum in ejus locum substitui 
priciperet, ut et quis fuerit substitutus sibi sigui- 
ficari simul roget (Ibid. n. 5. et 5) Huju-modi au- 
tem litteras a Stephano missas fuisse hoc indicio 
est, quod in Areluten-ibus diptychis, uti jam obser- 
vavimus , Marciani nomen. non. comparet. Quod in 
negotio Cyprianus suum ipse pro omnibus Ecclesiis 
Studium ac sollicitudinem comprobans, Romani pon- 
tificis rum ad dimovendum de sede sua Arelatensem 
epi-copum, tum ad alium ei subrogandum auctori- 
tatem. haud. dubio testimonio agnovit. Neque enim 
audiendus videtur recens anualium  Cypriauicorum 
Scriptor, cujus sententia. nibil « nihil ἃ Stephano 

stulabat Cyprianus » ( cum illi auctor erat ut 
itteras ad provinciam mutteret), « quod. ipse prze- 
Stare paratus non erat, » nisi subaudiatur, « si in 
eadem sede ac loco fuisset. » 

2. Faustini ad Stephanum litteras ad. primum 
hujus pontificis annum relerri nihil vetat. Eas certe 
ante obortam de Baptismo. hireticorum controver- 
siam scriptas esse liquet. Ambiguum enim non est 


quin hiec ipsa controversia posterior sit epistola, 
quam postmodum Cyprianus ad Steplianum de Mar- 
ciani causa. scripsit, llanc autem causam ad secun- 
dum Steplinni annum jam adultuin. periinere pr:e- 
dictus Annalium  Cyprianic. scriptor probat. Unde 
sequitur, ut si quas suadebat Cyprianus. litteras 


C Stephanus ad Arelatenses miserit, h:e non citius 


anno 254 exeunte conscript sint, 
Il. 


9. Basilides, Legionis et Asturicze episcopus, cum 
ob idololatri:x scelus alique crimina ab epi-copatu 
depulsus esset, ejusque loco Sabinus fuisset sulfec- 
tis, sese Romam ad Stephanum contulit, à quo ut 
in sedem suam restitueretur obtinnit. De hac re quid 
sentiret Cypriauus ita aperuit (Ex Cypriano, epist. 68) 
« Nec resciidere ordinatiouem jure perfectam | (id.) 
potest, quod Basilides post crimina sua detecta, et 
conscientiam etiam propria confessione nuditam , 
ltowam pergens, Stephanum collegam nostrum longe 
positum, οἱ geste. rei ac tacit; veritatis ignarum 
lelellit, ut exambiret. reponi se injuste in episco- 
patum, de quo fuerat juste depositus. floc eo per- 
tinet, ut Basilidis non tum abolita sint, quam cumi- 
lata delieta, ut ad superiora peccata ejus, eliam 


p fillacie et cireumventionis scelus accesserit. Neque 


enim tam culpandus est ille cui negligenter obrep- 
tum. est, quam hic execrandus qui fraudulenter 
obrepsit : » ut scilicet litteras obtineret, quibus et 
communio et sedes ipsi redderentur. Neutrum enim 
ipsi sine litteris, quie. et. judicii Stephani, et sibi ab 
eo indulte. communionis testes essent, sperandum 
fucrat. Eum autem. non tantum Stephani communio- 
nem, sed et episcopatum, et eum quidem quo dejec- 
tus fuerat, exambiisse proxime relata Cypriani 
verba per-uadent. Quorsu:u euim Sabini in ipsius 
locum subrogati ordinationem rescindere, rei geste 
tacita. veritate, Ltenlasset , nisi ul ad. eam sedem 
rediret, unde se injuste dejectum — imientiebatur ὃ 

4. Observat Pamelius « hunc. locum pro. [Vomani 
pontificis auctoritate facere, utpote quo constet, 
episcopos sede dejectos in Hispaniis solere ad illum 
recurrere. » Cui observauoni novum pondus acce- 
deret : si et Martialem. Emeritensem episcopum eo- 
dem tempore ab episcopatu submotum, quem Cy 


989 


EPISTOLA AD STEPHANUM I PAPAM. 


990 


pleraque, in ea erant Epistolo, quam Jubaianus ad Cy- A non levia sunt indicia, quibus epistolam a Jubaiano 


prianum miserat, quamque iste presul Epistola Lxxut 
ad Jubaianum rescripta confutare aggreditur. In. hac 
Cyprianus offendisse se testatur, « quod quxrendum 
non sit quis b»ptizaverit, quando is qui bapiizaius 
si!, accipere remissam peccatorum potuerit secundum 
quod credidit. » Quod et supra Firmilianus repre- 
hendit. Addit Cyprianus et in eadein. epistola. « Mar- 
cionis fieri mentionem, ut nec ab ipso venientes 
dicat baptizari, quod jam in nomiue Jesu baptizati 
esse videantur. » Ác deinde tacito Stephani nomine 
plures ejus sententias in hune modum refert : « Frus- 
tra quidam, qui ratione vincuntur, consuetudinem 
nobis opponunt ; » et mox, « Nec quisquam dicat, 
Quod accepimus ah Apostolis, hoc sequimur; » et 
st. pauca , « Quod enim quidam dicunt, quasi ad 
areticorum suffragium pertineat quod dixerit apo- 
stolus Paulus, Verumtamen omni inodo, sive per oc- 
casionem sive per veritatem, Christus annuntietur ; » 
ac subinde, « Nou est autem quod aliquis ad circum- 
veniendam  Clhiristianam veritatem | Christi, nomen 
opponat, ut dicat, In nomine Jesu Christi ubicum- 
que et quomodocumque baptizati, gratiam Baptismi 
sunt consecuti ; » Οἱ sub finem, « Sed dicit aliquis, 
Quid ergo fiet de his qui in pra:teritum de haeresi ad 
Ecclesi:«in. venientes, sine. Baptismo adniissi sunt? » 
11. Unde vero eorum, quie. Stephano ac sociis 
ejus Firmilianus Cyprianusque tribuunt, tanta. con- 
sensio : nisi aut Stephanus ea qui ad Orientales 
scripserat, in Epistola ad Cyprianum repetierit, aut 
casdem litteras ambo penes se habuerint? Et vero 


ad Cyprianum missam, eam ipsam esse suspicemur, 
qux& ἃ Stephano ad Orientales destinata fuerat. Quod 
si ita est, Stepliani tum ad Orientales tum δά Cy- 
prianum  litterss concilio Carthaginensi mr, sub 
Cypriano anteriores esse conficitur : siquidem in 
hoc concilio prilectze sunt. « et. littere. Jubaiani 
ad Cyprianum facte, et. Cypriani δά Jubaianum, 
itemque ad Stephanum reseriptan , quidque post- 
modum — Jubaiauus ideuw Cypriano rescripserit— » 
Pr:eterea Stephanum circa idem tempus et ad Orien: 
tales et ad Cyprianum scripsisse id argumento est, 
quod cum Cyprianus Epistolie, quam Stephano 
reseribebat, exemplum Firmiliano transmitti cu- 
rasset, ei Firmilianus litteras, quibus Stephanus 
Orientales ἃ se abstiuendos esse denumntiabat, ante 
accepisse se, quam ipsius exemplum, significavit. 
Atqui mox memoratum Carthaginense concilium Ka- 
lendis Septembris cousignatur, idque. anno 256 ha- 
bitum esse plerique eruditi consentiunt. Unde et 


B predictos Stephani litteras δὰ ejusdem anni 956 


Initium, aut circiter, referri nil vetat. Is enim ardor 
quo Cyprianus hac in causa se gessit, multa: inter 
scripta rescriptaque aut ca qux ium gesta sunt, 
moram intermitti non patitur. Ut ut est, quz a Fir- 
miliano ac Cypriano scriptis mandata: sunt Stephani 
sententiP, sive ex ipsius ad Orientales, seu ex ejus- 
dem ad Cyprianum litteris, aut ctiam ex utrisque 
excerptv luerint, idone:e certe sunt, quibus multz 
de Baptismo concertationumque plen:z? disputationes 
flniautur. flujus rei experimentum faciamus. 


EPISTOL/.E 
QUAE AD S. STEPHANUM 1 PAPAM ATTINENT. 


EPISTOLA 
8. CYPRIANI CARTHAGINENSIS EPISCOPI AD STEPHANUM 
PAPAM. 


(Erasm., im, 15; Pamel. Rigalt. Baluz., txvu; Paris., rxvi; 
Oxon. Lips., xvur; Coustant. Epist. Rom. Pontif., t. 1, 
col. 211.) 


AncuuxExTUM. — Ut litteris ad. episcopos Galliarum 
missis. curet , ne Marcianus. Arelatensis episcopus , 
Novatiano addictus, necdum se abstentum esse am- 


plius glorietur ; simulque operam del, aliis literis in 
Provinciam et ad plebem Arelatensem scriptis, alium 
episcopum ejus loco subrogari. 


CYPRIANUS STEPHANO FRATRI! SALUTEM. 


I. Faustinus collega noster, Lugduni consistens , 
frater charissime, semel atque iterum milii scripsit , 
significans ea, quide etiain ἃ vobis scio utique nuntiata 


LECTIONES VARIANTES. 
. VARIORUM NOTA. 


ἃ Qua etiam Ver. Man. 


ErimTOLA. —  Clarissimus editor Oxvniensis , 
tametsi veteres Cypriani codices cireitec viginti 
a se evolutos dicit, in nullum incidisse se fa- 
tatur, qui epistolam hanc. contineret. Verum hoc 
etiam aliis, quarum. fidem nemo. iu dubium voca- 
vit, contigisse non tacet. Ipsius judicio Augusti: 
num in lib. v (leg. vi) de Bapt. cont. Donat. c. 13, 
ubi epistole Cypriani ad Stephanum  meininit, omni- 
no hanc resperisse dicendum est, Porro Augustinus 
loco citato Crescentis ἃ Cirta sententiam profert , 
dicentis : Jn tanto celu sanctissimorum consacerdotum 
lectis litteris Cypriani dilectissimi nostri ad Jubuianum, 
itemque ad. Stephanwn. | Àc subinde subjicit : Aliquis 
forsitan quarat, quid de hac B. Cypriani epistola ad 
Stephonum dixerit, cujus in hac. sententia commemora- 
lio facta est, cum in exordio concilii non sit commemo- 
rata, crelo quiu non putatum est necessarium, Cur vero 
necessarium non putet, mox ita explicat : Nam pror- 
sus ad quaestionem presentem. non. pertinet; et magis 
miror cur eam iste (Ütescens a Cirta) commemorare vo- 
luerit, quam cur in exordio concilii commemoratio ejus 
praxtermissa sit. Ac demum addit : Prorsus enim tlla 
epistola de Baptismo apud hereticos vel. schismaticos 
dato, «nde nunc agimus, nihil habet. Quod sane in hanc 
epistolam prorsus convenit, non in sequeitem, de 
qua Crescentem loqui Augustinus ne suspicabatur 


quidem : quia nihil antea de illa vel viderat quidquam, 
vel audierat Et quidem eum du: tantum notz sint 
Cypriani ad Stephanum epistole, ista nimirum, quie 
re ipsa de Baptismo apud hizreticos vel schísmaticos 
dato nihil prorsus habet, et sequens, qui? tota de hac 
re est ; consequens videtur, ut h:ec prima sola Au- 
gsiino nota, sequens ignota fuerit. Si autem Cypriani 
de Baptismo hzreticorun. tam celebris epistola in 
Augustini libro tum deerat, quid mirum si tanto post 
tempore pluribus iu codicibus h:ec desit. Nempe lit- 
ter:e quoddam est scripti genus, quod diversis tem- 
[oribus varia in loca emissum vix in unum valeat col- 
igi, et ob tenuitatem antiquariorum diligentiam facile 
fugiat. Unde rarum est veteres nancisci codices , qui 
omnes omuino scriptoris ejusdem epistolas exhi- 
beant , et sape accidit, ul nonnullw in perpaucis 
asserventur. Non. sunt tamen p:uci , qui lianc asser- 
vant. Exstat enitn lo Fossatenst, Corbeiensi, Fuxensi, 
nunc Colbertino, Veronensi, Turonensi, scil, S. Mar- 
tini, S. Petri Monasteriensis, Victorino et Cainbro- 
nensi. Prieterea stili ejus cum c:eteris summa con- 
Ssensio, ut etiam Nic. Rigaltius atque Oxoniensis 
editor olservarunt, et verborum ac sententiarum 
Cypriano familiarium usus de vero ejus parente 
dubitare nos non sinit. lliuc moveri nullus debet 
conjecturis, quibus Johannes Launoius epistolam tot 


991 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOLAE. 


993 


tam ab eo quam a c:eteríis coepiscopis nostris in ea- A fovenda vulnera admittantur vulnerati , sed sine spe 


dem provincia constitutis, quod Marcianus Arelate 
consistens Novatiano se conjunxerit , et a catlioliea 
Ecclesi: unitate atque a corporis nostri et sacerdo- 
tum consensione discesserit hb, tenens h:xretic:e prí&- 
sumptionis durissimam pravitatem ; ut servis Dei poe- 
nitentibus * et dolentibus, et Ecclesiam lacrymis et 
gemitu ct dolore pulsantibus, divinz pietatis οἱ leni- 
tatis patern:e. solatia et subsidia claudantur, nec ad 


p:cis et communicationis relicti, ad luporum rapiuam 
el praedam diaboli projiciantur. Cui rei nostrum est 
eonsulere etsubvenire, frater charissime, qui divinam 
clementiam cogitantes , οἱ gubernaud:e Ecclesize li- 
bram tenentes, sic censuram vigoris peccatoribus 
exhibemus , ut. tamen lapsis erigendis , et curandis 
vulneratis, bonitatis et misericordie divin: medici- 
nam non denegoimnus. 


LECTIONES VARIANTES. 


b Disjunxerit Corb. Remb. Erasm. Se diviserit Tur. 


* Dolentibus Ecclesiam lacrymis Ver. Man. 


VARIORUM NOTE. 


momentis fultam Cypriano abjudicare nititur. Inde 
potius clarissimi hujus viri opinio, qua Trophimum 
Atelitensi ecclesi: Stephani temporibus praefuisse 
censet, corrigenda est. Certe anno 450. adeoque 
longe ante Gregorium Turonensein , cujus in primis 
auctoritate nititur Launoius, episcopi Proviucie ad 
Leonem papam scribentes, Trophimum a B. Petro 
Arelaten missum esse pro certo habebant ; eoruinque 
opin'oni Zosimus papa epist. 4 et 5 favet. Ad tempus 
quod attinet, si ab initiis pontificatus Stephani ita 
removeatur h:ec epistola, ut ante exortam de Baptis- 
mo lereticorum controversiam ponatur, reliqua quae 
objiciuntur adversus illius sinceritatem, facile sol- 
ventur. [n mss. Corbeiensi et Colbertino inscribitur, 
De Marciano Arelatense, qui et hereticos recepit. Non 
displiceret, qui Novatiani heresim suscepit. CoUsTANT. 
— Due etiam vobis. Edit. Oxon. que jam vobis : re- 
nitentibus mss. Corb. Colb. Veron., cte., necnon 
edit. Pamel. et Manut. lis, qui malum aliquod sanari 
ardenti studio cupiunt, semper tarda videntur re- 
media ; sed is cujus est mederi, s:epe cogitur differre 
vel prae occupationum multitudine, vel ut tempus 
opportunum exspectet. Non temere igitur hic segniti:e 
arguendus Stephanus, quem forte. etiam. tempora 
minus pacata Marcianum e sede sua dejicere non 
sinebant. CousrANT. — (Que etiam. Non admonerem 
me islic posuisse etiam pro jam, quz est editio Rigal- 
tii , nisi putassem occurendutm esse criminationi quo- 
rumdam qui possent existimare me ita scripsisse 
rurigine contradicendi, a qua valde alienus sum. 
eci ergo, quia mihi cons!at omnes libros veteres et 
omnes editiones Rigaltiana antiquiores pr:eferre hanc 
lectionem. Quare assequi nou possum cur Ancli, 
quibus illa veterum editionum consensio nota. erat, 
qui sciebant pr:eterea codicem Veronensem eam lec- 
tionem habere, maluerint sequi errorem Rigaltiauz 
editionis, qui potuit accidisse vitio typographi , quam 
bonam scripturam veterum editionum. BaLuz. 

].— 1n eadem provincia. ἃ est in eadem provincia in 
qua Faustinus erat episcopus, in Narbouensi nimirum 
solida, qu:e tum complectebatur etiaai Lugdunensem 
et Viennensem. Ammianus Marcellinus, lib. xv : Re- 
gebanlur autem Gallic omnes, potestate in partes divisa 
quatuor, quarum Narbonensis una. Viennensem intra se 
continebut et. Lugdunensem. linc quoque suni conje- 
clura potest Lugdunum pertiouisse ad provinciam 
Narbonensem quod cum ca civitas condita est, uti 

usserat senatus Romanus, condita est pro iis qui 

ienna ab Allobrogibus expulsi erant. Viennam porro 
Dio Cassius, lib. αν, scribit fuisse provincia Narbo- 
nensis oppidum. ltaque urbs nova vicina Vienu:e 
contrihuta haud. dnbie est ei proviacie in qua. sita 
erat Vienna, presertim cum ea condita sit pro Vien- 
nensibus expulsis qui cousederant eo loco nhi nuuc 
Lugdunum est. Mirum itaque videri non debet Fau- 
Siinum fuisse sollicitum de statu ecclesi: quie sita 
erat in ea provincia in qua ipse episcopus erat. Per- 
severasse diu hunc ordinem ut Lugdunum censeretur 
esse in provincia Narbonensi solida hinc quoque col- 
ligi posse videtur quad Eucherius episcopus Lugdu- 
nensis interfuit concilio quod Hilarius Arelatensis , 
qui tum duarum Narbonensium metropolitanus erat , 


B 


C 


ut fidem faciunt etiam epistol:e pap: Zosimi, cele- 
bravit apud Árausicam cum episcopis civitatum soli- 
ἀπ Narbonensis, in quo concilio deleg4ta cura est 
Hlario, utpote metrepolitano eorum episcoporum 
qui ei conventui intererant, uti episcopos qui defue- 
rant commoneret ne deinceps detrectarent adesse in 
synadis, ut patet ex canone 29, ejusdem concilii. 
Itaque male scripsi in notisad Agobardum Marcianum 
nou fuissc episcopum in eadem provincia in qua 
Faustinus erat episcopus. BALUZ. 

Marcianus. Vetus auctor altercationis Synagoge et 
Ecclesie, c. 20, Marcianum quemdam memorat iuter 
veteres liereticos. Sed 0n puto eum respexisse ad 
Arelateusem. Legendum esse Marcionem probant ve- 
teres. editiones epistole. ad Jubaianum, in quibus 
Scriptum est, maxime cium. in eodem. animadverteriim 
etian Marciani fieri mentionem. Pro quo certum cs: 
reponi debere Marcionis, ut. habent posteriores cdi- 
tiones. lt tamen. cujusdam Marciani veteris h:eretici 
mentionem facit Eusebius l. vr, c. 19. Darvz. 

Ecclesie nnitate.— Corb. ms. veritate; ei mox, sa- 
cerdotis confessione, ubi in vulgatis, sacerdotii con- 
sensione. M:gis placet cum Corb. sacerdotum consen- 
sione ; maxime cum infra legamus : Copiosum corpus 
est sacerdotum ; οἱ inferius, de collegio sacerdotum , 
nou sacerdotii. CocsTANT. 

Ecclesie unitate. Hanc. lectionem. qu:e bona est , 
uon iuveni nisi in editionibus Manutii et Morcellii, i i 
codice Fuxensi et in Carnotensi. Reliqui libri veteres 
et veteres. editiones habent. veritate. Batuz. Oxon. 
editor habet eamdem lectionem, nulla varietate ἃ] - 

Discesserit. Ita idem liber Fuxensis et editio Manutii. 
Codex Corbeiensis, ltemboltus, et Erasmus pr:efc- 
runt disjunzerit. Deest auteni utraque lectio in duobus 
antiquis exemplaribus et in editione Spirensi. ln co— 
dice Turoneusi legitur se diviserit. Ut vel hinc »p; a- 
real non posse constitui certam lectionem. Batuz. 

Horetice | presumptionis  durissimam — pravitatem. 
Hic proprie stringit in. Novatianos, qui lapserum 
peeuitentiam respuebant, (uix sceta, sive disciplina, 
solam duritiem continebat, Proptereaque homines 
istos epistola proxime sequente durissimos dicet. 


D Hxc vero forma loquendi clarissime te-tatur ejusdem 


esse auetoris utramque epistolam. Sed et ista qu:e hic 
passim occurrunt, Marcianum pervicacem et super- 
bum, fraterize salutis inimicum, et, fratres nostros 
crudeliter despici, et Marcianus pietatis et misericor- 
dix adversarius , ab Cypriani manu et geuio procul- 
dubio sunt. [pse Epist. tLvu, sub finem, Novatiani 
disciplinam ait esse duritiam. human: crudelitat s. 

Pauitentibus. lanc vocem. non inveni nisi in edi- 
tione Manutii et in libro Fuxensi. Puto autem illam 
non pertinere ad hunc locum. Melius, ut arbitror, 
reliqui codices, quamvis iendosi in hoc loco, sertis 
Dei pro eo dolentibus. Quo eti:m modo scriptum est 
ab Erasmo, ln eodice Corbeiensi et in. Turonensi 16. 
gitur. facientibus pro. dolentibus , manifesto errore, 
nisi legatur satisfacientibus. Sane. versiculus positus 
sub lioc vocabulo in Corbeiensi indicare videtur esse 
delendum. BaLuz. Iterum edit. Oxon. cum eo con- 
sentieutem neglexit. Balnz. Epp. 

Peccatoribus. Codex Fuxensis, peccatoribus incre- 


995 


EPISTOLA AD STEPHANUM 1 PAPÁM. 


901 


II. Quapropter facere te oportet plenissimas litte- À cathoiiea Ecclesia de Dei judicio, et cleri ac. plebis 


ras ad coepiscopos nostros in Galliis ^ constitutos, 
ne ulira Marcianum pervicacem et superbum, et 
divine pietatis ac fratern:;e salutis. inimicum, colle- 
gio nostro insultare patiantur, quod necdum a nolis 
videatur abstentus, qui jam pridein jactat οἱ przedi- 
cat b, quod Novatiano studens et ejus pervicaciam 
sequens, a communicatione se nostra ὃ segregaveril : 
eum Novatianus ipse, quem sequitur, olim abstentus 
et hostis Ecclesixw judicatus sit; et cum ad nos in 
Africam legatos misisset, optans ad communionem 
nostram admitti, hinc a. concilio plurimorum sacer- 
dotum, qui przesentes eramus. sententiam retulerit, 
$2 foris 4 esse coepisse, nec posse a quoquam nos- 


suffragio ordinato, jrofanunm altare. erigere, et adul- 
teram cathedram collocare, et sacrilega contra verum 
sacerdotem sacrificia offerre tentaverit. Proinde si 
resipiscere, et ad san: mentis consilium redire vel- 
let, ageret poenitentiam, et ad Ecclesiam supplex re- 
diret. Quam vanum est, frater charissime, ut Novatiano 
nuper retuso , ct refutato, el per totum orbem a sa- 
cerdotibus Dei abstento, nunc adulatores adhuc uobis 
patiamur illudere et de inajestate ac dignitate Eccle- 
six judicare. 

ΠῚ. Dirigantur in Proviuciam et δὰ plebem Are- 
late consistenten) a te littere, quibus abstento Mar- 
ciano alius in locum ejus substituatur, et grex 


trum sibi communicari, qui episcopo Cornelio in B Christi, qui in hodiernum ab illo dissipatus et vulne- 
LECTIONES VARIANTES. 


* [n Gallia Ver. 
b Jactat et praedicat, hostis Corb. 


€ Se sancla Ver. ; 
d Se foras Baluz. 


VATIORUM NOTAE. 


paudis exhibemus. Ubi puto vocem increpandis esse ex 
glossemate. BaLuz. 

I].— Plenissimas litteras. Non quie rerum capita sum- 
mati perstringunt, et breves dicuntur; sed quie quie- 
stionis totius. de lapsis, statum accurate tractant. 
Ita in Honorii et Theod. lege de Naviculariis per Afri- 
cam, opponuntur ; per libellum aditio , et plenaria in- 
terpellatió. CousTANT. 

Qui jampridem. Il:vc et sequentia. usque. ad /iostis 
Ecclesie judicatus non exstare in codice Corbeiensi 
notat Rigaltius. Ego iniror ejus indiligentiam in lioc 
loco, eum certum sit ea omnia exslare in. codice 
Corbeiensi. BAtUz. 

Legatos misisset, Maximum scilicet, Augendum, 
Longinum et Mach:ium, quos primum Afri a com- 


munica'ioue sua cohibendos ceusuerunt, uiti Epist. 1, C 


ad Cornelium n. 1. testatur Cyprianus, quique paulo 
ost, Cornelio, Epist. v, teste, Cartbagine pulsi sunt. 

nde concilium, quod hie memoratur, ante anni. 954 
exitum habitum fuisse colligimus. Primam illam No- 
vatiani legationem ad Afros brevi altera secuta est, de 
qua Cornelius, Epist. v, Cyprianum monet, CoUsTANT. 

A concilio plurimorum sacerdotum. De his Euseb. 
]l. vt, 6. 45, agit; synodum sexaginta. Episcoporum 
fuisse scribens. Et ex Cornelii litteris ad Βα! θη 
Antiochenum postquam meminit τῆς θωμίαωὼν σύνοδον, 
jllis subjungit, τὰ δόξαντα πᾶσι τοῖς χατὰ τὴν Ἰταλίαν 
χαὶ ᾿Αφρικὴν χαὲ τὰς αὐτόθε χώρας. FELL. 

Adulterum: cathedram. Novaiiuius. supra ep. 1 ad 
Cornelium, n. 1, adulterum et conirarium caput nun- 
cupatur, quippe qui, ut loquitur Cypriinus suh finem 
ep. ti ad. Antonianum, episcopo in Ecclesia a sexde- 
cim episcopis facto, adulter atque extraneus episcopus 
fieri a desertoribus per ambitum nititur. CousTANT. 

ANovatiano nuper retuso. Ante triennium, quando 
missi in Africaun, ut Epistola x1, dicitur, a Novatiano 
Maximus presbyter, el Augendus diacouus , et Mucheus 
quidam et Longinus. FEL. 

Per totum orbem. Istud maxime dicere licuit post- 
qu:m contigit. quod de totius Orientis ad unitatem 
regressi concordia Dionysius Alexandrinus iu. ep. 1t 
subsequente scribit. FELL. 

Adulatores , Fautores Novatiani , sequaces, asseclas, 
gualis erat Marcianus. WicALT. 

Il —Dirigantur in provinciam. Verc adnotatum est 
ἃ Cicero.:e omnem conjecturam ingeniis hominum in 
conirarias parles. sepe deduci. Libere enim sunt, ut 
alibi ait idein Cicero, cogitationes nostra, et qua voluut 
sic intuemur, ut ea cernimus que videmus. (uod. istic 
evenit. Pauelius enim hinc colleg.t licuisse jam oliin 
episcopis Romanis episcopus justis de causis excom- 
municare, imimo destituere, et novos in eorum loco 
substituere. Quam consequentiani secutus. esse vide- 
tur cardinalis Perronius in pagina 99 sux replica 


adversus regem magu:ze Dritanniz. Baronius ista paulo 
magnificentius disseruit, aiens ex his Cypriani verbis 
cerni tum abipso Cypriano tum ab aliis episcopis co- 
gnitam fuisse Roman Pontificis autoritatem, dum in 
eo suam quinque et in communicatione caeteri omnes 
episcopi Suam ipsorum potestatem limitibus coacta- 
tam jntellexere , quandoquidem Gallicani episcopi 
haud tantum. virum aut. facultatis in. se esse cogno - 
scerent ut hominibus invisum hireticum hliominem, 
quod adeo optarent, deponerent, et alium in ejus 
loeum subrogareut, sed tum illi tum Cyprianus ad id 
peragendum Romani episcopi appellarent auctorita- 
tem, qua Marcianus episcopus Novatianus depone- 
retur a sede et alius catholicus in ejus locum subro- 
garetur antistes. Contra adversarii nostri invenisse 
se putant iii his Cypriani verbis quamdam :equalita- 
tem inter episcopum ltomanum οἱ Carthaginensem, 
quia sicut Roma, sic et Carthago. sic Cunen ut Roma 
pro sui magnitudine przecedere debeat Cartliagiuem, 
neque aguoscere Cyprianum in papa Stephano jus et 
auctoritatem deponendi Marcianum, sed. tantum fa- 
cultat.-t declarandi illum esse depounendum. Verum 
Marca ait hauc. responsionem 6556 futilem, uti re 
vera est , conceptis enim. verbis Cyprianum exigere 
a Stepliauo ut suis litteris Marcianuim damnet atque 
adeo alium substituendum decernat. Atque ut videas, 
lector, quam diversa sint hominum judicia, quamque 
diversx sint eorum cogitationes οἱ opiniones, cum 
Marca ex his Cypriani verbis collegisset. magnum 
jam tum fuisse Romani poutificis auctoritatem, iis 
contra in perniciem suum abuti Romanenses eaque 
jugulum ipsorum petere censuit editionis Anglicanae 
auctor il'ustrissimus episcopus Oxoniensis, scribens 
ex iis contrario sensu elici poss? Romanum episco- 


p pum fuisse subjectum Carthaginensi, quandoquidem 
. I5 Stephanum papam jubet dirigere litteras in pro- 


vinciam ut, abstento Marciano, alius in locum ejus 
substituatur , adeoque nihil fecisse censendus sit 
Stephanus quam quod jussus erat ἃ Cypriano. Sic 
enim nos explicamus qu:e heic valde obscure et 
intricate scripta. suat nec. vere ab episcopo pro- 
lesiante. Quamvis enim unus sit episcopatus cujus 
pars a singuls in solidum teuetur, quamvis ca- 
leri episcopi subvenire debeant, si quis ex eorum 
collegio heresim [acere et. gregem Christi lacerare εἴ 
vastare tentaverit ; ut ait in hac epistola Cyprianus, 
inde tamen nou sequitur Romanum episcopum pr:eci - 
puas partes ejusmodi rerum pro suo primatu non 
sustinuisse. Cur enim Stepnanum rogat Cyprianus, ut 
Gallos episcopos plenis-imis litteris ad deponendum 
Marcianum et alium οἱ substituendum excitet, nisi 
quia sciebat defensionem canonum Roinano episcopo 
praecipue commissam esse? BaLuz. 


995 


ROMANORUM PONTIFICUM EPISTOL E. 


996 


ratus contemnitur, colligatur. Sufficiat, multos illic A dicit Dominus : Ecce ego super pastores, ei inquiram 


ex fratribus nostris annis istis. superioribus, exces- 
sisse sine pace; vel c:eteris subveniatur qui super- 
sunt, et diebus ἃ ac noctibus ingemiscunt, et divinam 
ac paternam misericordiam deprecantes, solatium 
nostra opitulationis exposcunt. Ideirco enim, frater 
charissiie, copiosum corpus est sacerdotum, con- 
cordie mutua glutino atque unitatis vinculo copula- 
tuin, ut si quis ex collegio nostro hz:eresim facere, et 
gregem Chri-ti lacerare et vastare tentaverit, sub- 
veniant c:eteri, et quasi pastores utiles P et. miseri - 
cordes, oves dominicas in gregem colligant. Quld 
enim si in »nari portus aliquis, munitionibus suis 
ruptis infestus, et periculosus esse navibus * cceperit ; 
nonne navigantes ad alios proximos portus naves 


oves meas de manibus eorum et. avertamm eos ut. non 
pascaut oves meas : οἱ jum non pascenl eas, el exira- 
ham eas de ore eorum, οἱ pascam eas cum judicio 
(Ezech. xxxiv, 4). Cum ergo pastoribus talibus, per 
quos Dominicae oves negliguntur et pereunt, ste. Do- 
minus comminetur ; quid nos aliud facere oportet, 
frater. charissime, quam colligendis et refovendis 
Christi ovibus exhibere diligentiam plenam, et cu- 
randis lapsorum vulueribus paterna pietatis adhibere 
medicinam, quando Dominus in Evangelio moneat 
et dicat : Non est opus sanis medicus, sed male haben- 
tibus (Matth, ix, 12)? Nam et si pastores multi sumus, 
unum tamen gregem pascimus, el oves universas, 
quas Christus sanguine suo et passione quiesivit, eol- 


suas dirigunt, ubi sit tutus et. salutaris introitus et B ligere et fovere debemus, uec pati supplices et dolen- 


statio secura? aut si in via stabulum aliquod obsideri 
et teneri a latronibus coeperit, ut quisquis ingressus 
fuerit, insidiantium illic infestatione capiatur ; nonne 
commeantes , hac opinione comperta, stabula alia 
jn iünere appetunt tutiora, ubi sint fida hospi- 
lia et receptacula ceommeantibus tuta? Quod nunc 
esse apud nos debet, frater charissime, ut. fratres 
nostros, qui vitatis Marciani scopulis petunt Ecclesi:e 
portus salutares, suspiciamus ad nos prompta οἱ be- 
nigna humanitate, et stabulum commeantibus pre- 
beamus tale quale est in Evangelio, quo a latroni- 
hus sauciati et vulnerati suscipi el foveri et tutari ab 
stabulario pos-int (Luce x). 


IV. Qua est enim major aut melior cura przposi- 


torum !, quam diligenti sollicitudine et medela sa- (7 


]ubri fovendis et conservandis ovibus providere? eum 
Dominus loquatur et dicat : Quod infirmatum est non 
confortastis, et quod male habuit non corroborastis, et 
quod contribulaium est. non. consolidastis, et. quod er- 
ravit non. revocastis, el quod periit non. inquisistis : 
el disversa sunt oves meg, eo quod non sint pastores ; 
el factas sunt in comesturam omnibus bestiis agri et non 
fnit qui inquireret, neque qui revocaret. Propterea. hac 


tes. fratres nostros crudeliter despici, et superba 
quorumdam presumptione calcari, cum scriptum 
sit : Jlle autem, qui contumax est, vir sui jactems, nihil 
omniuo per ficiet : qui dilatavit tamquam inferi animam 
suam (Habacuc n, v) : et ejusmodi homines Dominus 
in Evanglio suo culpet et. damnet dicens : Vos estis 
qui justificatis vos in conspeclu hominum. Deus. autem 
dignoscil corda vestra : quoniam quod  excelàum est in 
hominibus, execratio est in. conspeciu Dei (Luce xvi, 
15). Execrabiles et detestabiles dicit e:se qui sibi 
placeant, qui tumidi et inflati aliquid sibi atrogantet 
assumant, Ex quibus cum Marcianus esse ecperit, 
et se Novatiano conjungens, adversarius misericor- 
dio et pietatis exstiteril; sententiam non dicat, sed 
accipiat : nec sic agat quasi ipse judicaverit de col- 
legio sacerdotum, quaudo ipse sit ab universis sacer- 
dotibus judicatus. 


V.Servandus est enim antecessorum nostrorum 
beatorum martyrum Cornelii et Lucii honor glorio- 
$us : quorum memoriam cum nos honoremus, multo 
magis tu, frater charissime, honorificare et servare 
gravitate et auctoritate tua debes, qui vicarius et 


LECTIONES VARIANTES. 


* Supersuntque et diebus Oxon. 
b Qua pastores utiles Ver. 


* Navigantibus Fer. 
d Major pastorum Fer. Εις. 


VARIORUM NOTE. 


Annis istis superioribus. Hxc loquendi ratio Mar- 
eianum non ab uno tautum anno Novatiani h:eresi ad- 
dictum fuisse indicat. Sed ut eum ante duos supe- 
riores hanc sectari cepisse sentiamus , nihil cogit. 
Cum autem Novatiani schisiia mense Junio anni 251 
nondum exortum ponatur, sequitur ut Marcianus No- 
vatiani h:eresi non longe post initia ejus adlizeserit. 

CousTANT. 

Glutino. Quidam libri veteres et anti qu;e editiones 
' habent jlutine. Sic etiam legebat Venericus episcopus 

Vercellensis in libro de Ü nitate Ecclesie. Utraque 
lectio bona est. Atque ob eam causam mutare nolui- 
mus. BALUZ. 

Obsideri et. teneri. 1n vulgatis, si edit. Oxon. exci- 

las, obtineri et teneri: mera tautologia. Ex ms. Corb. 
in edit. Oxon. restitutum est obsideri et. teneri. In 
Colb. legimus obtineri et obsideri. CousTANT. 

Vitatis. Aliter Baluz. Jactati. [Δ nos reposuimus 
pro eo quod Mauutius et alii post eum ediderunt vita- 
tis. Emendationem nostram confirmant veteres cdi- 
tiones et quatuor libri veteres. BALUZ. 

IV. — Re[ovendis. Manut. reponendis. Pamel. rc- 


vocandis : quod deinde retentum, Concinnius mss. 
Colo. Corb. etc. refovendis. Sic infra, Oves univer- 
$us... colligere et fovere debemus. CousrANT. — 
Refovendis. Ita habent omnes editiones Paueliana 
antiquiores. Pamelius igitur mutavit et auctoritatem 
libri Camberouensis secutus scripsit revocandis, aiens 
se hauc lectionem pr:eferre excusis omnibus, in qui- 
bus ait legi reponendis. In quo lapsus haud dubie me- 
moriz fuit in Pamelio. Nam omnes excusi veleres 
habent refovendis , camque etiam lectionem exhibent 
sex cxemplaria vetera. Ut minime dubitari possit quin 
h:ec sit vera lectio. Codex Fuxensis habet reforman- 
dis. Lectionem porro quam nos revocavimus confir- 
mant ea qui mox sequuniur, oves universa$ quas 
Christus sanguine suo et passioue quasivit colligere et 
fovere. BaLuz. 

Perficict. Codex Colb. cum Corb. proficiet. Supra 
taruen Ep. xi, ad Cornel. n. 5, exstat perficiet. CousT. 

Exsecratio. Idem codex Fuxenusis , execrabile. Quam 
lectionem confirmare videntur sequenia , execrabiles 
el detesiabiles dicit esse. DALUZ. 

V.— Vicarius. Ita passim vocatur Romanus pontifex 


997 APPENDIX. 998 


successor eerum ἃ factus es. Iili enim pleni Spiritu A manifestum est eum Spiritas saneti. veritatem eum 
Pci, et in glorioso martyrio constituti, dandam esse — exteris non tencre, quem videmus diversa sentirc. 
lapsis pacema censuerunt, et Poenitentia acta fructum — Significa plane nobis quis in loeum Marcioni. Arelate 
communicationis et pacis negandum non esse litteris — fuerit substitutus, ut sciamus ad quem fratres nostros 
$uis signaverunt ; quam rem omnes omnino ubique dirigere el cui scribere debeamus. Opto te, frater 
censuimus. Neque enim poterat esse apud nos sensus — charissime, semper bene valere. 

diversus, ia quibus unus esset spiritus P: et ideo 

LECTIONES VARIANTES. 
^ Successor eis Ver. ΄ b Unus est Spiritus Ver. 
VARIORUM NOTA;. 


ab antiquis seriptoribas ecclesiastiela, et ipsi quoque — μι diversus sit eorum exitus quorim est. una. sententia. 
Romani poniilice& se vocarunt vicarios apostolorum — Cicero in n Philippica: Te miror, Antoni, eorum exi- 
Petri et Pauli et vicarius apostolie:e Sedis. Vide notas — tum non pertimescere quorum facia imitere. BALUz. 


nostras ad Agobardum, pag. 105, et ad Lupum Ferra- Marciani. Hunc et communione privatum et a sede 
riensem, pag. 425, et tom. nt Capiiularium, pag. 1285. sua dejectum fuisse colligitur e veteribus Arelatensis 
BaLuz. ecclesie diptyehis a Mabillonio nostro Annal. tom. MJ, 


Neque poterat sensus diversus. Et tamen postea di- B pag. 452, editis. In his certe nomen ejus , non secus 
versus inter Cyprianum et Stephanum sensus fuit in.— atque Saturnini Arianorum antesiguani, cujus fraude 
causa Baptismi hasreticorum. Hieronymus in Epistola — ac nequitia Hilarius Pictavensis episcopus in exilium 
ad Ctesiphontein adversus Pelagianos : Nec fieri potest — actus est, minime comparet. CousTANT. 


APPENDIX. 


EPISTOL/E DECRETALES S. STEPHANO ADSCARIPT E. 


pea D ana d.e cuum 
EPISTOLA 1 STEPHANI PAP/E 1 AD HILARIUM — amicus agnitus est. In labiis suis indulcat inimicus, et in 
EPISCOPLM. corde suo insidiatur, ul subvertat te in foveam. Et qui te- 


ARGUMENTUM. — (Qui sint infames, et qui ad gradus ec- — tigeril picem, inquinabitur ab ea. Et qui communicaverit 
clesiasticos vel ud accusationem non sint admittendi; — superbo, c induetur. superbia. Pondus super se tollit, 


et de vestimentis ministrorum, ut sacrata sint. - " . "M 
ΝΣ Á ΝΕ qui honestiori se communicat. Ditiori te πὸ fuerte so- 
LI. Qui sint infames, vel qui ad gradus ecclesiasti- 


. cius. Quid communicabit cacabus ad ollam ἢ ()uando 
005, Sive ad accusationem non sunt admittendi. C e . SD 
. ες ᾿ se colliserint, confringetur. Dives injuste aget et fre- 
I[. De reverentia praepositis exhibenda. . ; . 
NN mel, pauper autem lesus lacebit. Si largitus fueris, 
Ill. De vestimentis ecclesiasticis. 


assumet te; et si non habueris, derelinguet te. δὲ 
habes, convivet tecum, et evacuabit (e, et ipse non 
dolebit super te; si necessarias ili fueris, supplan- 
Quamquam sperem (S. Leo, epist. 46) dilectionem — tabit te, et subridens spem dabit, narrans tibi bona, 
tiam ad omne opus bonum 69:6 devotam, tamen pro: el. dicet : Quid opus est tibi? Et confundet te in 
familiaritate, qua nobis conjunctusesse cognosceris, ut — cibis suis, donec te exinaniat bis. et ter; et in novissimo 
Lu3 efficacior fiatindustria, congruum uobis visnnr est — deridebit te. Postea videns, derelinquet te, et caput 
has fraternitatis litteras tie dilectioni debere dirigere. — suum movebit ad te. Humiliare Deo, et expecta manus 
Mouemus te, frater charissime, semper in bonis mane- — ejus. Attende, πὸ seductus ἃ in stuliitia. humilieris. 
re, et a malis cavere; cum boniget recte fldei ac ϑιηοῖ5 Noli esse humilis in sapientia tua, ne, hmmiliatus, in 
conversationis hominibus assidue esse, el a perver- stultitiam seducaris. Advocatus α potentiore, disce- 
Sis, ac fratrum insidiatoribus, nisi ut eos convertag, — de : ex hoc enim magis te advocabit. Ne improbus sis, 
el ad concordiam reducas, soparari; quoniam, ut — "e impingaris, et ne longe sis ab eo, 5 et eas im obli- 
ait Apostolus, corrumpunt bonos mores colloquia mala D sionem. Ne retineas. ex ! equo loqui cum illo, et. me 
(1 Cor. xv). Et ipsa per se Veritas dicit : Si oculus — credas multis verbis illius. Ex multa enim loquela ten- 
ius. scandaliaaverit te, erue eum δὲ projice abs te, — tabil te, el subridens interrogabit te 46 absconditis tuis. 
Et si manus. (ua. scandalizaverit te, abscinde eam, et — Immitis animus illius conservabit verba tua, e$ non par- 
projice abs (6. Similiter et de pede agendum est, quia — cet de malitia et de vinculis. Cave tibi, et attende 
melius. est tibi, luscum. aut claudum intrare in regnum. — diligenter auditui two, quoniam cum subversione tua 
celorum, quam duos oculos, aut duas manus, aut duos — ambulas. Audiens vero illa quasi in somnis, vide et 
pedes habenlem mitti in gehennam ignis (Math. xvus ;.— vigilabis. Omni vita tua dilige Deum, et invoca. illum 
Marc. , 1x). Et in Ecclesiastico invenitur libro: [n bonis — in saluta tua. Omne animal diligit. sinile sibi, sic οἱ 
viri inimici illius : In tristitia vero et in. malitia illius — omnis homo proximum sibi. Omnis caro ad similem 
LECTIONES VARIANTES. 


DILECTISSIMO FRATR! ATQUE FAMILIARI &MICO RILARIO, 
STEPHANUS EPISCOPUS, INTIMJE CHARITATIS SALUTEM. 


* Al. induelL superbiam. e Al. ne. 
ἃ Al. stultitiam. f Fort. €quo, μέ in sulgata vers. 
VARIORUM NOT. E. 


| Ἐριϑτοῖιλ. Hec et sequens, nonjsecus ac precedentes, adulterinze viris cruditis censentur. 


999 


EPISTOLAE DECRETALES STEPHANO ADSCRIPT.E. 


1000 


sibi 8 conjungilur, e. omnis homo simili sibi Ὁ sociatur. A ( Proclus ad Domnum Hadr. coll. cap. xvn) , malefi- 


c Si communicabit. lupus agno aliquando, sic peccator 
jusio. Que communicatio sancto fiomini ad carnem ? 


Aut qu& paz bona diviti ad pauperem 3 Venatio leonis, 
onager in eremo ; sic pascua Givitum sunt. pauperes. 


Et sicut abominatio est superbo humilitas, sic execratio 
diviti pauper. Dives commolus confirmatur ab. amicis; 
humilis autem cum ceciderit, expelletur et a notis. Di- 
viti decepto mulli recuperatores ; loculus est superba, 
et justificaverunt. illum : humilis deceplus est, insuper 
el arguitur. Locutus est sensate, et non est datus ei lo- 
cus. Dives locutus esi, et omnes tacuerunt, et verbum 
illius usque ad nubes perducent. Pauper locutus est, et 
dicunt : Quis est hic? Et si offenderit, subvertent illum. 
Bona esl substantia cui non est peccatum in conscientia, 
et nequissima paupertas in ore impii. Cor hominis im- 
mutat. [aciem illius, sive in bona, sive in mala. V esti- 
gium boni cordis et facien bonum difficile invenies, et 
cum labore (Eccli., xi, xn). Hoc, frater, cave 
tibi, e! pos: concupiscentias tuas non vadas (Eccli., 
xxi, 90). 

|. Quod vero consuluisti Sedem apostolicam , 
qui sunt infames, aut qui ad gradus ecclesiasticos 
non sunt admittendi, et nosse te credimus, et pro 
auctoritate Sedis apostolice te informare non dene- 
gamus. lufames autem esse eas personas dicimus 
que pro aliqua culpa notantur infunia (6, 4. 1; et 
in. Decret. 1vo. lib. 1v), id est omnes qui. chiistianze 
legis normam abjiciunt, et statuta ecclesiastica con- 
temnunt ; similiter fures, sacrilegos, el omnes capi- 


talibus criminibus irretitos; sepulchrorum quoque c 


violatores, et Apostolorum atque successorum 60- 
rum, reliquorumque patrum statuta libenter violan- 
tes, et omnes qui adversus patres (Anianus in sent. 
Pauli libri 1, til. 31, const. n, tit. xxxix. Cod. Theod.) 
armanuir, qui in omni mundo. infamia notantur. Si- 
militer et incestuosos, homicidas perjuros, raptores 


cos, veneficos, adulteros, de bellis fugientes, et qui 
indiga sibi petunt loca tenere, aut facultates Eccle- 
Six abstrahunt injuste, et qui (Anianus in const. vin, 
tit. xxxix, libri ix. Cod. Tieod.) fratres calumniantur 
aul accusant, et non probant; vel qui contra inno- 
centes principum animos ad iracundiam (Cod. T heod. 
lib. 1x, tit. 1, cap. x1. Hadr. coll. xyvii) provocant ; et 
omnes anathemalizatos, vel pro suis sceleribus ab 
Ecclesia pulsos, et omnes quos ecclesiastic:e ( Anianus, 
const. ui, tit. xxxix, libri xx, Cod. Thieod.) vel szeculi 
leges infames pronuntiant. Hos vero non (Hadr. coll. 
cxix) ad sacros Ordines licet promovere, nec servos 4 
ante legitimam libertatem, nec poenitentes, nec biga- 
mos, nec eos qui curix deserviunt, vel qui non sunt 


B integri corpore, aut sanam non habenti mentem vel 


intellectum, aut inobedientes sanctorum decretis exi- 
Stunt, aut furiosi mauifestantur : hi omnes nec ad 
sacros gradus debent provehi nec isti , nec liberti, 
neque suspecti ; nec rectam fidem vel dignam con- 
versationem non habentes, summos sacerdotes pos- 
sunl accusare. 

I]. Sed ei qualiter obedientia (S. Greg. Epist. x, 
lib. wv) vel reverentia sit przpositis exhibenda, ex 
tuis quoque subjectis ipse non ambigis. In qua re 
valde et utile, si id, quod discipliuz vigor imponit, 
nullo cogente, huimnilitas laudanda servaverit (Jdem 
epist. xxxiv, ejusdem libri). Omnipotens Deus, in cu- 
jus manu sunt omnia, de quo scriptum est : Non 
est sapientia, non est consilium contra Dominum (Prov. 
xxviii), ipse te, tuosque, et divina et apostolicze Sedis 
instituta illibata servare, et nos atque omnes fideles 
ad potiora semper conscendere, et de die in diem 
deteriora cavere, et meliora ac Deo placita sectari 
atque perficere concedat. 

lll. Vestimenta vero ecclesiastica, quibus Do- 
mino ministratur, cultusque divinus omni cum ho- 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Al. conjungetu 
b Al. sociabitur. 


* Al. sicut. 
d Alias non ordines nec servos. 


VARIORUM NOT Δ. 


I. — Quod vero consuluisti Sedem. Qui hic ἃ Ste- 
phano ob infamiam, bigamiam, defectum corporis 
aut animi, irregulares esse declarantur, hos ad susci- 
piendos ordines sacros inhabiles et incapaces esse 
debere, Apostolorum Constitutionibus εἰ Canonibus, 
jam diu ante. hunc Ponuüficem constitutum fuit, ut 
patet Canonibus Apostolorum xvii et quibusdam sequen- 
tibus. Vide qu» ibi diximus. SEvER Biw. 

IIl. — Vestimenta... sacrata esse debent. Circa vesti- 
mesta quibus utuntur ministri sacri, plura consti- 
tuuntur. Primum, ut vestes quibus «acerdotes, dia- 
coni, reliquique Ecclesi: ministri sacri in miuisteriis 
sacris utuntur, ab illisquibus communiter induuntur, 
sint distincte. Alterum, ne quis iisdem exira sacrum 
ministerium utatur vel induatur. Tertium, ut ordina- 
rie per episcopalem, vel saltem sacerdotis alicujus 
super hac re privilegium habentis, benedictionem 
sint consecrata», juxta ritum ab Ecclesia pr:escriptum. 
Quartum, ne ἃ laicis hominibus coutingantur. lorum 
quard:un ab antecessoribus poutificibus constituta, hoc 

ecreto dumtaxat confirmantur. Nam — Anacletus 
pa, Clementis successor, prima decretali epistola 
uec ait : Episcopus ministros secum habeal sacris. in- 
dutos vestimentis. Soter, ne ἃ laicis, etiamsi sacratx 


virgines sint, contingantur, constituit. Vide quz 
diximus in notis ad Vitam Sixti et Soteris. Hec au- 
tem bene et recte constituta esse prohatur exemplo 
Veteris Testamenti, in quo Deus propria et sancta 
vestimenta instituit, quibus sacerdotes et ministri Dei 
in templo et sacriflciis Domini uterentur, ut constat 
Exodi cap. xxvii. Multo magis igitur, ut recte col- 


D ligit ivo Carnotensis, epist. cxxiv, in lege nova sa- 


cerdotes ad divinum cultum ac ministerium recte 
peragendum, et presertim ad corpus et. sanguinem 

omini cousecraudum sacris vestibus uti oportuit. 
Qua vero primorum szculorum Pontificibus aucto- 
ribus recte constituta sunt, non modo posterioribus 
hisce, sed etiam anterioribus scculis, recepta fuisse 
testatur lieronymus in capite ttv Ezech., ubi dicit : 
Religio divina alterum habitum habet. in. ministerio, 
alterum in usu. vitaque. conununi. lem epistola n ad 
Heliodorum, refert Nepotianum, morti vicinum, avun- 
cu:o dixisse : Hanc tunicam, qua utebar in. ministerio 
Christi, mitte dilectissimo mihi αἰαῖ patri, fratri, col- 
lege, etc., ubi Marian. Victorius vestem illam c&- 
Sulaim vel planetam | fuisse interpretatur. Similiter 
Chrysostomus, homil. Lxxxi. in. Matth., vestium 
sacrarum inentionem facit ; οἱ in liturgia ponit or&- 


1001 


APPÉNDIN 


norificentia et honestate a sacerdotibus reliquisque A 


Ecclesi: ministris celebratur, et sacrata debent esse 
et lionesta. Quibus aliis in usibus, cum Deo, ejusque 
servitio consecrata et dedicata sint, nemo debet (rui, 
quam ecclesiasticis et Deo diguis officiis. Qux» nec 
ab aliis debent contingi aut ferri nisi a sacratis 
hominibus, ne ultio qux Balthazar regem per- 
cussit,.super liec transgredientes et talia prosu- 
mentes veniet divina, et corruere eos faciat 
divine ultionis justum flagellum ad ima. {πὸ il- 
lis partibus, quibns moraris, et in omnihus quibus 
['atueris, cunctis nota facito, et observare apostolica 
mandato auctoritate; quia et nostri nobisque com- 
missi in saneta apostolica et universali Ecclesia, om- 
nes liec observare, nunc et. futuris temporibus pro- 
fessi sunt. His breveter tuis, frater, maguifice res- 
poudi litteris. Quibus iua dilectio ita societur, ut 
nihil in his qux ad universalis Ecclesix statum per- 
tinent, aut dubie agatur aut segniter ( S. Leo. 
epist. xvi). Et cum tali moderatione agantur cuncta, 
ut nec benevolentiz pirtes, nec justiti:t negligantur, 
sed absque personarum acceptione divinum in om- 
nibus judicium cogitetur. Quod ut recla observantia 
valeat custodiri, catholicz primitus servetur fidei inte- 
grilas. Et quia per omnia angusta et arcta via qu:e du- 
cit ad vitam, neqne iu sinistram neque in dextram ab 
ejus tramite devietur. 

Data quinto nonas maii, Valeriano et Gallicano, vi- 
ris clarissimis, consulibus (Annis 254, 955 et 957). 


EPISTOLA II 
STEPHANI PAP.E I. 


AncuwENTUM. — De  expulsione episcoporum, et ut 
quidquid in sacratis Deo rebus et episcopis. injuste 
agitur, pro sacrilegio reputabitur ; et ut. per. scripta 
nullius accusatio suscipiatur, et de aliis pluribus atque 
utilibus causis. 

J. De accusationibus sacerdotum. 

11. De episcopis rebus suis expoliatis, aut a sede pulsis. 

ΠΙ. Si quis episcopos vel actores sive defensores Eccle- 
si , antequam eos. charitative. conveniat , accusare 
presumpserit , ut sit. puniendus. 

IV. Qui non debeant admitti ad accusationem. 

V. Accusationem per. scripta non. suscipiendam , nec 
absentem posse accusari vel accusare, nec debere prius- 
quam locum accipiat deferendi. 

VI. De primatibus et metropolitanis, et de negotiis epi- 
scoporum ad ipsos re[erendis. 

VII. Ut episcopus accusatus, ab. omnibus. comprovin- 
cialibus episcopis andiatur. 

VIII. Ut omnis accusatio. intra provinciam. terminetur, 


B 


1002 
nisi ad Sedem apostolicam fuerit appellatum; ei de 
accusalionibus criminalibus implicalis, vel sponte con- 
fessis , aut olim inimicis. 

IX. Si clericus episcopum accusaverit, aut insidiatus 

fwerit. 

X. Si laici res ecclesiasticas dispensare debeant. 

XI. De personis accusatorum. 

XII. De criminationibus doctorum , vel quod divinis vo- 


cibus damnati episcopos non possunt accusare vel in 
eos testificari. 


STEPHANUS, 8ANCT.E APOSTOLIC.E ET UNIVERSALIS RO» 
MAN.E ECCLESIAE EPISCOPUS, OMNIBUS PER DIVERSAS 
PROVINCIAS CONSTITUTIS EPISCOPIS, IN DOMINO SALUTEM. 


Plurimum gaudemus in Domino (S. Leo. epist. xL), 
el in donograti:x ipsius gloriamur, quod fides vestra per 
bona opera crescit magnifice, et dilatatur amplissime, 
sed nimis affligimur et tribulamur de vestra oppres- 
sione, super qua crebrior commeantium usque ad nos 
fratrum sermo perlatus est (Idem, epist. Lxxxvin. et 
seg.). Non oportuerat quidem ab illis a quibus susten- 
tare et portari atque honorari debueratis tantis vos 
oppressionibus concuti. Quapropter necessarium est 
ut, remotis talium tergiversationibus , quibus vene- 
nosa malitia revelari, atque, obscurari bonitas el veri- 
tas solet (/dem, epist. xxxv), adminiculum uon mudi- 
cum vobis a fidelibus impendatur, atque ab liac apos- 
tolica Sede spíffragetur, quos per diviuam gratiam 
Christi auxilio dignum est adjuvari, ne in totius Ec- 
clesie perturbationem imprudens procedat inten- 
tio, eL ea qux» a sanctis przdecessoribus nostris, 
et reliquis. sanctis Patribus dudum fuerant prohibita, 
denuo reviviscant. Loci namque nostri ( S. Greg. 
epist. xi, lib. xui) consideratione compellimur , ea 
qui ad notitiam nostram emendanda pervenerunt , 
propter Dominum non derelinquere, sed digna emen- 
datione corrigere. Et si smcularibus ofliciis ordo 
Suus , et tradita a majoribus disciplina servanda est, 
quis ferat ecclesiasticos ordiues temeraria przsum- 
ptione confundi, audita negligere, et emendanda, non 
opem fereudo , postponere. 

I. Audiviinus enim vos a quibusdam accusari, non 
lam pro vestra culpa, quam pro eornm libitu, ut 
vestra rapere possint: οἱ ideo vos nimis affligi et 
concuti in tantum, ut etiam a sedibus propriis pella- 
mini, et tali occasione Ecclesi; facultatesque vestrae 
vastantur ac deprzdentur. Ista, charissimi, non opor- 
tet fieri, nec. denuo replicari. Tamen necesse est ut 
qua toties usurpantur, sxpius replicentur et prolii- 
beantur. Nam quidquid in sacratis Deo rebus et 
episcopis injuste agitur, pro sacrilegio repulabitur, 


YARIORUM NOTE. 


Liones, quas: dicit sacerdos crm sacras vestes induit. 
Joannes Diaconus, lib. n Vite Gregorii, cap. 91, 
refert Gregorium papam, inter alia dona, misisse in 
Angliam vestimenta sacerdotalia et clericalia. Theo- 
doretus, lib. n Hist, cap. 27, meminit. cuju«dam 
vestis sacr» quam Constantinus Macario episcopo 
misit. Adde quod, libro 1 contra Pelagium, scribit 
Mieronymus, episcopos, presbyteros atque omnem 


VATROL. III. 


clerum in sacrificii administratione candidis vestibus 
uti solitos fuisse. Itaque hoc de sacris vestiwentis 
Stephani decretum, von tantum ab. ipso ipsiusque 
quibusdam antecessoribus bene ac convenienter 
promulgatum est, sed eliam loto pene terrarum orbe 
omnibus s:eculis receptum fuit, ac proinde eorumdem 
usus, quasi qui indifferens sit. non nisi ab l.sereticis 
rejicitur, vel plane negligitur. SEvgRIN. Bi. 


1005 


EPISTOLAE DECRETALES S. STEPHANO ADSCRIPT.E. 


1004 


quia sacrata sunt, et violari a quoquam non debent. A — V. Eos quoque dico anathematizatos esse quos 


HJ. Nullus enim episcoporum (2, q. 9. Nullus epis- 
coporum), dum suis fuerit rebus expoliatus, aut ἃ 
sede propria qualibet occasione pulsus , debet accu- 
sari, aut a quoquam ei potest crimen objici , prius 
quam integerrime reslauretur (Concil. Rom. m et v, 
sub Symmac.; Hadr.) : et omnia quz illi ablata quo- 
cumque ingenio fuerant, legibus redintegrentur , et 
ipse proprix sedi et pristino statui regulariter redda- 
tur, ila ut omnes possessiones et cuncta sibi injuste 
ablata, atque fructus omnes, ante captam accusatio- 
nem, primates et synodus episcopo de quo agitur, 
funditus restituant ; quia hoc non aolum ecclesiasti- 
c, sed etiam saculi leges fieri prohibent, 

II. Neque aliquis eorum, aut ecclesiarum ac- 
torum vel defensorum (Hadr. coll. cap. 2, ex can.17, 
conc. v Aurelianensis ) ad aliquos prius accusari de- 
bet, quam ipsi charitative bis aut ter ab eis qui se 
]aesos zstimant, vel eos pro aliquibus erratibus corri- 
pere cupiunt, conveniantur, ut ab eis aut familiarem 
emendationem, aut justam percipiant excusationem. 
Quod qui presumpserit, liminibus arceatur Ecclesie 
usque ad condignam satisfactionem. 

IV. Accusatores (5, 4. 5, Accusatores; ei supra in 
Decr. Telesophori et Julii) vero et accusationes quas 
seculi leges nou recipiunt, et antecessores nostri 
prohibuerunt, et nos submovemus. Nullus enim alie- 
nigena aut accusator eorum fiat aut judex, Unde et 
de Loth scriptum est: 1ngressus es ut advena, num- 
quid ul judices (Gen. xix)? Accusator autem. vestro- 
rum nullus sit servus (Hadr. coll. vuriis cap.) aut li- 
bertus, nullaque suspecta persona aut infamis. Re- 
' pellantur etiani cohabiiantes inimicis, et omnes laici ; 
quia infestatiouem blaspheini:e affectio amiciti;:e in- 
citare solet. Nec illi in vestra sunt suscipiendi accu- 
satione qui vos in sua volunt recipere infamatione 
^ Nullus ^ anathema suscipiatur (2 q. 2. Nullus aua- 
thematizatorun), nec a quoquam credentur qux ab eis 
vel dicuntur, vel conscribuutur. 


episcopi suis scriptis anathematizaverunt , aut eorum 
statuta anathematizant. Per scripta (2. φ. 8) enim nul- 
lus * accusatio suscipiatur, sed propria voce, si legi- 
tima et condigna accusatoris persona fuerit, presente 
videlicet eo, quem accusare desiderat; quia nullus 
absens aut accusari potest aut accusare. Nullus tamen 
profati ordinis vir accusari potest (Hincm. cap. 45, 
lib. Lv) , aut respondere suis accusatoribus debet 
priusquam regulariter a suo primate vocatus sil, 
locumque defendendi et 4 inquirendi accipiat ad 
abluenda criuina. 

VI. Nulli (Idem supra in Decr. Aniceti pape) enim 
metropolitani aut alii episcopi appellentur primates, 
nisi hi quis primas sedes tenent (Hadr. coll. 25) et 


B quorum civitates antiqui primates esse censuerunt. 


C 


Reliqui vero, qui ceteras metropolitauas civitates 
adepti sunt, non primates, sed aut archiepiscopi, 
aut metropolitani vocentur. Urbes ( Dist. 90, Urbes, 
sed sub nomine Lucii, non Stephani) enim et locà qui- 
bus primates przsidere debent nona modernis, * sed 
etiam multis ante adventum, Chris!i sunt statute 
temporibus, quorum primates, etiam gentiles, pro 
majeribus etíam negotiis appellabant. In ipsis vero 
urbibus post Christi adventum, Apostoli οἱ succes- 
sores eorum  patriarchas vel primates posuerunt, ad 
quos episcoporum negotia, salva in omnibus apos- 
tolica auctoritate, ct majores caus, post apostoli- 
cam Sedem sunt referend:ze. Et licet, Apostolo pro- 
hibente (I Cor. vi), inter Christianos non debeant ac- 
cusaliones exerceri, sed si prohiberi non poterint, 
accusationes episcoporum ad memoratos primates de- 
bent ab accusatoribus deferri studendum est tamen 
episcopis, ut dissidentes fratres magis ad pacem, 
quam ad judicium f coerceantur (Conc. Carth. 1v, 
cap. 96). 

VIL. Episcopus (Hadr. coll. £5, 27) autem aliter 
non debet audiri aut. judicari, nisi in priesentia om- 
nium comprovincialium , eL ab omnibus comprovin- 


LECTIONES VARIANTES. 


& Ms. Nullus enim. Hard. 
b Al. anatbemnatizatorum. 
€ Al. Accusatio. 


4 Al. abluendi. | 
v* Latinius legit sed jam. Hard. 
f AI. cohortentur. 


VARIORUM NOTE. 


Ilf. — Actorum vel. Episcopi dicuntur actores Ec- 1) latum. est. Non tantum enim Judei sed etiam 


clesi: ; quia ipsis lege apostolica rerum | eeclesiasii- 
carum administratio , eura et. dispensatio comniissa 
est. .Vide qu» diximus in notis ad primam epistolain 
Alexandri, verbis, quam ad sacerdotes, SE£vER. Bix. 

IV.—N ullus alienigena. aut accusator eorum fiat aut 
Judex. Vide notas epistol.e prim: Anacleti, verhis, 
peregrina. judicia, etc. , item. verbis quoniam Apo- 
$toli, etc. SEvER. Dix. 

VI.— Appellentur. primates, etc. Tloc loco ca qux 
de numero ei origine patriavchalium sedium diximus 
jn notis ad ui epistolam Anacleti. coMirmantur : ita- 
que vide qua: ibidem diximus. SEvEn. Bis. 

Quorum primates. etiam gentiles. Sicut alia multa, 
jta etiam autiqnissimum hoc nomen atque prima- 
tum et patriarcharum feliciter in Ecclesiam traus- 


AEgyptii utebantur eo nomine atque. primaria digni- 
tite. Nam Herodotus cum. agit de sacris. ;Egvptio- 
ruin, (1) patriarchbas illos nominat qui principem lo- 
cuu in sacris tenent. Jusuper usus es! eo. nom«ne 
Hadrianus imperator, "Trajani successor, in epistola 
ad Servium consulem de. ZEzypiiorum inconstantia, 
ubi, teste Flavio Vospico io. Saturnino, hzc. verba 
ait : {6 ipse patriarcha cum in "Egyptum venerit, ab 
aliis Serapidem adorare, ab ahis cogitur Christum. 
Quod an imperator vere dixerit, et de quibus id 
intellizendum sit, vide Baronium anno Christi 152 
nun. 45 et 14. SEvEn. ΒιΝ. 


(1) Ista non leguntur apud Herodotum, et Baronio fucum 
aliquis fecit. Lass. 


4005 


APPENDIX. 


4006 


cialibus episcopis, qula, ipsis absentibus, nec debet À torem nemo suspiciat, quia magis sunt dolores por- 


nec potest. Qu» vero person: ad accusationem eo- 
yum non suht admittendi» , et superius ex parte jan 
dictum est, et latius tam hi quam et infames 
person:z, in epistola quam dudum fiilario ^ misi- 
mus, sunt annumeratá. 

VIH. Ultra provinciz (5, q. 6, Ultra provincie ; et 
in. Decr. Joan. lib. 1v) vero terminos accusaudi li- 
centia non progrediatur, sed omnis accusatio inter 
provinciam audiatur, et ἃ cotprovincialibus termine- 
tur, nisi ad apostolicàm Sedem fuerit tantum appella- 
tum. Et neganda (5, 4. 11, Neganda est; et in Decret. 
Joan. lib. 1v) est accusatis licentia eriininandi, prius 
quam se crimine, quo premuntur, exuerint (Vide Cod. 
Theod. lib. 1 , const. 10, 14, 19, Anianum interpre- 


tandi, quam l:edendi, aut infamandi. Unde ait Aposto- 
lus : Alter ali»rius onera portate, el sic implebitis legem 
Christi (Galat. v1). Charitas autem non. est ambitiosa, 
non inflatur, non quaerit que sua. sunt, sed qua 
Jesu Christi ( YCor. 43). Qui manet in. charitate, 
in Deo manet, et Dcus in eo (I Joan. 1v). Et qui in 
Deo manet, nulli vult. nocere sed omnes deside- 
ral adjuvare et sustentare , sicut ipse Dominus 
omnes venit salvare et animam suam dare in redem- 
plionem pro nobis ( Matth. xx). Eorum ( Παάν. coll. 
29) autem accusandi sacerdotes, vel testificaudi 
in eos vocem obstruimus quos humanis et divinis 
vocibus damnatos vel mortuos esse aguoscimus. 
Przevidere ergo summopere debent omnes qui sacer- 


tem ; Hadr. coll.) ; quia non est credendum contra B dotes Domini persequuntur, tam occulle quam ma- 


alios eorum confessionl, qui criminibus implicati 
sunt, nisi se prius probaverint innocentes, quoniam 
periculosa est, ét admitti non debet tei adversus 
quemcumqte professio. Familiares vero et sponte 
confessi atque sceleribus irtetiti, tun debent ad- 
mitti, nec hi qui (S. Ambr. epist. Lxiv) hesterna die, 
aut pridie, aut ante fuerünt Inifhici. 

IX. Clericus ergo qui episcopum (5, 4. 4, Cleri- 
cus qui episcopum) suum accusáverit, aut ei insidia- 
tor extiterit, non est recipiendus, quia infamis ef- 
fectus est, et a-gradu debet recedere, aut curiae tradi 
serviturus. 

X. Laicis quoque, quamvis religiosi siht (Idem 
in epist. Fabiani papa) , nulll tamen de ecclesiasticis 


facultatibus aliquid b responderidi legitur umquam at- C 


tributa facultas. Scimus * dilectissimi , quia semper 
carnales spiritusles, solent persequi, et malevoli be- 
nevolos infamare et lacerare. Ideoque A postoli et suc- 
cessores eorum, ac reliqui sancti Patres noluerunt 
fieri facilem episcoporum accusationem ; quoniam, Si 
facilis esset, aut nullus aut vix aliquis rnodo invenire- 
tur. Throni enim Dci vocantur (Conc. Tol. x!, 
cap. 5) : ideo non debent moveri, aut affligi, vel per- 
turbari. De ipsis ergo ait Propheta : Celi enarrant glo- 
riam. Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamen- 
tum (Psal. xvin). 

XI. Hi vero qui non sunt bon: conversationis et 
quofum vita est accusabilis, aut quorum fides, 
vita et libertas nescitur, non possunt eos accu- 


nifeste, ne subjectis Domini damnentur praeceptis. 
Per Jeremiam autem prophetam, talibus commi : 
nando Dominus, loquitur dicens : /niquitates vestra 
declinaverunt ἃ omnia , el peccata vestra amoveruut 
bona a vobis, quia inventi sunt. in. populo meo impii 
οἱ loquentes vaua; statuerunt. ad disperdendos viros, 
et. comprehenderunt, ut [aqueus venantis plenus vola- 
tilibus, sic domus eorum plene dolo (Jerem. v). Et 
per David ait: Qui cogitaverunt malitias in corde, 
tota die versali sunt. ín. γα δ: exacuerunt. linguas 
suas sicul. serpentes, venenum. aspidum sub labiis €o- 
rum (Psal. cxxxix). Et paulo post: Cadent super 
eos carbones in igne, dejecies eos in foveus, ut. non 
consurgant. Vir linguosus non dirigetur in terra, virum 
injustum. mala. capient in. interitu. Scio quia (aciet 
Dominus causam | inopis, judicia pauperum  (Ibid.). 
]tem idem : Muta. fiant. labia dolosa (Psal. xxx). Et 
ilerum per Miclieaim inquit : Omnes. in. sanguine 
e judicantur, unusquisque proximum suum tribulut, om- 
nes in malum manus suas pra parant ( Mich. vn. ex 
vers. Lxx). Hos Domiuus prievidens, Apostolis prz- 
cepit ne facile servi sui lacerarentur, ne forte perde- 
rentur, aut. in talem tentationem inciderent, quam 
ferre minime possent. ldcirco sancti Apostoli et 
Successores eorum decretorum normas statuerunt, 
ne talium. vox (quz magis perdere nititur inuocen- 
tes el simplices, quam salvare) facile reciperetur, 
sed ipsi his jaculis pellerentur procul, et Domini 
discipulos, juxta voluntates et versutias eorum, 


saré. Primo semper accusatorum persons, fides D minime perdere possent. Unde et ipse l'ominus 


vita et conversatio est enucleatim itiquirenda ; et 
postea, qui objiciunt, fideliter sunt. pertractanda 
quia nihil prius fieri debet quam impetitorum per- 
8018, fides, vitaque et conversatio diligenter discu- 
tiantur, ne alicujus iuvidia aut inimicitia vel inten- 
tione mala quisquam vexetur (2, φ. 7, Quarendum 
est ; 1, q. 8, Accusatorum persone ; et in Decret. Cal- 
listi papa). 

XII. Criminationes (Hadr. coll. 67) adversus doc- 


ajt: Excutite pulverem de pedibus vestris in testimo- 
nium illis (Marc. vi). Et alibi ipsa per se Veritas 
de talibus dicit : Melius est. illi ut suspendatur mola 
asinaria in collo ejus et demergatur, in. profundum 
maris, quam scandalizet unum de pusillis istis ( Matth. 
xvin ). Et Jacobus apostolus inquit : Judicium 
sine misericordia fiet illi qui non fecerit. misericor- 
diam (Jac. 1.) Qua enim fronte quis peccatorum 
suorum veniam sperat a Deo se impetraturum, qui 


LECTIONES VARIANTES. 


* Al. add. episcopo. 
b Forte disponendi. Labb. 
? [ta legitur in ms. Just. 


d ]I:c add. al. : 
* Al. insidiantur 


1007 


EPISTOLAE DECRETALES S. STEPITANO ADSCRIPTAE. 


f i008 


delinquenti. fratri nihil per pietatis. et. clementi Α (am suam Ecclesiam, pretioso videlicet sanguine suo 


officium vult condonare ? Profecto necesse est ul 
zstimet se talem in judicio Deum experturum, cum 
ante justi judicis tribunal fuerit constitutus, qualem 
se fratri suo exhibuerit: Nam qua mensura mensi 
fuerimus, eadem. remetielur. nobis. (Matth. vii). Et 
Joannes apostolus et evangelista ait : Quiodit fratrem 
suum, homicida est. Et scitis quia omnis homicida non 
habet vilàm clernam ἱπ se manentem (I Joan. 1v). 
Vos tamen, filii charissimi, hortamur αἱ patienter 
mala vobis illata Domini adminiculo portetis, et his 
apostolicis praeceptis tales. procul pellite, ne more 
canino vos lacerare aut mordere valeant. Memen- 
tole, etiam quia, juxta Psalmographi vocem (S. Bonif. 
ep. xxvi) Homo sicut (anum dies ejus, et ut flos agri ita 
forebit (Psal. cu). Et Apostolus ait ; Totus mundus in 
maligno positus est (1 Joan. v). Unde precamur ne ta- 
les multum timeatis, quia infames sunt , et non mul- 
tum vobis nocere possunt, quia eorum vox exstincta 
est ; quoniam sic odit Deus eos (Proclus ad Domnunm. 
Hadr. coll. 71) qui adversus patrum invasores, qui in 
muudo patres armantur , ut infamia sunt. notati. Ar- 
mamini ergo his apostolicis adminieulis contra eos, 
et spiritu principali roborate corda vestra , ut Deus 
qui vos pastores in populo suo vocari voluit, non ue- 
gligentes aut tepidos, aut lupis supervenientibus, fu- 
gientes inveniat, sed. exemplo boni pastoris , agnos 
pariter cum matribus et filiis ac filiabus viriliter de- 


fensantes, atque sanctam matrem Ecclesiam fideliter. 


reportantes, semper inveniat, Et quamquam (S. Bo- 


nif. ep. xxv) dies mali sint, vos tamen nolite esse ( 


imprudentes , sed intelligentes qua sit voluntas Dei 
(Ephes: v). Quamobrem confortamini, et state. in 
fide, viriliter agentes, ac omnia vestra in charitate fiant 
(1Cor. xvi), et secundum sanctum. Evangelium , 
in patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc xu). 
Recordamini quoque sanctorum Apostolorum et Pro- 
phetarum ; et quia multum laboraverunt iu Domino, 
ideo adepti sunt priemia sempiterna. Seitote. etiam 
quoniam juxta P-almiste vocem, multe tribulationes 
justorum, et de omnibus his liberabit eos Dominus 
(Psal. xxxut). Quapropter, filii eharissimi , horta- 
mur vos et deprecamur ut crebris orationum vestra- 
ruin precibus Deum exoretis, ul ( S. Bonif., ibid.) li- 
beremur nos et vos, juxia dictum Apostoli, ab impor- 


redeinptain, et nos, qui eamdem sanctam Ecclesiam 
docere, regere, portare et tueri debemus, de pra-- 
dictis oppressionibus et tentationibus hujus  szeculi 
nequam, atque de omnibus necessitatibus nostris 
misericorditer eruat, ut sermo Dei currat (1 Cor. xv ) 
et glorificetur gloriosum Evangelium Domini nostri 
Jesu Christi ; et gratia ejus iu nobis vacua non fiat, 
ne sine fructu Evangelii, quod absit! steriles in cons- 
pectu Dei appareamus , et vacui filiorum filiarumque 
numero revertamur, nec de abscondito talento, Do- 
mino veniente, rei esse judicemur. Ista enim sem- 
per invidet Satan. Et idcirco tales adversum nos 
suscitat qui nos premanL et suffoceut, ut. Domini 
oves ab-que nobis rapiat, [et in ima, ncn existenti- 


B bus pastoribus qui eos custodiant et defendant, 


ruere faciat. Vos igitur pro viribus laborate, et 
orate atque vigilate ne lixc fiant, scientes nos 
semper paratos esse in omnibus quibuscumque 
Dominus posse dederit modis, vobis opem ferre, 
licet nos ab ipsis zmulis sancte Dei Ecclesis et 
nostris non simus excepti ; et. tribulationes cordis 
nostri pro nostra et vestra tribulatione, sive oviam 
nobis commissarum, admodum sint dilatata, Vos 
quoque obsecramus ut injunctum vobis 4 Domino 
famulatum non negligatis, et omnes oppressos et 
cunctos Dei servos, atque generaliter omnes Cliris- 
tianos, prout Dominus posse dederit, adjuvare, stu- 
deatis (S. Bonif. ep. xxvi) ut ante tribuual Christi 
mercedem, babeaiis perpetuam. Et scitote quod memo 
ria vestra coram Deo est assidue. Nam , quemad mo- 
dum dolentes cognoscimus vos ab iniquis et «celestis 
lominibus obturbari, ita continuo vobis compatimur, 
Deum orantes pro liberatione ac sublevatione vestrae 
afflictionis, qu:e vobis (uude graviter angimur) ab 
iniquis in dies irrogatur. Et ante corpora Apostolo- 
rum pro vobis preces fiunt quotidie, ut. et vos li- 
beremini ab importunis et. mais hominibus Domini 
auxilio, et oves vobis commissi ad pascua eterna 
vite una vobiscum perveniant sempiterna. Un.tatem 
el communiouem (S. Bonif. ep. v1) dilectionis ves- 
trz, valentem atque proficientem in salutem omnium 
populorum , Creator omnium populorum, Creator 
omnium Deus omnipotens memorem nostri zeternali- 
ter custodiat. Amen. 


tunis et malis hominibus, quia non omnium est. fides (M D Data nonis aprilis, Valeriano et Gallieno, viris cla- 


T hess. 1). Flagitate etiain ut Deus et Dominus noster 
qui est refugium pauperum, et spes humilium, sauc- 


rissiinis, consulibus (Anno Christi 255). 


ACTA ET MONUMENTA 


(ELEDERRIME DE ILERETICORUM DAPTISMATE DISPUTATIONIS, 
PARS PRIMA. 


PRJECIPUA VETERUM MONUMENTA QUAE SUPERSUNT 


DE BAPTISMATE H/ERETICORUM. 


eQ9 


S. STEPHANI PAP/E ET MARTYRIS 


DECRETORUE SENTENTLE. 


PROOEMIUM. 


Dolendum sane est ad nos usque hon devenisse 
quascumque in his rerum tempestatibus beatissimus 
Stephanus papa 1 scripsit epistolas, sive ad Africa- 
nos, sive ad Orientales episcopos ; quinimmo et miran- 
dum nullam oimnnino, exceptis tantuni pauculis sen- 
tentiis, superfuisse; cum interea nec oblivii injuria, 
nec edacitate temporum exciderint nounulli quorum- 
dam anonymorum iibelli longe humiliores , multoque 
exilioris tenoris, ac momenti ; cumque aliunde tota 
ab imis sedibus ob gravissimam hanc litem comtiota 
Ecclesia fuerit, indeque in sanctam Petri Sedeim in- 
tenia, quaecumque pontificalia placita, decretave ar- 
rectis auribus accipere debuerit. Eo ergo diligentius 


colligenda sunt, quotquot emerserint , Stephani Papz ἢ 


sententiz: ex epistolis Cypriani et Firiiliani excer- 
pt; palmares porro ac merito dict: decretoria , 
quippe qu:e, licet hiuc et binc renitentibus maximae 
ac meritissim:e auctoritatis viris, ingentem demum 
litem diremeriunt ac paulo post fuerint ab omni qua- 
que patet Ecclesia accepti, amplex: firmiter ἃς 
perpetuo servatz. H:ec vero sancti Pontificis effata 
dum e Firmiliani litteris potissimum eruimus, ueu- 
tiquam in animo est ipsam Firmiliani epistolam au- 
thenticam aut ratam. babere. Esto sub judice lis in- 
tegra, tantumque velimus liceat, ex hoc fonte vel 
dubio vel disturbato exhaurire sententias illas quae 
venerandau sapiunt vetustatem, quasque vafer in- 
terpollator ex antiquis instrumentis in novella νοθείων 
farragine intrudere potuit. 
J. 
Unus ac necessarius controversiarum | fidei finis, 

Stephanus de episcopatus sui loco gloriatur et se 
successionem Petri tenere contendit, super quem 
fundamenta ecclesi: collata sunt ( Firmil. Epist. ). 


Il. 
Palmare juris principium. 

Si quis ergo a quacumque hzeresi venerit ad nos, 
NIHIL INNOVETUR , NISI QUOD TRADITUM EST, Ul manus 
illi imponatur in poenitentiam, cum ipsi heretici 
proprie alterutrum ad se venientes non baptizent, sed 
cominunicet tantuin ( Cypr. Epist. uxxiv ). 


Traditionis Apostolice testimonium de hereticorum 
baptismate. 


... Quasi Apostoli eos qui ab hzresi veniant baptizari 
prolibueriut et hoc custodiendum posteris tradide- 
rint ( Firmil. Epist. ). 

JV. 


T estimonii intrinseca argumenta. 


Stephanus οἱ qui illi consentiunt, contendunt di- 
missionem peccatorum et secundam nativitatem in 
hxreticorum baptismo procedere , apud quos etiam 
ipsi confitentur Spiritum sanctum uon esse, simulque 
unum nobis atque lireticis baptisma esse.... Non 
putant qu:erendum esse quis sit ille qui baptizave- 
rit, eo quod qui baptizaverit, gratiam consequi po» 
tuerit invocata Trinitate nominum Patris et Filii et 
Spiritus sancti... Vult Stephanus liis qui apud hzre- 
ticos baptizantur, adesse prosentiam et sanctimo- 
niam Christi... Multum proficit nomen Cliristi, ut . 
quicumque et ubicumque in nomine Christi bapti- 


C zatus fuerit, consequatur statim gratiam Christi (Fir- 


mil. Epist. passim. ). 
V. 
Clausula. 


W.ERESIS QUIDEM PARIT ET EXPONIT; EXPOSITOS AUTEM 
ECCLESIA SUSCIPIT ( Firmil, Epist. ). Epp. 


1011 


RELIQUL£&£ SACRA. 


1012 


CONCILIUM ROMANUM SUB 8. STEPHANO CELEBRATUM. 


EX LIBELLO SYNOD. 
ea DE 


Σύνοδος θεία xal ἱερὰ τοπικὴ; iv "Pun συναθροισ- À Synodus divina οἱ sacra provincialis, Romze col- 


θεῖσα, ὑπὸ Στεγάνου τοῦ ἱερομλάρτυρος πάπα" ἀπωγὴ- 
' * - , - , L4 * 

ρύξασα τοὺς ἐν τῇ ᾿Λφριχή συνόδῳ παραλόγως ἐπιχε- 

4 M », , e , 

χειρήχοτας ἀναδαπτίζειν τοὺς ἐχ πάσης αἱρέσεως 


προσερχομένους τῇ χαθολιχῇ Ἐχχλησίᾳ- 


lecta ἃ Stephano sancto martyre οἱ papa; 41 eos 
qui in Africana synodo sine ratione concesserant cos 
rebaptizari qui ex quacumque h:cresi ad cauiolicam 
accederent Ecclesiam, abdicavit. 


STEPII. BALUZII NOTÀ. 


Duo erant, inquit Augustinus in libro de unico Ba- 
plismo,cap.14, eminentissimarum ecclesiarum, liomang 
scilicet el Carthaginensis, episcopi, Stephanus et Cypria- 
nus, ambo in unitate catholica constiuti. Erat ea tem- 
pestate magnum: schisma in. Ecclesia propter doctri- 
nam de rebaptizatione, quam. olim. Afri acceperant 
ab Agrippino, Cartliaginens( episcopo, et quam 3. 
Cyprianus admodum: perveraciter. defendebat. Tunc 
papa Srephlianus Rom:e synodum provincialem collegit, 
ut ait auctor Synodici ; ubi cum ceteris quidem collegis 
suis, ut. loquitur. Vincentius. Lirinensis, sed tamen 
pro celeris in eam doctrinam invectus est. Denique, 


ex ea synodo, ut apparet, celebrem epistolam ad 
Africam misit ; qu:e saue nunc non exstat integra, sed 
tautum definitio, quam in Epistola rxxiv ad Pompeium 
nobis conservavit S. Cyprianus : 

« Si quis ergo a quacumque heresi venerit ad nos, 
nibil inuovetur nisi quod traditum est, ut manus | ill 
imponatur in poenitentiam ; cum ipsi h:eretiei proprie 
allerutrum ad se venientes non baptzeut, sed com- 
municant tàntum. » 

Istius Stephani epistole meminerunt Eusebius, lib. 
vn, cap. 9, et Vincentius Lirinensis in suo Commoni- 
torio. 


CARTHAGINENSE CONCILIUM $UB CYPRIANO TERTIUM 
ANNO POST CHRISTUM NATUM CCLIII HABITUM. 


DE INFANTIBUS BAPTIZANDIS. 


PROOEMIUM. 


(Erasm., ni, 5. Pamel., Rigalt.. Baluz., rix. Paris., rviu. 
Oxon., Lips., rxiv. Routh. Rell. Scrip. p. 74 et 116.) 
Anno Christi 257 (2), persecutione cessante, ad 

quassatam Ecclesiam coniponendam, Cyprianus cjus - 

que colleg:e eplscopi Africanz ecclesize, ex more con- 
venerunt ; partim ut rectam fidem et catlolieam uni- 
tatem conservarent, partim etiam ut collapsam eccle- 
sSiasticam disciplinam re-litucrent, ac. bonos mores 
fidelium informarent. In hac synodo constitutum est 
primo, ut diaconus ille, quem Rogatianus de proter- 
via et conviciis sibi illatis coram Patribus concilii 
denuntiaverat, aut. abstineatur, aut, nisi peccatum 
emendet, oinnino depouatur. Idem de reliquis pro- 
tervis el contumeliosis clericis constitutum es-e vo- 


lens : quia contumacia in clericis subjectis periculosa C 


sit, ex qua ut plurunuin in hazeresim prolabi consueve- 


(1) Etsi qux eo loci colligimus concilia Carthagi- 
neusia non eandem rebaptismaiis quiestiouetmp agita - 
veriut, cuncta tamen quasi in unuin. corpus edenda 
esse autumaviimus, ut pote iisdem fere temporibus, 
sub eodein summo Pontlfice , ab eodem Cypriano, ex 
jisdem propemodum episcopis habita. Epp. 

(2) E-t hoc concilium. Carthaginen:.e im sub Cy- 
riaue ut. admonet. Harduinus, celebratrum. anno 
hristi ccrtum ; fictit.um autem illud putat Pagius ad 

ann. Chr. 254, n. 5; quem consule. 


B runt. Verba Cypriani responsoria ad Rogatianum hac 


de re scribentis hiec. sunt : « [Iec sunt initia hzreti- 
corum et ortus atque conatus schismaticorum male 
cogitantium, ut sibi placeant, ut prrpositum superbo 
lumore contemnant. Sic de Ecclesia receditur : sic 
altare profanum | foris collocatur, sic contra pacem 
Christi οἱ ordinationem atque unitatem Dei rebel- 
latur. Quod si ultra te contumeliis suis exacerbaverit 
et provocaverit, fungeris circa eum potestate honoris 
Qui, ut eum vel deponas vel abstineas.? Secundo hac 
eadem synodo patres. concilii intelligentes quod Ge 
minius Victor Christianus ex hac vita discedens For- 
tunatum quemdam. presbyterum testamento suorum 
filiorum tutorem nominasset, atque ita, juxta de- 
cretum concilii alicujus, olim hac de re in Africa sub 
antecessoribus celebrati, paenam excommunicationis 


dncurrisset; ipsum Geminium defunctum, eo quod 


presbyterum à cultu Dei ad. szecularia avocasset, ex- 
communicatum esse denuntiant ; ideoque pro defuncto 
sacrilicium offerti, nomen apud altare nominari se- 
vere adinodum interdicunt ; ipsumque antecessorum 
suorum decretum hac. synodali constitutione confir- 
mant. Hec constant ex Cypriani episto'a G6, qua sic 
ait: Graviter commoli sumus, ego. et college mei, qui 
presentes aderant, et compresbyteri nostri qui nobis as- 


δὶ ἀεθων!, ees Borcn sno $57, 1n 045 € 44. H. e 


1013 


cessitatis ante octavum diem accelerandum esse, ad 
quorumdam dubitationem responsum esse videtur: 
maxime, quia concilium illud tempore Ecclesi: pa- 
cato celebratum, non sub Lucio, ut Veneta editio ha- 
bet, sed potius circa initium Valeriani habitum fuisse, 
certo colligere liceat. Qualis illa de Baptismo infan- 
tulorum controversia fucrit, ex Lix epistola Cypriani 
ad F'idum presbyterum hic subjecta cognoscere licet. 


CYPRIANUS ET CXETERI COLLEG.E QUI IN CONCILIO 
AFFUERUNT NULMERO LXVI, FIDO FRATRIS SALUTEM. 


ARGUMENTUM. — Patres africani pacem a T herapio te- 
mere concessam , ralam esse statuunt. — Infantium 
modo natorum Baptismus ab iisdem stabilitur.— Su- 
perstitiosus mos infantes ad. osculum non admittere 
ante diem octavum nolalur.— Nemo a Baptismo im. 
pediendus. 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. ᾿ 
eodem concilio Baptismum infantulorum in casu ne- A 


1014 


l. Legimus litteras tuas, frater charissime, quibus 
significasti de Victore, ^ quondam presbytero, quod 
ei, antequam poenitentiam plenam egisset, et Domino 
Deo, in quem deliquerat , satisfecisset, temere 'The- 
rapius, collega noster, immaturo tempore et prz- 
propera festinatione pacem dederit. Qu:e res nos 
Salis movit, recessum esse a decreti nostri aucto 
ritate, ut ante. legitimum et plenum tempus satis- 
factionis, et sine petitu et conscientia plebis , nalla 
infirmitate urgente ac necessitate cogente , pax ei 
concederetur, sed librato apud nos din consilio, 
Ὁ satis fuit objurgare Therapium collegam nostrum 
quod temere hoc fecerit el instruxisse ne quid tale 
de cztero faciat. Pacem tamen. quomodocumque ἃ 
sacerdote Dei semel datam non putavimus auferen- 


B dam, ac per lioc Victori communicationem sibi 


concessam usurpare permisimus. 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Sic Lam. Bod. 1,2. Ebor. NC. 1, 2. Ver. Benev. 
Victore quodam Impr. nup. 


b Consilio objurgare Therapium collegam nostrum de- 
crevimus NC. 2. . 


VARIORUM NOTAE. 


Synodica hec Epistola. Hujus epistol::: mento ex- 
(at 3pud sanctum Augustinum in libro de Gestis Pe- 
lagii, cap. 41, et iu libro quarto contra duas Episto- 
las Pelagianorum, cap. 8, et in serinone. 294 nove 
editionis. Meminit ejusdem etiam Hieronymus in 
Calce Dialogorum adversus Pelagianos. Vide librum 
Georgii Cassandri adversus Anabaptistas. BaLuz. 

Numero Lxvi. Videsis quod ante annotatum est ad 
Concil. n, p. 109. hour. 

Fido.Pameliusait non potuissese reperire quo in lo. 
co Fidus fuerit episcopus, verisimile tameu esse fuisse 
vicinum Therapii, qui iu synodo sancti Cypriani co 
gnominatur a Bulla. (Vid. supra Concill. vi. p. 105 ) 
Morellius putavit fuis«e tantum presbyterum. BaLuz. 
— Ait Pear-onius in. Anal. : « Dun illi in concilio 
erant, all tie sunt à. Fidoepiscopo, ut videtur, script: 
litterx, » ad an. 255, *ect. ix. Bocri. 

|. — Victore quondam presbytero. Wigaltius ait: Iste 
Victor quondam in Ecclesia presbyter, male servata fide, 
Ecclesiam amiserat, et pacem. Itaque etsi pacem quo- 
modacumque, hoc est pra'propera. T herapii festinatione 
recepissel. minime Lumen locum in Ecclesia, hioc est pres. 
byteri lionorem receperet. Dene igitur , atque ex disci- 
plina veteri, scripsit. Cyprianss, de Victore quondam 
presbytero, gui nunc inter l4icos communicabat Ecclesiae. 
Jdem ergo Victor de luico presbuter , de presbytero 
lapsus, de lapso punitens, de poniteute laicus. 
Supra observavimns non semper in Ecciesia obti- 
nuisse, ut in clericos delinquentes, solum per depo- 
silionem ad communionem laicam animadverteretur. 
Constat. Victorem Ecclesia. pulsam ad. paenitentiam 
eamque diutinam adini-sum. Licel vero synodo post 
reditum Cypriani secunda, lapsis ob persecutionem 
ingruentem — indultum ; tàmen non. ea. inens patrum 
erat ut, pace restituta. et ila. necessitale. cogente , 
episcopus omnia pro arbitrio laxaret. Pacem nunc 
ecclesi;ie redditam (requers synodus indicat. Fortu- 
ra'iamus lapsus quondam episcopus dicitur, statim 
Ep. txv (al. txiv). FELLUOS. — Quamquam Pamelius 
aguoscat editiones Manutii et. Morellii istic habere 
quondam , magis tamea οἱ placuit lectio veterum edi- 
tionum, in quibus scriptum est quodam, eam videlicet 
ob causam , ut ille ait, quod satis constet ex sequen- 
libus adliuc. vixisse Victorem preshyterum cum Cy- 
prianus lianc epistlam: scriberet. Quod est eertissi- 
mium. Verum vox quondam nou accipienda est in hoc 
loco tauiquam intelligi deberet. de homine defuncto, 
sed de eo qui cum ponilentiam accepissel posi 


lapsum, dejectus erat de gradu presbyteri, sicut in- 
Ira Evist. Lxiv, pag. 110, legitur. Fortunatianum 
quondam apud vos episcopum. Lectionem porro quam 
nos revocamus exhibent libri veteres et vetustis-inia 
hujus epistole versio Svriaca quam servat bib'io- 
theca. serenissimi Ducis Florenti:e, uti ego accepi a 
viro istius lingu:e et bonarum litterarum peritissimo 
Eusebio Renaudotio. Sic in ep:stofa Felicis Pap:e III, 
ad Acaeiun , quondam episcopos ,. nunc vero honore 
et communione privatos. lP'ossunt. reperiri plurima 
exempla similia. BApuz.— Clericis haud licui-se qui 
peuitentiam egissest, recipere locum suum in Ec- 
clesi| satis ostendit Basilidis exemplum in liiteris 
Syuodicis proxime post has sequentibus commemo- 
ratum. Idemque nobis iaculeaut eum Rigaliius etium 
alibi iu Notis ad Cyprianum, tum Albaspin:eus Obser- 
vatt. de Veteribus Eccles. Rit. lib. v. cup. 54. et Din- 
ghamus Antiquit, Eccles. Christ. lib. 1, c. 2, 8$ 9 
et 4. Rouri. 

Temere Therapius collega noster. Baluzius qui- 
dem duorum librorum veterum fide nixus, a quibus 
aberat vox. temere, eamdem ut ἃ sciolo quodam ex 
sequentibus adjectam neglexit ; quie vero, ipso fatente 
viro clarissimo , in. pluribus veteribus exemplaribus 
lectio inventa. est, hane ego ininiine eliminandam 
putavi, pr.-sertim cuin bene conveniret loco vocabu- 
lum. RouTu. — 

Therapius. Episcopus Bullensis in provincia pro. 
consulari. Duplex autem fuit, ut alibi diximus, 


D Bulla i ea. provincia , una dicta simpliciter Bulla , 


cujus iste Therapius erat episcopus, alia Bulla regia. 
Concilio. Carthaginensi sub Genetlio interfuit. Epi- 
gonius, episcopus Bullensium regionum , collationi 
vero Carthagineusi inter. catholicos. οἱ donatistas 
Do:ninicus episcopus Dullensium regionum cathulicus, 
οἱ Felix. Donatista, qui iu gestis vocatur simpliciter 
episcopus Bullensis. DALvzIUs. 

Decreti. nostri. Cons. prioris Epistole τὰν. init. 

Rourau. 

Sine petilu et conscientia plebis. lloc sapissime 
dicit, communicato etiam cum plebe concilio. WuGALT. 

Nulla. infirmilate urgente ac. uecessitate. cogente. 
Siguificari hoc loco Anglicus monet interpres duo 
poenitenti:e laxamenta , qux» in duabus synodis con- 
cessa fuerant, quorum alterum perinittebat. absolu- 
tionem, quam cliuicam vocat, de vita periclitantibus, 
alterum iguoscebat peenilentibus , ingruente persecu- 
lione et minilantibus iniquis temporibus, Rour4 


1815 


AELIQULE SACRAE. 


1016 


Il. Quantum vero ad causam. infantium pertinet, A declarat nobis divinze Scripturz fides Helis:eus * su- 


quos dixisti intra secundum vel tertium diem quo 
nati sint^ constitutos bapiizari non oportere, et con- 
siderandam esse legem (Gen. xvn, 12) circumcisionis 
antiqu:e , ut intra octavum diem eum qui natus est 
baptizandum et sonctificaudum non putares , longe 
aliud in concilio nostro omnibus visum est. In hoc 
enim quod tu putabas esse faciendum nemo consensit, 
sed universi potius judicavimus nulli homini nato 
misericordiam Dei 5 et gratiam denegandam. 

Nam cum Dominus in Evang. lio suo dicat (Luc. 
ix, 56) : Filius hominis non venit animas hominum 
perdere, sed salvare, quantum in nobis est, si fleri 
potest, nulla anima perdenda est. Quid enim ei 
deest qui seinel in utero Dei manibus formatus est ? 

Nobis enim atque oculis nostris secundum dierum 
scecularium cursum accipere qui nati sunt incremen- 
tum videntur. Ceterum quzcumque a Deo fiunt Dei 
faetoris majestate et opere perfecta sunt. 

Ill. Esse denique apud omnes, sive infantes, sive 
majores natu, unam divini muneris zqualitatem 


per infantem vidus filium qui mortuus jacebat ita se 
Deum deprecaus superstravit, ut capiti caput et faciei 
facies applicaretur, et superfusi Helisei membra 
singulis parvuli meinbris et. pedes pedibus jungeren- 
tur (IV Heg. 1v, 54). Qui» res si secundum nativitatis 
nostr: et corporis inzqualitatemn cogitetur, adulto 
el provecto infans non posset :quari, nec cohzrere 
et suflicere possent parva membra majoribus. Sed il- 
lic aequalitas divina el spiritalis exprimitur, quod pa- 
res atque cxquales sint omnes homines, quando a 
Deo semel facti sunt, et possit z:etas nostra iu 4 incre- 
mentis corporis secundum szxculum , non secundum 
Deum habere discrimen; nisi si et gratia ipsa, qus 
baptizatis datur, pro ztale accipientium vel minor 


B vel iinajor tribuitur, cum Spiritus sanctus non de men- 


sura, sed de pietate atque indulgentia paterna zequa- 
lis omnibus prxbeatnr. Nam (Gal. n, 6) Deus ut 
personam non accipit, sic nec vatem cum se omni- 
bus ad coelestis gratiz consecutionem zqualitate li- 
brata przbeat patrem. 


LECTIONES VARIANTES. 


Y Quam nati sunt Bod. 4, 2. NC. 1, 2. Ebor. Lin. Ben. 


er. 
b Misericordis Dei gratiam August. 


€ Fides, eum Heliszeus Lam. NC. 1, 3. 
4 Nostra in incrementis Lam. Bod. 2. 


VARIORUM NOTE. 


Daptiz^ri non oportere. De Baptismo infantium vi- 
de Josephum Vicecomitem, lib. n, cap. 1, deantiquis 
Buptismi Ritibus, et scripta Auglicana Buceri pag. 655, 
66;, 781. Vide etiam tractatum Florentii Conrii. de 
Statu parvulorum sine. Bapiismo decedentium. BaLuz. 

Ji.— Quantum vero ad causam in (antium pertinet. Lo- 
eus insizuis de Baptismo parvulorum contra Anabaptis 
tas, cujus meminit etiam tom. 11. lib. de Lapsis. Eum- 
dem agnoscunt D. Cyrillus ilierosolynitanus Catechesi 
mistag. 1. Greg. Naz. Orat. ni, in sanctum Laovacrum ; 
Chrys. hom. ad. Neophytos, hom. ix, in. Gen. et in 
Psal. xiv, ac Ambros. in. Lucam. Eundem D. Aug. 
ab universa Ecclesia observatum fuisse testatur fre- 
quenter, praesertim autem Ep. 28 , jam dicta et lib. 
iJ, de peccat. Merit, et remiss., c. 6, 7. 8, 9, ubi to- 
tam fere hanc citat epistolam, quomodo ctiam lib. iv, 
contra duas epistolas Pelag., c. 8, et lib. n, contra Ju- 
lian, c. 5. Contirmat eumdem Baptismum liac seuten- 
tia Cypriani et Collegarum D. Mieron., sub finem lib. 
nt, dialog. contra Pelugianos. hnmo Concil. Milevit. 
can. 2, ansthemate eum damnat, qui negat baptizan- 
dos parvulos recentes ab uteris niatrum. Ánte. vero 
D. Cyprianum ejusdem mentionem disertis verbis 
reperire est, apnd Origenem in Levit. hom. S, in Luc. 
et in Epist. ad Hom., cap. 6; Tertullianum lib. de 
Aninia, lren:eum contra Her. lib. ii, cap. 59; Justinum 
mart. quast. 56. Clementem Romanum lib. vi, Con- 
&litut. Ápost., cap. 44, et Dionys. Areop. ult. cap. 
Eccles. Hierarchie. Qui Dion. ad traditionem Apo- 
stolorum eum refert, ad quam eumdem etiom reltert 
Orig. in Epist. ad Rom. et D. Aug. lib. x. de Gen. ad 
litt., c. 25; et lib. 1x, de Bapt. contra Donat. c. 24. 

PAMEL. 

Sanctificandum. Ita omnes editiones ante Pame- 
lianam et plerique libri veteres. Pamelius scripsit 
sacrificandum. lta etiam Rigaltius, qu.imvis Goular- 
tius, repudiata lectione Painelii , scripsisset sanctifi- 
candum, anc lectionen. maluerunt. Angli. Recte 
quideum. Est enim optima. Vide Epistolam 76, ad 
Magnum, pag, 152. 4155. BaALUziUs. 

]n concilio nostro omuibus visum. est... Augusti- 
nus lib. iv de Bapt. contra Don«tistas, cap. 25. 24, 
infantium. Baptismum 1raditioni apostolic:e adscri- 
bit, hanc. regulam proponens ; Quod wniversa tenet 


Ecclesia, nec conciliis institutum, sed semper retentum 
est, non nisi auctoritate apostolica traditum rectissime 
creditur. Licet in concilio hioc Coithaginensi 66 
episcoporum , omnibus visum sit. nulli hominum 
nato misericordium Dei et gratium denegandam ; liec 
non ad yp:edobaptismum statuendum. adducta. qui 
olim obtinuit; sed ad Afrorum liac in re judaizan- 
tium errorem refellendum vibrata, qui ad dien oc- 
tavum, circumcisioui olim praestitutum , ritum illum 
differendum censebant. F£tLUs. — Notat Baluzius 
vocem deesse omnibus, quam valde superfluam ap- 
pellat, in septem codicibus antiquis, exstare tamen 
ait apud. Augustinum. Sed. de inuiilitate ejus mihi 
adhuc non constat. RouTn. 

Nulla auima perdenda est. Citat hunc locum sanc- 
tus Augustinus in epistola ad lHlyeronimum de Origine 
Animurum.  Batvz. 

Secundum dierum secularium cursuin. Sie infra : Se- 
cundum seculum , non. secundum Deum. Nam apud 
Deum non est tempus. Dies agitur dicit szcu- 
lares, uti ab hominibus in saeculo numerantur. 

RucaLTIUs. 

Il]. — Vidue filium. lta veteres editiones et omnes 
fere libri veteres. Pamelius edidit tidue Sunamitis 
filium | ex unico codice Auglicano, fa-sus vocem 
Sunanmitis desiderari in cxteris antiquis codicibus. 
Angli scripserunt Sunamiiidis. Ego sustuli hauc vocem, 
quam non dubito esse ex glossema:e. Adimoneo . ta- 
meu me illam reperisse in quinque libris veteribus. 

DALUZ. 

Iucqualitatem. Coter:e. edit. quas vidi omnes 
preter Beuedictinam vel «qualitatem. vel qualita- 
tem habent, sed fortasse lectionem receptam in co- 
dicibus suis invenit Baluzius. Caeterum x:uigmata 
isthiec ab insania illa prope absunt Origenis et alio- 
rum qui fidem historiarum sacrarum subvertere 
ausa est, ul mysticum adstrueret sensum libris 
sacris RouTR. 

Discrimen. Tres libri veteres habent differentiam 
vel discrimen, alius discrimen. Ex similibus fontibus , 
ut &wepe monuimus, orta sunt tot vocabula synonyma 
apud Cyprianutn. BaLuz. n 

Prabeat patrem, là. omnes fere libri veteres et 
omnes editiones. Atque ea lectio est. opima. Nam 


^" 


1011 


CONCILIA CARTBAGINENSIA. 


1018 


IV. Nam et quod vestigium infantis in primis par- A hic dies octavus, id est, post sabbatum primus et 


tus sui diebus constituti mundum non esse dixisti , 
quod unusquisque nostrum adhuc horreat exoscu- 
lari, nec lioc putamus ad coelestem. gratiam dandam 
impedimento esse oportere. Scriptum 681 enim 
(Tit. 1, 15) : Omnia munda sunt mundis. Nec aliquis 
nostrum id debet horrere quod Deus dign tus est 
facere. Nam etsi adhuc infans a partu novus est, 
non ita est tamen ut quisdam illum in gratia. danda 
atque in pace facienda horrere debeat osculari, 
quando in osculo infantis unusquisque nostrum pro 
818 religione ipsas adhuc recentes Dei 1η81}08 
debeat cogitare, quas in homine modo formato ^ et 
recens quodam modo exosculamur quando id. quod 
Deus fecit amplectimur. Nom quod 5^ in judaica 
cireumcisione carnali octavus ὁ dies observabatur, 
sacramentum est in'unibra atque in imagine ante 
premissum, sed veniente Christo veritate completum. 
Nam qui octavus dies, id est, post sabbatum primus 
dies, futurus erat 4 quo Dominus resurgeret , et nos 
vivificaret et circumcisionem nobis spiritalem daret ; 


dominicus, priecessit in. imagine. Qux& imago cessa- 
vit superveniente postimodum veritate et data nobis 
spiritili circumcisione, 

V. Propter quod neminem putamus a gratia con- 
sequenda iurpediendum esse ea lege qux jam statuta 
est, nec. spiritalem circumcisionem impediri carnali 
circumcisione debere, sed omnem omnino hominem 
admittendum esse ad gratiam Christi, quando et Pe- 
trus in. Actis apostolorum loquatur et dicat (Act. x, 
98) : Dominus mihi dixit neminem hominem * com- 
munem dicendum et immundum. C:terum si homi- 
nes impedire aliquid ad consecutionem gratiz pos- 
set, magis adultos et provectos et majores natu 
possent impedire peccata graviora. Porro autem si 


B etiam gravissimis f delictoribus, etin Deum multum 


ante peccantibus, cum postea crediderint, remissa 
peccatorum datur, et a baptismo atque a gratia 
nemo prohibetur, quanto magis prohiberi non debet 
infans, qui recens natus nihil peccavit, nisi quod se- 
cundum Adam carnaliter natus contagium mortis 


LECTIONES VARIANTES. 


5 Recenter nato August. Recens pato quodammodo Oxon 
b Quando Lam. ΝΟ. 4. Bod. 2. Ebor. 
€ Circumcisione octavus Lam. Bod. 2. NC. 1. 


d Primus futurus Lam. Bod. 1. 
6 Neminem communem od. 3. 
f Delictorum Thu. Corb. 


VARIORUM NOTE. 


cerium est Deum se omnibus hominibus squa- 
liter nrzstare patrem, E-t enim. pater. noster, in 
primis vero eorum qui credunt in. eum, eorum qui 
per eum sanclificati et. gratie spiritalis nativitate 
reparati, filii ejus esse eaeperunt, ut ait sanctus mar- 
tyr libro de Oratione Dominica, pag. 206. Et tamen 
Pamelius magis probat conjecturam Cuosterii exis- 
timantis legendum esse parem ; eamque conjecturam 
Pamelius, ut ipse ait, in sua editione posuisset, nisi 
contradicentes habuisset omnes libros manuscriptos 
et omnes editiones. Ego tamen vocem parem reperi 
in duobus codicibus antiquis. Batuz. 

IV. — Adhuc Mhorreat exosculari. Rigaltius ait : 
Fidus, ad quem est li»e epistola Cypriani, horrebat 
osculari recens uatos iufantes, cun suis impedimen- 
tis profusos utique et oblitos , indeque in. octavum 
a partu. diem differri Baptisinum volebat. Hlorrorem 
discutit Cyprianus iisdem argumentis quibus Ter- 
tullianus Marciouis h:eresin. confutavit. exhorrentis 
fidei elhiristian:e articulum quo Christum, Filium Dei, 
de Marie Viryinis utero vere homiueim natum as- 
serimus. Chrisius dilexit hominem illum in. immundi- 
liis, in. utero coagulatum, illum perpudenda prolatum, 
illum per ludibria. nutritum. Propter eum descendit, 
propler eum praedicavit. Tu hec. erubescenda | illi facis 

uc redemit? Tu exhorrescis in isifante recentes adliuc 
bei manus? Natura veneranda est, non erubescenda. 
Hzc ltigalt. Totus hic apparatus ex. Ethnica. super- 
stitione originem sumpsit. Macrobius, lib. 1, cap. 16 : 
Est, inquit, Nundinun Romanorum Dea , a nono die 
nascentium. nuncupata qui lustricus dicitur. Est. autem 
dies lustricus quo infantes lustrantur et nomen accipiunt. 
sed is maribus nonus, octavus est feminis. Dato infan- 
tc$ nou ad osculum admittendos ante diem octavum, 
sejuebatur. utique. non baptizandos; quilibet. enim 
Christianus. fraternitatis jure ad pacis osculuin 
admissus. FErLUS. 

Sacramenti est. Pariter hujus. typi. meminit 
D. Augustinus contra Faustum. Manich. lib. xvi, c. 
29:Teriio die resurgens. quem dominicum dicimus, qui 
post sabbatum numeratur octavus, etiam circumcisionem 
octavi diei ad se prophetandum | pertinere. declarat. Et 
paulo post : Quia ista resurrectio qua credita est nos justi- 
[icat, illa octave diei circumcisione figurata est. FELLUS. 


C 


Veritate completum. Quidam libri veteres et edi- 
tio Morellii habent in veritate. Quod potest esse me- 
lius. — Baruz. Adde editionem principem. RouTu. 

Post. subbatum primus et. dominicus. Magnum ante 
hos ducentos anvos bellum cum moxina utrin- 
que acerbitate gestum οἱ pugnatum est. inter Pau- 
lum. de Middelburgo, qui postea fuit episcopus 
Forosemproniensis, Petrum de Rivo sacr: pagina 
professorem in academia Lovaniensi, et Thomam 
Bazin, episcopum Lexoviensem et dein archiepis- 
coptun | Ciesariensem, au die octava sabbati , id est 
die dominica , Cliristus resurrexisset. Tractatus Pe- 
tri de Rivo editus fuit auno 1492, in urbe Lova- 
niensi, et Pauli adversus Petrum. in libro sexto de 
Recta Pasch celebratione. Δὲ tractatus. Tliomnze 
noudum editus habetur in bibliotheca regia. BALUZ. 

V.— Propter quod, etc. Refert hune locum sanctus 
Augustipus sermone 294 , pag. 1455 nove editionis. 
BaLuzivs. — lbi S. Augustinus, vel alius quis, adduxit 
locum , hzc quidem  prifatus;: Sanctus. Cyprianus 
est , quem in. manus. sumpsi, antiquus episcopus sedis 
hujus quid seuserit de baptisimo parvulorum, imino quid 
semper Ecclesiam — sensisse. monstraverit, | paululum 
accipite. our. . 

Α gratia consequenda Tres libri veteres preferunt 
ad gratiam consequendam, BaLvz. 

orro aulem, eic. Totum hunc locum descripsit 

sauctus IHlieronymus in fine libri tertii adversus Pele- 

gianos. Sed apud Hieronymum legitur remissio pro 

remissa ; et pro eo quod apud Cyprianum recte scrip- 

tum est de ope nosira ac divina misericordia, in Hie- 

ronymo liabet de ope nostra ad divinam misericordiam. 
BaLuz. 

Gravissimis delictoribus. Negatorihus , sacrificatis , 
libellatis. Delictores dicit eos qui fidem Christo da- 
tam deseruerunt, dereliquerunt. Observavimus supra 
ad Epist. Lv. (al. Lii) WicaLT. —ÀL vero magis suadet 
illud , si postea crediderint, ise verba de homini- 
bus elhiristianam fidem amplexis, atquc ideirco Bap- 
smum petentibus, exponere, per quem quidem 
Baptismi ritum in. nomine Divino celebiatum pec- 
cata omuia remittit ac deleri credebat antiquitas. 

RouT1n. 
Nisi quod secundum Adam. Nix alibi reperitur, 


2019 


RELIQULE SACRE. 


1020 


antique prima nalivitate contraxit, qui ad remissam A licissimus in Africa lapsus, absque ullo gradus et ho- 


peccatorum ^ accipiendam hoc ipso facilius accedit 
quod illi remittuntur, non propria, sed aliena peccata. 

VI. Et idcirco, frater charissime, hsec fuit in con- 
cilio nostra sententia, a Baptismo atque a gratia Dei, 
qui oinnibus misericors et benignus el pius est, ne- 
miuem per nos debere prohiberi. Quod cum circa 
universos observandum sit atque retineudum, tum 
magis circa infantes ipsos et receus. natos b obser- 
vandum putamus, qui hoc ipso de ope nostra ac de 
divina misericordia plus merentur quod. in. primo 
statim nativitalis su:e ortu plorantes ac flentes 5 nihil 
aliud faciunt quam. deprecantur. Optamus te, frater 
charissime, scmper bene valere. 


CARTIHAGINENSE CONCILIUM 
QUARTUM. 


ANNO POST CHRISTUM NATUM CCLIV HABITUM. 


DE BASILIDE ET MARTIALE IHSPANLE EPI- 
SCOPIS LIBELLATICIS. 


(Erasm., τ, 4. Pamel, Rigalt, Baluz., txvur.. Paris., 
Lyn. Oxon., Lips., rxvn. Routh. Hell. Ser., p. 77 et 
M PROGENMIUM. 

Hoc concilium habitum est in Africa, anno Christi 
958 ad instantiam Hispani:e episcoporum , 60 fine, 
ut de causa Basilidis ei Martialis, African: eccle- 
sio judicium cognoscerent. Causa talis erat : Barsilides 
Legionensis et Martialis Asturicensis ecclesi:e epis- 
copi, eo quod in persecutione fuissent lapsi, libella- 
tici, qui nimirum privatim (idem abnegantes, publi- 


cum idolorum cultum pecunia redimissent, episcopali ( 


honore ad deuuntiationem fidelium Hispanorum spo- 
liantur, et iu eorum locum Sabinus ac Felix substi- 
tuuntur. Cessante persecutione, illi, sicut antea Fe- 


SUB CYPIUANO . 


noris dispeudio ab Ecclesia recipi temerario ausu 
contenderunt : quo conatu cum (rustrarentur,Felicem- 
que cum Sabino in locum suum substitutos viderent, 
Dasilides livore tabescens ad apostolicam sedem Ro- 
mam se contulit; ibique se injuste sede privatum 
conquerens, Stephano. ftomano Pontifici supylicatio- 
nem plurimis mendaciis refertam exliibet, ac per eam 
sedi ac honori pristino restitui suppliciter rogat. 
Quod eum episcopi llispani:e audissent, ipsi duo suf- 
fecti episcopi, Sabinus ac Felix, ad Africanam Eccle- 
siam ablegantur, el utrique littere ad. Cyprianum 
reliquosque cjus ecclesi: episcopos scripte commu- 
nicantur , uL scilicet iidem episcopi libellaticorum 
duorum causam cognoscant ac dijudicent. Cyprianus 
igitur cum legatos una cum litteris predictis excepis- 
set, collegas antistites convocat, et in eorum sacro 
concessu litteras ad se.suosque collegas scriptas legi 
ac recitari, et ab iisdem legatis in. concilium intro- 
ductis suam ipsorum causam enarrari procurat. Quae 
cum facta essent, liuc. quod. ab episcopis llispanizxe 

de Basilidis et Martialis libellaticorum episcoporum 
depositione, el Sabini cum Felici suffectione constitu- 
tin fuerat, per African: ecclesixe episcopos illos, 
quí huic concilio interfuerant, confirmatum est; ni- 
mirum libellaticos omnes ad poenitentiam. quidem 
agendam posse admitti, verum ab ordinatione cleri- 
cali, atque sacerduiali dignitate recte prohiberi : 
hosce duos etiam sua episcopali dignitate recte 
spoliatos, Sabinum ac Felicem in locum ipsorum recte 
Suffecios esse. Quo testimonio liabito, ipse Sabinus ac 
Felix, litteris Cypriani aliorumque episcoporum 
ad Stephanum et episcopos Hispani: seiriptis comimu- 
niti, Romam adnavigant, tum ut mendacia D silidis 


LECTIONES VARIANTES. 


* Accipiendum Oxon. 
b Recenter natos Bod. 9. Lum 


* Ortu flentes Lam. Bod. 2. Lin. NC. 1, 3. 


VARIORUM NOTE. 


apud antiquos scriptores, locus ad confirmandum 
dogma de originali peccato , magis apposilus , et ex- 
pressus. De veterum liac in eausa. placitis consulatur 
auctor [listorie Pelagiane , lib. 1, qui tamen imme- 
rito sugillat Clementem. Alexandrinum, quasi doc- 
trinam. de origisali peccato non satis iutellexisset, 
siquidem. que Stromat. lib. m, 3b ipso disputata 
Sunt, adversus Encratitas inteutahantur, qui fere- 
hant τὴν γένεσιν ἀπλῶς ἐπικατάρατον, ul ait Epiph. 
Porro as«erebant. Adamum damnatum. ]ren.. lib. 1 
c. 390, FELL.— Hieronymus lib. ui adv. Pelag. p. 5i5. 
et pluribus locis Augustiuus auctoritatem larum lit- 
terarum Pelagianis, ut notavit Cellier, Histoire Géné- 
rale, etc., vol. m, pag. 590, objecerunt. Extant au. 
tem. preter. hunc. aliosque. Cypeiani lecos. insignia 
quadam de peccato originis in libro De. Habitu Vir- 
ginum, p. 180; atque adjicio auctoribus illis vete- 
ribus, quos dogmatis hujus adduxit vindices erudi- 
tissimus Vosswis in IHist. Pelagiana, lib. n. pag. 1, 
ties. 5, Theophilum Autiochenum, Tertullianum , 
(cujus tamen testinionium quoddam commemoratur 
iu T hesibus Theol. et Histor. Uisput. n ab eod. Vos- 
sio), Firmilianum, llippolytumque,  vetastissimas 
scriptores ; nec dubito, quin horum dictis addi ee- 
reatur Cleinentis. Romni illud in. Epistola ad Corin- 
thios, cap. xxxvni. Citerum in Epist. 66, pag. 995, 
tom. 1, ed. Deaedictinze Augustinus h:ec.| scribit : 
Beatus quidem Cyprianus non aliquod decretum condens 


novun, sed Ecclesie fidem firmissimam servans ad corri- 
gendum eos, qui putabanl ante octavum diem nativitatis 
non esse parvulum baptizandum,non carnem, sed animain 
dixit esse nou perdendam, et moz natum rite baptizari 
posse, cum suis quibusdam coepiscopis censuit. RovTu. 

VI. — Nativitatis sug ortu. plorantes.. Scriptores 
FEtlnici infautium modo nato:um fletum, miseriaruin 
sequentis vi: omen putabant : Cypriauus pietati as- 
cribit, et ceu precum iuarticulatam formulam corm- 
mendat. FegLL.— Quidam ex patribus Anteuic:enis , 
cujus tamen nomen iea excidit memoria. receus , 
natorum vagilus ad deplorationem peccali peeuizque 
originis sue detorquet. ftouru. 

E DasiLinE ET. ManTiíALE. Hzc epistola tot et 
tantas tamque inter se dissimiles habet variantes 
lectiones in an'iquis exemplaribus οἱ editionibus , ut 
mihi iw illis colligendis el disponendis recte ma- 
gnus labor insumendus fuerit, multim.— tzedii. de- 
voratum. Aunotandas enim. arbitratus sum ut etiam 
multa et magna exempla darem δι οὶ librario- 
rum veterum , qui omnia licita et illicita ausi sunt 
in de-cribendis sancti martyris operibus. Atque ut 
inde initium sumam ubi sunt scripta nomina. episco- 
porum, sunt aliqui codices autiqui, sunt etiam aliquot 
editiones, in quibus ea desunt. In tribus antiquis co- 
dicibus, in quibus illa prateraiissa, sunt legitur : Cy- 
prianus el cateri episcopi presbyteris et diaconibus et p 
bibus in Hispunia consistentibus. In uno regio hxctan- 


1031 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. . 


1024 


coram refellant, tum etiam ut auctoritate sedis apos- A consilia quam divina pr:ecepta respondent, quibus 


tolicz:e contumaces episcoporum Ilispani: contempto- 

res compescant. Vide Baron., anno 258, num. 1, 2, 5, 

4, ὅ, 6, 7. 

CYPRIANUS, CAECILIUS, PRIMUS, POLYCARPUS, NICOMEDES, 
LUCILIANUS, SUCCESSUS, SEDATUS, FORTUNATUS, JA- 
NUARIUS, SECUNDINUS, POMPONIUS, HONORATUS, Υἱ- 
CTOR, AURELIUS, SATIUS, PETRUS, ALIUS JANUARIUS, 
SATURNINUS, ALIUS AURELIUS, VENANTIUS, QUIETUS, 
ROGATIANUS, TENAX, FELIX, FAUSTUS, QUINTUS, ALIUS 
SATURNINUS, LUCIUS, VINCENTIUS, LIBOSUS, GEMINIUS, 
MARCELLUS, JAMBUS, ADELPHIUS, VICTORICUS, ET PAU- 
LUS, FELICI! PRE-BYTERO ET PLEBIBUS CONSISTENTIBUS 
AD LEGIONEM, ET ASTURICJE ITEM LALIQO DIACONO ET 
PLEBI EMERIT.E CONSISTENTIBUS FRATBIBUS Ih DO- 
MINO SALUTEM. 


I. Cum in unum convenissemus, legimus litteras 
vestras, fratres dilectissimi ἃ, quas ad nos per Feli- 
cem et Sabinum coepiscopos nostros pro fidei vestra 
integritate et pro Dei timore fecistis, siguificantes 
Basilidem et Martialem libellis idololatri: comma- 
culatos et nefandorum facinorum conscientia vinctos 
episcopatum gerere οἱ sacerdotium Dei administrare 
non oportere ; et desiderastis rescribi ad h:ec vobis, 
et jusiam pariter ac necessariam sollicitudinem ve- 
stram vel solatio vel auxilio nostri: sententi;e suble- 
vari. Sed enim desiderio huic vestro non tam nostra 


jampridem mandatur voce coelesti, et Dei lege prze- 
scribitur quos et quales oporteat deservire altari et 


sacrificia divina celebrare. In. Exodo namque ad 
Moysem Deus loquitur et monet dicens : Sacerdotes 


qui accedunt ad. Dominum Deum | sanctificentur, ne 
forte derelinquat illos. Dominus (Exod. xix, 92). Et 
iterum : Et cum accedunt ministrare ad altare. san- 
cti, non adducent. in se delictum, ne moriantur (Exod. 
xxvii, 45). Item in Levitico prxcipit Dominus et di- 
cit : Homo in. quo fuerit macula et vitium non acce- 
dct offerre dona Deo (Levit. xxi, 17). 

ll. Quae cum predicta. et manifesta P sint. nobis, 
priceptis divinis necesse est obsequia nostra deser- 
viant; nec personam in ejusmodi rebus accipere aut 
aliquid cuiquam largiri potest humana indulgentia ubi 
intercedit et legem tribuit divina praescriptio. Neque 
euim immemores esse debemus quid ad Judaos per 
Esaiam prophetam locutus sit Dominus increpans et 
iudignans quod, contemptis divinis preceptis, hu- 
manas doctrinas sequereutur. Populus iste, inquit, 
labiis suis « honorificat me, cor vero eorum ὦ longe se- 
paratum est a. me. Sine causa autem colunt me, man- 
data et doctrinas hominum  doceutes (δαὶ. xxix, 16)... 
Quod item Dominus in Evangelio repetit et dicit : 
Rejicitis mandatum Dei ut traditionem. vestram sta- 
tuatis (Marc. vii, 15). Quie ante ocnlos habentes et 
sollicite ac religiose considerantes, in ordinationi- 


LECTIONES VARIANTES. 


& Carissimi Ver. 
[ 5 Predicta et mandata Ver. Vel mandala Foss. 


9 Sanctilicant Ver. 
d Longe est a me Lam. Ebor. Bod. 2 NC. 4. 


VARIORUM NOTE. 


tum:Cyprianus Caxcilio et aliis fratribus salutem. Wetustio- 
res editiones liabent numina episcoporum PamelioetRi- 
altio placuit ea omittere, quia existimabant haud du- 
Lie illa esse superflua. Reinhartus et Anglire posuerunt. 

Certum est hanc. epistolam esse responsionem ad 
epistolam quam episcopi Hispani scripserant ad Afros 
in causa Dasilidis οἱ Martialis. Nulla illie mentio 
epistolze ab illis scripte ad Romanos; Et tamen Baro- 
niusS, qni vult omuia ecclesi»rum negotia vetustis iliis 
temporibus relata fuisse ad Papam, verisimili et ve- 
hementi se duci conjectura ait ut. existimet Felicem 
et Sabinum episcopos Iispauos , qui missi fuerant in 
Africain, ut sic Cypriani quoque suffragio sua ipsorum 
electione probata, inde tum ipsius, tum aliorumipsius 
collegarum litteris. pariter. cominuniti Romam ad 
refellenda Basilidis mendacia adnavigarent, Sedisque 
apoastolicie auctoritate compescerent. contumaces qui 
Hispani ἈΝ conteiupsissent. AL quia levis 
conjectura, ut Cicero sit, non penditur, ista inter 
leves numerabitur. BALUZ. 

Nicamedes, eic. 1n. nonnullis libris scriptis et in 
editt. Painelii et Bigaltii omissa sunt nomina episco- 
porum , quie post Polycarpum hic sequuntur. Aliis 
autem mss. nullum preter Cypriani nomen adest, 
in plerisque tamen codicibus, cum sciiptis, tum anti- 
quius impressis, omnia hee nomina signantur. ἈΟΌΤΗ. 

Lucilianus. lia undecim libri nostri veteres et tres a 
Parelio laudati. Alibi scriptum et editum est. Lucius 
vel Lucianus. Batuz. 

Legionem. Urbs est Hispani: Tarraconensis iu fi- 
nibus Asturum a Nerva Imperatore condita, qui et 
Asturicam instauravit ; unde ex vicinia nen minus 
quam querela recte hie. conjunguntur civitates ἰδία: 
ut et Emerita, urbs adjacens ab. Augusio condita, 
Quibus additur Cuwsar-Augusta (vid. pag. 81). iisdem 
auspiciis structa, quibus pessimi exeuipli attentatum 


Martialis et. Basilidis grave periculum  induxerat. 
FEtL.— Qus urbes hodie Leon, Astorga, Merida, 
Zaragosa , appellantur. loura. 

I.— Coepiscopos. Ita libri veteres et editiones. In Ri- 
galtiana tamen et in ca quam Reinhartus procuravit 
scriptum est episcopos. Angli emendaverunt. Sic 
etiam apud Victorem. Vitensem lib. 1, cap. 15, seri- 
bendain est coepiscopis pro eo quod ibi scriptum est 
universis episcopis tuis. Nam et in capjite sequenti οἱ 
alibi scriptum est coepiscopis. BaALuz. 

Libellis ido'olatrie commaculutos. De. lihellaticis , 
sive illis, qui libellum seu judicis testimonium sibi 
comparabant, in quo scriptum erat, ipsos legibus 
salisfecisse, id est, Diis sacrilicasse, tametsi nihil 
ejusinodi fecissent, vide el. Moshemium more suo, 
hoc e-t et docie et fuse, in Opere De Hcbus Chris- 
tianorum ante Constant. M. disputantem.. Sic. nit. 
ὃ 9, pag. 482—489. [ἰουτη. 

Nefundorum facinorum. Codex Eligianus, ob nefan- 
dorum facinorum conscientiam viuctos. Vide supra pag. 
503, et sequenti. BaLvz. 

ll. — Predicta. et manifestata, ἃ duodecim libri 
nostri veteres οἱ quinque. Jaudati a ['amelio. Alii duo 
nostri habent cum pradicia et mandata. Quatuor alii et 
veteres editiones , praedicta vel mandata et mantfesta , 
nisi quod ei manifesta deest in uno eorum. Addit Pa- 
melius superflue :dditum fuisse in excusis vel man- 
data, eum non extent. in libris manuscriptis. Ego 
cum Pamelio sentio istud. superflue additum fuisse. 
Est enim unum ex synonymis quibus abundant vetera 
exemplaria operum sancti martvris. BaLuz. — Pra- 
dicta et manifesta edd. Pamelii Rigalt. Fellique. IHlud 
vel mandata edd. ante Pameliuin. RovrH. 

Sine causa. *Sic reddidit Cyprianus quie Septua- 
ginta dixere, μάτην σέθονταί ps, Sine causa, vane 
perperam. lucALr. 


1025 


RELIQUIE SACRAE. 


1024 


bus sacerdotum non nisi immaculatos et integros A quaudo per Osee prophetam comminetur et dicat 


anti-tites eligere debemus, qui sancte et. digne sa- 
crificia Deo offerentes audiri in precibus p»ssint quas 
faciunt pro plebis dominic: incolumitate , cum 
scriptum sit: Deus peccatorem ἃ non audit ; sed si quis 
Deum  coluerit et voluntatem. ejus fecerit, illum audit 
(Joan. ix, 31). Propter quod plena diligen'ia et ex- 
ploratione 5 sincera oportet eos ad sacerdotium Dei 
deligi quos a Deo constet audiri. 

Iljl. Nec. sibi plebs blandiatur quasi immunis esse 
ἃ contagio * delicti possit cum sacerdote peccatore 
communicans et ad injustum atque illicitum pr:zpo- 
siti sui episcopatum consensum suum coimnmodans, 


censura divina : Sacrificia eorum tamquam panis lu- 
ctus , omnes qui manducant ea. contaminabuntur (Oe. 
ix, 4), ducens scilicet et ostendens omnes omnino 
ad peccatuin constringi qui fuerint 4 profaui et in- 
justi sacerdotis sacrilicio coutaminati. Quot item in 
Numeris manifestari invenimus, quando Chore οἱ 
Dathan. et Abiron contra Aaron. sacerdotem  sacrifi- 
candi sibi licentiam  vindicaverunt. Illic quoque per 
Moysem precepit Dominus ut ab eis populus sepa- 
retur, ne facinorosis conjunctus eodem facinore et 
ipse perstringatur. Separamini, inquit, a taberna- 
culis horum liominum durissimorum, et nolite tangere 


LECTIONES VARIANTES. 


| ἃ Peccatores Lam. Ebor. NC.1. 


€ Contagione Lam. Lin. 


b Plena dentia Dei, et exploratione Bod. 1,2. Lin. B. a Quique fuerint Lam. Ebor. Lin. NC. 4, 2. 
mE VARIORUM NOTAE. 


Lam. Ebor. N 


Sancte et. digne. Multum variant in hoc loco libri 
veleres et editiones. Quidam enim habent sancte et 
digne, alii. d:gne et sancte. Duo veteres , suncta. et di- 
gna sarrificia. BALUZ. . 

Audiri in precibus. Annotat. Erasmus videri Cy- 
priamum sensisse sacrificio sacerdotis. impii. nibil 
eflici , immo magis inquinari populum. Joannes Ger- 
' 80n in sermone de Coena Domini : Dic consequenter 
cur Cyprianus et alii doctores plurimi , quorum dicta 
recitantur in decretis , posuerunt. nihil fieri. in sacra- 
mentis nihilque conferri a. schismaticis. Vide 1, q. 1 
in decreto Gratiani. Apud Etherium et Beatum in li- 
bro primo adversus Elipaudum Toletanum seriptum 
e»t sacrificium altaris offerri non posse per quemlibet 
Sacerdotem , sed per sacerdotem sanctum et justum. 
Albertus Stadensis descrihens historiam quorundam 
hereticorum qui anno 1248 coeperunt. pullulare in 
Ecclesia Dei, ait illos dixisse sacerdotes iu peccatis 
mortalibus constitutos non po-se conficere eucharis- 
tiam. In articuli- W:clefti damnatis in concilio Con- 
stantiensi legitur : Si episcopus vel sacerdos est in 
peccato mortali, non ordinat, non conficit, non conse- 
€rat , non baptizat, joanni de Varennis pastori sauc'i 
[μι in diocesi Remensi objectum est eadem tempes- 
tate quod publice predicavit quod presbyteri. concubi- 
narii non conficiebant corpus Christi , ut *idere est in 
tou primo operum Gersouii, p. 915 postremi: edi- 
tionis. Apud Odorieum Rayualdum, anno 4420, $ 17, 
exstat bulla Martini Papa: V, adversus Nicolaum Se- 
rurarium pr.edicontem quod orationes et preces mis- 
Sales. presbyterorum publice concubinariorum erant 
nullius valoris et presbyteros publice coucubinarios 
esse pejores Juda. Vide Gregorium VII, lib. 1v, Epist. 
10, 14, 20, et notas nostras ad Agobardum, pag. 60. 
Coutrra apud Gratianum 1, 4 4, cap. /ntra catholicam 
refertur locus ex Augustino, in quo scriptum est intra 
catholicam Ecclesi «m in mysterio corporis et sangui- 
nis Domini nihil a bono magis, niliil a malo minus 

erfici sacerdote. Vide Bugonem archiepiscopum 

othom igeusem, lib. v Dialogoriun , cap. (n, et. Epi- 
stolm ejus Apologeticam ad Mattheum Albanenseur. 
Vide euam M. Antonium. Marsilium in tractatu de 
Aqua benedicta, p. 206. BALUz.— De solis sacerdoti- 
bus (:yprianus atque collega loqui videntur, qui pecca- 
tis illis contamiuentur, propter qux ex lege ecclesie 
sacerdotii fungi officiis desinerent. Adde quod jam 
depositus de munere jure [uerat Basilides. RouTn. 

Peccatorem. Codices aliquot recensuit Fellus, in 
quibus scriptum esl peccatores, quemadmodum legi- 
tur in. Evangelio, sed et istic ἀμάρτωλον codices non- 
nulli. Rourn 

Diligentia et. exploratione. lta reponendum esse 
arbitratus sum, quamvis conjuuctio desit in octo libris 
veteribus et in editione Manutii. Leclionem enim 
illam przferunt veteres editiones et duodecim libri 


L3 


veteres. In Sorbonico legitur : Propter quod et plena 
indulgentia, exploratione sincera. Übi uemo non videt 
transpositam esse conjunctionem et legendum esse 
plena indulgentia et exploratione, 60 modo quo posita 
est conjuuctio in libris qui illam habent. Codex 
Fuxensis : Propter quod plena indulgentia et exemple 
et ratione. Hinc formata est vox. exploratione , utin 
simili loco notavimus supra ad Epistolam Lii, pag. 449. 
BaLuz. 

ΠῚ —Nec sibi plebs blandiatur. Hunc locum alicubi 
mutatum et interpoiataui retulit Algerus scholasticus 
Leodiensis iu libro de Misericordia et Justitia. cap. 81, 
el post sacrificio contaminati nonuulla addidit. quae 
neque in vulgatis editionibus extaut ueque in. codi- 
cibus mauuseriptis. Ea sic habent : Nonne enim quia 
Jonas cum inobedienlia essel in navi , navis periclita- 
batur conteri, quia Achaz cum anathemate laming au- 
reg erat in ]srael, exercitus percussus et fugatus est. ab 
urbe Hai. Si ergo ila punitum est. in culpe ignaros, 
quid fiet in conscios el consentientes ? DALUZ. 

Coniagio. H;ec lectio bona est. Admoneudus. est 
tameu lector aliam, quie habet contagione, esse etiam 
optimam, ut agnovit. etiam Pamelius. [taque cuin 
alteriira earum lectionum retinenda esset, alia reji- 
cienda, eam retinuimus quie recepta. est. BALuz. 

Liceutiam. ἴ est jus, auctoritatem, potestatem. 
Unde in uno codice reyio scriptum est : sacrificandi 
sibi jus illicite viudicaverunt. lstic ilaque licentia usur- 
patur optime pro audacia, ut apud Ciceronem in Ora- 
Lione pro Q. Ligario : Vide: quid licentie Casar nobis 
del, vel potius quid audaci. Nazarius in panegyrico 
quem dixit Constantino Augusto : quod qui (tueri. ne- 
queunt, faciunt licentium de potestate. BALvz. 

Viudicaverunt. 1n. codice Fuxeusi lepitur ssurpa- 
verunt vel vindicaverunt. llaud. dubie utraque lectio 
extabat in libro vetu-tiore ex quo descriptus est 
Fuxensis, una in contesti, alia supra lineam, ut olim 
s;epe lieri s«debat. Barvuz. 

llorum | hominum durissimorum. IHlorum hominum 
injustorum. durissimorum. lia coegit me. auctoritas 
sedecim veterum exemplarium οἱ vetustissimarum 
editionum ut mutarem editionem jam inde ab Erasmo 
receptam. Ownia. enim. vetera. exemplaria. habent 
horum hominun injustorum, durissimorum. Sane. in 
Fuxensi legitur t: ntum Áiominum durissimorum, per 
incuriam videlicet librarii, qui. aliquid omisit. In 
capite xvi Numerorum, ex. quo locus íste des- 
criptus est, legitur : Recedite a tabernaculis hominum 
impiorum. In. Epistola tamen 76 ( al. 77) pag. 155. 
ubi idem locus refertur legirur hominum istorum daris- 
simmorum, Daluzius. Exhibent ui hoc quoque loco 
de quo agimus, eamdem prorsus lectionem, hominum 
istorum. durissimorum editiones penes me Mauutiana 
et Panelii, et Regaltii, Fellinaque; ed. vero Romana 
anni 1471 voculam istorum haud agnoscit. Sed et {}|6- 


1035 


CONCILIA CARTIIAGINENSIA. 


1026 


ca que ad eos pertinent 8. ne simul pereatis in peccato A 26). Coram omni synagoga jubet Deus constitui sa- 


eorum (Num. xvi, 26). Propter quod. plebs obse- 
queus pr:eceptis dominicis et Deum metuens a pec- 
catore prz»posito separare se debet, nec se ad sacri- 
legi sacerdotis sacrificia miscere , quando ipsa 
maxime habeat potestatem vel eligendi dignos sa- 
cerdotes vel indignos recusandi. 

IV. Quod et ipsum videinus de divina auctoritate 
descendere, ut sacerdos plebe pr:esente 5 sub. om- 
nium oculis deligatur et dignus atque idoneus pu- 
blico judicio ac testimonio comprobetur, sicut in 
Numeris Dominus Moysi prxcepit dicens : Appre- 
heude Aaron fratrem tuum. et Eleazarum filium ejus, 
et imponens eos iu. montem coram. omni synagoga, et 
exue Aaron stolam ejus, et indue Eleazarum filium 


cerdotem, id est , instruit et ostendit ordinationes 
sacerdotales non nisi sub populi assistentis con- 
scientia fieri oportere, ut plebe pr:sente vel dete- 
gantur malorum crimina vel bonorum merita prz- 
dicentur, et. sil ordinatio justa et legitima qua om- 
nium suffragio et judicio fuerit examinata. Quod 
postea sccundum divina maogisteria observatur in 
Actis apostolorum, quando de ordinando in locum 
Judzx * apostolo Petrus ad plebem loquitur. Surrexit, 
inquit, Petrus in. medio discentum, fuit autem turba 
in uno (Act. 1, 15). Nec hoc in episcoporum tantum 
et sacerdotum, sed et in 4 diaconorum ὁ ordinationi- 
bus observasse apostolos animadvertimus , de quo et 
ipso in actis eorum scriptum est : ΕἸ convocaverunt, 


ejus, et Aaron appositus moriatur illic (Num. xx, 25, B ioquit, illi duodecim totam — plebem discipulorum et 
LECTIONES VARIANTES. 


à Quz sunt eis Lam. Ebor. Bod. 1, 2. Lin. NC. 2. Thu. 
Foss. Corb. Mich. Vict. 
b Episcopus plebe przsente Benev. 


9 Sic Bod. 2. Lam. Ebor. NC. 1. Episcopo Rig. 
d Sed iu Oxon. 
* Etiam diaconorum Lam. Ebor. Bod. 23. NC. 1. 


VARIORUM NOT. 


ronymus adv. Luciferianos p. 198 ed. Froben. affert 
ex S. Scriptura, istorum hominum durissimorum. aque 
lectionem consimilem, hori hominum durissimorum, 
quam Harduinus in Conciliorum editione alii jue praes- 
taut, reposui, nam vocem injistorum eo negligendam 
putavi, quod lectio duplex tantum. Sit, cum σχληρῶν 
vocabulum τῶν O, alii alio modo vertunt, Multie 

orro apud Cyprianum hujusmodi sunt lectiones. 

ut] autem censent eum in no!is suis Rigaltius !um 
Anglicus interpres, per vocem durissimorum  sigunifi- 


summo Pontifice discedere, quamdiu nulla in eum 
lata sit canonica sententia. Epp. 

Ipsa maxime habeat. potestatem , etc. Non proprio 
motu impulsa, sed adinonita per justam ac neces- 
sariam sollicitudinem aliorum  prirpositorum, per - 
aliarum eccle-iarum episcopos, quorum consilia di- 
vinis pr:eceptis respondent RicaLr. 

IV.—t Aaron uppositus. LXX. προστιθεὶς ἀποθανέτω 
ἐχεῖ. Vulgata, Colligetur et morietur ibi , h. e. colligetur 
ad patres suos.lta codex Fuxensis a Baluzio memoratus 


cari a Cypriauo Novatianos, qui lapsis pornitentiam C habet et Aaron appositus ad patres suos moriatur. Au- 


negabaut, id mihi minus certum aique evidens 
videtur, Rourg. 

Tangere ea qua ad eos pertinent. Veteres editiones 
et undecim libri veteres habent, Nolite tangere ab 
omnibus qua sunt eis. Quod mutatum videtur a poste- 
rioribus librariis studio revocand:e lectionis qu;e ex- 
Stat in editione vulgata sacre Scripture. BaLoz.— Δ 
Fello adducti fuerunt undecim illi libri veteres. quos 
memorat Baluzius ; ii vero τοὺς O'. ad litteram expri- 
munt, ità eum Greca horum se hahent, Koi μὴ 
ἅπτεσθε ἀπὸ πάντων ὅσα ἔστι) αὑτοῖς our. 

Plebs obsequens. Serio de vexatione Donatistarum 
editus in appendice Optati a viro doctissimo Ludovico 
Ellies Du Pin pag. 299, ὃ ὃ : Aute plebem nimis. sibi 
semper obseculam. Batvz 

A peccatore. preposito Magna istic auctoritas datur 
plebi, ut de vita et moribus episcopi sui judicet, el 
si constiterit illum errare in fide, ab ejus commu- 
nione abstineat. Nam cum. ideo episcopus, ut ait 
sanctus llieronymus in Dialogo adversus Lucife- 
risnos, iu. Ecclesia constituatur ut populum  coerceat 
üb errore. quantus error erit in poputo cum errat. ille 
qui docet. | em in epistola ad Paminachium contra 
Joannem  Hierosolymitanum : Sunctiores. enim. sunt 
aures populi quam sacerdotis animus. Nide notas nos- 
tras ad Agobardum pag. 61 et viri doctissimi nobis- 
que amicissimi Domni Bernardi de Montefaleone 
priefationem ad opuscula sancti Atlianasii, $ 6. Vide 
eiiam itinerarium Adriani Pape VI, editum in libro 
tertio Miscellaneorum nosirorum, pag. 451. Exem- 
plum plebis recedere volentis ab episropo suo refert 
Sanctus Augustinus in epistola ad Nancilionem, 
quaii vis non agcreiur de fide, sed de nova trausla- 
tione unius vocabuli in capite quarto libri Jon:. Nos 
homines Roman:e communionis putamus recedendum 
esse a Papa si sit liereticus. Βα ῦΖ. — At velim 
attendas nemini prorsus lieere sua ipsius auctoritate 
jrivata a legitimo pastore episcopo, quanto magis 


glica Bibliorum versi. ed populum suum. RovrH. 

Ordinationes sacerdotales non nisi, etc. Hoc exem- 
plo Christianorum Alesander Severus. dispositiones 
suas publicabat, ubi aliquos volebat vel rectores 
provinciis dare, vel pr:positos facere, vel procura- 
lores, id est rationales, ordinare : nomina eorum 
proponebat, dicebatque grave esse quum id Chris- 
tiani c. Judi facerent in ordinandis sacerdotibus, 
non fieri in provinciarum rectoribus, etc., qux» apud 
Lampridium. fucaLr. 

Apostolo. Antea legebatur episcopo. Veram lectio- 
nem nobis subministrarunt tria vetera exemplaria. 
BaLuz. — Sed prius restituta à Fello fuerat vox apo- 
stolo ex quatuor codicibus. ltouTH. 

In medio. discentium. Ait, Act. 1. ἐν μέσω τῶ» 
μαθητῶν. Vulg. di-cipulorum. RicaLT. a Fello alla- 
tus. — Tres libri veteres, discipulorum, eodem sensu. 
Paulo pest quoque seriptum est discipulorum.A pud Τοῦ. 
tuiliauum in libro de Poenitentia , Ad w»nius quidem 
discentis gladiun. Vide notas Pamelii. BaALvuz. 

Fuit autem turba in uno, ἐπὶ τὸ αὐτό. Ip-e Cy,.ria- 
nus principio hujus Epist. Cum in unum convenissemus. 
Psal. cxxt: "He ἡ μετοχὴ αὐτῆς ἐπὲ τὸ αὐτό. ΠΟΛ. ἃ 
Felioal!atus. — (Vulg.ta habet, Erat autem. hominum 
lurba simul fere centum vigiuti. Atque andi Baluzium, 
qui reposuit, Fuit autem turba hominum fere centum 
viginti. ) Antea ibi scriptum erat turba in uno vel in 
unum. Nos emendavimus et supplevimus ex fide 
quatuor veterum exeinplarium. ltecte sane. Nam in 
Actibus apostolorum, unde acceptus est hic locus, 
legitur fere centum vigenti. BaLuz — Sic vir cl. Quum 
vero hrec lectio ex. Vulgata. interp. Cypriano post 
advecta esse mibi videretur, prout ise quoque Balu- 
zius de alio loco Cyprianico a librariis mutato ad 
pag. 79, judicaverat, veterem lectionem revocan- 
dam esse censui. Confer et notam proxime sequen- 
tem. HouTR. 

Totam plebem. Act. vi, 2, Προσκαλεσάμενοι δὲ ol 


b 


1027 


RELIQULE SACRAE. 


1098 


dixerunt. eis. (Act. , vi, 9). Quod. utique idcirco tam A retur et. manus ci In locum Basilidis imponeretur. 


diligenter et. caute convocata plebe teta gerebatur, 
ne quis ad altaris ministerium vel ad sacerdotalem 
locum indignus obreperet. Ordinari enim nonnum- 
quam indignos non secundum Dei voluntatem, sed 
secundum humanam praesumptionem, et h:c Deo 
displicere quie non veniant ex legitima el justa or- 
dinatione, Deus ipse manifestat per Osee prophetatn 
dicens : Sibimelipsis constituerunt regem, el non per 
me (Ose. vin, 4). 

V. Propier quod diligenter de traditione divina et 
apostolica observatione servandum ^ est et tenen- 
dum quod apud nos quoque et fere per provincias 


universas tenetur, ut ad ordinationes rite. celebran- 


das ad eam plebem cui pr:epositus ordinatur, epi- 
scopi ejusdem provinciz proximi quique conveniant, 
ct episcopus deligatur plebe priesente, quie singulo- 
rum vitam plenissime novit et uniuscujusque actum 
de ejus conversatione perspexit. Quod el apud vos 
factum videmus in Sabini colleg:e nostri ordinatione, 
αἱ de universe. (raternitatis suffragio et de episco- 
porum qui in presentia convenerant, quique de eo 
ad vos litteras fecerant, judicio episcopatus ei defer- 


LECTIONES 


ἃ Sic Lam. Bod. ι΄, 2. Observandum Imp. 
b Εἰ couscientiz eliam J'ovrie confessione nudata Bod. 
1, 2. Lam. Ebor. NC. 4, 2. Lin. Corb. 


Nec rescindere ordinationem jure perfectam potest 
quod Basilides post crimina sua delecta et con- 
scientiam etiam propria confessione nudatam 5 Ro- 
mam pergens Stephanum collegam nostrum longe 
positum et geste rei ac veritatis ignarum fefellit, ut 
exambirel reponi se injuste in episcopatum de quo 
fuerat jure ^ depositus. Hoc eo pertinet ut Basilidis 
non tan abolita sint quam cumulata delicta, ut ad 
superiora peccata ejus etiam fallacix& et circeumven- 


' lionis crimen accesserit. Neque enim tam culpan- 


dus e$t ille cui negligenter obreptum est quam hic 
execrandus qui fraudulenter obrepsit. Obrepere au- 
tem si. honiinibus Basilides potuit, Deo nou potest, 
cum scriptum sit : Deus non deridetur (Gal. vt, 7). 


B Sed nec Martiali potest profuisse fallacia quo minus 


ipse quoque delictis gravibus involutus episcopa- 
tum tenere non debeat, quando et Apostolus moneat 
el dicat : Episcopum | oportet esse. sine. erimine quaai 
Dei dispensatorem (Tit. 1, *1). 

VI. Quapropter cum, sicut scripsistis , fratres dilec- 
tissimi , et ut Felix et Sabinus collegz nostri asseve- 
rant, utque alius Felix de Czesaraugusta d fldei cultor 


VARIANTES. 


0 € Sic Lam. Bod. 1, 2. Ebor. Lin. NC. 1,2. Neap. Juste 
X0N. 
d Cesarea Augusta Lam. Lin. 


VARIORUM NOTE. 


Orta τὸ πλῆθος τῶν μαθητῶν, et 6, ἐνώπιον παντὸς τοῦ (; Zozimi Romanorum Pontificum; et que pene ad 


πλήθους Pacianus Epistola ut, cujus partes. in unun. 
IucavT.— ἃ Fello allatus.— Duo libri veteres, totam 
multtudinem. BaLuz.— Vulgata hoc loco habel, con- 
vocantes autem duodecim multitudinem — discipulorum. 
Rouru. 

Et non per me. καὶ οὐ δὲ ἐμοῦ ἧρξαν. Os. vin. 
RicAL.— a Fello allatus. — Mox iu verbis, et uniuscu- 
jusque octum de ejus conversatione perspexit, prasposi- 
tione de er siguificatur. RourB. 

V, — Nec rescindere ....., quod Basilides Romam 
pergens. Etiam hic locus pro Romani Pontilicis aucto- 
ritate ficit; utpote quo constet. episcopos sede eje- 
ctos in Hispaniis, solere ad illum excurrere : quaimn- 
quam lioc faetum DBasilidis ideo non prohet, quod 
Stephanum papam fefellerit, et illi fraudulenter ob- 
repserit. Jdip-üm fecere in Oriente D. Athana ius 
Alexandriuus, Paulus Constautinopolitanus Marcellus 
Ancyr» et Asclepas Gazs Episco, i, ab Arianis ex- 
pulsi, teste Zozomeno, apud Julium Pontificem, ab 
eodem sedibus suis vestituti. Hoc ipsum Stephauus, 
Carthaginensis antistes, eu concilio Mauritaniie egit 
apud Damasum, dum conqueritur de 56:16 ejectis epi- 
scopis; et antiquis regulis saucitum esse dicit, tale 
quid tum prius traetanduu esse, priusquam ad noti- 
tiam ΔΙ Sedis duetum esset, etc. Apud Innoc. pri- 
mium. D. Clirysost.. Constan. apud Leonem Theodo- 
retus Cyri. et. Flavianus Constant. lguatius denique 
Constantiuop: Episcopus, apud. Nicolaum primum. 
Kodeim pertinet tragedia Authemii. etiam. Constanti- 
nop. Episcopi qui ab Agapito sede dejectus est, et 
in locum ejus substitutus Menas; ae preces et mine 
Theodore Auguste apud Silverium et Virgilium Pon- 
tiflees pro restitutione Antheniii. Postremo Canon 
ille Nic:eni concilii, de quo tauta. inter Africanos et 
Romanos Kpiscopos fuit controversia; quem tamen 
4enuinum esse coustat ex epistolis Felicis, Julii et 


unum omnes primi illi Romani Pontifices martyres 
habent, de appellatione episcoporum ad sedem Ro- 


. mauam. BaLuz. 


Reponi in episcopatum. Recte ex hoc loco collegit 
Baronius, antiquissiminm in Ecclesia usum esse, ut ex 
remotissimis orbis partibus episcopi, qui sein justa per- 
[essos esse a collegis suis crederent, provocarent ad 

omanum tamquam primarium Ecclesi» universalis 
antistitem. Vide Maream lib. 1 de Concordia , cap. 10, 
et Pamelium in annotationibus ad hanc Cypriani 
Epistolam. Futilia sunt qu: heic adversus Painelium 
scripsit Goulartius. BALUz. 


Jure depositus. Antea legebatur juste. Qua» sane 
lectio opiima est. Verum cum jure scriptum sit in 
codice Veronensi, in quidecim vetustis exemplaribus 
nostris, et in septem Anglicanis, et Morellius ita 
quoque posuerit, non credidi rejicere nie debere 
lectionem. quie Lot. auctoritatibus. nititur. Videtur 
autem differentia inter. hiec duo. vocabula. posuisse 
auctor Besyric Flaviensium Constantino dicti. Ait 
eniin : P'ecisti nt quod poteramus jure petere juste obsti- 
nuisse videamur. BALUz. 

Delictis gravibus involutus. Principio Epistolz dixit : 
Nefaudorum [acinorum conscientia vinctus. Mox dicet, 
Gravibus delictis implicatos. Et alibi, Conscientiam 
mults. delictorum. luqueis vinctam. RicaLT. a Fello 
allatus.— lta quatuordecün libri veteres et editiones 
Erasmi et Morelli. AL antiquiores editiones et sex li- 
bri veteres liabeat gravique involutus crimine. BALU£. 


V].—Et ut Felix. Non sane improbanda est inter- 
pretis Anglici conjectura ,existimal eniin ille iu locum ' 
Martialis successorein fuisse hunc Felicem, qui mis- 
5118 cuu Sabino Basilidis successore episcopus hic di- 
citur. RourH. 

t. Feliz de Cesaraugusta. Hinc. Baronius, collegit il- 


1029 


CONCILIA CARTIIAGINENSIA. 


' 1050 


ac defensor veritatis litteris suis significat ^, Dasi- A Deum deprecans, et satis gratulans. si sibi vel laico 


lides et Martialis nefando idololatriz libello contami- 
nati siut, Dasilides adliuc insuper, pr:eter libelli ma- 
culam, cum in infirmitate decumberet , in Deum 
blaspheinaverit et se blasphemasse coufessus sit , et 
episcopatum pro conscientize suse vuluere sponte de- 
ponens ad agendam poenitentiam conversus sit, 


communicare contingeret. Martlalis quoque. practer 
gentilium turpia et lutulenta. convivia b in collegio 
diu frequentata et filios in eodem collegio exterarum 
gentium more apud. profana sepulchra depositos et 
alienigenis consepultos, actis ctiam publice habitis 


'apud procuratorem ducenarium obteiperasse se ido- 


LECTIONES VARIANTES. 


vc Significant Bod. 2. Significavit Lam. Ebor. Bod. 1. 
9i e. . 


b Temulenta convivia Lam. Ben. Ebor. Bod. 9. Lin. 
NC. 14. 


VARIORUM NOTE. 


lum foisse episcopum Casaraugustanum ; ejusque 
sententiam amplexi sugt &criptores rerum Arragonen- 
sium. Sed illam graviter exagitat Franciscus Bivarius 
in commentariis suis ad chrouicon Dextri , et conten- 
dit hunc Felic»jn non luisse episcopum , sed pres- 
byteram Vallat& Urbicue in Vacevis, argumento 
sumplo ex eo chronico. Sane certum est. Felicem" 
non vocari episcopum a /Cypriauo, Sed ex modo 
scribendi Cypriauico facile et yroclive est existimare 
illum ea digaitate decoratum fuisse. N«m episcopo- 
rum qui concilium cum Cypriano celehrarunt apud 
Carthaginem dignitates non recenset notarius qui aeta 
conscripsit, sed tantum  nominà eorum et. urbium 
quibus illi presidebant , hoc mmodo ( pag. 92.) : Ce- 
cilius a Bilta, Primus a Misgirpa , Polycarpus. ab 
Adrumeto , et sic de ceteris, Itaque. licet Cyprianus 
scripserit tantum Feliz de Cesaraugusta , sentium 
ejus non probat Felicem von fuisse episcopum. Una 
res dillicultatem mihi videtur habere, quomodo epis- 
copus Casaraugustanus potuerit scribere ad Cypnia- 


num de causa Basilidis et Martialis, cum vicinus C 


eorum non esset, quippe longo intervallo ab eis se- 
junctus , neque probabile sit Sabinum et Felicem, 
qui brevi compendio poterant trajicere in Africam , 
profecios es-e ad ultimos llispaniarum fines, ut per 
montes Pyrenios irent ad Cyprianum. Si verum esset 
qvod in sermone de sancto Laurentio dixit sanctas 
Viucentius Ferrarii sanctum Xystum Papam vaden- 
tem ad celebrandum concilium Toletanum, transisse 
per C:esaraugustam, istud confirmare fortassis posset 
iter Sabipi et Felicis per Cassaraugustam. Sed istud 
non aliunde constat quam ex sermone. sancti Vin- 
centii. Jam quod de Vallata Urbicua istic ex Dextro 
refert Bivarius, id vero vanum est, uti et illud quod 
aiLapud Cyprianum pro Caesaraugusiu legi debere 
Vallata Urbicua, quam locat non. longe ab Asturica. 
Nimia miseria est audacem esse hominem nimis. 
BaALUZ. 

Lutulenla convivia. Ubi de Idolothytis vesci oporte- 

bat , nec sive libatione ad profana numina bibere li- 


participes idololatris fuisse dicebantur. Sed et mi- 
nime. conveniebat christian: charitati unitatique 
ecclesiasticie ,. fratrum. defuuetorum corpora sepul- 
chris inferre lostium nominis Christiani ; quasi ipsi 
defunctí, tum maxime cum morerentur, extra Eccle- 
siam fuissent. Jure igitur christiana fraternitas Eihni- 
corum collegia despuebat,, ut. pestifera ; eorumque 
sepulchra ut conditoria mortuorum. Et^nim fideles lia- 
buere Sua χοιμητήοια, dormientium videlicel, in spem 
resurrectionis ac beatitatis τοι, Hujusce autem 
sper pignus illis fuit Christus, qui depositus in. se- 
pulcliro revixit sutrexitque. Ac mulieribus Dominum 
in sepulchro qu:zrentibus obviam factus angelus dizit, 
Οὐχ ἔστιν 00, Non est hic. Qui saue titulus tanto ma- 
gnilicus et gloriosus , quanto dispar vulgatis illis tu- 
mulorum inscriptionibus, Hic siTCs EsT, Hic JacET. » 
Hec Rigaltius. Porro, quemadmodum a pluribus ob- 
servatum , quod omnis fere gentium religio, niortuo- 
rum fuit culius, ita vix aliqua ex parte magis ethi- 
nica superstitio se exercebat, quam in cura pro 
mortuis, hinc sacrificiis, iisque non raro humanis, 
Dii inferi sollicitandi, et placandi Manes ; hinc tonsi 
crines, quisila calvities, et incisa corpora mortuo- 
rum causa, de quibus agitur Deut. xiv, 1. FELL.— 
Verba illa exterarum gentium tore, et alienigenis , do 
gentilibus vulgo ita nominatis, extra Ecclesiam posi- 
tis, alieuisque ἃ sacris Christiauis, interpretanda 
videntur. RourH. 

Apud precuratorem ducenarium. Extra curas exer- 
citus et negotia belli, circa Principem Romanum 
fuit militia. duplex : litterata, quie scriniis operam 
dabat; actuosa, quis rebus agendis erat occupatis- 
sima. ΠῚ magistriani dicebantur , et ex eorum schola 
Ducenarii et Ceutenarii, sive Sexagenarii, qui fiscales 
pecunias exigebaut, a numero pecuniarum quas iu 
süpendium accipiebant, nuncupari, Dio lib. Lun, 
ubi de procur. Cres.: Kal. τοῖς γε ἐπιτρόποις xol αὐτὸ τὸ 
ὄνομα ἀπὸ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν διδομένων αὐτοῖς χρημάτων. 
Capitolinus in pertinace: Ad ducenum sesertiorum 
slipendium translatus in. Daciam, Vetus. inscriptio : 


cuil. FELL. — Ex canone. Aucyrani concilii septuno y) PRocunATOR. ÁUGUsTI PROVINCLE DAETICE AD DUCENA 


puniebantur etiam Christiani illi, qui ejusmodi cou- 
vivia publica obierint, quamvis cibos suos, quibus 
ipsi vescerentur domni, attulissent. louTH. 

In collegio. lta omues libri veteres et editiones 
omnes Pamel:ana antiquiores. Pamelius. ergo. muta- 
vit ex unico codice Anglicano et. posuit et collegia. 
Quod miror: retentum fuisse in posterioribus editio- 
nibus. BALvz. — i'r:ler pontificum , Fratrum arva- 
lium, Pottioruin, Augurum collegia, et alia id genus, 
quie Etlinicain idololatriam proxime. spectabant , 
plifrima fuerunt quie ad. reipub. administrationem, 
ad negotiationes et artificia pertinere, quae qui- 
dem ounia sub tutela alicujus profani numinis colJo- 
cabantur ; et proinde, fieri non potuit, ut quis illis 
interesset. quin. cultus istius fieret particeps. FELL. 

Apud profana sepulchra. Wigaltius ait ; « In iis vero 
sepulchris erant plurima qui ad ritus ethnicos perti- 
nebant, quibus communicare οἱ contaminari videban- 
tur, qui mortuos suos illic deponebant : et hoc solo 


ACCIPIENDA. A puleius, Mitesiavii : Procurator Principis 
ducenaria per(unctus, Natio valde infesta. Christianis. 
Etenim per occasionem officii sui omnia minima 
maxima qui in provinciis agerentur renuntiabant. 
Itaque ab iis s:epe vexati confessores Christiani no- 
minis, nisi pactione turpi. vexationem redimerent , 
s.cut ab isto Martiali factum innuit Cyprianus. Titu- 
]us est lib. x Cod., de exactionibu- tributorum , ubi 
Constantinus. Imp. vetat Ducenarios ali quem. ex de- 
bitoribus convenire priusquam a tabulario civitatis 
nominatim breves accipiant debitorum, et 1. seq. 
Nemo carcerem , inquit, plumbatarumque verbera, aut 


. pondera, aliaque ab insolentia judicum ieperta supplicia 


tt. debitorum solutionibus expavescat. Et apud Kuse- 
bium legitur Epistola Synodi Antioclienz ad Diony- 
sium Rome, et Maximum Alexandri episcopos, 
ua patres Antiocheni tantam in Paulo Samosalteno 
uisse superbiam notant, ut Ducenarius aliquis ha« 


beri debuerit magis quam episcopus, adeo prave et 


1051 


RELIQULE SACEILUE. 


1032 


Iolatriz et Christum negasse contestatus sit, cumque A muudo, atque appropinquante antichristo , bona 


alia multa sint et gravia delicta quibus Basilides et 
Martialis implicati tenentur 8, frustra tales episco- 
patum sibi usurpare conantur, cum manifestum 
sit ^ ejusmodi homines nec Ecclesi: Christi posse 
praeesse nec Deo sacrificia offerre debere; maxime 
cum jampridem nobiscum et cam omnibus omnino 
episcopis in toto mundo constitutis etiam Cornelius 
collega noster sacerdos pacilicus ac justus, et mar- 
tyrio quoque dignatione Domini honoratus, decre- 
verit ejusmodi howines ad poenitentiam quidem agen- 
dam posse admitti , ab ordinatione autem cleri atque 
sacerdotali honore prohiberi. 

VII. Nec vos nioveat, fratres. dilectissimi , si apud 
quosdam in novissimis temporibus aut lubrica fides 


quzque deficere , mala vero et adverfa proficere. 


VII. Non sic tamen, quamvis novissimis tempori- 
bus, in Ecclesia Dei aut evangelicus vigor cecidit, aut 
Christianz virtutis 3 aut. fidei robur elanguit *, ut 
non supersit porlio sacerdotum qua minime ad has 
rerum ruinas et fidei naufragia succumbat , sed fortis 
et stabilis honorem divin:xe majestatis et sacerdotalem 
dignitatem plena timoris observatione tueatur. Me- 
minimus et tenemus, succumbentibus licet et ceden- 
tibus e:teris Mathathiam (I Mach. i, 19, 20), lezem 
Dei vindicasse fortiter. Heliam (Ill Reg. xix, 10), Ju- 
d:eis deficientibus f atque a religione divina rece- 
dentibus, stetisse et certasse sublimiter; Danielem 


nutat, aut Dei timor c irreligiosus vacillat aut. pacifica p (Dan. vi, 10, 21,22.) nec solitudine* regiouis alienze 


concordia non perseverat. Prxnuutiata sunt h:ec fu- 
tura in szeculi fine, et Domini voce atque Apostolo- 
rum contestalone przdictum cst deficiente jam 


nec persecutionis assidux infestatione deterritum 
frequenter ac fortiter gloriosa ^ dedisse mariyria 
tres ilem pueros nec annis nec minis fractos contra 


LECTIONES VARIANTES. 


* Implicati teneantur Lam. Ebor. NC. 1. 

b Mauifestius sit Bo1. 1. 2. Ebor. Lam. Lin. NC. 1,2. 
c Sic Imp. Apud irreligiosos Foss. Oxon. 

d Christiaua virtus Lin. NC. 2. 


* Vigor languet Ver. Timor Corb. 

f Delicientibus stetisse Lum. Lin. Ebor. Bod. 9. NC. 1. 
€ Solitudine. Bod. 1, 2. Lam. NC. 1. Lin. Ebor. 

h Gloriose Lam. Lin. Ebor. NC. 1, 2. Foss. Vict. Corb. 


VARIORUM NOT.E. 


insolenter circa omnem fraternitatem satagebat. Verba 
Synodi, Historie Eeclesiastic:e lib. vit, eap. 50, sic 
hahent: Καὶ οὕτως ὑψηλοφρονεῖ xai ὑπερῆοται κύσμιχα 
ἀξιώματα ὑποδνόμενος. καὶ δουχηνάριος μᾶλλον ἡ ἐπέ- 


, - * - Y * * * LI 
σχοπος θέλων χαλεῖσθαι, xai σοῤῶν κατὰ τὰς ἀγορᾶς. καὶ (c 


ἐπιστολὰς ἀναγινώσχων χαὶ ὑπαγορεύων. ἅμα βαδίξων 
δημοσία, χαὶ δορυφορούμενος, eic. Hocce igitur lioini- 
num genus vade ielestum, adeoque odiosum passim 
et invisum plerisque , ut etiam Circitorum et Curio- 
sorum, sed prazserlim Christianis, qui s:epissime la« 
lium officiorum crudelitate comprehensi ad potestates 
rapiebantur. Eulogius archiepiscopus Alexandrinus 
libro de Disciplina Ecclesiastica adversus Novatum , 
mentionem facit cominentarii: cujusdam | Novatiani, 
eujus hanc fuisse hyporliesin refert, Ὅτι βασιλεύοντος 
“Ρωμαίων Δεχίον xai Οὐαλεριννοῦ, Περέννιος Δουχηνάριος 
πρόσταγμα λαβὼν παρ᾽ αὐτῶν. πάντας τοὺς ἀνὰ τὴν Po- 
μὴν xal τὰς πέριξ ἐπαρχίας χριστιανοὺς βαουτάταις 
βασάνοις καὶ πιχραῖς τιμωρίαις εἰδωλολατρεῖν ἐδιάξετο, 
xal πολλοὲ μὲν καὶ ἄλλοι ἐνεδίδουν τῇ βίᾳ, etc. Videan- 
tur 408 de Beneliciariis ei Curio-:s ad. Tertullianum 
observavimus, et quie ad ultimam Cypriani Epistolam, 
de Fruwmentariis, sed imprimis qu:e ad. Capitolini 
Pertinacem , Salinasius. RicaLT. ἃ Fello allatus. — 
l'lura de ducenariis erudite dicta reperies in ob«erva- 
tionibus R galtii. Vide etiam notam marginalem Beati 
Rhenani ad epistolam »*ynodi Antiocheuie apud Rufl- 
num lib. vu, cap. 26, et Jo-ephum Scaligerum ad 
Manilium. Joannes Calvinus iu lexico juridico, in 
verbu Ducenarii , citat epistolam quartam libri primi 
sancti Cypriani, quie est hiec nostra , iu qua ait ex- 
tare liec verba: Neque ut ille superbierit, sublatusque 
fuerit mundanis dignitatibus, dutenarius potius quam 
episcopus vocari volens. At ego ista neque in editioni- 
bus inveni neque in libris veteribus. Bazuz.— Verba 
Speclant ad locum modo adductum a Rigaltio ex epis- 
lola Antiochenorum a Baluzio item commemorata , et 
cujus pars extat in. vol. i1 supra ad yag. 479, ubi no- 
tam vide-is. RourH. 

Et mariyrio quoque dignatione Domini honoratus 
Finge, sicca morte, uon cruenta, affectum fuisse 
Cornelium, postquam Dominum confessus esset, 
prout censet Pearsonius in Annali. Cypr. ad an. 202, 


ὃ 15, vetustissimi Catalogi auctore allato , cujus 
verba sunt in Cornelio : Post hoc Centwncellis expul- 
sus, ibi cum gloria dormitionem accepit ; tamen vir 
mageus minus recte hoc quidem innuisse videtur, 
Cornelio mortem eruentam adscripsisse posteriores 
magis quam Hieronymum, in libro De Viris Hl. di- 
centem , ob Christum martyrio coronatum fuisse Cor- 
nelium ; nam in Vita Pauli Eremitg ab eodem Hiero- 
"yino. conscripta h:ec verba exstant ad. pag. 910 ed 
Froben.: Cornelius ltome, Cyprianus Carthagine , [elici 
cruore dumnati sunt. Porio, quamquam, ut verum pro- 
feram, in Epist. sua r.x vit vel Lxviu Cyprianus Lucium 
Cornelii successorem , qui sumniliter. in exilium actus 
non in Martyrum Catalogo , sed in Depositione seu se- 
pulelira Episcoporum inveuitur, beutum martyrem com- 
memorato simul Cornelio appellaverit, eorum tamen 
sententiam magis auplecteudam puto, propter Hie- 
ronyii testimonium , qui gladio imperatorio occisum 
esse Cornelium statueriot. Coruelii itidem veneran- 
dum cruorem memorat Maximus. episcopus sculo 
quiuto Taurinensis, in Sermonibus suis, quos primus 
edidit. Muratorius. Vide Serin... 4 p. 46 tomi. quarti 
Anecdott.. Ambrosiane Bibliothece. E& decollatus est 
Cornelius , ait. quidem Anastasius Bibliotliecarius in 
Vitis Pontif. Rom. p. 10. ed. Mogunt. sed, quod ve- 
tera fecerunt. Martyrologia , ex actis qux: adulterina 
videntur. RouTB., 

VII.— Dei timor irreligiosus. Ex uno tantum codice 
scripto posuit Fellus, Dei timor apua irreligiosos, dum 
impressos habere ait, quod vides esse receptum. 
Sed in veteri quoque Romana atque Erasmi editioni 
bus apud irreligiosos extare invenio. Silet Bluzius 
altera lectione retenta. Cum vero ad finem epistole 
habeas, religioso timore, qui locus huic ipsi lucem 
affundit, nonne ergo legendum est : Dei timor religio- 
sus ? RocTu. 

Vlll — Nec annis. Duo libri veteres et antiquze edi- 
tiones prasferunt armis. Sed hanc lectionem rejecit 
Pauielius, quia ipsi constabat regem Nabuchodono- 
surem nullis arms aggressum esse tres pueros, et 
- posuit annis ex fide quinque veterum exemplarium, 
quam lectionem ego quoque reperi in viginti ex nos- 
tris. Unus meus vetus habet caminis. Atque ego eam 


1033 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1054 


ignes Dabylonios fideliter obstitisse et victorem ^ re- A retro. Si videbas ^ furem, concurrebas ei, et cum 


gem in ipsa sua captivitate vicisse. Viderit vel 
prievaricatorum numerus vel proditorum qui nunc 
in Ecclesia contra Ecclesiam surgere et fldem paori- 
ter ac veritatem labefactare ceperunt. Permanet 
apud plurimos sincera mens et religio integra , et 
non nisi Domino et Dee suo anima devota, nec 
christianam fidem alicna perfidia depritnit ad ruinam, 
sed magis excitat et exaltat ad gloriam , secundum 
quod beatus apostolus Paulus hortatur et dicit 
(Hom. m, 5, 4) : Quid enim si exciderunt a fide qui- 
dam eorum, numquid infidelitas illorum fidem Dei eva- 


cuavit ? Absit. Est enim Deus verax, omnis autem homo ὦ 


mendax. Si autem omnis homo mendax est et solus 
Deus verax , quid aliud servi, et maxime sacerdotes 


adulteris portionem ἃ tuam ponebas. Consortes et 
participes ostendit eos alienorum delictorum fleri 
qui fuerint delinquentibus copulati. Sed et hoc idem 
Paulus apostolus scribit et dicit : Susurratores, 
deiractores , abhorrentes Deo, injuriosi, supeibi , jac- 
tantes sui, adinventores malorum, qui cum justitiam 
Dei cognovissent , non intellexerunt quoniam qui talia 
agunt morte sunt digni , non tantum qui (aciunt ea *, 
sed et qui consentiunt. eis qui hec agunt : quoniam qui 
lalia , inquit, agunt , morte sunt digni (flom. 1, 50, 51, 
32). Manifestat et comprobat morte dignos esse et ad 
poenain venire, non tantum illos qui mala faciunt, sed 
etiam eos qui talia agentibus consentiunt, qui duin ma- 
lis et peccatoribus et penitentiam non agentibus illi- 


Dei, facere debemus nisi ut humanos errores et B cita communicatione miscentur, nocentium contrac- 


mendacia relinquamus , et precepta dominica cus. 
todientes in Dei veritate maneamus? 

1X. Quare 5^ etsi aliqui de collegis nostris exti- 
terint, fratres dilecüissimi , qui deificam disciplinam 
negligendam putant et. cum Basilide et Martiale te- 
mere communicant, conturbare fidem nostram res 
ista non debet, cum Spiritus sanctus in psalmis tali- 
bus comiinetur dicens (Psal. xix , 17,18) : Tu 
autem odisti disciplinam , et. abjecisti sermones meos 


tibus polluuntur, et dum junguntur in culpa, sic nec in 
poena separantur. Propter quod integritatis et fidei vc- 
sirze religiosam sollicitudinem, fratres dilectissimi, et 
laudamus pariter et probamus ; et quantum possminus 
adhortamur litteris. nostris, ne vos cum profanis 
et maculatis sacerdotibus comwunicatioue sacrilega 
niisceatis , sed integram et sinceram fidei vesur fir- 
mitatem religioso timore servetis. Opto vos , fratres 
charissimi , semper benc valere. 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Victores Lin. NC. 2. 

b Qua in re Lam. Ebor. NC. 1. 

* Si videris Bod. 1. 

d Adulteris partem Lam. Ebor. Bod. 1, 2. Lin. NC. 1, 


2, Thu. 
'e Faciunt mala, sed et consentiunt eis Lam. Ebor. Lin. 
Thu. Vict. Corb. 


VARIORUM NOTE. 
lectionem facile credo esse meliorem , cum dici non C; apud Cyprianumex tenera liorum confessorum :etate 


possit de pueris aut adolescentibus eos esse senio et 
annis fractos, et quia vox caminis melins congruit 
cum bistoria. Quippe certum est Nabuchodonosorem, 
ut pueros istos commoveret et terreret, multiplicis 
poeuze commiuatione, minas jactasse , pericula inten- 
tasse, denique parari jussisse fornacem sive, ut Sul- 
pitii Severi verbo utar, caminum ignis ardentis ín 
quein conjicereutur. Confirmant hanc meam opinio- 
nem verba Cypriani ex epistola Lvt, pag. 91, in qua 
tres pueri non dicunturanuis fracti, sed xtate territi, 
et minis regis et flammis fortiores extitisse. Itaque 
retinui eam lectionem, quain. puto. esse meliorem. 
Commodits autem. erectiusque de hac mea emenda- 
tione existimabit judiciumque faciet qui varias istas 
lectiones. sine ullo prxjudicio examinaverit. lua 
enin me sincerius exploratiusque. vel corrigere 


poterit vel probare. Recte autem. dixit Cyprianus D 


0s nec caminis nec minis fractos. Nam Cicero in 
ibro primo Officiorum dixit frangi metu; et Statius, 
ix Tüebaidos, minis frangi. Sunt etiam alia exempla. 
BALUziUs. — Ante Pamnelium, referente Pamelio ipso, 
exstabat illud nec annis iu editione Manutii ; immo in 
editione Cypriani vere principe, seu Romana. Porro 
in edit. Üxon. nulla memoratur lectionis varietas. 
Baluzio tamen istad nec camiuis editioni su: repo- 
nenti, qux quidem vox caminus in Oratione Puero- 
rum ad regem apud Danielem invenitur, forsitan 
consensissem, nisi obslarent res du:e, primum ordo 
prieposterus verborum, nec caminis nec minis fractos, 
deinde verba ipsa Cypriani, qux a viro cl. adducta 
sunt: Jmitemur pueros , Ananiam, Azarium , et Mi- 
sahelem, qui nec cate territi, nec captivitale fracii , 
Judea devicta εἰ Hierosolymis captis, in ipso regno suo 
regem fidei virule vicerunt , et minis regis el flammis 
fortiores extiterunt. Et alibi quoque, si beue memini , 


PATROL. lll. 


ducitur ad fortitudinem adhortativum argumentum.' 
Itaque lectionem prius receptam nec annis, h. e. ju- 
venilibus annuis, revocavi, quam quidem lectionem 
nixus fide unius tantum codicis cum altera nec cami- 
n«s idem Baluzius inutaverat. RourR. 

IX. — Adulteris portionem tuam. Codex Fuxensis , 
machis. Supra, epist. xii, pag. 110: Et inter mochos 
particulam tuam ponebas. BALuzius. — Particulam hoc. 
quoque loco editio habet Manutii. Partem pro portio- 
nem oclo codd. scripti in edit. Oxon. noininati. 

Hour. 

Non intellexerunt. Consentit Cyprianus lectioni il- 
lorum. codicum qui habent οὐχ ἐνοήσαν ; et deinceps 
οἱ αὐτὰ ποιοῦσι, el οἱ συνευδοκοῦσι. FELLUS. — Ea quae 
istic Pamelius ait. nou reperiri in veteribus manu- 
scripiis ego reperi in quindecim. Batuzius. — Vulgo 
legitur ἐπίγνοντες ; sine particula negativa apud. Apo 
siolum verba repetentem. Roura. 

Nocentium contractibus polluuntur. Pacianus, epist. . 
ii : Hejicere nocentes, attactus peccantium fugere. 

RicatTiUS. 

Opto vos. Duo libri veteres et editio Morellii babent 
Optamus. Utraque lectio bona. est. propter. rationes 
alibi allatas in simili occasione, pag. 595. BaLUziUs. 
Scil. ad Epist. Cypriani v1, ubi ad lectiones opio vos 
ei opto le, ab eo hic sunt adnotata : « Tametsi cpi- 
stola scripta sit δά plures, pra:cipue tamen et nomi- 
natim scripia est ad Rogatianum personam illustrem. 
Et ideo Cyprianus finem ei opponeus, clausulam vale- 
dictoriam, ut solet, ad eum dirigere μοι}. » Ante 
Morellium exhibebat optamus vos Erasmus. Sed in epi- 
stola Sgnodali proxime sequeute, ubi 'egitur optamus 
vetus Homana edit. sicut liic, habet opto. Nimirum 
ita interdum ponitur clausula per compendia , Op. X. 
F. CIL. S. B. V. 


, ὁ 


1055 
ANNO CHRISTI CCLV. S. STEPHANI 1f. 


CARTIIAGINENSE CONCILIUM SUB CYPRIANO 
QUINTUM, DE BAPTISMO PRIMUM. 


?easm. 1, 12; Pamel. Rigalt. Baluz. xxx ; Oxon. Lips. 1xx ; 
(Erasm ris. Lxix ; Routh. Rell. Scr. p. 84 et 159. 


PROOEMIUM. 


Postquam in Africana ecclesia Agrippino, veletiam 
"Tertulliano auctore, usus rebaptizandi eos qui ab hae- 
reticis baptizati erant, jam diu antehac frequentatus 
fuisset, eamque Novatianus, ul saltem hoc modo lap- 
sos, quos immundos esse docebat, per Baptismum ab 
omni sua immunditia ablutos in Ecclesiam reciperet, 
emulatus fuisset; Magnus, liomo laicus, occasione 
Novatianorum, eamdem tunc temporis baptizandi 
formam ac ritum cum Catholicis observantium, du- 
bitavit primus, an ad Ecclesiam revertentes rebapti- 
zari deberent, quos a Novatianis baptizatos esse 
scirent. Ex episcopis primi reperiuntur fuisse Numidz, 
qui de iterando liereticorum Baptismate ad Cypria- 
num aliosque episcopos, ad synoduw hanc Carthagine 
coaetos, litteras conscripserunt. Prima igitur synodica 
liac de re consultatio , anno 958 δ, Valeriani et Gal- 
lieni imperatorum 4, habita hzc est, ut Cypriani 
Epistola 73. ad Jubaianum ostendit, in qua cum ex 
Africanis alii, juxta Apostolicam traditionem sentirent 
non esse rebaptizandos eos qui legitime ab lizreticis 
baptizati sunt : alii vero coutra existimarent, unüm 
Baptismum dumtasat esse. unius Ecclesie, ideoque 


apud h:xreticos qui extra Ecclesiam sunt, Baptismum C 


τ RELMQULE SACHE. 


1036 


À verum et. cátholieüiti e&é ndn [05$e ; hac inquisitione 


praevia, taridem dellniturn est, cum unum sit in sancta 
Ecelesia Baptiémia, nemiriem foris extra Ecclesiam 
baptizári posse : tráditionem Apostolorum male in- 
terprétantes , male etiami lóqüentes universaliter 
constringéhtes, addiderunt, ut éx epistola 71 Cy- 
[jriaui ad (Juinium corisiat, illos qui a Catholicis rite 
baptizari ad lisereticos defecissent, non per Baptismum, 
sed per $olàm inanüum impositionem recipiendos 
esse, si ad Ecclesiam redire contendant. Baron. anno 
Christi 258, num. 17 usque ad 96 iuclusive. Quibus 
ómnibus ita Constilutis, Januario czeterisque Numidize 
episcopis seiitenlidm ac definitionem hujus synodi, 
prout ipsi per litteras ad synodum scriplas-expetive- 
tant, liac syhodicá epistola, quam infra ex Cypriano 


tj fiic subjeciatus, sigiificárünt. 


CyprniaNUS, LisgRALIS, CaLpoNius, P Jumies , Pni- 
MUS, CeciLiUs, PoLycanPUS, NicowgpEss, FLix, 
MARRUTIUS, SUCCESSUS , LuciaNUs , HoNonATUS , FoR- 
TUNATUS, VicroBg, DomaTUs, Lucics, HeRCULANUS, 
PouPoNius , DEMETRIUS, QuiNTUS , SaTURNINUS , MAR- 
CUS , ALIUS SAvURNINUS , ALIUS Dona TUS, RoOGATIANUS, 
SgDATUS, TERTULLUS , lloRTENSIANUS , 1TEM ALIUS SA- 
TURNIUS , SATTIUS , ^ JaANUARIO, SaTURNINO, MAXIMO, 
VicTOR! , ALIO VicTOR1, Cassio, PaocuLOo, MopiaNo, 
Cirriso , GanciLio, EUTYCIANO , ALIO. GARGILIO , ALIO 
SarunRNINO, NrEMEslANO, NauPULO, ÁNTONIANO, Ho- 
GATIANO, lloNORATO FRATRIBUS SALUTEÀ. 


I. Cuni simul in concilio essemus, [ratres charissimi, 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ ΑΙ. 256. 
h Aic Bod. 4. Ebor. Lin. NC. 1,2. Benev. Vet. Impr. 


Érdsm. Morel. Desunt in Rig... 
* Jubaiano Ebor. Lin. NC. 1. Ben. 


VARIORUM NOTAE. 


ConciL. CanTHAG. V.— AnnoccLv. Hoc Concilium , 
prxeunte Pearsonio in Annal. Cyprian. anno 255 post 
Christum apposui. Variatur euim de tempore hujusat- 
que czeteraruim Cyprianicarum synodorum in Conciliis 
impressis. Caeterum de synodo ipsa ita scribit Cypria- 
nus in initio Epistole ad Quinium. Retulit ad me, frater 
charissime, Luciunus compresbyter noster te desiderasse, 
ut significaremus tibi quid. sentiamus de his qui apud 
luereticos et schismalicos baptizati videntur. De qua re 
quid nuper in Concilio plurimi coepiscopi cum compres- 
byteris qui aderant censuerimus ut scires, ejusdem Épi- 
stole exemplum tibi inisi. H:ec. ille. Postea. vero ad 


Siephanum quoque. Romanum et ad Jubaiarum D synodo qu 


easdein liasce syuodales wisit litteras Cypiianus, una 
cum ipsa illa ad Quintum epistola, quod quidem con- 
stat ex epistolis ad eumdem Stephanum et Jubaia- 
num. RouTH. uu 

Januario. Multum hic inter se discrepant libri ve- 
teres. Inquibusdam enim hic homo vocatnr. Jubaia- 
nus, Juvaianus, Jubiamus, Juvianus, Jotianus, ut 
apud Zonaram et Balz monem, Juliauu-, Januarius. 
E2o, cuu hiec discrepantia eullus nunc sit momenti, 
retinui lectionem vulgo recepiau. Iiterim admomien- 
dum est. inscriptionem hanc esse in codice Thuano : 
lncipit ad Jubaiunum liber secundus. 1n uno meo ve- 
teri : Jncipit ad Jubaianum epistola tertia de his ipsis, 
id est de lapsis. BiLuz. 

Ι. — Cum simul in concilio. Grx:culus interpres, ἐν 
χοινοβουλίῳ Epistola liec in Codice synodico Gr:ecie 
Ecclesie, concilio Carthaginiensi sub — Cypriano 
habito praPfigitur, οἱ quasi illius canon perhíbetur ; 
quem episcoporum suffragia , quee eum tanquam 


ἐνθυμήματα slve ἐπιχειρήματα, utait Zonaras, varie 
illusirarulit, sequebantur. Balsamo et Zonaras, litte- 
vis istis Jubaiano responsum fuisse redditum 
asserunt, eo quod illius mentionem factam in Cy- 
priani proloQuio observasseni; quamquam et codices 
más. latinl plurimi, sulfragia bac in te perhibent. 
Sed perpetui hospites in occidentalium rebus fuerunt 
orientales , nec quidem rectius epistolam ipsam in 
Grxcum  serionem transwulere, quam de scripti 
oceasíone et origine senserunt, luterea vero di- 
ceudum , quod siquidem licec epistola erat synodica, 
et hiereticorum Baptisma damnabat pariter cum illa 

:e sequeliatur Lxxxvii episcoporum, merito 
in pandeetas conciliorum recipiebatur; et ita. ad 
Orientales, qui diversarum synodorum diversis tem- 
poribus habitarum decrelà pro ejusdem plaeitis 
accipiehant , eirore on adiiodum damnoso , fuerat 
wansmissa. Pokró notaudum omnes «yuodos Afri- 
cana$ süb Cypriano , a concilio sexto Geuerali in 
Trullo fuisse contirmatas can. 9. FeLLus. 

Quod ad canonem attiiet concilii Sexii Generalis, 
verba Patrum Sunt, ἐπισφραγίζομεν δὲ xai τοὺς λοιποὺς 
πάντας ἱεροὺς κανόνας τοὺς ὑπὸ τῶν ἁγίων x«i μαχαρίων 
πάτέρων ἡμῶν ἐχτεθέντας, τοῦτ᾽ ἔστιν τῶν τε ἐν Νι- 
xai«, etc. Deinde post nominata reliquorum coucilio- 
rum et Patruni decreta pergunt, sed caute, scribere, 
ἔτι μὴν καὶ τὸν ὑπὸ Κυπριανοῦ τοῦ γενομένου Ἄρχιεπι- 
σγόπου τῆς Αφψοων χώρας xci μαρτυρος, καὶ τῆς χατ᾽ 
αὐτὸν Συνόδου ἐχτεθέντα κανόνα, ὃς ἐν τοῖς τῶν προειρὴ- 
μένων ποοέδρων τόποις, καὶ μόνον, xarà τὸ παραδοθὲν 
αὐτοῖς ἔθος ἐξράτησεν. Gan. 11. Canonibus quoque, qui 
Apostolici ocantur , 46 et 47, hxreticos denuo bap- 


1057 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. ' 


1038 


legimus litteras vestras quas ad nos [fecistis " A nostram non novam promimus, sed jampridem ab 


de iis qui apud hereticos et schismaticos baptizati 
videntur, an ad Ecclesiam catholicam, qux uua et 
vera est, venientes bapiizari debeant. De quare 
quamquam et ipsi illic veritatem et flrmltatem catho- 
lic: reguli: teneatis, tamen quoniam consulendos nos 
pro communi dilectione existimástia , sententiam 


antecessoribus nostris statulam et a nobis observatam 
vobiscum pari consensione ^ conjungimus (vid. not.), 
ceusentes scilicet et pro certo tenentes neminem fo- 
ris baptizari extra Ecclesiam posse, cum sit Baptisma 
unum in sancta Ecclesia constitutum, et scriptum 
sit, Domino dicente (Hier. ii, 15) : Me derelinquerunt 


LECTIONES VARIANTES. 


* Quas fecistis Jod. 1. Lam. Thu. Fos&. Corb. Vict. 


b Pari confessione Corb. 


VARIORUM NOTAE. 


tizando$ esse jussum est. Sed rürsus tingendi iilos 
quidem h:zreticos disciplina , qui in nomine sacre 
Triadis baptizati essent, neque ante neque post 
tempus conciliorum horum  Africanorum majori 
parti Ecclesiarum placuit. Testes sunt iemp»rum 
paulo his concilii$ vetustiorum ipse quoque Gfpria- 
nus et coepiscopi ejus , qui tot locis consuetudini se 
adversari fatentur. Ait ipse etiam Firiniliands in 
Eyistola αὐ Cyprianum. suum : ... Quod quidem ad- 
versus Stephandm vos d'tere Afri patesiis, cognita veri- 
trate, errorem vos consuetudinis reliquisse, p. 149. Hoc 
presul Cosaree Cappadocawm ; qui statim post 
gloriatur se suosque ÁAsialicos veritati et cousuetndi- 
nem jungere , ei consuetudini fRtomanorum consuetudi- 
nem, sed verilatis , opponere ; ub initio quldem hoc te- 
nentes quod a Christo el ab. Apostolis tradilum eit. 
Sed tamen Harduino haud assentiendum videtur, qui 
S. Hieronvini auctoritate fretus concilium in Africa 
his Cyprianicis In. indice suo conciliorum superin- 
duxit, in quo illi ipsi episcopi (verba Hieronymi sunt 
adversus Lusciferianos, p. 117 ed. Froben.] qui re- 
bapti&andos hereticos cum ev (Üypriano) statuerant, ed 


nitate Baptismi hzreticorum , ostendit Tertullianus 
adhuc eatholiens, in libro suo De Baptismo, ubi {π᾿ 
dem fultus rationibus quas nobis inculcat Cyprianus 
improbat eum , atque pro irrito habet. Vid: cap. 15. 
Immo vero in Geographia Africze Sacra S. Opiato a 
cl. Dupinio przefixa post verba Tertulliani ad p. xit 
allata, Circa hereticos sane quid custodiendum digne 
quis retractel ? ad nos enim editum est; per eadem 
verba designari ait se haud dubitare vir doctissimus 
decretum. Agrippini contta hereticorum Baptisma ; 
indeque et ex Cypriahi terbls colligit, videri Agrip 
pinum , non terio, ut vulgo putaut, sed sub finem 
secundi Ecclesi: seculi Carthagine sedisse. Neque 
&latem Agrippini diverse constituerat. Fellus ad lo- 
cum illum Epistole ad Jubaianum , p. 199. Ceterum 
in Epistola ad Quintum , qux est de hereticis bapti- 
zandis, Cyprianl hee sunt ad Agripplui aliorumque 
decretum pertinentia : Quod quidem et Agrippinus bo- 
nd memoria vir cam citerib coepiscopis suis, qui illo in 
tempore in provincia A[rica et Nwunidia Ecclesiam Do- 
mini gubernabant , statuit et librato consilii communis 
examine firmavit. P. 137, ed. Benediciiu. Roum. 


antiquam consuetudinem. revoluli novum emisere de« C, — Pariconsensione.conjungimus.Fortasse vel legendum 


cretum. Nain, et recte, mnonueérunt contra Hieronymum 
cum multi alii tum Basnagius, Annal. vol. n, p. 386, 
ad Arelatense concilium usque, regnante Constantino 
M. Afrorum viguisse disciplinam , testein esse Ipsam 
illam syuodum, e»n. vur: De Afris, quod propria lege 
sua utuntur «t rebaptisent , placait, ut si ad Ecclesiam 
aliquis de heresi venerit, interrogent eum Symbolum; 
el si perviderint enum in Patre et Filio et Spiritu Sancto 
esse baptisatum, manus. ei tantum imponatur, ut acci- 
piat Spiritum. sanctum. Porro, si tale utnquam conci- 
lium exstitisset, certo certius Augustiuus in Responso 
8uo, in lib. v1 et vit, contra Donatistds, post singulas , 
quas affert, sententias Patrum, qui in euncilio Afri- 
cano tertio de Baptismo interfuerant, de retractata 
ipsorum opihioné ad omnem versum nonnihil inge- 
fere perstitisset. ΠΟΤΕ. 

Ad nos. Mirum est has voces, qua propagats 
sunt ex &ditione Erasmi, desunt enim in aliis editio- 
nibus, non reperiri nisi in. tribus antiquis exempla- 
ribus, quamvis lianc epistolam contuleritn cum viginti 
sex. Desunt ergoin Turonensi, in uni Remigiano, et in 
Beccensi. BALuzius. — Voluit dicere Balugius : Exstasi 
ergo, non desunt ergo. In pluribus autem scriptis haee 
Fellus invenit. RouTH. 

Que tna et vera est. la restitulinus hano locum ex 
fide quatuor veteriin librorum. BALuzius. — Vulgo, 
que? una est. RouTH. 

Antecessoribus nostris. Agrippiuo videlicel et aliis, 
quos sepluaginta fuisse scribit sanetus. Augustinus , 
uti monuimus ad epistolam uonam pag. 396 — Vide 
etiam notas ad Epi tolam tx xir. Batuzius. — Nihil lia» 
bet ibi Baluzins de Agrippini tempore, quod quidein 
plerisque videtur ignotius esse, quam ut certi aliquid 
de eo a se statuatur, Naim qui Cypriano sunt. in fpi- 
stola sua Lxxut, sive ad Jubaianum, multi anni. εἰ 
longa c&las, eos, paucos ante Cprianum annos appel- 
lat Augustinus lib. iv Contra Donatist. cap. 6. Atta- 
men jam diu apud Aíros invaluisse opinionem de va- 


est. conjuncti pro conjungimus, claudicat enim oratio 
vel posita finali distinctione post voces illas, et a no- 
bis obsercatam, conjungimaur est reponendum. Bourg. 
Extra Ecclesidm, Vetus interpretatio in recentiore 
codice Vietorino, id est exitü formam Ecclesim. Tamen 
baptizatur qui a Judeo sel a [uii vel ab haretico bapii- 
zalur, εἰ secundum [ormam Ecclesie baptizet, Sumptum 
est istud ex capite A guodam Judeo apud Gratianum 
dist. 4, de consecratione, ubi Nicolaus Papa 1, re- 
spundens ad consulta Bulgarorum ait Baptismum esse 
bonuin , quamvis sit collatus ab eo quem non consta- 
bat esse Christiaiium , si collatus sit in nomine sanctse 
Trinitaüs vel tantum iti Christi nomine, Contra Gre- 
gorius lI, scribens ad Bonifacium arclilepiscopum 
prxzcipit ut illi denuo baptizentur quos a paganis ba- 
ptizatos esse constiterit. Hefertur illa constitutio lib. vit 
Capitularium cap. 101, et apud Gratianum cap. Quos 
a paganis eadem distinctione. Vide etiam bullam Eu- 
euii IV, apud Odoricum Raynaldunmi an. 14:9, 8 15. 
ide Gerochum Reicherspergensem in tractatu ad- 
versus Simoniacos cap. 22, et Algerum scholasticum 
Leodiensem cap. 52, de Misericordia et Justitia. BAL, 
Baptisma unum. Non tantum eo nomine quod re- 
peti non debet; sed quia ab Ecclesia proficiscitur 
41:0 nisi una superesse non potest. FgLLUS. — Certum 
est maguam ea tempestate fuisse controversiam inter 
épiscopos ecclesie loman:e et. Carthaginensis an 
livretici veni-ntes ad Ecclesiam debeant rebaptizari. 
Initia liujus eontroversix: vulgo referuntur ad. ponti- 
fleatum Papi Btepliani. At Rufinus, lib. vn, cap. 9, 
scribit eam ecepisse sub pontificatu Cornelii. Quod 
Baronius contendit esse falsum. Sed Baronii senten- 
tiam quidam viri docti putarunt non esse veram. Pro- 
fecto auctoritas Ruflui veteris et doeti scriptoris non 
debet rejici absque bonis testimotiiB. Polest autem 
illa confirmari auetoritate epistolas Cornelii au Cy- 
prianum , quám descripsi ex duobus antiquis codici- 
bus manuscripüs, quorum unus est in bibliotheca 


- 


1059 


RELIQULE SACRAE. 


1040 


fontem aqua vive ^, et effoderunl sibi lacus delvitos qui A Aut quomodo baptizans darealteri remissam peccato- 


non possunt aquam portare. Et iterum divina Scrip- 
tura moneat et dicat (Prov. 1x, 18, sec. Lxx): Ab 
aqua aliena abstinete, et [onte aque aliene ne biberis. 
Oportet ergo mundari et sanctificari aquam prius a 
sacerdote, ut possit Baptismo suo peccata hominis 
qui baptizatur abluere , quia per Ezechielem prophe- 
tam Dominus dicit (Ezech. xxxvi, 25, 96): Et asper- 
gam super vos aquam mundam, et mundabimini ab 
omnibus immunditiis vestris, et αὖ omnibus simula- 
crhis vestris. eniundabo vos, el dabo vobis ^ cor novum 
et spiritum novum dabo in vobis. Quomodo autem 
mundare et sanctificare aquam potest qui ipse im- 
mundus est et apud quem Spiritus sanctus non est 
cum Dominus dicat in Numeris (Num. xix, 22) : Et 


rum potest qui ipse sua peccata deponere extra 
Ecclesiam non potest? 

II. Sed et ipsa interrogatio qu;e fit in Baptismo testis 
est veritatis. Nam cum dicimus : Credis in vitam ater- 
nam et remissionem peccatorum per sanctam Ecclesiam ? 
intelligimus remissionem peccatorum nonnisi in Ec- 
clesia dari, apud h:ereticos autem, ubi Ecclesia non 
Sit, non posse peccata dimitti, Itaque qui lizereticos 
baptizare posse asserunt, aut interrogationem mutent, 
aut vindicent veritatem, nisisi eis et Ecclesiam trti- 
buunt quos Baptisma habere contendunt. Ungi quo- 
que necesse est eum qui baptizatus sit, ut accepto 
Chrismale, id est, Unctione, esse unctus Dei et ha- 
bere in se gratiam Christi possit. Porro autem Eu- 


omnia quecumque tetigerit. immundus immunda. erant. B charistia est unde baptizati unguntur oleo in altari 


LECTIONES VARIANTES. 


& Aquas viva gratis Bod. 1 Foss. Vict. Corb. 
b Fonte alieno Lam. Ebor. NC. 4. 


€ Dabo in vobis Bod. 1. Thu. Foss. Vict. Mich. 


VARIORUM NOTE. 


monasterii saneti Remigii Remensis, alius in biblio- 
theca illustrissimi et ductissimi viri Joannis Bohierii, 
praesidis infulati in parlamento Burgundi:w. Edita est 
autem supra pag. 167. Ubi vero Rapliael Volaterranus 
invenerit Cornelium cessisse Cypriano nondum inve- 
nire potui. Cieterum istic annoltar! potest Ármenos , 
ut tradit Guido de Perpiniano, dixisse quod verum 
Baptismma solum erat in ecclesia majoris Armeni , 
el non in aliis, propter quod alios ad se venientes 
rehaptizabant. BALUZIUS. — Haud germauam esse, sed 
omnino rejici debere, epistolam istam Cornelii ad Cy- 
priaunum a Baluzio primum editam , 9libi ostendi ad 
finem Cernelii Fraginent. p. 65. Roch. 

Lacus detritos. Λάκκους συντετριμμένους. Vulg. cister- 
nas dissipatas , hoc est, rimarum plenas, lac illacque 
perfluentes. Pacianus, epist. 11: Non consecrata sede 
contentus , detritum lacum adulterini fontis adamavit. 
Hieronymus adversus Luciferianos : Conatus es! et 
beatus Lyprianus contritos lacus fugere , nec bibere de 
aqua aliena, el idcirco hereticorum Buptismareprobans, 
ad Stephanum (unc. Jhomane urbis episcopum , qui a 
beato Petro vigesimus sextus fuit , super hac re A[rica- 
nam synodum direxit: sed conatus ejus [rustra fuit. 

RicatT. 

Aquam portare. Septaginta df&erant : ó2op συνέχειν. 
Apud Balsam. et Zonaram legitur, σύσχειν. Apud Ter- 
tall. : Foderunt sibi lucus contrilos , qui non poterant 

uam continere. RiGALT. 


Ab aqua aliena. Mc frustra alibi quam in Graecis D 


exemplaribus quzruntur. FELLUs. — Additamentum 
esl τῶν ὁ. ad finem capitis noni Proverb. et quamquam 
ad edit. Oxon. oram locus alius aliquanto similis in 
cap. vi, 24 (verius essel v, 18) Proverb. signatis est, 
diversum postea sensisse de loco videtur doctissiinus 
editor, qui nullum Scriptur:e locum apposuit ad liec 
eadem verba in Suffragio v concilii vil, quod InOX 
sequitur. Posuit interea ad verba iu Proverbiis ante- 
cedentia Οὔτε γάρ διαθεσῃ ὕδωρ ἀλλότριον, Clemens 
Alex. in. Strom. lib. 1, c. 19, ... τὸ βάπτισμα τὸ αἷρε- 
Tu» οὐκ olxtiov καὶ γυνσιον λογιξομένη. Hic bene. nota 
Clemeniis fine s:ecult secundi et in. ZEgypto scriben- 
tis opinionem de l;eretico Baptismo. RourB. — 
Mundari et santificari aquam. Formule ille litur- 
εἷος quibuselementa Sacramentorum ad usus diviuo- 
rum mysteriorum separantur ; binc et aliunde appa- 
rent non tam nuperz esse, quam Novatores sibi et 
aliis persuadere satagunt. FELL. 
ἿΙ, — Sed et ipsa interrogatio. Dum mergitamur, in- 


quit Tertullianus, amplius aliquid respondentes, quam 
Dominus in Evangelio determinavit , sub antistitis manu 
conlesiamur. lucALT. 


Remissionem peccatorum per. sanctam | Ecclesiam. 
Apostolorum Symbolum quamquam in omnibus Ec- 
clesiis obtinuit, in singulis fere, quemadmodum a 
Ruffino olim observatum , aliquatenus variabat : Afri- 
canam ecclesiam hoc modo articulos hosce conce- 


C pisse, ex Cypriani verbis satis videtur constare. /psa, 


inquit , interrogatio que fit in. Baptismo testis est veri- 
ritatis. Nam cum dicimus: Credis in vilam eternam , et 
remissionem? eic. Patet. lianc. fui-se interrogationem 
que fit io. Baptismo; et verba ipsa quibus sacerdos 
interrogando prezivit, el qu:e catechumenus respon- 
dens repetebat. Epistola ad Magnum exdem occurrunt 
verba , ordine aliquanium mutato. Credis remissionem 
peccatorum , el vilam eternam per sanctam Ecclesiam ? 
Certe articulus de communione Sanctorum, in occi- 
dentali Ecclesia serius obtinuit. Neque enim in Aqui- 
leiana reperiebatur tempore Rufliui, ncc agnoscit 
D. Augustinus in lib. de Fide et Symbolo; nec in fidei 
formula comparet quam tradidit Maximus Taurinen- 
sis, aut quam exposuit Chrysologus ; non eliam oc- 
currit in vetere codice ms. regis JEthelstani in. bi- 
blioth. Cottoniana , ubi ad Psalterii calcem Symbolum 
graece habetur. Nec in codice Bodleiano Actorum 
Apostolicorum, ubi litteris Saxonicis habetur Sym- 
bolum gr:vce descriptum, quod. constat mille abhinc 
annis fuisse exaratum. Immo uon a Grzcis agnosceba- 
tur Eusebii tempore , nec Epiphanii , Cyrilli Hieroso- 
lymitani, autconcilii Ephesini. Immo quidem articu- 
lus de vita aeterna desideratur in exeinplaribus nostris 
supra mem»ratis ; sic enim extrema Svmboli se ha- 
bent: ἁγίαν Ἑχχλησίαν, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, σαρχὸς ἀνά- 
στάσιν. ἀμήν. FELLUS. 

Baptizare posse. Adjecimus h:c duo vocabula ex 
fide quatuor veterum exemplarium ; quorum unum est 
Corbeiense, in quo epistola ista bis habetur. BALUzius. 
—- Non agnoscit vocabula / uterpretatio epistola: Graeca , 
in qua oi αἱρετικῶν συνήγοροι positum est. ΠΟΤΕ. 


Gratiam Christi. Suavitatem, 402 unctione signi- 
ficatur. Christianus , inquit Septimius , quantum inter- 
pretatio est , ab unctione deducitur. Sed el cum perpe- 
ram Chrestianus pronunciatur, de suavitate vel benigni- 
tate impositum est. RicALT. 

Eucharistia est unde baptizati unguntur oleo in altari 
sanctificato. — Oleum in altari santificatum Oxoniensis 


1044 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1043 


sanctificato 8. Sanctificare autem non potuit olei crea- A debemus scriptum esse (Psal. CXL, 6) : Oleum pec- 


turam qui nec altare habuit nec Ecclesiam. Unde nec 
unctio spiritalis apud hzereticos potest esse, quando 
constel oleum sanctificari et Eucharistiam fieri apud 
illos omnino non posse. Scire autem et meminisse 


caloris non ungat caput meum, quod ante in psalmis 
pr»monuit 5 Spiritus sanctus, ne quis exorbitans et a 
via veritatis exerrans apud liereticos * et Christi adver- 


LECTIONES VARIANTES. ' 


8 Oleum..... sanctificatum Bod. 1. Lam. Ebor. NC. 4, 
2, Lin. Thu. Foss. Vict. Mich. Corb. Vet. Imp. Rem. 
Manut. Morel. Oxon. Routh. Et unde Eras. Pam. Rig. Lips. 


Sanctificatur Eras. Pam. Rig. 
b Admonuit Lam. Ebor. NC. 1. 
5 H:ereticos Christi Lam. 


VARIORUM NOTE. 


editor legit et ait: Veram esse arbitramur scripturam 
quam edidit Manutius: Porro autem Eucharistia est 
unde baptizati wunguntur, oleum in altari sanctificatum. 
Sic persuadent exemplaria. Nam in Corbeiensi legitur: 


veteres editiones habent oleum in altari sanctificatum. 


Manutius posuit : Porro autem Eucharistia est unde bap- 
tizati wunguntur, oleum in altar? sanctificatwn. Hiero- 
nymus in Dialogo adversus Luciferianos ait Baptismum 


Porro autem Eucharistia est unde baptizati unguntur y non esse tradendum sine Eucharisti . Quo: din dura- 


oleo inaltari sunctificato: [n Veronensi et Thuahneo, sic- 

ut in M nutiana editione. Perperam Greci apud Zon. 

et Bals. ἁγιάζεσθαι ἔλαιον εἰς εὐχαριστίαν. At prieclare 

Cyprianus dixerat Eucharistiam esse oleum in altari 

sanclificatum. Oleum scilicet per ἔντευξιν, hoc est in- 

terpellationem sive invocationem divini numinis, per 

laudes et gratias Deo fusas et nuncupatas benedictum. 

Sic Matthi;eus et Marcus et Joaunes. Eucharistiam 

dixerunt eulogiam, nec tantum in coen;:e Dominice 

institutione, verum etiam in panum multiplicatione. ' 
Quod Evangelistarum verbis accurate collatis facile 
deprehenditur. RicALTIUS. — Porro observare opere 
pretium fuerit, quod Erasmus et Pamelius consi- 
derantes in hujus loci conclusione Cvprianum dis- 
tincte loqui de Oleo et Eucharistia, ut et Augus- 
tiuum argumenta ejus solventem de Bapt. cont. 
Donat. lib. v, cap. 20, nihilque debere esse in con- 
clusione quod non erat in priemissis , post ungentur 
reposuerunt ef pro est ; et sanctificatur pro sanctifica- 
tum. Non absurde id quidem, si id jus linberent edi- 
tores ut quod ipsis non placebat . emendare licuisset ; 
aut si in argumenti conclusione, Oleum οἱ Eucharistia 
disparate sint intelligenda. Verum Albaspiusxeus, de Eu- 
charist, lib. 1, c. 1$, eos insimulat audaciz, ac couten- 
dit veterem lectionem retinendam esse, in qua magnum 
mysterium sibi visus est deprehendisse, siquidem 
Oleum quo baptizati ungebantur, coram Eucharistia 
consecrari solitum. Sed nihil opus istis mysteriis, vera 
ratio propter quam Cyprianus Eucharistiam apud hze- 
reticos fieri, et unctionem spiritalem conferri negat , 
ea esi ; quod censuerit in Eucharistia sicut et in Oleo, 
et in Baptismo, non ungi sp ritualiter sanguine Chri- 
sti, Eucharistiamque perficere et complere quod Bap- 
tismus et Oleum hoc respectu inchoassent. Hoc autem 
sic intellecto , quis eum in unctionis spiritalis quas- 
tione, Eucharisti:e mysterium adducere mirabitur? 
Certe participationem sanguinis Christi in Eucharistia 
Veteres unciionem dicebant. Clem. Alex. in Pxedag. 
lib. n, c. 2 : Διττὸν τὸ αἷμα τοῦ Κυρίου. τὸ μὲν γὰρ ἐστιν 
αὐτοῦ πσαρνιχὸν, m τῆς γθορᾶς λελυτρώμεθα * τὸ δὲ πνεὺυ- 
ματικὸν. τουτέστιν o χεχρίσμεθα Naziauzen. Orat. M, 
αὐστύριον ἔχρισέ uz. (ἡ ysost, in Epist. ad Heb. Rom. 
X VH, αὐρῳ χρίεις, καὶ πάλιν δυσωδίας πληροῖς. Revera, 
qucmadmodum Dominus testatur ( Mau. xxin, 19), 
altare sanctificat munus quod superimponitur, i-a qui 
non liabent altare ant Eucharistiain , nec Uuciionem 
spiritualem habere possuut. Et quidem argumenti 
hujus vim admi isse videntur advereari:rum partiom 
patroni, siquidem apud h:reticos baptizatos, per 
manuum impositionem recipiendos staiuebant.. Ad 
unctionem spiritualem h:zec omnino revocat D. Áu- 
gustin., lib. xv de 'Trinit., e. 26: Manifestius de illo, 
scil. Christo, scriptum est in Actibus Apostolorum, x, 
58 : Quoniam unzit eum Deus Spiritu sancto. Non tti- 
que oleo visibili , sed douo gratie , quod visibili signi- 
ficatur, unguento quo baptizatos ungi Ecclesia. FELL. 
— |n emendando hoc loco secuti sumus in pritnis scri- 
pturam libri Corbeiensis. Sex libri manuscripti et 


C 


b 


vit in Ecclesia Dei, ut ostensum a nobis est in notis 
ad Reginonem, pag. 551, 657, et in notis ad Capitula- 
ri», pag. 1956. In concilio Pr»gensi Hu:ssitarum apud 
Cochl:eum, lib. v Histori:e lHlussitarum, decretum est 
ιν Eucharistie communio detur infantibus. H:ec tan- 
tim. Et tamen Odoricus Raynaldus, an. 1421. 812, 
scribit illud ab illis statutum esse circa infantes Baptis- 
nio perluendos. Quod verum non est. H:ec enim additio 
Ravnaldi non exstat in decreto synodi. /Eueas Sylvius 
in Dialogo contra Bohemos et Taboritas, qui editus est 
inter illius epistolas, ait: Vetus h&c Armenorum in- 
sania fuit , qui natos ut in lucem veniebant , mox bapti- 
zalos , mox altaris sacramento reficiebant , quod et vos 
aiunt (acere, qui dementes atque infantes ad Eucharistice 
libamenia vocatis. In responsionibus Armenorum ad 
objecta Latinorum missis ad Papam Benedictum XI, 
an. 1542, lezitur quod illi postquam puerum bapti- 
zarunt, baptizatum communicant sic : cum. corpore 
Chrisii sicco tangunt labia pueri , et reponunt , et si sa- 
cerdos celebret , et in tempore illo baptizetur puer, bene 
modicun sacerdos digitum suum tingil in sanguine , et 
inde tangit lubia pueri. BALuz. Quamvis ita suaserint 
tum decem codices seripti , Lum veteres impressi , qui 
in edit. Oxon. testes citantur lectionis, oleum in altari 
sanctificatum , fateor me male revocasse hanc scriptu- 
ram. Pr:eferenda csteris videtur Erasmiana lectio, 
Eucharistia , et unde baptizati unguntur oleum, in al- 
trari sanctificatur, qu:e perspicua est et apprime con- 
venit cum argumentis atque proposito scriptoris pro- 
bare volentis, chrisma apud h:reticos non posse ex- 
stare, neque signam ipsum, nec rein signatam. Etenim 
affirmat Harduinus ad Concilia, in quorum edd. hzc 
exsiat lectio, eamdem in ms. Societatis su: aliisque 
optim:e note przstari. Quod fortasse cl. Maranum 
quoque fugerat, qui, cum Baluzius ex Corbeiensi 
verba, oleo in altari sanctificato, subdid/sset, hiec 
scripsit iu. Pr:f. ad. Cypriani ed. Benedict. p. xix. 
« Optime hunc locum emendavit Baluzius, pro. eo 
« quod legebatur in antiquis editionibus , oleum in 
« altari sanctificatum, vel apud Era-mum et Pamelium 
c liberiori conjectura, Eucharistia et unde baptizati 
« unguntur oleum in altari sanctificatur, Porro id non 
« dicit Cyprianus quod ab eo per metaphoram dictum 
« existimant Rigaltius et Fellus, Eucharistiam esse 
« oleum, quo uuguntur, sed potius Eucharistiam esse 
« id unde oleum, quo baptizati unguutur, sanctifica 
« tionem deducit, quia videlicet oleum in altari san- 
« ctificabatur inter ipsas sacrificii preces. » RourH. 
Erasmi lectionem restituit editor Lips. Epp. 

Olei creaturam. lren:eus, creaturam panis eucharistici 
εἰ calicis, lib. 1v, cap. 32. Iterum lib. v, cap. 2. Man- 
SHALL. 

Non ungat. Quatuor libri veteres, non impinguet. 
Pamelius ait sauctum Augustinum, qui sepe citat 
hunc locum, aliquando scribere ungat, quandoque 
impinguet. Du:e ilaque etiam vo Augustini erant 
hujus loci lectiones. BALuzius. Vulgata, n impinguet, 

᾿ ᾿ ΟΥΤΗ. 


1845 


RELIQULE SACRA. 


1041 


sarios ungeretur. Sed et pro baptizato ^ quam precem A an qui adversarii sunt Domini, et appellati syat anti- 


facere potest sacerdos sacrilegus et peccator, cum 
Scriptum sit (Joan. 1x , 51): Deus peccatorem non au- 
dit ; sed qui eum coluerit b, et voluntatem ejus fecerit, il- 
lum audit. Quis autem potest dare quod ipse non ha- 
beat, aut quomodo potest spiritalia agere ^ qui ipse 
amiserit Spiritum sanctum? Et idcirco baptizandus 
est et innovandus qui ad Ecclesiam rudis veuit, ut 
jntus per Sanctos sanctificetur, quia scriptum est : 
(Levit. xix, 2, et xx, 26) : Sancti estote, quia et ego 
sancius sum, dicii Dominus : ut qui in errorem 4 soduc— 
tus est et foris tinctus in Baptismo vero et ecclesiasti - 
co etiam hoc ipsum deponat quod homo ad Deum 
venieus, dum sacerdotem quaerit, ia sacrilegum 
fraude erroris incurrit. 


ITl.C:eterum probare est hzereticorum et schismati- B 


corum baptisma consentire in id quod illi baptizave- 
rint. Neque enim potest pars illic inanis esse et pars 
praevalere. Si Baptizare potuit, potuit et Spiritum sanc- 
tnm dare. Si autem Spiritum sapctum dare non po- 
test, quia foris constitutus cum sancto Spiritu non est, 
nec baptizare venientem potest, quando et Baptisma 
unum sit, et Spiritus sanctus unus, et una Ecclesia a 
Christo Domino * super Petrum f origine unitatis et ra- 
tione € fundata. Ita fit ut cum omnia apud illos inania 
et falsa sint, nihil eorum que illi gesserint probari a 
nobis debeat. Quid enim potest ratum et firmum esse 
apud Deum quod illi faciunt quos Domipus hostes et 
adversarios suos dicit in Evangelio suo ponens (Luc. 
xi, 25.) : Qui non est mecum adversum me est ; et qui 


christi, possint dare gratiam Cliristi. Quare qui cum 
Domino sumus, et unitatem Domini tenemus et se- 
cundum ejus dignationem sacerdotium ejus in Eccle- 
sia administranus, quaecumque adversarii ejus et an- 
tichisti faciunt repudiare et rejicere et pro profanis 
habere i dehemus, et eis qui * deerrore et pravitate ve- 
nientes agnoscunt unius Ececlesim veram (idem, dare 
illis per omnia divin: gratix sacramenta et unitatis 
et fidei ! veritatem. Optamus vos, fratres charissimi, 
semper bene valere. 


ANKO CHRIST! CCLVI, PONTIFICATUS 8. STEPHANI ΠΙ. 


CARTHAGINENSE CONCILIUM SUB CYPRIANO 
SEXTUM. 


EX AFRICA PROVINCIA ET NUMIDIA, QUQD DE BAPTISMO 
SECUNDUM EST. 


(Erasm. τι, 1; Pamel. Rigalt. Baluz. um; Oxon. Lips. 
LxYm; Pari$. rxxi; Coustant. p. 216; Routh. Rell. scr. 
m, pp. 88 et 144.) ' 


PROOEMIUM. 


Siguilücat se in concilio decrevisse . ut qui apud hzereticos 
Mb echisuiaticos tincli sunt, redeuutes ad Ecclesiam ba- 
garentur; et qui in Ecclesia presbyteri yel diaconi 
ordinali, in schis..a delapsi sint, aut qui ab hzreticis 
prometi siat, revertentes ut laici communuicareut : salvo 
amen concordize vinculo cüu episcopis qui aliter sen- 
tirent. 


Ut ea qux» |reecedente concilio constituta sunt ple- 
niore sententia confirmentur, Cyprianus in eadem 


son mecuni colligit, spargit. Et beatus quoque aposto- C causa Baptismi ab hzreücis collati, boc eodem anno 


lus Joannes mandata Domini et przcepta. custodiens 
in epistola sua posuerit ^, dicens (1 Joan. τι, 18, 19) : 
Audistis quia autichrisius venit. Nunc autem qntichristi 
multi facti sunt. Ünde cognoscimus quia novissima ho- 
ra est. Ex nobis exierunt, sed non [uerunt ex nobis. Si 
enim fuissent. ex nobis, mansissqut wlique. nobiscum. 
Unde nos quoque colligere ! et considerare debemus 


258 *: pleniorem conventum episcoporum convoca- 
vit, et ex Africa et Numidia 70 episcopos et unum ad 
hanc synodum coegit, eo (ine, ut qued singuli sen- 
tiunt de traditionibus majorum sancte αἱ inviolabili- 
ter servandis, deponant. Postquam omnes przicti 
conyeuissent, idem, quod supra precedentibus con- 
ciliis Africanis in hac et Basilidis causa habitis defi- 


LECTIONES VARIANTES. 


? Pro baptizato Lam. Ebor. NC. 1. 

b Deum coluerit. Bod. 1. 

ὁ Spiritalia gerere Lam. Ebor. Lin. NC. 1. 

4 [n errore Lam. NC. 1, 2. Lin. 

* Christo Domino nostro Bod. 1. Lin. Ebor. NC. 1,2, 
Thu. Foss. Vict. Corb. 

f Super petram Vict. 

& Ex ratione Bod. 1., 


h Ponit Lam. Ebor. Lin. NC. 1. 

i Colligere debemus Ver. 

ἡ Et profana habere Lam. NC. 1. Ebor. Veron. 

k Etsi qui Ver. Et si quidem errorem et pravitatem 
rejicientes Corb. ' 
Et qnuatis et fidei Ver. Benev. ἱνότητός τε καὶ πιστιως χε 
ἁληδείας, Graec. ᾿ 

"^ Aligs 250. 


VARIORUM NOTAE. 


Il]. — Super Petrum. Versio Grzeca tantum habet : 
ἐπάνω Πέτρου τοῦ ᾿Απόστολου ἀρχῆθεν ἑνότητος τεθεμε - 
λιωμένης. Ipse Cyprianus l. de Uuitate Eccles.: Super 
unum edificat Ecclesiam. Et paulo post : Ut unitatem 
mani festaret unitatis ejusdem originem ab uno incipien- 
lem sua. aucloritate disposuit, Pacianus epist. 111 : Ad 
Peirum locutus est Dominus : ad uuum ideo, ut unitatem 
(indore ex uno. Mor idipsum in commune pracipiens, 

IGALTIUs. — Ita omnino xxyi libri veteres et duo 
laudati a Pamelio. Veteres editiones habent petram. 
]ta etiam editio Morelliana et tres libri veteres. Vide 
qua in simili causa notata sunt supra ad epistolam 
XL, p. 428. BALUZIUS. 

Posuerit. Fortasse legend. posuit. In quatuor codici- 
bus scriptis, qui in ed. Oxon. inemorantur, exstat po- 


nit. Rourn. ) 

Colligere et considerare. Grzeca versio, συνιέναι xoi 
vosty. l'ELLUS. 

(QQuecumque adversarii ejus et antichristi: faciunt re- 

diare. Nan id vult ut niliil facerent orthodoxi quod 

igretici faciunt. In epistola euim ad Juliaiapum eum 

objicereiur. Novatianenses ad se venientes baptizare so- 
litos, responiet, ad nos non pertinere quid hostes Eccle- 
sic faciant. Hoc ipsi propo-itum est ut conficiat ; nihil 
ratum esse, aut ex jure valere quod illi tecis-ent, qui 
extra. Eccesiam positi. Mox, per omnia divine gra- 
tig Sucramenta, Non tantum per confirmationis ritum, 
aut Eucharisti:e administrationem , sed etiogin Ba- 
püismi, qui ad Ecclesiam ipsam aditum facit. FzL- 
LUS. 


1045 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1046 


nitum est, duplici decreto desuper lato, canfirmarupt. A tionem recipiant. H:ec ex Cypriani epistola, quam ad 


Quorum primum est, ut ii, qui in Ecclesia ordinati 8 
fide defecerunt , revertentes ad Ecclesiam , nau nisi 
ad jaicam communionem recipiantur. Alterum , uj 
Baptisinus hereticorum ab ipsis collatus, non tantum 
pro invalido, sed etiam pro nuilo habeajur; adeo uf 
δὶ ad Ecclesiam revertentes bapiizentur, non secundo 
Baptismo rebaptizengur, sed tantum primum iis Ba- 
ptisma conferatur, quia ab hzrelticis pon yere bapji- 
zari, sed aqya tantum hareticorum amplius sordidati 
fuerint. Ja Cyprianus, Epist. 75, ad Jybaianym. Unde 
qui illum apabaptismo patrocinatum fuisse sentiunt, 
graviter errant. Ilzc cum episcoporum predictorum 
71 sententia constituta essent, ad Stephanyn βομιᾶ- 
num epistola quadam , quam infra ex Cypriano hic 


Pompeium Sabratensem in Africa episcopum scripsit, 
probantur. Vide Baron. anno 258, a num. 27 usque 
ad 38 inclusive. 


CYPRIANUS ET CETERI STEPHANO FRATRI SALUTEM. 


I. Ad quzdam disponenda ct consilii * communis 
examinotionelimanda necesse habuimüs,frater charis- 
sime, conven'entibus in nnum pluribus sacerdotibus, 
cogere et celebrare concilium. In quo multa quidem 
prolata atque transacta 5 suul : sed de eo vel maxime 
tibi scribendum, et cum 1ua gravitate * ac. sapientia 
eonferendum [uit, quod magis pertineat et ad sacer- 
dotalem auctoritatem, et ad Ecclesi: eatholic:e uni- 
tatem pariter ac dignitatem de divin: dispositionis 


subjici curavimus, prxescribuntur. Ille vero, synodicg p ordinatione venienlem , eos qui sunt foris extra Ec- 


epistola accepta, per litteras redditas concilium hoc 
reprobavit, et simul etiam sanctissime mandavit, ne 
3 tradilione apostolica , de non iterando Baptismate 
hereticorum eorum , qui eadem forma , qua utitur 
Ecclesia, baptizassent , vel latum unguem recedanf, 
ipsosque ab ipsis baptizajos, si ad Ecrlesiam redire 
petant, non aliter quam per solam manuum imposi- 


clesiam tincti, et apud hzreticos οἱ schismaticos 
profan:e aqua labe maculati, quaudo ad nos atque ad 
Ecclesjam, 4: una est, venerint, baptizàri oportere; 
eo quod parum sit eis manum imponere ad accipien- 
dum Spiritum sanctum, nisi accipiant et Ecclesise 
Baptismum. Tunc enim demum plene sanctificari 4 eg 
esse filii Dei possunt, si Sacramento utroque nascan- 


LECTJONES VARJANTES. 


& Et ex concilii Bod. 1. Ad concilii Bod. Lam. NC. 1. 
Ebor. ᾿ 
b Prolata atque tractata Lam. Βοά. ἃ. Ebor. Ν 6.1. 


* Tuareverentia Lam. Ebor. 
4 Plane sanpctificari Lin. 


VARIOBUM NOTE. 


CoxciL. Can TBAG.VI.—Cyprianus. Cum propter illam 
cui nunc ipcumbo emendationegn et illustrationem ope- 
rim sancti Cypriani legendam suscepissem prolixam 
nimis epistolam Joanpis Launoii ad Jacobum Bevila- 
quam de discordia papg Stephani cum Cypriano, mi- 
ratus sui tam multa ab eo dici potujsge pl nihi] dicere- 
tur. Quicumque enim affert argumenta et teatimonia 
adversus Stephanum vullius mqmen]i sunt in hac causa 
et quamdam habent insulsitatem. Quid enim 3d causam 

ptismi facit Cypriani [amam esse celebriorem quam 

amam Stephani, Cyprianum non cedere Stephano, 
Cyprianum congregasse concilium in causa Bapiisini, 
Stephanum nonu congregasse, Ecclesias orientis ej 
occidentis non suscepisse propugnandam sententiam 
Stephani, et inplia a1i hujusmodi quie ad cansam nop 
pertinent, quorum etiam plurima falsa sunt? Nemo 
autem, ut ait Hieronymus in epistola ad Pammachium 
contra Joannem IJierosolymitanum, falso yerum pro- 
bai. liaque ista facile possent refutari. Sed tanti non 
sunt. Verissimum igitur est quod ait Opiatus in libro 

uinto, verilatem studiis impediri. Yide Facundum in 
libro contra Mociauum pag. 971. prima eqijionis. Ba- 
LUZIUS. 

Ι. — Celebrare concilium. Celebratum fuisse an. 255. 

recte, ut opinor, probat Pearsonius in annalibus Cy- 

rianicis. Barvzis. — Ante paselia auni. sequentis 

56 celebrapum hoc. concilium fuisse, ducet. Pearso- 
nius in opere memorato ad ap. illum, 8 1. De eodem 
hoe coneiljo ita Cyprianus in Epist. μά J« baiguum, 
quas est 75 : Et nunc quoque cum in usum convenisse- 
mus, (a provincie [rice quam. Numidie | episcopi 
numero septuaginta el unus. RoUTH. i 

Transacta. ta duodecim libri velepes. Alii qua- 
tuor habent, tractata, Veteres. editiones et tres lihri 
yeteres, translata. BALUoz. — . 

Cum tua gravitate. liunc. ipsum. Stephanum idem 
Cyprianus appellabit. superbum, imperitum atque im- 
providum, ineptum, obstinutum. Epist. ad Pompeiupn. 
IucaLriUs. E 

Plene sanctificari. Colb. ms. plane : quod giam ig 


uno e suis Oxoniensis editor offendit. Concinnior est 
lectio ezeterorum librorum. Hoc enim istic plene sanc- 
tificari sonat, quod consummari in his ejusdem Cy- 
priaui epist. Lxx , ul per nostram orationem ac manus 
impositionem Spiritum sanctum consequentur, et signa- 
culo Dominico coNsumMENTUR. Perro Cypriarium bis 
verbis, si utroque Sacramento nascantur, ut l:eretici ad 
Ecclesiam venientes Confirmationis sacramentum una 
euin Baptismo suscipiant, postulare, ex subjecta dis- 
sertatione nostra, num. 17 et 18, planum fiet. Cous- 
TANT. ' 
Sacramento utroque. Baptismo et sancti Spiritus 
jufusione, id est, ut dicet paulo post, aqua et Spi- 
yitu. Quod sz pe repetit alibi. Tertulli:snus in libro de 
Virginibus velandis : Una nobis et illis fides, unus 
Deus, idem Christus, eadem spes, eadem lavacri Sacra- 
menta. Siricius in epistola ad Himerium : Quibus solis 
per annum diebus, id est l'aschatis et Pentecostes, ad 
fidem confluentibus generalia Baptismatis tradi convenit 
sacramenta. Vide Sirmondum capite quinto secundi 


D Anutirrhetici, uhi explicat hune Cypriani loeum. Vide 


elium 10. n Capitularium , pag. 1256. C:eterum. pro 
utroque quinque velera exemplaria. habent utrumque. 

ALUZIUS. — De Baptismo manuumque Inmpositione 
post baptismum, Cyprianum interpretandum csse, satis 
ostendit suffragium quintum concilii proxime sequen- 
tis, cum Canone 17 Concil. Arelat. 11 collatum. En 
yerba. Suffragii : Male ergo sibi quidam interpretantur 
(easdem designat Joannis voces episcopus), wt di- 
cant, quod per manus impositionem Spiritum sanctum 
accipiant. et sic recipiantur ; cum manifestum sit utro- 
que Sacramento debere eos renasci iw Ecclesia catho- 
lica. Canon. autem Arelatensis. concilii ita se habet : 
Bonosiacos autem ex eodem errore venientes, quos sicut 
Arianos baptizari in Trinitate manifestum est, dum in- 
terrogati fidem nostram ex toto corde confessi [uerint, 
CHRISHATE ET MANUS IMPOSITIONE in Ecclesia recipi 
sufficit. Hinc, ni fallor, constat, sicut ex Cypriani 
verbis a Cousientio supra allaiis, qui interea canonem 
ilum concilii secundi Arelatensis, nusquam, quod 


4047 


RELIQUI£ SACRA. 


1048 


tür, cum scriptum sit, Nisi quisrenatus fuerit ^ ezaqua A Evangelii legem ^ apostolica magisteria servarent. 


et Syirilu, non potest introirein regnum Dei (Joan. wi, 5). 
invenimus enim etiam in Actis Apostolorum (Act. x , 
48). hoc esse ab Apostolis custoditum, et salutaris fidei 
veritate servatum, ut cum in domo Cornelii centurionis 
super ethnicos qui iilic aderant fidei calore ferventes, 
et iu Dominum toto corde credentes descendisset 
Spiritus sanctus, quo adimpleti variis linguis Deum 
benedicerent; nihilominus tamen beatum apostolum 
Petrum, divini przcepti atque Evangelii memorem , 
pr:ecepisse ut baptizarentur iidem illi, qui jain. fue- 
rant sancto Spiritu pleni : ut nihil prztermissum vi- 


Baptismum autem non esse quo h:eretici utuntur, 
nec quemquam apud cos, qui Christo adversantur, 
per gratiam Christi posse proficere, diligenter nuper 
expressum est in epistola, quze ad Quintum collegam 
nostrum in Mauritania constitutum super ea re scripta 
est, item in litteris quas collegz nostri ad episcopos * 
in Numidia przsidentes ante fecerunt : cujus utrius- 
que epistol:» exempla subdidi. 

II. Addimus planeet adjungimus, frater charissime, 
consensu et auctoritate cominuni, ut etiam si qui 
presbyteri aut diaconi, qui vel iu Ecclesia catholica 


deretur, quominus per omnia divini praecepti atque B prius ordinati fuerint, el postmodum perfidi ac re- 
LECTIONES VARIANTES. 


8 Natus fuerit Lam. Ebor. NC. 1. 
b Evangelii lege Lam. Ebor. NC. 1. 


9 Coepiscopos in Numidia Lam. Ebor. Bod. 1, 2, NC. 
1, 2, Lin. 


VARIORUM NOTA. 


meminerim, adduxit, intelligendam esse verbis, utro- 
ue Sacramento, non aquam Baptismi et Spiritus 


nctigratiain. in. eo collatam, neque Baptismum . 


manusque impositionem in penitentiam, multo mi- 
nus Baptismum atque Eucharistiam, sed Baptisini 
οἱ Con(irmationis sacramenta. Neque aliter ex- 
ponentem hunc et consimiles locos etiam Mara- 
num video in Praefatione ad S. Cypriani Op. 
. xviret xvii, et si existimet 15 quidem, patrem 
Mium uon uescivisse Stephanum, οἱ qui. ab illo 
stabant, de wanuum impositione in poenitentiam , 
hereticis omnino necessaria ad Spiritum  san- 
ctum accipiendum, non de sacramento Confirma- 


to post eumdem Cyprianum Quintus, Mauritanize 
episcopus, eadem de re consuluit, notavitque eos, qui . 
redeuntes hzreticos non baptizabaut , morem suum 
hac duplici ratione fulcire, quod nimirum dicunt πῆι 
Bapltisma esse, et sese in hoc velerem consuetudinem 
sequi. Tum Cyprianus ad Quintum misit epistolam ad 
Numidas scriptam, eique novam adjecit. Utramque 
vero Stephano mittendam esse concilio visui est, 
quod habitum fuit cum Cyprianus muper ad Quintum 
scripsisset. Desiderabant certe Afri, ut Stephanus 
celebre illud decretum firmaret quod epistola ad Nu- 
midas inseruerant : Baptizandus est et innovandus qui 
ad Ecclesiam rudis venit, ut intus. per sanctos sanctifi- 


tionis, locutos ; liaud enim repugnare, ut. Cyprianus C cetur. At probare non potuit is pontifex, quod apo- 


ansa ab adversariis accepta sacramentum Confirmatio- 
nis iterandum esse statueret, quamvis illud ab iisdem 
iMerari minime suspicaretur, sed eos sciret manus 
impositionem in poenitentiam tantum. intellexisse, 
quam ad Spiritum couferendum necessariam putave- 
rint. Videsis tamen quz infra ad modo dictum Neme- 
siani suffragium iu concil. vit. p. 95, annotabo. Et 
conferas qu:e ad suffragium octavum ejusdem concilii 
mox dicuntur. Hic vero maxime idcirco. monenda 
hac duxi, quod de Baptismo et Eucharistia locum 
minus recte exposuerat Anglicus interpres. RouTH. 

Renatus. Quatuor antiqui codices habent denuo natus. 
Qua lectio non displicet, cum vox denuo exstet in 
capite tertio Evangelii secundum Joannem, ex quo 
Jocus iste petitus est. Se puto Cyprianum , qui alia 
versione utebatur quam vulgata nostra, scripsisse 
venalus. BALUZzIUS. — Natus ires scripti in ed. Oxon. 
memorati , et. editio Cypriani princeps, fomana. 

Hovurn. 

Et spiritu. In. ms. Colb. hic additur sancto : quod 
abesse debere Pamelius recte probat. Eo autem Ac- 
tuum apostelicorum exemplo, quo nunc Cyprianus 
sententiam suam fulcire nititur, Anonymus a Rigaltio 
ad calcem operum Tertulliani editus apposite utitur 
ad eam confutandam. Inde enim ostendit Spiritum 
Sanctum percipi potuisse siue Baptismo, sicut Baptis- 
mum siue Confirmationis sacramento collatum fuisse 
aliis eorumdem Actuum exemplis demonstrat Coc- 
STANT. 

Ad Quintum. Epist. Lxxi. BALU2. 

Ad Episcoposin Numidia. Est ea. epistola synodica, 
quz »tatim ante posita est. RouTR. 

Porro epistola Lxx scripla est nomine Cypriani, 
Liberalis, Caldonii aliorumque qui in concilio con- 
gregati litteras legerant ab octodecim Numidis epi- 
scopis missas, quibus Cyprianus ac socii consuleban- 
tur de iis qui apud hereticos et schismaticos baptisati 
videntur, an ad Ecclesiam catholicam, qwe una est, 
venientes baptisari debeant. Rescripsit eoncilium , cui 
Cyprianus przerat, eos baptizandos esse. Haud mul- 


stolicxe traditioni contrarium certo sciebat. Quapro- 
pter concilio congregato et litteras sibi missas con- 
futavit, et decreto illis inserto hauc opposuit delivi- 
tionem : δὲ quis ergo a quacumque heresi. venerit ad 
nos, nihil innovetur, nisí quod traditum est, ut manus 
illi imponatur in penitentiam. Ex hac brevi expositione 
intelligitur quid sibi velit Stephanus his verhis: nihil 
innovetur. Dixerant quippe Afri: Baptizandus est et 
innovandus. Cum igitur Stephanus his contrariam 
edicens sententiam ait, nihil innovetur, s&ibaudiendum 
est, circa Baptismum, sed teneatur. ac servetur quod 
traditum est. Inde etiam percipitur, disputationem de 
Baptismo hzereticorum in Numidia excitatam primum 
Cypriani ac sociorum statuto, atque hoc statutum 
deinde controversi:e, qu;e tantopere Stephanum inter 
ac Cyprianum exarsit, causam et originem dedisse 
CoUsTANT. 

I]. — Aut etiam si qui, etc. Niiidior fleret oratio, si hic 
particula ut expuncta, legeretur etiam si qui presbyteri 
aut. diuconi vel in Ecclesia, suppresso posttiemo | qui. 
In uno ms. recentiore Colb. habetur aut diaconi vel 
clerici in. Ecclesia : sed hujus codicis plura loca, alibi 
aperte vitiata, ei detrahunt auctoritatem. Ejus tamen 
lectioni favet Innocentius I, epist. xvt ad Macedonas, 
n. 8, ubi de iis, qui ab h:reticis baptizati ordinati- 
que ad Ecclesiamtranseunt,ait, Nostre lex est Ecclesie 
his per manus impositionem, laicam tantum tribuere 
communionem , nex ez his aliquem in clericatus ho- 
norem vel exiguum subrogare. Eos. autem qui α Ca- 
tholica ad heresim transierunt, przterea docet non 
aliter oportere nisi per penitentiam auscipi. Tum num. 
9 utrumque ponit inter regulas veteres, quas αὖ Apo- 
stolis vel Apostolicis viris traditas Ecclesia Homana cu- 
stodit. Quibus cum consentaneum sit. subnexum 
Africani concilii decretum, mirum non est illud a 
Stephano minime fuisse contradictum. Non ideo 
tamen hoc iu Ecclesia obtinuit, quia hazreticorum 
ordinatio nulla censeretur; sed quia Dei ministros a 
reprehensione alienos esse atque iinmaculatos dece- 
ret. Quocirca si quando a communi lege excepti sont 


1049 


CONCILIA. CARTHAGINENSIA. 


1050 


belles contra Ecclesiam steterint, vel apud hzreticos A Dei populum hostilis discordiz: furore pugnasse? 


a pseudoepiscopis et antichristis contra Christi dis- 
positionem rrofana ordinatione promoti sint, et con- 
tra altare unum atque divinum sacrificia foris falsa 
ac sacrilega offerre conati sint, eos quoque hac con- 
ditione ἃ suscipi cum revertuntur, ut communicent 
Jaici, et satis habeant, quod admittuntur ad pacem, 
qui hustes pacis exstiterint; nec debere eos reverten- 
tentes ea apud nos ordinationis et honoris arma 
retinere, quibus contra nos rebellaverint. Oportet 
enim sacerdotes et ministros, qui altari et sacrificiis 
deserviunt, integros atque immaculatos esse : cum 
Dominus Deus in Levitico loquatur et dicat : Homo 
in quo fuerit macula et vilium, non accedet offerre dona 
Deo (Levit. x11, 21); item in Exodo eadem przci- 
piat et dicat : Et sacerdotes qui accedunt ad Dominum 
Deum, sanctificentur, ne forte derelinquat illos Domi- 
1us Deus (Exod. xix, 22) ; et iterum : Et cum acce- 
duni ministrare ad. altare. Sancti, non adducent. in se 
delictum, ne moriantur (Exod. xxvi, 45). Quod au- 
tem majus potest esse delicium, aut qua inacula. de- 
formior, quam adversus Christum stetisse, quam 
Ecclesiam ejus, quam ille sanguine suo paravit et 
condidit, dissipasse, quam evangelic:e pacis ac di- 
lectionis oblitum, contra unanimem et concordem 


Qui etsi ipsi postmodum ad Ecclesiam redeunt, 
restituere tamen eos et secum revocare non pos- 
sunt, qui ab eis seducti et foris morte preventi 
extra Ecclesiain sine communicatione et pace pe- 
rierunt : quorum anim:e in die judicii de ipsorum 
manibus expetentur, qui perditionis auctores et duces 
exstiterunt. Et idcirco satisest talibus revertentibus ve- 
niam dari : Nontamen debet iu domo fidei perfidia pro- 
moveri. Nam quid bonis et innocentibus atque ah Ec- 
clesia non recedentibus reservamus, si eos qui a nobis 
recesserint, οἱ contra Ecclesiam steterint, lonoramus? 

II. il:ec ad conscientiam tuam, frater charissime, 
et pro honore communi εἰ pro simplici dilectione 
pertulimus, credentes etiam tibi pro religionis tuis b 


Bet fidei veritate placere, quax et religiosa pariter et 


vera sunt. Ca»terum scimus quosdam quod semel im- 
biberint nolle deponere, nec propositum suum facile 
mutare, sed salvo inter collegas pacis et concordia 
vinculo, quxdam propria quie apud se semelsint usur- 
pata retinere. Qua in re* nec nos vim cuiquam facimus 
aut legem damus, cum habeat ἃ in Ecclesiz administra- 
tione voluntatis su:e arbitrium liberum unus quisque * 
propositus, rationem actus sui Domino redditurus. 
f Optanus te, frater charissime, semper bene valere. 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Confessione et conditione Lan. Ebor. Bod. 9. NC. 4. 
b Religione tua Lam. Ebor. Bod. 2. ' 
€ Qua in re nou vim Hieron. 


4 Quin habeat Hieron. 
* Unusquisque tibi Hieron. 
f Opto Aliquot mss. 


VARIORUM NOTA. 
nonnulli, pnta Novatiani Niczeno. esnone 8, ut Inno- Quod. semel imbiberint. Epist. ad Quint. Debere 


centius in laudata epistola, n.140, fatetur, ac subinde 
Donatist:t aut alii: ut post reditum ordinarentur , 
nusquam est preceptum. linmo Cod. can. eccl. Afric. 
c. 48, reordinationes non secus atque. rebaptizaliones 
prohibentur. CousrANT EL si vitiosa cst oratio, ut... 
eos quoque, ipsam sollicitandam tamen haud puto. 
Ponitur interea siqui pro quique. RourR. 

Divinum. Tres libri veteres habent individuum. 

BALUZIUS. 

Ordinationis et honoris arma. Arma sunt. instru- 
menta cujuslibet rei , inquit Servius ad τι /Eneid. 
Hic vero sunt insignia sive ornamenta. Quemadmo- 
dum et llomerus dixit, ὄπλισθεν δὲ γυναῖχες, et in cli- 
peis illustinm virorum descripii vultus expresso tlio- 
race. Arma lucis, ὅπλα φωτός, ^d Rom. xui, 12. Suid, 
ὅπλα φωτός. ὁ ἀπόστολος αἱ τῶν ἀρετῶν ἐργασίαι. W- 
GALT. --ταὴῖ conferas que habes ad (lin. 6, pag. sequen- 
tis). Quod autem inajus potest esse delictwn.... furore 
pugnasse? Bourhn. 

n domo fidei. | Ecclesia Dei, qu:e est. fidelium 
mater. Unde et domestici fidei , otxstoc τῆς πίστεως, 
ad Gal. v1, qui sunt. de familia fidei. σαι τ. — 
Porro notat interpres Anglicus, perfidiam ideirco 
appellare Cyprianum h:ereticorum et schismaticorum 
scelus solere, quud iidem homines, maxime sacerdo- 
tes, commissam rem sibi ab Ecclesia  pradidissent. 

Et contra. Ecclesiam | steterint, Ista. imitatus. est 
Anselmus episcopus Havelbergeusis in tomo xi 
Spicilegii Dacheriani, pag. 903, BALUZ. 

IIl. — Hec ad conscientiam tuam. Ex his verbis Hie- 
ronymus αὐ Luciferianos observavit, beatum Cypria- 
num ΠΡΟ non cuim anathemate eorum, qui se sequi no- 
luerant , edidisse : siquidem iu communione, iuquit, 
eormm permansit, qui seutenti: sme. contraierant, 
sed hortatum potius fuisse, propter Novatum, et alias 
tunc lizmreses inultas enascentes, ne quisquam ab eo, 
Sine damnatione erroris sui, reciperetur. RIGALTIUS. 


unumquemque , non pro eo quod semel imbiberat et 
tenebat, pertinaciter congredi ; sed si quid melius et 
ulilius exstiterit, hbenter amplecti. lucaALTWS. — Per- 
tinem hac ad sententiam illam coutrari: partis 
de l:ereticorum Baptismo; conferas etiam — quae 
in actis synodi proxime sequentis ponuntur. Porro 
colligit ex verbis, qux mox sequuntur, Anglicus 
interpres, censuisse omnes preter Stephanuin epi- 
scopos fidelibus licere de re illa controversa inter 
se dissentire, qux ad disciplinam magis quam ad 
fidem pertinere. videretur. Fortasse autem de Afris 
quibisdam, uon de alienigenis, h:ec dixerunt pr:esu- 
les, nonnullos cnim Afros de re aliter judicasse 
quam Cyprianum suosque , Cyprianum certiorem fe- 
cerat Quintus in Mauritauia episcopus, ut ex epistola 
ipsius Cypriani ad eumdem Quintum constat. Πούτη. 
— (Quod semel imbiberint. Cicero lib. ww academicariim 
Quiestionim , exp. ὅ : Sed nescio quomodo plerique 
errare malunt eanique. sententiam. quam. adamaverunt 
pugnacissime defendere quam sine pertinacia quid con- 
stantissime dicatur exquirere. Lactantius, lib. im, cap. 
21: Quid dicam de iis nescio qui cum semel aberrave- 
rint , constanter in alultilia perseverant et vanis vana 
défendunt , nisi quod eos interdum pulo aut joci causa 
philosophari aut. prudentes et scios mendacia defen- 
deuda suscipere, quasi ut ingenia sua in malis rebus 
exerceant vel ostentent. C:elius Calcaguinus, in libro 
de libero Arbitrio, pag. 596: nisi tantum esset quibus- 
dam male auspicatis ingeniis impudentie ut non eru- 
bescant explosas ac damnutas etiam opiniones revocare 
atque asserere, non amore quidem veritatis, sed osten- 
landi ingenii et captande aure popularis gratia. Con- 
gruenter ad h:ec Origenes, lib. 1 coutra Celsum, ait 
molestam rem esse conteut:onem obstinatainque vo- 
lunitatem: resisteudi etiam manifestis, pudore disce- 
dendi a consuetis opinionibus quibus jam imbuta est 
anima , nec ab ullis consuetudinibus hominem difll- 


4051 


REHIQUIR SACRA. 


1053 


AXNO CHRISTI CCLVI, PONTIFICATUS 8. STEPBAML Ji. Α sunt, quibus, preeter Lyxxyij episcoporum de nullitate 


 CARTHAGINIENSE CONCILIUM SUB CYPRIAN^ 
SEPTIMUM, 
EX TRIBUS AFRICA PROVINCIIS, 
QUOD DE BAPTISMO TERTIUM EST. 


( Oxon., 158. Baluz., p. 529. Routh., Rell, Scr. p. 101, 
^ 407, 148, et 174. Ed., Lips., p. 265.) 
PROOEMIUM. 

Cum Stephanus papa ea qu:e przecedente Africano 
conciliode Baptismate hzereticorum statuta erant per 
litteras redditas, ut supra diximus, reprobasset, non 
cunctatus est Cyprianus, majore numero episcoporum 
Carthagine aliud concilium celebrare. Convocatis igitur 
ex África, Numidia et Mauritania, episcopis Lxxxvit, 
iisdemque Carthagini coeuntibus kalendis septembris. 


Bapiismatis ab hzretico collati sententias; aliud njhil 
continetur. Earum impugnationem quisquis petit, 4y- 
gustinus przedieto loco consulat. Canonem xix. Nicxni 
et vin, Laodiceni, bis episroporum Africanorum sen- 
tentiis nihil patrocinari infra patebit. Annotatjones 
autem de singulorum episcoporum hic subscriptorum 
vita, patrja et moribus, Pameljus suppeditabit; Plura 
eliam Baronius annp 258, num. 42 ei sequentibus. 
SEvVER. BiNIUS. 
SENTENTI£ EPISCOPORUM LXXXVIl, DE RAERETICIS 
BAPTIZANDIS. 

Cum in unum Carthagini convenissent Kalendis 
Septembris episcopi plurimi ex provincia Africa, 
Numidia, Mauritania, cum presbyteris et diaconibus, 


anno 258. hoc tertium in eadem Baptismi causa con- B presente etiam plebis maxima parte, οἱ lect:e. essent 


cilium celebrat, Gujus initio, recitatis hinc inde litteris 
scriptis, Stephanurm tacito ejus nomine suggilat. Acta 
hujus concilii plura non exstant quam ea qu: ex Gy- 
priano et S. Augustino de Baptismo contra Donatistas, 
lib. nm, capp. 4, δ, 6, οἱ lib. vii, cap. 4, huc translata 


littere Jubaiani ad Cyprianum facte, item Cypriani 
ad Jubsianum rescripte, de h:ereticis baptizandis, 
quidque postmodum Cypriano Jubalanus idem rescri- 
pserit, Cyprianus dixit : Audistis, collegz dilectissi - 
mi, quid mihi Jubaianus, coepiscopus noster, scripse- 


VARIORUM NOT E. 


cilius avelli quam ab iis qu: ad opiniones pertinent. 
Claudianus. Mamertus, in progemio lihrorum de Statu 
anim: : Magnum in genere hymano multorum vitium 
est arrogans imperitia el pervicax in defendendis per- 
pere presumptis opinionibus pertinacia. Angelus Poli- 
tianus, eap. 9 Miscellaneorum, iradig Domitium Calde- 
riuum pro sententi» cui semel adh:eserat etiam contra 
verum contumacem et refractarium fuisse. BALuz. ' 
CowciL. Can THAG. Vll. — Cum in unum. Gesta hujug 
concilii primus omnium edidit Erasmus cum titulis glo- 
ri, id est, cum vocabulis confessorum et martyrum, 
4.8 prxíixa sunt. nominibus quorumdam episcopo- 
rum. Hostitulos Grzxca versio non babet, neque editio 
Morelliana : eos verosatis constat non scriptos fuisse in 
gestis, sed additos postea a quodam studioso. Quare 
valde mirun est illos fuisse retenios in editione It. P. 
Harduini. Responditantem sanctus Augnstinus in libro 
sexto de Daptismo adversusDonatistas ad ea qu:? episcopi 
in eo concilio congregati attulerunt pro confirmanda 
opinione sua de Baptismo hzreticorum. Viderat hoe 
concilium Humbertus episcopus Sylvie Candid:e , qui 
lib. 1 adversus Simoniaeos, cap. 1x, ait : Sed et glorio- 
sus martyr et pontifex Cyprianus quid de hereticorum 
Baptismate sanzerit,ez concilio ipsius evidenter cognosci 
poterit. Eadem enim contra. illud cum suis coepiscopis 
sanxit quod εἰ prefati canones Apostolici. Canones 
enim Apostolici, quos refert' Humbertus, damnant 
h:ereticorum Baptisma. Vide notitiam Ecclesiasticam 
Caba-sutii, pag. 7, uhi agit de canonibns A4 postoloruin. 
BaLuzius. — Ait in Annalibus suis Cyprianicis Pearso- 
dius: « Sententia in tanta synodo licet vera non sit, 
et a S. Augnstino postea propter Dunatistas refutata, 
insigne tamen hoc est veneranda antiquitatis monu- 
mentum. » Ad an. 156, ὃ ix, Hiec acta, cum ab Au- 
gustino in lib. v1et vn De Baptismo comra Donati- 
εἰας nobis conservata essent, inde inserta luisse 
operibus S. Cypriani ab eorumdem editoribus, ait 
Matthias Dannenmayr in. Institutionibus Hist. Eccl. 
N. T. Per. 1, eap. iv, $ 8. p. 115. Verisimilius dixis- 
801, a Cypriani librariis ; nam inedit. Erasmiana, qu:e 
Basile: anno 45290 excusa est, indicantur liec acta 
cum tribus Cypriani epistolis ex vetustis codicibus 
addita fuisse ab Exasmo. Immo in. pluribus Cypriani 
manuscriptis inventa sunt. Eadem habent vetustae 
conciliorum. Collectiones ; et ex Latina in linguam 
Gr:»cam versa. exstant. in Zonara | Commentariis in 
Canones, ctc , ad pag. 271, ed. Paris, anni 1618. Ipsa 
porro causg: fujsse Jacohjtis (rienfalibus opiuatus est 


G 


Renaudotius tom. m Liturg.Oriental. Collect. pog. 999, 
ut hxreticorum Baptismum reprobarent ; nam cum 
canones conciliorum veterum in Grzxcam linguam 
transferrent,' quod factum est, ait Renaudotius , 
€ paulo post occupatam a Muhamedanis Syriam, hzc 
decreta reliquis conjunxerunt ; tantique martyris no- 
men illis fraudi fuit, dum homines veteris historizx 
liaud satis periti, qu:e ab illis octoginta septem episco- 
Ris de relaptizand's h:ereticis constituta fuerunt, 
eodem loco habueruntac reliqua conciliorum decreta.» 
ll:ec ille. Ceterum de Veneta Gypriani editione, quam 
Spireusem Fellus aliique appellant , qu: vevo a Vin- 
delino Spirensi anno 1471, Venetiis impressa est, hoc 
ohiter uotabo; adornatam fuisse illam ad formam 
editionis revera , ni fallor, principis, qux: eodem 
anno Rom: excusa fuerat, foliorum jd ordiue atque 
numero commousirante, dum omissa est in Veneta 
editione epistola ad Paulum n, P. R. ab episcopo 
Alerieusi przfixa , qui ex vetusto exemplari Parisien- 
Si Cyprianum manu sua descripserat. Denique ad 
calcem libri Veneti hic colophon exstat : Loquitur 
lector ad Vindelinum | spirensem artificem , qui episto- 
las Beati Cypriani reddit in lucem uccccuxxi. Rovra. 

Provincia Africa. Plinio Zeugitana regio, et qua 
proprie vocelur Africa, lih. v, c. à. Quae nimirum, 
capta Carthagine, in Romanam ditionem priuo per- 
venerát , eL in provincize formam redigebatur : qu:ze- 
que Rom: ad Africum proxime adjacebat. FrLLus. 
— Mirum est Tripolim , qu: una erat provinciarum 
Aíricanarum, non fuisse nominatam in hoc concilio, 
cum constet jn eo tamquam prgsenpfes nomipari 
Munnulum Girbitanun, Naialei. Ocensem, Pom- 
peium Sabratensem, et. Drogam Leptimagnensem, 
qui certe erant episcopi provinci:e Tripolitan:, pr.e- 
serlim cum constet Tripolim fuisse numneratam inter 
provincias Africe in concilio Cabarsussitano. Barc- 
208. — Monuerat Fellus, ut paulo post videbis, septem 
quidem fuisse partitiones Africze respectu regiminis 
civilis ; sed tres tantiim fuisse ecclesiasticas ex Syno- 
di hujus initio colligendum esse. Septenaria quidem, 
prius senaria, extitit provinciarum divisio ; sed iisdem 
temporibus sub Africa provincia interdum compre- 
hensa civili ratione fuisse Tripolis videtur, simul 
memoratis Numidia et Mauritania , qu:e olim sub re- 
gibus fucraut, Roura. 

Cyprianus dixit. Sententiam is suam ultimus tulit ; 
l:c autem non per modum suffragii alferebautur, sed 
pra-fatiquis , el ut cousultalioni futurae aditus pende- 


1055 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1054 


rit consulens mediocritatem nostram de illicito et À Neque enim quisquam nostrum episcopum se episco- 


profano h:reticorum Baptismo, et quid ego ci 
rescripserim , censens scilicet, quod semel atque 
iterum et s:pe censuimus, h:reticos ad Ecclesiam 
venientes Ecclesi: Baptismo baptizari et sanctificari 
oportere. Item lect:e sunt vobis et alie Jubaiani litte - 
re, quibus pro sua sincera et religiosa devotione ad 
epistolam nostram rescribens, non tantum consensit 
sed etiam instructum se esse confessus gratias egit. 
Superest ut de hac ipsa re singuli quid sentiamus 
proferamus, neminem judicantes, aut a jure commu- 
nicationis aliquem , si diversum senserit, amoventes. 


porum constituit, aut tyrannico terrore ad obsequen- 
di necessitatem collegas suos. adigit, quando habeat 
omnis episcopus pro licentia libertatis et potestatis 
su: arbitrium proprium , tamque judicari ab alio non 
possit quam nec ipse potest alterum | judicare. Sed 
expectemus universi judicium Domini nostri Jesu 
Christi, qui unus et solus habet potestatem et pr:epo- 
nendi nos in Eeclesi:e su:e gubernatione et de actu 
nostro judicandi. 

C:vcilius a Bilta dixit: Ego unum Baptisma in Eccle- 
sia solum scio , eL extra Ecclesiam nullum. Hic erit 


VARIORUM NOTAE. 


retur. Primum sermonem vocat. Augustinus, lib. n B cat. episcopum. episcoporum.  Matthzeus. Parisius. in 


de Bapt. cont. Douat.. 1s, libris vr et. vit, conciliua 
boc verbatim descripsit, redargu'ionibus singulis 
epi-coporum sententiis appositis. FELLUs. — Ad mo- 
rem quod attinet referendi in 4012 concilii singulorum 
sententias , Cornelius Romanus episcopus in Epistola 
ad Cyprianum, quam ad pag. 7, supra attuli, post- 
quam de presbyterio convocaio, in quo aderant etiam 
epi-copi quinque. fecerit mentionem, haec seribit : δὲ 
ul motum omnium et consilium singulorum dignosceres, 
eliam sententias nostras placuit in notitiam vestram pro- 
ferre: quas et subjectas leges. lterea illud notata diguum 
est, solos episcopos in vetustissimo hoc Africano 
concilio suffragia tulisse, ut ex. actis patet. Rour. 

Confessus. Solius, quod sciam, Baluzianie editionis 
fide vititur h«c verbum, confessus, sine admo:itu re- 
ceptum. Versio Actorum Graeca. tautum hahet , ἀλλὰ 
χαὶ τῇ ἐπιγνώσει τῆς ἀληθείας χάριν ὡμολόγησεν. Majus 
vero est, quod loci exs'ant ἈΠΕ ii hoe coucilio erci- 
ter novem, quorum immutandorum Baluzius preter 
morem suum nullun reddidit rationem, Quum. vero: 
vir doctis-imus codices scriptos ad triginta minus in 
subsidium habuerit in Cypriauo suo edendo, mihi erat 
religio eliminare houas alioquin leetiones, de quarum 
causa in absentia testium. priideuter judicare non li- 
cuerit. Sola ergo delatione istarum contentus. fui. 
Sed alie praterea paucie lectiones sunt. a. Baluzio 
item (nam textum Cyprianieun ante. mortem ejus 
typis unpressum fuisse Praefatio ostendit) cum silen- 
tio similiter το τς quas quidem, eum haud eque 
bon:e viderentur, ratione de iis reddita, dimittendas' 
essea texta putavi. Conf., supra, pag. 27, sed ibi dixi, 
Cypriani textum nou totum ἃ Baluzio curatum fuisse, 
ubi melius posuis-ein , illum aliquando ab. editoribus 
Benedictiuis post mortem. Baluzii mu'atum — esse ; 

uod in celebri loco. Libri de Unitate Ecclesie ἃ se 


C 


fictum ipsi profitentur, eos vero ut istud ibi quidem ' 


facerent, cause. extrane:e impulerunt, RourB. 

Aut a jure communicationis.... amoventes. ld quod 
saltem. ad. tempus fecerat Stepliauus Romanus. pr:v- 
sul ; unde merito «uo hae audivit ex ore prolata Fir- 
miliani Cappadocis : Lites et dissentiones quantas 
parasti per Ecclesias totius mundi ! Peccatum. vero 
quam maguum libi exaggerasti, quando te a tot gregi- 
bus scidisli. Excidisii enim te ipsum. Noli te fullere. 
Siquidem ille est vere schismaticus, qui se a comimunio- 
ne Ecclesiasticae unitatis apostatam fecerit, Dum enin 
putas omues a te abstineri posse, solum te ab omnibus 
abstinuisti, p. 150, ed. Bened. Cypriani. sub finem 
epistole. Has autem litteras accepisse post. celebra- 
tum lioe Concilium Cyprianum , ostendit. Pearsonius 
annal. ad an. 356, δ 8, 9, 10. 11. BALUz. 

Episcopum se episcoporum constituit. [n vel. episco- 
porum constituit. (Vulgo labetur episcopum $e esse epi- 
$coporum constituit).Eo titulo olim ornati quoque siut 
plures episcopi. qui non eraut. papze Romani. Sido- 
nius, lib. vi, epist. αν Lupum. episcopum — Tricassi- 
num vocat patrem palrum el episcopum episcoporum. 
Ennodius, lib. 1, carm. 45, sanctum Ambrosium vo. 


D 


anuo 12541oquens de morte Hngonis, episcopi Eljen - 
sis, ait : Qui sicut. abbas abbatum in. Anglia, ita etepi- 
&copus episcoporin coruscavit ; etiam principibus ali - 
quando is honos habitus est, ut vocarentur episcopi 
episcoporum. Ariani, ut. tesiatur. Lucifer Calarita 
nus in libro de moriendo pro Dei Fi[io, Constantium 
imperatorem vocabant episcopum episcoporum. Mo- 
nachus Sangallensis in libro de Ecclesiastica cura 
Caroli M., cap. 31, eum vocat episcopum episcoporum. 
Adgarus, rex Anglie, nt. legitur in epistola Isaaci (4 - 
sauboni ad Jacobum regem. et aptid Joannem Selde- 
num in. nolis ad Eadimerum , vocatur. pastor pasto- 
rum jp synodo Auglicana. sub Dunstano celebrata. 
Notum est Constantinum. M. vocari communem | epi- 
scopum apud. Eusehiurn, Vide Cotelerii nolas in 
epistolam. Clementis ad. Jacobum, et Franciscum 
Bernardinum. Ferrarium, lib. i1, c. 1, de Antiqua 
Ecclesiasticarum epistolarum genere. Bayuz. —Fellus, 
quem ego le secutus. sum, verbum 6556 deleverat, 
quod abfuisse a ms. societatis sue Jesuitarum. Har - 
duinus Conciliorum edhor. ie-Latur ; neque comparet 
is!ud esse apud Augustinum. fib. n contra Donalist., 
ubi Cypria verba primum adducuntur, nàm omnia 
h:ec synodica bis ibi ponantur. Rours. ' 
Libertatis et potestatis suze. arbitrium. proprium. 
Hoc est, ut ait Marshallus, qni tamen pluribus 
contra cujusvis episcopi jn aliena. ditione potesta- 
tem. argumentatus erat, in rebus ad disciplinain 
ecclesinsticam | pertinentibus, de quihus niliil. prius 
fuerat iu synodo aliqua decretum. Veruntamen. ali- 
quam in his quoque rebus libertatem relietam fuisse 
Suspicor etiam post syuoduym peractam | judicio 
uniusquisque episcopi. Jta in. epist. ad Antonianum, 
p. 72. liec posuit Cyprianus : Et quidem apud ante- 
cessores nostros quidum de episcopis, istic in. provincia 
nosia dandam | pacem πι ἰδ non. putaverunt, et in 
totum panitentig locum contra adulteros clauserunt. 
Non tamen α covpiscoporum suorum collegio. recesse- 
runt, aut catholice ficclesie unitatem vel. duritie vel 
censure suc obstinatione ruperunt ; ul quia apud alios 
adulteris pax dabatur, qui nou. dabat de Ecclesia se- 
pararetur. Manente concordie vinculo et perseverante 
catholice Ecclesie individuo sacramento, actum suum 
disponit et dirigit unusquisque episcopus rationem pro- 
positi sui Domino redditurus, Coufer. vero. egregias 
literas Petri Gunning eiiscopi Eliensis ad. Sneldo- 
num archiepiscopum Cantaariensem. de. istis in hoc 
concilio Cypriaui verbi-, aliisque locis similibus, quos 
ad 5010. episcopos alien:e ditionis pertinere vir dociis- 
simus statuit. dite suntin Dibliotheca litteraria, num. 
Xi, que cl. viris Jebbio et Wassio adscripta est, Etcou- 
veniens buie est verboruui Cypriani interpretatio, eu- 
jus auctor est S. Augustinus... : Utique in his questioni- 
bus. qua nondum eliquatissima perspeclioue discussa sunt, 
lib. wu de Bapt., c. 5, donec, wt alibi Augustinus dixe- 
rat, plenario totius orbis consilio, quod saluberrime sen- 
tiebatur etium remotis dubilationibus firmaretur. RouTM. 
Gecilius a Βα. Hunc cumdem esse atque. C:e- 


4055 


RELIQUI/E SACRA. 


1056 


unum ubi spes vera est et fides certa. Sic enim scri- A centur nullum habent salutis effectum. 


ptum est : Una fides, una spes, unum Baptisma(Ephes. 
Iv, 5), non apud hzereticos, ubi spes nulla est et fides 
falsa, ubi omnia per mendacium geruntur , ubi exor- 
cizat d:emoniacus, sacramentum interrogat, cujus os 
et verba caucer emittunt, (idem dat infidelis, veniam 
delictorum tribuit sceleratus, et in nomine Christi 
tingit antichristus, benedicit a Deo maledictus, vitam 
pollicetur mortuus, pacem dat impacificus, Deum in. 
vocat blasphemus , sacerdotium administrat profa- 
nus, pouit altare sacrilegus. Ad h»c omnia accedit οἱ 
illud malum,ut antistites diaboli audeant Eucharistiam 
facere; aut qui illisassistunt dicant h:ec omnia falsa esse 
de hzreticis. Ecce ad qualia cogitur Ecclesia cousen- 
tire,ct sine Baptismo ac venia delictorum communicare 


Polycarpus ab Adrumeto dixit : Qui h:ereticorum 
Baptisma probant nostrum evacuant. 

Novatus a Thamugade dixit : Licet sciumus omnes 
Scripturas testimonium reddere de salutari Baptismo, 
debemus tamen fidem nostram exprimere, hzereticos 
et schismaticos ad Ecclesiam venientes, qui pseudo- 
baptizati videntur, debere eos in fonte perenni bapti- 
zari, et ideo secundum testimonium Scripturarum et 
secundum decretum collegarum nostrorum sanctissi- 
m:e inemori:e virorum omnes schismatiicos et hzereti- 
cos qui ad Ecclesiam conversi sunt baptizari, sed et 
eos qui ordinati videbantur, inter laicos recipi. 

Nemesianus a Thubunis dixit : Baptisma quod dant 
h:eretici et schismatici non esse verum mnbique in 


compellitur. Quam rem, fratres, fugere ac vitare debe- B Scripturis sanctis declaratum est : quoniam ipsi pr:e- 


mus et a tanto scelere nos separare,et unum Baptisma 
tenere, quod soli Ecclesi:& a Domino concessum est. 

Primus a Misgirpa dixit: Censeo omnem hominem 
ab haeresi venientem baptizandum. Frustra enim illic 
putat se esse baptizatum, cum non sit Baptisma nisi 
in Ecclesia unum et verum : quia et Deus unus, et 
fides una, et Ecclesia una est, in qua stat unum Ba- 
ptisma et sanctitas, et c:etera. Nam qux foris excer- 


positi eorum falsi christi sunt et falsi proplietz , di- 
cente Domino per Salomonem : Qui fidens est in falsis, 
hic pascit ventos, idem autem ipse sequitur aves volantes. 
Deserit enim. vias vinee sum, a semitis vero agelli sui 
erravit. Ingreditur autem. per avia loca. atque arida. et 
terram. destinatam in. silim , contrahit autem. manibus 
infructuosa (Prov. xx, 12, 48, sec. Lxx). Et iterum : 
Ab aqua aliena absline te, et de fonte extraneo ne bibe- 


VARIORUM NOT.E. 


eilium illum , ad quem mittit Tractatum suum de 
Cena Domini Cyprianus, judicat Ceillier. in Ilistoire 
générale des Auteurs sacrés. et ecclés., vol. im, c. δ], 
ἢ 7. p. 570. ουτη. 

Exorcizat. 1n codd. Veronensi οἱ Fox. exorcidiat, 
quod ex vitiosa pronuntiatione venit, cizat ut cidjat, 
uude alii, cidiat. RicALTIUS. — Ma in Commodiani /Jn- 
siruct., numero 37 ad p. 2350, ed. Davis, titulus est, 
Qui judeidiant fanatici pro judaizant, uhi hic Cypriani 
locus cum Commodiano confertur. Rourg. 

Sacramentum. interrogat. Additur vox sacrilegus in 
edit. Baluzii , foriasse ex. mss. nescientibus tamen 
vocabulum editis, ni fallor, omnibus, /nterpretatione- 
que Greca οἱ Augustino. Delevi eam, cum mihi qui- 

em haud placeret repetita vox in statim post se- 
quentibus, ponit altare sacrilegus. Servandum autem 
id censui, quod paulo ante ἃ Baluzio in textu positum 
est geruntur pro veteri lectione aguntur, et mox ad 
finem hujus suffragii Domino vro Deo. lourB. 

Primus a Misgirpa. Urbs Zeugitanm. Augustinus 
habet, primus Feliz a Misgirpa. Idque nomen s:vpius, 
et designato repetit. Cum vero constet plares hic 
subsequi Felices ; et solemne sit ejusdem nominis 
episcopos, adjecta aliqua notata reliquis distinguere : 
subest non levis suspicio, illum qui lioc luco. sea- 
tentiam tulit Felicem fuisse appellatum, et quia ante 
reliquos dixerat, primum vocari, ut a Felice a Bagai, 
alio Felice ab Uthina, a Marozani, a Buslacenis, et a 
Gurgitibus distingueretur ; et ita, lapsu satis pro- 
clivi. primi vocem. quxe numerum  solummod. desi- 
gnalat, vero nomine, tamquam supervacaneo, omisso 
in nomen transiisse. Civitatis hujus episcopi imentio- 
nem faciunt inter alios Collat. Carthag. et Viet. Vit. 
Porro notandum, in. Africa Primates, non. ab urbium 
opibus aut przerogativa sed secundum tempus sue or- 
dinationis, ut Leonis IX verbis utar, censeri solitos : 
atque. ideo senes. appellabantur. [nsuper in suffragiis 
ferendis is fuit mos perpetuus, ut ii qui primi ad epi- 
scopatum promoti, ante alios senteutiam. dicerent. 
Quare illos qui hic ordinem ducunt, provinciarum 
primates fuisse existimo. Septem quidem fuerunt 
pariütiones Africz, respectu regiminis civilis ; sed 
tres tantum fuisse ecclesiasticas, ex synodi huius iui- 
tio datur intelligi. FELLUs. —Vid, supra, p. 151. No- 


taverat. ante Pamelius, « Omisi cum ms. et Maniutio 
quod interserebatur. Felix, tum in excusis tum apud 
D. Augustinum, eo quod primus episcopus supra 
tomo primo cum aliis epistolam 1xviu scripserit. » 
Epistola h:ec est concilii superius numerati tv. Scri- 
hitur urbs Migirpa in edd. Erasmi, Manutiique , Áu- 
gustino οἱ conciliis editis, et rectius, nam Migirpa 
cum in Notitia tum in Collat. Carthag. memorata, in 
provincia proconsulari sita est. Vid. Dupinii. Geo- 
graph. sacram Afric:e S. Optato przefixam, p. 33. Etsi 
notat Harduinus legi in ms. suo Miscirpa. Rovtu. 

Polycarpus ab Adrumeto. Is est ille de quo mentio 
facta in. epist. xvi ad. Pamel. num. 45 et fortasse 
ep. txxxvt ad Pain., num. 68. Feu. 

Testimonium reddere. Vulgo sibi testimonium red- 
dere, quod inulavi fide nixus edit. Erasmiane, Au- 
gustini, interpretisque Greci et conciliorum. RournR. 

Inter laicos. recipi. Sic. (Cyprian.) epist. ad Anto- 
nianum : Sic tamen admissus est Trophimus, μι laicus 
communicet. RiGaLT. — Adde quod supra dictum est in 
epist. concilii Carthag. 4, ἢ. 82, ct not., p. 17. Roura. 

Falsi christi. Falsi christiani. lta restituimus ex 
fide veterum librorum. Conlirmant autem. hanc re- 
stitutionein verba Secundiani a Carpis, p. 355 acto- 


D rum coucilii : Si christiani non. sunt, quomodo chri- 


stianos faciunt ! Nou displicet tamen lectio quie habet 
falsi christi, Batuz. — Pamelius quoque quatuor me- 
moraverat codices, in. quibus legebatur falsi chri- 
sliani. Sed altera revacavi locutionem, qux» cum 
petita esset. ex. Matth. xxiv, 24, et Marc. xit, 22, 
tum a Firmiliano in celebri adhibetur epistola. Ei 
tamen non. pudet. Stephanum, inquit ille, Cyprianum 
pseudochristum et, pseudoapostolum et dolosum opera- 
rium dicere. RovrH. 

Qui fidens est in. falsis, etc. Omnia h:ec, quse ex 
capite nono. Proverbiorum secundum Lxx. desumpta 
sunt, respuunt. exemplaria Hebr. et Vulgata [nterp. 

RourH. 

Extraneo. Quamvis alia lectio, qu:e habet alieno, 
bona sit, coactus sum mutare propter auctoritatem 
veterum exeimplirium ; etenim. extraneo scriptum 
inveni in septenndlecim libris nostris et in duobus 
Anglicanis ; immo i1nonasteriensis , in. quo legitur 
externo, probat. hanc inutationem esse legitimam : 


1057. 


CONCILIA CARTIAGINENSIA. 


1058 


ris, ul longum vivus tempus, adjiciantur etiam tibi anni A sionem faciunt, hoc est schismaticos et hzereticos. Nisi 


titg. Et in Evangelio divina sua voce Dominus noster 
Jesus Christus locutus est dicens : Nisi quis renatus 
fuerit. ex aqua. et Spiritu non potest introire in reguum 
Dei (Joan. μι, 5). Hic est Spiritus qui ab initio fere- 
batur super aquas. Neque enim Spiritus sine aqua 
operari potest, neque aqua sine Spiritu. Male ergo sibi 
quidam interpretantur ut dicant quod per manus im- 
positionein Spiritum sanctum accipiaut et sic reci- 
piantur, cum manifestum sit utroque Sacramento de- 
bere eos reuasci in Ecclesia catholica. Tuuc quippe 
poterunt filii Dei esse, dicente Apostolo : Curantes scr- 
vare unitatem Spirilus in conjunctione pacis,unum cor- 
jyus,el unus Spiritus, sicut vocati estis in una spe voca- 
lionis vestra unus Dominus, una fides, unum Baptisma, 


ergo acceperint Baptisma salutare in Ecclesia catho- 
lica, quz» una est, salvi esse non possunt, sed cuim 
carnalibus in judicio Domini Christi damnabuntur. 
Januarius a Lainbese dixit : Secundum Seripturarum 
sanctarum auctoritatem decerno hzreticos omnes ba- 
ptizandos, et sic in Ecclesiam sanctam admittendos. 
Lucius a Castra Galbze dixit : Cum Dominus in 
Evangelio suo dixerit : Vos estis sal terra, si autem sal 
infatuatum | fuerit, in quo salietur? Ex eo ad. nihilum 
valebit nisi ut. projiciatur foras et. conculcetur ab ho- 
minibus ( Matth., v, 15); et iterum post resurrec- 
lionem suam mittens Apostolos suos, maudaverit di» 
dicens : Data est nihi omnis potestas in calo et in terra, 
lte, et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine 


unus Deus (Ephes., w, 5, 4). Hiec omnia Ecclesia ca- B Patriset Filii et Spiritussancti (Matth., xxvi, 18, 19). 


tbolica loquitur. Et iterum in Evangelio dicit Domi- 
nus : Quod natum est de carne caro est, et quod natum 
est de Spiritu spiritus est ; quia Deus. Spiritus. est, 
el de Deo natus est (Joan., m, 6). Ergo omues hzere- 
tici et schisinatici omnia qu:ecumque faciunt carnalia 
sunt, dicente Apostolo : Manifesta enim sunt opera 
carnis, qug sunl, fornicationes, immundilie, incestum, 
idololatrie, veneficia, inimicitie, certamina, zelus, ira, 
divisiones , heereses , et. his similia; de quibus predixi 
volis, sicul predice. quoniam quicumque faciunt regnum 
Dei non hareditabunt (Gal., v, 19, 20, 931). Condemoat 
itaque Apostolus cum omnibus malis et eos qui divi- 


Cum ergo manilestum sit. haereticos , id est hostes 
Christi, non integram Sacramenti confessionem ha- 
bere, item schismaticos non posse condire sapientia 
spiritali, cum ipsi ab Ecclesia , quae una est, rece- 
dendo infatuati contrarii facti sint, fiat sicut scriptum 
est, Domus contrariorum legis debet emundationem, et 
consequens est eos qui a contrariis baptizati inquinati 
sunt primo purgari et tunc demum baptizari. 
Crescens a Cirta dixit : In tanto ceetu sanctissimo- 
rum consacerdoium, lectis litteris Cypriani dileciis- 
simi nostri ad Jubaianum, itemque ad Stephanum, 


VARIORUM NOTAE. 
infra in allocutione Sedati a Tuburbo, p. 332, pro C ergo, et docete. Et vulgo sic legitur in. Nov. Test. 


alienus codex Gratianopolitanus habet extraneus. DAL. 
— Augustini quoque redargutio, qua szepe jam memo- 
rata est, vocem exiraneo agnoscit, quamquam in ipso 
suffragio alierum vocabulum posiuun habes apud 
eumdem Patrem. Mox aquas pro aquam, qui c:etero- 
ruin est scriptura, Baluzius posuit. Rouru. 


Quia Deus Spiritus, etc. Vide librum domni Petri 
Coustant. in quo confirinantur. vindiciz velerum co- 
dicum, p. 57 (52, 55). Bar. — Agit Millius quoque in 
Appendice αὐ Notas in Test. Nov , p. 31 ed. Oxon., 
de hoc Latinorum additamento, quia Deus Spiritus 
est, et de Deo natus est ; quie quidem clausula, et ez 
Deo natus est, in antiquissimo cod. Evangelii Latino, 
qui biblioth. Bodleiauz est , additur. C;eterum Fel- 
Jus istud et de Deo natus est exponit, et natus de Spi- 
ritu, de Deco natus est, De quo tamen iuterpretamento 
hiec adnotat Maranus ín Pre[atione ad Cyprianum, p. 
οὔ. « Minus commode editor Oxoniensis illud, de Deo 
natus esi, sic explicat, natus de Spiritu de Deo natus 
est. At dicere debuisset Nemesianus, de Deo. natum 
est. Qui mediocriter attendet, hanc bujus loci videbit 
esse seulenlian, quod ex Spiritu. natum est, Spiri- 
tim esse, quia Spiritus sanctus, cum Deus sit et ex 
Deo natus sit sive precesserit. (hiec enim interdum 
idein sonant), pro sumnia sua poteslale spiritus eos 
ellicit quos regenerat. » ΒΟΥΤΗ. 

1dololatrie. Addidit. vocem servitus forsitan ex 60» 
dicibus suis Baluziu-, quam agnoscit Vulgata. inter- 
pretatio vertens idolorum servitus, qua: ipsa, ut vi- 
detur, Cypr anicze lectionis est origo. Ergo vocein 
omisi. RouTH. EM 

Lambese. Λαμαίσα sive A«uGaiau Ptol. Numidiie 
urbs, de qua. supra ex Anton. insuper Cypr. epist. 
Lix ad Pam. numero 55 Lambesitanam coloniam 
appellat. FELL. 

Jte, et docetc, Cieteri preter Baluzium habent : {6 


nam addita est. particula οὖν in exemplaribus Grze- 
cis impressis, renitentibus tamen plurimis codicibus 
manuscriptis. Mox in suffragiis 10 ei 29 et $5 ubi 
affertur locus, ergo abe-t ; sicut. apud auctorem de 
Rebaptism. ad p. 5358. Πουτη. 
' Domus contrariorum legis. LXX habent ὀιχίαι πα- 
ρανόμων ὀφειλήσουσι καθαρισμόν. llebr»a toto coelo 
videntur distare. QUN v? D'o"N Nec facile est con- 
jectura assequi quid prz oculis haberent Graci in- 
lerpretes , nisi forte per errorem legerant ΠΝ vo 
DUN habitacula derisoris in piamentum. FELLUvS. 
Primo purgari. Anglicus ait interpres ... « per poe- 
« niteniiam que ageuda est ante admissionem ad Ec- 
« clesiam per Baptisinum. » Sed forsitan inielligen- 
dus est exorcismus, qui in suffragiis vii, et xxxi, et 


D xxxvii, hominibus couversis commendari et. injungi 


videtur. Porro in cauone septimo Concilii ecumenici 
secundi mos exorcizandi tam illos hereticos , qui in 
eo nominantur , quam ethuicos, ante Baptismuui, fir- 
matur ac stabilitur. RouTH. 

ltemque ad Stephanum. Ita scriptum est ir. editio- 
nibus, et in omnibus fere libris vetevibus. Qu: verba 
desuut in. Fuxensi , recte autem omissa in illo fuisse 
et de eri debere hine colligitur quod certum sit nul- 
lam antea litterarum Cypriani ad Stephanum mentio- 
nem fieri in hac synodo, uti recte observavit sanetus 
Augustinus, lib. v1 de Baptismo contra Donat.stas , 
cap. 15, ubi etiam scribit se epistolam illam Cypriani 
ad Stephanum non vidisse. Verum id probat istud addi- 
tanientum esse vetus. Vid. supra, p. 502. BALvuz. — lbi 
constat aliter sensisse olim de hac re Baluzium ; hanc 
enim ipsain epistolam appellat, quam Crescens epi- 
&copus Cirtensis commemorat. scripiam a Cypriano 
ad Stephanum, eamque nunc non exstare puiat, et 
diversam fuisse ἃ Cypriani illa ad Stephanum da 


4059 


dentium ex Scripturis deilicis continent. ut merito 
omnes per Dei gratiam adunati consentire debeamus, 
censeo omnes lhiereticos et. sclismatieus qui ad ca- 
tholicam Ecclesiam voluerint venire non ante ingredi 
nisi exorcizati ei baptizati prius fuerint, exceptis his 
sane qui in Ecclesia catholica fuerint ante baptizati, 
ita tainen ut per manus impositionem in poenitentiam 
Ecclesi:e reconcilientur. 

Nicomedes a Segermis dixit : Mea sententia hzc 
esi, ut hzretici ad Ecclesiam venientes baptizentur, 
eo quod nullam foris apud peccatores renissionem 
peccatorum consequantur. 


RELIQULE SACRE. 1 : 
qu: tantum in se sanctorum testimoniorum descen- A 


1060 


Muanulus a Girba dixit : Ecclesi: catholice matris 
nostr: veritas semper apud nos, fratres, οἱ imansit 
et tnanet, et vel inaxime in Baptisinatis trinitate, Do- 
mino nostro dicente : Jte et baptizate Gentes in nomine 
Putris et Filii et Spiritus sanctt (Matth., xxvii, 19). 
Cum ergo mauileste sciamus haereticos non habere nec 
Patrem nec Filium nec Spiritum sanctuin, debent ve- 
nienies ad Ecclesiam matrem nostram vere renasci 
et baptizari, ut cancer quod habebant et damnatio- 
nis ira et erroris offectura per sanctum etl coeleste 
Lavacrum sanctificetur, 

Secundinpus a Cedias dixit : Cum Dominus noster 
Christus dicot : Qui non est mecum adversus me est 


VARIORUM NOTAE. 


Baptismo h:ereticorum , qux» num. Lxxi notatur. B distinctam ; unam, qu: per invocationem sancti 


Pearsonius in. Annalibus Cypr. ad an. 256. « Lecta 
est. etlam. epistola Cypriani ad Stephanum, quod 
quidem ipse omisit (initio Actorum); sed Crescens a 
Cirta episcopus notavit. » (δ 9). Rouru. 

Sanctorum testimoniorum. Ücto libri veteres, et in 
his Seguieriánus habent sancitinontorum..— All sex 
sanclissimortm , omissa voice testimoniorum , qus 
dec αὶ etiam apud. Augustinum; ἮΝ quo L:vtiensis bia- 
let decretorum. N ide iotas Benedictinorum nostrorum 
ad librum sextum Augustini de Baptismo contra Do- 
natistas. c. 35. Vid. supra, p. 407. BAL. 

Per manus impositionem. l'eenitentes ad. paeniten- 
lim stationem suam per uanuum impositionem ad- 
mitti soliti. sunt ; quie. quidem. impos:tio manuum 
&vepius repetebatur. Hoc autem. siguilicatur in Cy- 
priani epist. xv, al. 11. Item cauone xv concilii Ága- 
tensis sancitum. est debere omues ad. episcopum 
accedere poeuiteutige causa, ut manus sibi. imponan- 
tur secundum morem. ubique. receptum. H:ec Mar- 
shallus inerp.. Anglicus. Tria saltem impositiouum 
manus genera in hujus concilii. actis iuvenio ; unum 
ad accipiendum Spiritum sanctum in. suffragiis v et 
xxiv el inepistiola synodi superioris commemoratum ; 
alterum hoc ín. penitentiam super illos qui baptizati 
prius in Ecclesia fuissent, postea. per manus imposi- 
Honem restituendos, hoc. est, absolutionem dum ac- 
cipiunt, de quo agit. sulfragium xxu tertium denique 
in exorcismmo adhibitum, quod. in suffragium xxxvi 
nominatur, quodque itidem indicari videtur in vn el 
xxxi. loUTH. 

lomani quidém episcopi verba qux a Cypriano in 
epist. ad Powpeium, sub init. adducuntur, ita se ha- 
bent : Si quis ergo a quacumque haeresi venerit ad nos, 
nihil innovetur, ntsi quod. iraditum. est, ut manus illi 
smponatur. ad. ponitentiam. Et postquam. superiora 
scripseram, vidi. Petri Coustantium. in. Disserla- 


Spiritus Catholicorum conventui statim socielt, alie- 
ram, qua differatue sancte communionis restitutio, 
ut per plurimos peenitenti:e fructus aequiratur. At- 
tamen haud ieque fortasse cerium est, quicquid dixe- 
rit aut. Coustantius ,. aut. Maranus, Stephani verba 


Confirmationis, seu cousignationis, ritum, quo datur 
Spiritus sanclus, exclusisse, ac clarum est quandoque 
statuisse Ecclesiain veterem , oportere horeticos, 
qui ad Ecclesiam: numquam pertinuissent, per ritum 
istum Confirmationis, collato in illos Spiritu s-ncto, 
ad communionem admitti. Videsis qu;e ad Concil. v1 
supra dicuntur, p. 145, ac priesertiui canonem illum 
concilii Árelat. cum suffragio quinto horum praesuluin 
collatum. Cons. et. Can. vii Concilii Cl'ol. 1, apud 
Aonaram infra ad p. 173. 
Munuulus. |n cod. Veronensi ab hoc episcopo omnes 
fere deinceps episcopi sententiis suis hanc formulam 
remittunt, in pace, qux in Foxiensi. nullibi legitur 
Cons. Rigalt. iufra, p. 165, qui ait idein factum in 
ms. Corbeiensi à Satio episcopo in suffrag. fere emni- 
bus usque ad finem). RicatT. De. Monuulo mentio 
babetar ep. ad. Cornelium  corcilii nomine, de pace 


lapsis danda (supra ad. p. 69). FELL. Munnulus pro 
Monnulo in ed. Baluziana exstat, et Harduinus in ed. 


sua Conciliorum sit , « recte ms. noster Munnulus 
(sic) à Girba. » Βουτη. | 
Bapiismatis trinitate. Quia trina. immersione expe- 
diebatur, nomine Patris, Filii et sancti. Spiritus. 
Tertull. de. Corona ait : Ter mergitamur. Basilius de 


Spiritu sancto, c. 27, vocat, τρὶς Βαπτίξεσθαι. De 


hac re videantur Cyrill. llierosol., Atlian., Ambros. 


et llieronym, et alii e veteribus passim. FELL. 


Vere. renasci. Mala non e-t lectio quorundam ve- 
terum librorum in quibus scriptum 6.1 venire, nasci 
el baptizari. Unus meus multum confirmat hauc le- 
ctionem ; habet. enim venire οἱ nasci et. baptizari : 


lione eupra ad p. 149 commemorata, quie de Stephani [) eam quoque confirmare videntur. verba. Cassii a Ma- 


sententia. agit circa Receptionem. hereticorum, doceu- 
tem sect. v, p. 258 916, nibil esse in verbis Stephani, 
quod Confirmationis sacramen:um significet, nihil quo 
aliam ah eo manus. impositionem, quam istam, qua 
peuitentig indicium esset, desiderari opinemur. Fa- 
tetur. tamen idem vir cl. Firwilianum et Cyprianum 
eorumque socios aliquos, Stephani i-t:»e verba inter- 
pretantes, ritus. Confirmationis ab hereticis cele- 
brati iterationem ab eo. admitti sibimet persuasisse ; 
hoc vero Cypriano non vere persuasum esse statuil, 
ut divi supra ad p. 140, cl. Maranus, Inimo iusuper 
concedit. idem Coustautius, antiquum scriptorem de 
Baptismo hereticorum inter Cyprianica opuscula col- 
locatum, impositionem manus, quie venientibus ab 
b:eresi injuncta est, ad Contirmationem spectare ceu- 
$uisse. Aliis vero veterum auctorum locis et formu- 
lis quibusdam ritualibus se induci Coustantius ait, ut 
existimet duplicem fuisse manus impositionerm super 
venientes ab heresi, ἃ Confirmationis ritu utramque 


comodibus, p. 332 cum ud Ecclesiam venire ceperent. 


Vide que dicta sunt a. nobis ad. epistolam ad Dona- 
tum, p. 515. BLU. 


Cancer quod habebunt. Confert eum suffragio primo 


Anglicus interpres, ubi h:vc sunt, Sacramentum inter- 
rogat cujus os el verba cancer emittunt. RovrB. 


Offectura. Hanc lectionem iuveni in eodem libro 


meo veteri et in plaribus a!iis, tum etiati apud Au- 
fostinumn, lib. vt de Baptismo contra Donatistus, c. 17. 


dex Seguieriauus et quidam a ii prieierunt damna- 


tionis iram et erroris effeciuram. Bav. Vulgo effectura. 
Alteram vero lectionem jam receperat. Pawelius, 
dixeratque Iugaltius, in codice Foxiensi legi offectura, 
pro eo quod officit, et hanc esse verissimam lectio- 
nem. RourB. 


Α Cedias. Urbem istam non eamdem esse atque il- 


lam Quidias seu Quida appellatam, quod sentiebant 
quidem Fellus et Harduinus, ostendit Dupinius in Geo 


1061 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1062 


(Matth,, xu, 30), et Joannes apostolus (1Joan. 11, Á gregem spargunt, baptizdte foris tton pássunt. 


18, 19) cos qui ab Ecclesia exeunt antichristos dicat, 
indubitanter hostes Christi, quique antichristi nomi- 
nati sunt , gratiam Baptismi salutaris ministrare nori 
possunt. Et ideo censeo eos qui de insidiis h:eretico- 
rum confugiunt ad Ecclesiam baptizandos esse a no- 
bis, qui amici appellati sumus Dei de ejus dignatione 
(Joan., xv, 15). 

Felix a Bagai dixit: Sicut c:ecus ezcum ducens 
simul in foveam cadunt (Matth. xv, 14), ita hz- 
reticus hzreticum baptizans simul in mortem cadunt. 
Et ideo hereticus baptizandus est, οἱ vivificandus, 
ne nos vivi mortuis communicemus. 

Polianus a Mileo dixit : Justüm est haérelitum bap- 
tizari in Ecclesia sancta. 


Theogenes ab Hippone regio dixit: secundum 5a- ἢ 


cramentum Dei gratie celestis, quod accepimus, 
unum Baptisma quod esl id Ecclesia sáncia credí- 
mus. 

Dativus a Badis dixit : Nos quanilim in nobis οὐὶ 
hxreticis non communicaimius, nli. baptizati li. Ec- 
clesia fuerint , et. remissionem peccatoruln áccepé- 
rint. 

Successus ab Abbir Germániciana dixit : Hdrelicià 
aut nihil licet aut totum licel. Si possunt. baptizáke, 
possunt dare et Spiritum sanctum. Si autem Spiritum 
sanctum dare non póssunt, quii nót habent Spiri- 
tum sanctum, nec baptizare spiritáliter possurit. Pro- 
pterea censemus héereticos baptizandos esse. 

Fortunatus a Tuchabori dixit: Jesus Christus Do- 


Seditus a Tubürbo dixit. Ín quantum aqua sacer- 
dotis prece in Ecclesia satctiflcata abluit delicta, in 
tantum hzretico sermone velut cancerb infecta cu- 
mulat peccata. Quáre omhibus pacifleis quiderii viri- 
Bus nitendüm est ne quis li:relico erroré infectus et 
tinctus. singulate et verum Ecclesi Baptisrhum de- 
tréctel. accipere; quo quisquis hon füerit baptizatug 
regno coelorum flet alienus. 

Privatianus a Sufetula dixit : (jui fi?telicos potes: 
tatem baptizandi habere dicit, dicat prlus quis παῖδ: 
sim condiderit. Si enim hzresis a Deo ést, liabere et 
indulgentiam divinam potest. SÍ vero a Deo non ést, 
quomodo gratiam Dei aut habere aut conferré alicul 
potest ἢ 

Privatus 4 Suflbus dixit : Qui hieretitorum Báplià: 
mum probat , quid aliud quam h&reticis communicat ὗ 

Hottensianus a Laribus dixit : Quot sint. Baptismi 
vidérini àut przsuniplüFes$ aut fautores hzereticorum. 
Nos unum Baplisina, quod nón nisi in Ecclesia novi- 
mus, Ecclesi: vindicamus. Aut quomodo possunt Ii 
nómine Christi aliquem báptizare quos ipse Christus 
dicit adversarios suos 6586} 

Cassius a Macomadibus dixil: Cum báplismata duó 
esse hon possint , qui hzeretleis Baptlsmá concedit 
sibi tollit. Censéd itaque fleblles el tabidos h:eretlcos 
baptizandos esse cum ad Ecclesiatti venire coeperirit 
é& &ácrá εἰ diviha laeatione lótds, et lumine vite fllu- 
inihatoS, non hostes , sed pacifivüs , iioii alienos , séd 
fidei Dótini doméslicos, non adultekos, sed Del fi- 


minus et Deus noster Dei Patris et creatoris Filius C lid&, non erroris sed salulis effectós, in Ecclesiam re- 


(Mauh., xvi, 18) super petram zdiflcavit Ecclesiám 
suam, non super lieresim, et potestatem baptizandi 
episcopis dedit, non hzretieis. Quare qui extra Ec- 
clesiam sunt, et contra Christum stantes oves ejus et 


clpi, absque hi qui de Ecclesia fideles supplantati ad 
hzresis tenebras trausierant, sed eos per manus im- 
positionem restituendos. 

Alius Januarius a Vico Cxsaris dizit : Si non οὗ» 


VARIORUM NOT. 


graphia sacra Afrieze, quam S. Optato pzefikIt. Rovrii. 

Vivificandus. Ma restituirius ex flde veterem ma- 
nuscriptorum. Vide notas ad librum de Orntioné 
Dórinica. BAL. Ibi. nimirum vivlficato pru jastificato 
ex librià vir doctissimus similiter restituit ; etm enim 
hoc lucó pler::que editiohes adie Fellum impresss 
habuissent justificandus, posuit presul ille ex uno 
codice Bodleiano innovandus. Sed et Cóncilioram 
editiones, sicul Augustinus, immo etiam  Érasmiamma 
Cypriani editio, in qua primum po$ita hic acta, vi- 
tificandüs pr:stan!, quod ΟΣ fide vetebum mama 
scriptorum se restiimisse addil Baluzius, Rours. 

Hippone regio. Urhs Numidi:e, Augustini sedes epi- 
scopalis. A Cartliagine distat Ántonino supputante 
918 M. P., ab tippoue diarrhito 160 M. P. None 
tempori$ appel'atur. Bona. FEt. 

Quantum in nobis est. Ait respondens ss$uctus Au- 
gustinus :. Vidu plures huic. sententie consentire, a 
quorum lamen consortio, ne violaretur unitas, se isti (hi 
sunl suffragatoris ot ὁμοφρόνες) separare non possent. 
lu Sententia xvin, Scdatus epi-copus dixit : Quare 
omnibua pacificis quidem viribus nitendum est, ne quis 
haretico errore infectus οἱ tinctus. singulare (rie) et 
verum Ecclesie Daptismum deirectet. accipere. Confer 
et ipsius Cypriani progemium. RovTH. 

Super Petram. lta sanctis Augustinus in locó paulà 
ante laudato. lta etiam scripsit Erásmus , ità quo- 
que ego reperi in quinque codicibus antiquis. 
Aliam lectionem qua habet super Petrum, legi in 


codicé Séguieriano et in aliis tredecim ; et sie quo: 
que Seripum esse in codicibus manuserintis operum 
88η6}} Augustin] monent eruditissimi monachi Be- 
nedictini qui postremam operum éja8 Βαϊ ον πὶ 
curarunt. Atque ego sane, Qui scio sanctum Cyypria- 
num frequenter seribere Ecclesiam 6586 fundatem 
super Petrum , facile eam lectionem. practulissem, 
qux nititur auctoritate plurimorum veterum libro- 
rum, nisi animadvertissem comparationem hic in- 


ἢ stitui inter. Ecclesiam et hzresim, adeoque retinen- 


dam esse vocem petram, in qua zdilicitur Ecclesia, ut 
41 Augustinus ; infra in. allocutione Jahuarii Muza- 
lensis, p. 594, legitur : Ecclesia el haresis du& di- 
versc res sunt. BAL. — Quamquam de hac re sapius 
monuimus ; quod. importuni librarii ubi petree occa 
rebat mentio, statim ad Petrum id pertrahebant : ta- 
men cum Rigaltio hic observare par. erit, Aaquati- 
num exemplaris. sui fidem secutum hic legisse : Edifi- 
cavit Ecclesiam suam Christus super petram, non super 
arenam. FELL. 

Velut cancere. Vox recie se habet; quantumvis re- 
clament quidam grammatici. Lucretius, lib. v, dieit, 
Caánceris &t vertàt metas ad solstitiales ; et nedtrüm ΒΒ. 
se, prout hic usurpa:ur, diserté affirmát Priscianus. 

Fr1tvs. 

Proiumptores. Conferas Baffrag. Secundisni a 
] hamhyefs quod oetogesimum est. Roorm. 

Flebétes et tabidos. (n Foxiensi,, flebiles et habiles , 
perperam; Tabidos liereticos dicit, quasi tabescentes 


10635 


RELIQULE SACRAE. 


1061 


temperat error veritati, multo magis veritas non À ab hereticis tinguntur et de tingentibus loquitur. Si 


consentit errori. Et ideo nos Ecclesi:e assistimus , in 
qua pr:ssidemus, ut baptismum ejus ipsi soli vindi- 
cantes, eos quos Ecclesia nou Baptizavit baptizemus, 

Alius Secundinus a Carpis dixit: H:eretici christiani 
sunt, an non? Si christiani sunt, cur iu Ecclesia Dei 
non sunt? Si christiani non sunt, quomodo christianos 
faciunt? Aut quo pertinebit sermo Domini dicentis 
(Matth. χα, 50): Qui non est mecum, adversus me est, 
εἰ qui non mecum colligit spargit. Unde constat super 
filios alienos et soboles antichristi Spiritum sanctum 
per manus impositionem tantummodo non posse de- 
scendere, cum manifestum sit hzreticos Baptisma 


non habere. 
Victoricus a Thabraca dixit: Si licet hereticis ba- 


enim qui apud illos baptizautur per remissionem 
peccatorum vitam aeternam consequuntur, cur ad Ec- 
clesiam veniunt? Si vero a mortuo salutis nihil acci- 
pitur, ac proptera agnito errore pristino ad veritatem 
cum penitentia revertuntur, uno vitali Baptismate, 
quod in Ecclesia catholica est, sanctificari debebunt. 

Castus a Sicca dixit : Qui, contempta veritate, prz- 
sumit consuetudinem sequi , aut circa fratres invidus 
est et malignus, quibus veritas revelatur, aut circa 
Deum ingratus est, cujus inspiratione Ecclesia, ejus 
instruitur. 

Euchratius a Thenis dixit : Fidem nostram et Ba- 
ptismatis gratiam et legis ecclesiastic:e regulam Deus 
et Dominus noster Jesus Christus suo ore Apostolos 


ptizare et. remissam peccatorum dare , quid illos in B docens perimplevit dicens : Ite, et docete omnes Gen- 


famamus et lixereticos appellamus ? 

Alius Felix ab Uthina dixit : Nemini dubium est, san- 
ctissimi consacerdotes, non tantum posse humanam 
presumptionem quantum Domini nostri Jesu Christi 
adorandam et veuerabilem majestatem. Memores 
ergo periculi, hoc quoque non tantum observare 
debemus, verum etiam ab omnibus nobis confirmari 
oportet ut omnes heretici qui ad sinum matris Ec- 
clesie accurrunt baptizentur, ut mens liseretica , qua 
diuturna tabe polluta est, sanctificatione Lavacri pur- 
gala in melius reformetur. 

Quietus a Baruch dixit: Qui fide vivimus , obsequi 
iis qux instruendis nobis ante przedicla suut credula 
observatione debemus. Nam scriptum est apud Sa- 


les, baptizantes eos in nomine Patris el Filii et Spiritus 
sancti (Maith. xxvi, 19). Falsum ergo hereticorum 
Baptisma et iniquum a nobis pellendum est et omni 
detestatione refutandum, de quorum ore virus, non 
vita, nec gratia coelestis , sed blasphemia Trinitatis 
exprimitur. Et ideo venientes ad Ecclesiam lizreticos 
integro et catholico Baptismate baptizari debere ma- 
nifestum est, ut a blasphemia sux presumptionis 
purificati possint Spiritus sancti gratia reformari. 
Libosus a Vaga dixit: In Evangelio Dominus, 
(Joan. xiv,6) Ego sum, inquit, veritas. Non dixit : 
Ego sum consuetudo. ltaque, veritate manifestata, ce- 
dat consuetudo veritati, ut etsi in preteritum quis in 
Ecclesia hzereticos non baptizabat nuuc baptizare in- 


lomonein (Eccles. xxxiv, 95): Qui baptizatur a mor- (? Cipiat. 


(uo, quid proficit lavatio ejus ? ()Juod utique de his qui 


Lucius a Thebeste dixit : Hxreticos blasphemos 


VARIORUM NOTAE. 


mororeetsqualore peenitentize, RicALT.— Dubium an 
intelligat Cassius ex poenitentia squalidos et lacrymis 
diffluentes ; an nalis moribus corruptos et deploratos., 
Infra dicitur: Mens haeretica, que diuturna tabe pollu- 
ta. est : quod ad posteriorem sens-m inclinat, FELLUS. 
Ecclesie assistimus. Greca. lnterp.. συνιστάμεθα τῇ 
ἐχχλησία. RouTB. 
Quomodo Christianos faciunt. Ista desunt in quin- 
ue antiquis codicibus οἱ apud Augustinum, et pro 
iis legitur simpliciter fiunt, ut scribendum videatur, 
si Christiani non. sunt, fiant, quomodo post 56 edita 
scriptum. vidimus in codice sancti Arnulphi. Fiunt 


Cyprianus in Epistola ad Quintum ; immo ita vel Inep- 

tius adduceretur. Siracid:e. istud, si id fleri possit, 

quam ante. Additamentum tamen exstat in. Edit. Har- 
uina Conciliorum. 


Blasphemia Trinitatis. Observet lector, hic et alibi, 
Trinitatis vocem Personas divinas designare. Sic 
Tert. adv. Prax.,c.5: Numerum et dispositionem Tri- 
nitatis, divisionem presumunt Unitatis; quando Unitas 
ex semetipsa derivans Trinitatem,non destruatur ab illa, 
sed. administretur. Itaque duos. et tres. jam jactitant a 
nobis praedicari, se vero unius Dei cultores presumunt : 
quasi non et Unitas irrationaliter collecta, haresin fa- 


eniin, non nascuntur Christiani, uti observatum est p ciat ; et Trinitas rationaliter expensa, veritatem consti- 


supra pag. 515, BALUZIUS.— Apud Atgustinum quidein 
et, auctore Fello, M. Ebor. ex Bodl. ἃ Zonarauque 
γινέσθωσαν qui habet, legitur fiant, ipsum illud, quod 
nobis vir doctus commendat. Sed. mihi tamen am- 
pliandum videtur. RourH. 

Confirmari oportet. Sic emendate edidit Baluzius 
forta-se ex scriptis suis : dum alii aut omittunt ver- 
bum oportet, confirmari tamen vel confirmare legentes, 
aut verbum debemus post confirmare, non post obser- 
vare, przsstant. RourH. 

Quietus a Baruch. ἴῃ Veronensi Confessor Quietus 
a Buruq. WicaLT. — De tituli: istis Baluzius supra sub 
initium notaruin. ΒΟΥΤΗ. 

Baptizatur a mortuo. Sequitur istud, et iterum tangit 
mortuum, in. edd. Erasmi aique Felli. In harum edi- 
tionum posteriore testis lectionis citatur Augustinus, 
quz tamen in Augustini sicut Cypriani Benedictinis 
editionibus, merito rejecta est. Neque addit verba 


tuat, FEL. Cum Theophilus episcopus Antiochenus 
jam aute Tertullianum Τριάδος vocem de tribus Per- 
sonis Divinis in lib. n Adv. Autolycum, c. 25, adhi- 
buisset, Trinitatem postea dixerunt Laune loquentes 
Tertullianus, Cyprianusque, qui hoc voce usus est 
non uno loco, et homo ejusdem ztatis hic ipse Eu- 
cratius. RooTH. 

A blasphemia. Ut ita scriberem me compulit aucto- 
ritas quindecim veterum exemplarium. Antea legeba- 
tur a blasphemice sug presumptione. Qu:e. sane. leciio 
habetur in quibusbam codicibus antiquis. BALUZIUS. 
— Augustinus quoque lmbet, a blasphemia sug pre- 
sumptionis. RourH. 

Libosus a Vaga. In Veronensi Confess. et Mart. in 
novis areis positus Libosus a Vaga. WiGALT. 

Lucius a Thebeste. ἴῃ Ver. Confess. εἰ Mart. in 
Fausti positus Leucius a T heueste. RucALT. 


ι00ὺ 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1066 


atque iniquos verbis variis decerpentes sancta etado- A pro earum numero et baptismata computabuntur. 


rabilia Scripturarum verba execrandos censeo, et ideo 
exorcizandos et baptizandos esse. 

Eugenius ab Ammedera dixit : Et ego hoc idem 
censeo, bareticos baptizandos esse. 

ltem alius Felix ab Amaccora dixit: Et egoipse se- 
cutus divinarum Scripturarum auctoritatem baptizan- 
dos hzreticos esse censeo, sed et eos qui apudschis- 
maticos baptizatos se esse contendunt. Si enim se- 
cundum cautum Christi privatus fons noster est , in- 
iclligant cuncti Ecclesie nostra? adversarii quia alie- 
nus esse non polest nec duobus populis salutarem 
aquam tribuere potest ille qui uniusgregis pastor est. 
Et ideo manifestum est nec hzreticos nec schismati- 
cos aliquid coeleste posse suscipere, quia peccatori- 


Vincentius a Thibari dixit : Hxreticos scimus esse 
pejores quam ethnicos. Si ergo conversiad Domiuum 
venire volueriut, habemus utique regulam veritatis , 
quam Domirmus prxecepto divino mandavit Apostolis di- 
cens (Matth. x, 8.) : Ite, in nomine ineo manum im- 
ponite, de&monia expellite. Et alio loco (Matth. xxvii, 
19): lte, et docete gentes, bapiisantes eos in nomine Pa- 
tris et Filii et Spiritus sancti. Ergo primo per manus 
impositionem iu exorcismo, secundo per baptismi 
regenerationem, tunc possunt ad Christi pollicitatio- 
nem venire. Alias autein (iericenseo non debere. 

Marcus a Mactari dixit : Mirandum non est si h:ere- 
tici hostes atque impuguatores verilatis rem sibi vin- 
dicant potestatis et dignationis alienz. Sed illud rmi- 


bus hominibus et ab Ecclesia extraneis audeant acci- B randum est quod quidam nostri pr:zevaricatores veri- 


pere. Quando danti locus non est, utique nec acci- 
pienti prodest. 

Item alius Januarius Muzulensis dixit : Miror quod 
cum omnes confiteantur unum esse baptisma , non 
omnes intelligant ejusdem baptismatis unitatem. Ec- 
clesia enim et haeresis dux et divers: res sunt. Si 
haretici habent baptisma, nos non liabemus. Si au- 
tem nos habemus , hizretici habere non possunt. Du- 
bium autem non est Ecclesiam solam baptisinum 
Christi possidere, qui sola possideat et gratiam 
Christi et veritatem. 

Adelphius a Thasvalte dixit :Sine causa quidam 
falso et invidioso verbo impugnant veritatem ut re- 
baptizare nos dicant, quando Ecclesia hzreticos non 
rebaptizet, sed baptizet. 

Demetrius ἃ Leptiminus dixit: Unum baptisma nos 
custodimus , quia Ecclesix catholicze soli rem suam 
vindicamus. Qui autein dicunt quia haretici vere et 
legitime baptiZant, ipsi sunt qui non unum sed multa 
baptismata faciunt. Nam cum hzreses multz sint, 


tatis li»reticis suffragantur οἱ christianis adver- 
santur. Propterea decernimus hzxreticos baptizandos 
esse. 

Sattius a Sicilibba dixit : Si hazreticis in baptismo 
808 peccata donantur, sine causa ad Ecclesiam ve- 
niunt. Nam cum in die judicii peccata sint χὰ pu- 
niuntur, nibil est quod timere possint heretici de 
judicio Christi, si sunt remissionem peccatorum 
consecuti. 

Victor a Gor dixit : Cum peccata non nisi in Eccle- 
$i? baptismo remittantur, qui hzreticum ad com- 
municationem sine baptismo adinittit, utrumque 
contra rationem facit, nec hzreticos purgat, et 
christianos inquinat. 


C Aurelius ab Utiea dixit : Cum dicat. (I1 Tim. v, 29). 


Apostolus non communicandum peccatis alienis, quid 
aliud quam peccatis alienis, communicat qui hzreti.- 
cis sine Ecclesix€ baptismo communicat? Et ideo cen- 
seo haptizandos esse herelicos,ut accipiaut remis- 
sam peccatorum, et sic illis communicetur. 


VARIORUM NOTAE. 


Ab Amaccora. Nescio quomodo accidit, ut ita scri- 
berem (ab Amaccora) ut patet ex iis qu:e a meaunotata 
sunt in notis ad. collaonem Carthaginensem inter 
Catholicos et Donati-tas, pag. 256. Cum autem prop- 
terea editionem meam istius collationis-consulerem, 
forte evenit ut inciderem in paginam 122, ubi monui 
virum summe doctum et mibi numquam sine laude 


ad Christum et Eeclesiam. Rouru. 

Leptiminus. Λέπτις μικρά Ptolem. Urbs Bysacenz, 
cum Leptis Magna ad Tripolitanam pertineat. A Car- 
thagine secundum Antoninum 106. M. P. distat. De 
hac mentio babetur in collat. Carthagin. οἱ Notit. 
Afric. FELL. 

Non unum. Non duo Augustinus habet. Rourg. 


nominandumJacobum Sirmondum erravissecum scrip- D — Pejores quam ethnicos. Coufer Suffrag. Saturnini a 


sit illam factam esse altero anno post consulatum Vara- 
nis, eo in primis argumento quod ex Augustino colliga- 
tur | eractum esse jejunium Pentecostes, pauloante col- 
lationem. Cut: b:;ec mea observatio certa sitet nibil ad 


eam destruendain. afferri possit, miror R. P.Joannem 


Harduinum virum multz lectionis et eruditionis, in- 
sinuare voluisse in tomo primo editionis su:e Conci- 
liorum, pag. 1018, standum esse opinioni Sirmondi. 
Quod ideo istic aunoto, ne quis deiuceps in hoc fal- 
latur. Utinam Harduinus voluisset sequi editionem 
meam gestorum, qwe certe, absit verbo invidia, 
multo melior est ea quam ille dedit. BALvz. 

Et ego ipsesecutus. Addidit Baluzius pronomen ego, 
forsitan ex scriptis suis, et mox infra edidit, quia 
alienus esse non potest, ubi Rigaltius alienis pro alienus 
habet; czteri autem, quia. alieni. sunt, nobiscum esse 
non possunt. RourIM. ΝΕ 

Privatus (ons noster est. Notanda est, ait Anglicus in- 
terpres, vetustissima accommodatio libri Canticorum 


PATROL. lil. 


Thucca, seu Lit. ad pag. 102. Roura. 

Sattius. In Corbeieusi, ab hoc episcopo omnes fere 
nominibus suis preemittunt, IN PACE : qua formula si- 
gniflcare videntur, nolle se sententia sua quemquar 
a communione, et si diversum senserit , amovere. 
Qus lex dicta per Cyprianum fuerat in przfatione 
Synodi. RicALT. 

Et Christianos inquinat. Augustinus respondens ait : 
lllud sane quod in ultimo posuit dicens : « Utrumque 
conira, ralionem, etc.» respuit primitus ac maxime Cy- 
prianus ipse cum sibi consentientibus collegis suis. ΝᾺ 
que enim inquinari se credidit, quando lalibus propter 
vinculum pacis communicandum esse decrevit dicens ; - 
«Neminem judicantes, aut a jure communionis aliquem 
si diversum senserit , amoventes.» Vid. supra ipsum 
initium Concilii. RouTnR. 

Utica. Urbs Zeugitanz, civium Romanorum; morte 
Catonis nobilis, ut ait Plinius. Ἰτύχη Polybio et Ptolem. 
Nunc Byzerta appellata. FELL. 


3h - 


1067 


RELIQULE SACREAE. 


4068 


Jambus ἃ Germaniciana dixit : Qui hzxreticorum Α torum dare, qui potestatem non habent ut aut solvere 


baptisma probant, nostrum improbant, ut extra Ec- 
clesiam, non dicam lotos, sed sordidatos, negent in 
Ecclesia baptizari oportere. 
Lucianus ἃ Rucuma dixit: Scriptum est (Gen. 1. 4): 
Et vidit Deus lucem quia bona est, et divisit inter lucem 
et tenebras. Si potest luci et tenebris convenire, po- 
τοδί nobis et hzreticis aliquid esse commune. Prop- 
terea censeo hzreticos baptizandos esse. 

- Pelagianus a Luperciana dixit : Scriptum est 
(III Reg. xvin, 21) : Aut enim Dominus Deus est, aut 
Baal Deus est. Ita et nunc, aut Ecclesia Ecclesia est, 
aut Hzresis Ecclesia est. Porro si Haresis Ecclesia 


non est, quomodo esse apud h:ereticos baptisma Ec- 


clesix potest? 


aut ligare aliquid in terris possint. 

Venantius a Timiga dixit: Si maritus perazgre pro- 
ficiscens amico suo commendasest uxorem suam cus- 
todiendam, commendatam eibi ille quanta posset di- 
ligentia conservaret, ne sb aliquo castitas ejus et 
sanctitas adulteraretur. Christus Dominus et Deus 
noster ad Patrem proficiscens sponsam suam nobis 
commendavit. Utrumne eam incorruptam et inviola- 
tam custodiemus , an integritatem ejus et castitatem 
mochis ei corruptoribus prodemus ? Qui enim bap- 
tisina Ecclesie commune cum hereticis facit, spon- 
&am Christi adulteris prodit. 

Ahymnus ab Ausvaga dixit : Nos unum baptisma 
accepimus, et ipsum tenemus et exercemus. Qui au- 


Jader a Midila dixit : Scimus non esse nisi unum DB tem dicit quia et hareticis licet bapüzare, ipse duo 


baptisma in Ecclesia catholica. Et ideo non debemus 
admittere hereticum nisi baptizatus apud nos fuerit, 
ne se putet extra Ecclesiam catholicam baptizatum 
esse. 

Item alius Felix a Marazana dixit: Una fides, unum 
baptisma, sed Ecclesix catholic, cui soli licet bap- 
lizare. 

Paulus ab Obba dixit : Me non mover si aliquis Ec- 
clesie fidem et veritatem non vindicat, quando 
Apostolus dicat (Rom. i, 5) : Quid enim si exciderunt 
a fide quidam illorum? Numquid infidelitas eorum fi- 
dem Dei evacuavit? Absit. Est enim Deus verax, omnis 
autem homo mendax, Si autem Deus verax est, quo- 
modo esse apud hzreticos baptismi veritas potest, 
apud quos Deus non est? 

Pomponius a Dionysiana dixit : Manifestum est ho - 
reticos non posse baptizare et remissionem pecca- 


baptismata facit. 

Saturninus a Victoriana dixit : Si licet hereticis 
baptizare, excusati sunt et defensi illicita (for. licita 
Marshal.) facientes. Nec video quate eos aut Christus 
adversarios suos aut Apostolus antichristos appella- 
verit. 

Saturpinus a Tbucca dixit: Gentiles quamvis idola 
colant, tamen summum Deum patrem creatorem 
cognoseunt ei confitentur. Ia hunc Marcion blasphe- 
mat, οἱ quidam non erubescunt Marcionis baptismum 
probare. Quomodo tales sacerdotes sacerdotium Dei 
aut servant aut vindicant qui hostes Dei non bapti- 
2ant, et sic illis communicant ? 

Marcelius ἃ Zama dixit : Cum peccata nonnisi Ee- 


C clesix baptismo remittantur, qui hereticum non bap- 


tizat , peccatori communicat. 
lrenzus ab Ululis dixit: Si ideo Ecclesia hereti- 


VARIORUM NOTE. 


Jambus. In Foxiensi neque hic neque in aliis epis- 
coporum nominibus non leguntur appellationes con- 
fessorum neque martyrum. RucaLTr. — Referas 
te ad Baluzii notam initio hujus Concilii positam. 
Porro editio Oxoniensis titulos conservavit, quos qui- 
dem ad singula nomina in his notis indicaturus sum. 

RovTs. 


Germaniciana. Nova nimirum, ut ab Abbiritana dis- 
tingueretur. Urbis hujus episcopus tempore collat. 
Carthaginensis erat Innocentius. Ad Byzacenam per- 
tinet, a Germanicarum coliortium veteranis habitata. 
De hac, ut et aliis plerisque, illud obtinet quod Pli- 
nius lib. 1v, c. 4, refert, quod non civitates tantum, 
sed etiam nationes jure dici possunt. FELLUS. 

Ut.... negent. Nova loquendi ratio, cujus tamen 
sensus apertus. 


Aut enim Dominus Deus est. Aut enim Dominus tuus 
Deus est. ita vulgo editum. Sed Augustin, habet, Aut 
Dominus Deus est. Fortasse ex antecedente voce istud 
tuus vitiose ortum est. Cumque in Erasmi edit. locum 
se ita habentem viderim, Aut enin Deus (sic) Deus est 
voculam tuus delendam putavi. fvouTR. 

Jader. Editionem Erasmianam, in qua primum 
omnium Acta hujus synodi eomparuerant, cxterze ex- 
cepta illa Baluzii imitate titulo Confessoris et Marty - 
ris hunc episcopum auxerunt. Sed neque buie, neque 
cuiquam patrum subsequentium, hujusmodi titulos 
contulit aut Augustinus, aul libri quos nominat initio 
hujus Concilii Baluzius. Rourm. 

aulus. Vox Confessor nomini huic, οἱ duobus, que 


roxime sequuntur, praimissa est in editionibus ante 
aluzium. Rouran. 

Ab Obba. Bobba. Urbs Mauritanix. Obba dicta in 
Not. Afric. et collat. Carthag., sed codices plurimi 
habent Bobba, cui nomenclaturz favet Plinius, qui 
in Mauritania a τα 40 M. P. in Mediterraneo Aa- 
gusti coloniam Bobbam collocat. FELL. 

Et ipsum tenemus et exercemus. Autea legebatur te- 
nenius et exercemus. Sed. tenemus et non exstat in co- 
dice Seguieriano neque in aliis veteribus. Anonymus 
in libro de Rebaptismate, p. 554, baptismate in- 
terim exercebat. BALozivUs.—Cum Baluzius sine idonea, 
opinor, causa, hoc eliminasset, revocandum esse cen- 
sui, quod in editis et in Augustini quoque nonnullis 
editionibus retentum esset. KovTB. 

Saturninus. Pr»missum est in libris, quos ante 
dixi, Alius Confessor. ἈΟΌΤΗ. 


lllicita facientes. Mihi quidem probata est εἰ. 
Marshall coBjectura, reponentis écilg facientes. 
oUTH. 


Gentiles...sumnmum Denm, etc. Hoc certe probat ip- 
sius anima quamvis non christianz testimonio Ter- 
tullianus lib. de Testimon. Animi.Ricavv.—Semtmum 
Deum. Jovem nimirum, qui pater hominum et deorum 
audit. Feu. 

Zauma. Urbs Numidiz. Asama Ptolem. ἃ Strabone, 
Plinio, aliisque memorata. Hic loei Hannibal a Sci- 
prone magna strage victus. FELL. 

. Irenews. Is in. libris quos memoravi, confessor au- 
dit. Roura. 


1069 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1070 


cum non baptizat quod dicatur jam baptizatus esse A — AliusSaturninus ab Avitinis dixit : Si potest anti- 


Hixresis major est. 

Donatus a Cibaliana dixit ; Ego unam Eoclesiam 
et unum baptisma ejus novi. Si est qui dioat esse 
apud hereticos baptismi gratiam, anie esi ul os- 
tendat et probet esse illic Ecclesiam. 

Zosimus a Tharassa dixit : Revelatiene facia ve- 
ritatis, cedat error veritati ; quia et Petrus qui prius 
cirenmeidebat, cessit Paulo veritatem pr&dicanti 
(Gal. wi). 

Julianus a Telepte dixit : Scriptum est (ean.11,39) : 
Nemo potest aliquid accipere, nisi deum fucrit illi de 
celo. Si Hzresis de caelo est, potest ei baptisma dare, 

Faustus a Timida regia dixit: Non sibi, blandian- 
tur qui horeticis patrocinagtur. Qui pre beereticis 


christus dare alicui gratiam Ghristi, possunt et hze- 
relici baptizare, qui appellati sunt antichristi. 

Quintus ab Aggya dixit : llle potest dare aliquid qui 
aliquid habuerit, Heretici qutem quid possunt dare, 
quos constat nihil habere? 

Alius Julianus ἃ Marcelliana dixit : Si potest homo 
duobus domibis servire, Deo et mammonz, potest et 
baptisma duobus servire, christiano et horetico 
(Matth. vi 24). 

Tenax ab Horreis Czliz dixit: Baptisma unum ost, 
sed Ecclesiam. Ubi Ecclesia non est, bapusma lllio esse 
non potest. 

Alius Victor ab Assuras dixit : Seriptum est quia 
Deus ünus est, et Christus unus, et Ecclesia una, et 


ecclesiastico baptismati intercedit , illos «christianos B baptisma unum (Ephes. rv, 5, 6 ) : quomodo ergo ii- 


et nos hereticos facit. Dl 

Geppinius a Furnis dixit ; Quidam de collegis 
haereticos przponere sibi possunt, neltis non possunt. 
Et jdeo quod sewel decrevimus tenemus, ut ab ha 
reticis venientes bepüzemus. 

Rogatianus a Novo dixit - Baclesiam Christus in« 
stituit, Haresim diabolus, Quomodo qfotest. babere 
baptismum Christi synagoga Satanze ? 

Therapius a Bulla dixit; Qoi Heretiris Eeclesio 
baptisma concedit et prodit , quid eliud qnam Judas 
sponse Christi existit ἢ E 


ltem alius Luejus à φρο dixit : Seriptum 


est : Deus peceatorem non audit (oan. , ix , 94 ). Hz- . 


reticus, qui peccator est, quomodo audiri in. bap- 
tismo potest, ? 


lic baptizari aliquis potest ubi Deus et Ghristas et Ec- 
clesia non est ? 

Donatulus a Capee dixit: Et ego semper hoe sensí, 
bt heeretici, qui nihil foris consequi possunt, quando 
ad Ecclesiam conver(auatur baptizentur. 

; Verulus a Rusiccade dixit: Homo hreticus dare 
non potest quod nen habct ; multo magis schismati- 
eus, qui quod habuit amjsit. 

Pudentianus a Cuiculi dixit : Novitas episcopatus εἴν 
fecit, fratres dilectissimi, ut sustinerem quid majores 
jedicarent. Natn hasreses nihil babere nec posse ma- 
nifestum est. Atque ita ei qui ex eis venerint baptizari 
aquissime statutum est. 

Petrus ab Hippone Diarrhytorum dixit : Cum ba- 


C ptisma unum sit in catholica Ecclesia, manifestum 


ltem alius Felix a Bussacenis dixit : [5 hzretid& — est non posse extra Ecclesiam baptizeri. E& ideo in 


sine Ecelesize baptismo edmittendis nemo eonsuete- 
dinem rationi et veritati preponat, quia consuelu- 
dinem ratio et veritas semper excludit. 


Hiresi tinctos sive in schismate venientes ad Eccle- 
siam censeo baptizari oportere. 
]tem alius Leeius ab Ausafa dixit : Seeandum mo- 


VARIORUM NOTAE. 


Meresis major est. Hoe est, major quam Eo. 
elesia. tinus: Respondetur. Hoc modo dici 
potest , 9i avarum Ecclesia non. beptisat , quod 
dicatur jam baptizatus. esae, aseritia major est. Hoe 
exten faleum est: ita ergo et ἐπε. Lib. vit eontra 
Bonatist. ubi supra. An vero aliato argumento satis- 
faciat, hec responsum , videri& vir sanctus. RocrR. 

&agstus. Is. quoque confessor appellatur ἰὴ editt. 
ante Benedictinam secutis Erasmum quei primus bsec 
Abta eddidit. ἤουτε. | 

Therapius. Hic et pater alter pesteum €onfessores 
in iisdem edd. vocantur. Rourn. 

Busssoenie.  Reponendum  erediderim — Bysaeeme, 
Byzacium enim βυζαχίνην appellat Ptolemeus ; eujus 
regiomie fertilitatem miris miodis effert Plinius nen 
uno iu leto. De hujus urbis episcopo mentio habewr 
im cellat. Carthag. FriLUs. -- ln provincia eet sita, 
que Byzoeena dicta est. Rouru. 

Ab Asggga. Videtur esee Aggiva, de qua he 
betur mento in collat. Cartbag. F'uLLos. — Ms. noster 
Abochis , unde incertum an ἃ Bachio, an ab Aohia, 
legendum sit. Hagpuims. 

Alins Victor. Gonfegsoris titulo ornatus , ubi su- 
pra. Goterum notet Harduinus, henc esee Tenscis, 
qui prsscessit semtentiam in me. societatis sue, illam- 
See vicissim esse bujus Vietoris. Rouva. 

&cclesin πον est. Ut. in euperiori suffragio. Qua- 
propter worulaum unc Ecoleeja, quam nescit Au- 
gustinus, hing oj ceni. Rourm. 


D gustinus : Ja 


.Verulus. Martyr de schismaticis Verutus (sic Felll 
aliorumque edd.). Eo, ut videtur, loquendi genere 
qositum, quo dicitur Ep. xru, Repostus de extorribus; 

erulus scil. martyrio nobilis, licet olim schismati- 
cs, supra annotatum elogia hzc omnia in ple- 
risque exemplaribus omitti. FetLvs. — At potest fiert 
ut verba de schismaticis non nisi suffragli index mar- 
ginslis fuerit. Ἀούτη. 


Multo is schismaticus, etc. lta respondet Au- 
j estendimus eos habere » 


i €, Quia non 
amittunt cum. recedumi ; non enim recipiunt. cum re- 
deunt. Probatio est ex ipsorum Afíricanorum praxi, 
dum non rebápüzabant redeuntes ab heresi, qui 
im Ecclesia fuissent prius beptizati, Rour. 

Ut sustinerom. Expectarem. Pariter Victor ab Oe» 
tavo infra dicit : Expectabgm pracessorum concilium, 
FreLLUs. — Án Puüdentiani verba nobia episcopaius 
lueem afferant illis S. Ignatii iu Épist. ad Magne- 
$105, τὴν φαινομένην νεωτερικὴν τάξιν aliis disquireg« 
dum relinquo. Rourz. 

Peirus, Martyris titulo, oras in libris editis quos 
dixi, Roura. 


Hyppone  Diarrhytorum. Dlarrhito 
et alii. ) Plinius "n v, M S ab 


Biypomen dilutum vocant, 


pid Fo 
oppido quo 

Diarrhytum a Grecis didtum 
propier aquarum. irrigqua , situm foisse , in littore 
Afrieeno docent Plintus et Mela. Vide notas nosuwas 


ad coMationem Carthaginensem, pag 222. Bitur. 


- 55 


1971 


RELIQUI& SACRAE. 


1073 


tum animi mei et Spiritus sancti, cum sit anus Deus A Domini gubernantes et credentium fidem baptizantes. 


Pater Domini nostri Jesu Christi, et unus Christus, 
et una spes, et unus spiritus, et una Ecclesia, unum 
debet esse et baptisma. Et ideo dico, si quid ab hz- 
reticis motum aut factum fuerit, rescindi debere, 
et eos qui inde veniunt in Ecclesia baptizandos esse. 

Item alius Felix a Gurgitibus dixit. Ego censeo ut 
secundum sanctarum Scripturarum precepta baptiza- 
tus ab bzreticis illicite extra Ecclesiam, cum ad Ec- 
clesiam confugere voluerit, gratiam baptismi ubi licite 
datur consequatur. 

Pusillus a Lamasba dixit: Ego credo baptisma sa- 
]utare non esse nisi Ecclesia catholica, Quidquid abs- 
que catholiea fuerit simulatio est. 

Salvianus a Gazaufala dixit : Hzereticos nihil habere 


Et ideo heretici, qui nec potestatem foris nec Eccle- 
siam Christi habent, neminem baptizare baptismo ejus 
possunt. 

Secundianus a Thambeis dixit. Non debemus hz- 
reticos nostra przesumptio»ne decipere ut in Ecclesia 
Domini nostri Jesu Christi non baptizati, ac per hoc 
remissionem peccatorum non consecuti, cum judicii 
dies venerit nobis imputetur quod per nos non siut 
baptizati et indulgentiam diviuze grati:e non sint con- 
secuti. Propter quod, cum sit una Ecclesia et unum 
baptisma, quando ad nos convertuntur, simul cum 
Ecclesia et Ecclesi: baptismum consequantur. 

ltem alius Aurelianus ἃ Chullabi dixit : Joannes 
apostolus in epistola sua posuit dicens : Si quis ad 


constat: et ideo ad nos veniunt ut possint accipere B nos venit, et doctrinam Christi non habet, nolite eum 


quod non liabent. 

Honoratus a Thucca dixit : Cum Christus veritas sit, 
magis veritatem quam consuetudinem sequi debemus, 
ut hareticos, qui ideo ad nos veniunt quia foris nibil 
accipere potuerunt, Ecclesi: baptismo sauctificemus. 

Victor ab Octavo dixit : Quod et ipsi »citis, non olim 
sum episcopus constitutus, et ideo expectabam prz- 
cessoruin cousilium. Hoc itaque existimo, ut quicum- 
que ex Hzresi venerint sine dubio baptizentur. 

Clarus a Mascula dixit : Manifesta est sententia Do- 
mini nostri Jesu Christi Apostolos suos mittentis et 
ipsis solis potestatem a Patre sibi datam permittentis, 


admittere in domum vestram, et ave illi ne dixeritis. 
Qui enim dixerit illi ave communicat factis ejus ma- 
lis (11 Joan. 1, 10, 11). Quomodo admitti tales temere 
in Domum Dei possunt qui in domum nostram priva- 
tain admitti prohibentur? Aut quomodo cum eis sine 
Ecclesie baptismo coinmunicare possumus quibus si 
ave tantum dixerimus, factis eorum malis communi- 
camus? 

Litteus a Gemellis dixit : Cecus si cecum | ducat, 
ambo in foveam cadunt (Matth. xv, 14). Cum ergo 
hzreticos constet non posse illuminare quemquam, 
atpote czecos, baptisma eorum non valet. 


quibus nos successimus eadem potestate Ecclesiam C — Natalis ab Oea dixit: Tam ego prasens quam 
VARIORUM NOTE. 


Lamasba. Fellus quidem imprimendum cura- 
vit Lambesa, et ad suffragium v1 occurrit Janua- 
rius a Lawbase, ubi notavit vir cl. Ptolemaum 
habere urbem Λαμαίσα, Siv€ Λαμύαίσα. Siu vero 
Lambase hic quoque reciperetur, tuin vero aut duplex 
unius civita», pr:eter morem, episcopus efficeretur, 
aut urbs coguominis fuisse statuenda foret, Quod 

uidem liaud raro fit. [ta cum in suffragio. Lr, urbs 

hucca vel Tucca. nominata esset. hiec scripsit ad 
suffragium ab hoc tertüum Fellus; « Tucca urbs 
Mauritauix€ Sitif. De qua Plinius lib. v, cap. 2, 
et notiiia Alric. , alia a Tucca Terebenthiua , et 
tertia Numidize, » Attamen forlasse Lamasuensis Pu- 
sillus episcopus fuit, nam in Notitia 112, εἰ in 
Collat. Carthag. monente Dupinio in Geographia 
Africe sacra, episcopatus iste. provincia Numidiae 
memoratur. RouTB. 

Salvianus. Martyr appellatur, ubi supra. RourH. 

Clarus. Confessor Clarus et Martyr Secundia- 
nus audiunt in iisdem edd. Singularis interea 
jn hoc suffragio locutio est, credentium fidem bapi- 
3antes. RoUTB. 

Non sint consecuti. Haec una est ex lectioni- 
bus, quas tacitus induxit Baluzius. Certe nesciunt 
»on sint, quotquot. vidi Cypriani ediriones Augus- 
tinusque. HocoTB. 

Johannes apostolus in Epistola sua. Ante Atri- 
cauum huuc episcopum Aurelium a Chullabi extite- 
runt, qui secund un banc Joannis epistolam adduxe- 
rint , lrengus lib. 1, cap. 16, al. 15, Origenesque 
jtem, hic autem dubitantius, in. Comment. suo in 
S. Joan Evan. pag. 85 ed. Huetii; tum vero eaim- 
dem receperunt epistolam Auctor Fragmenti de cano- 
πὲ S Scripture, Ulemensque Alex. ut ad idem Frag- 
mentum ostendo. Sed contrarium fecisse Cyprianum, 
eisi collegae ejus Aurelii testimonio multum in hac 
reujbuit cl. Lardnerus, neque illud immerito , iu 


op. De Fide Hist. Evang., p. n, vol. 1v, lib. 1, c. 
. 87, 5; iude fortasse suspiceris, «quod hunc 
ipsum versiculum non attulit vir sanctus vel in 
lib. 11 Testimoniorum ad Quirinum, c. 78, ubi os- 
tendere vuli ex S. Scriptura , cum hereticis mon esse 
loquendum , vel in aliis locis quamplurimis, ubi id 
facinrum illum jure sperareinus, si quidem epistolam 
recepisset. Porro, postquam h:ec annotaveram, vidi 
hoc monentem  Anylicuin. interpretem. cl. Marslial- 
lum, Joannis primam Epistolam sine ulla numeri 
disinetioue ubique laudari a Cypriano, taniquam si 
&gecundam istam ignoraverit. At vero similiter exci- 
tat idem ille Cyprianus S. Pauli Epistolam ad T hes- 
salonicenses posteriorem in Epist. sua Lv, al. Lix; 
jmmo sic quoque in hoc ipso suffragio Joannis 
secunda Epi-tola ab Aurelio affertur. Errat quoque 
interpres idem, duin ait, Tertuliianum in Prasscript. 
Haeret. bis testimonium dedisse secunde Jo.nníis, 
quum id ne semel quidem ab eo factum sit neque 
i» capp. 129 ei 35, 4υ ab eodem  Marshaílo si- 
gnantur; ueque etiam alibi, ni fallor. RouTR 

Genellis. Urbs Nunidiz Antonin. Colonia Ro- 
mana sub Hadrisno Imp. deducta, ut. Ligorius ex 
ejus nummo docet : μὰ λρβιλνα GEMILLINA. — De 
hoc Litteo videtur. meutio habita Epist. Cyp. Lxxvi. 
FELLus. — Confessoris titulus huic episcopo adjectus 
est in Cypriani a quas dixi, editionibus. Rourn. 

Illuminure. Notat vir doctiss. Anglicus interpres , 
ἐμφατιχῶς hoc dici, quia baptismus φωτισμός illumi- 
Malio supe appelletur. hourH. 

Ab ÜUea. lu provincia Tripolitana, uti diximus, 
sitam illam fuisee inter duas Syrtes docet Plinius, 
lib. v, cap. 4&. Ei tamen Ptolemzus Sabratam, 
Oeain et. Leptiin magnam , quz certe sunt civitates 
proviucizm Tripolitanz, locat in parva Syrte, . nimi- 
rum, ut opinor, quod viciniores sint minori quam 
majori. Nescio autem an non Virgilius, qui libro quinto 


1075 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1074 


Pompeius Sabratensis, quam etiam Dioga Leptima- A baptizati fuerint. 


gnensis, qui mihi mandaverunt, corpore quidem 
absentes, spiritu przsentes, censemus quod et col- 
legz:e nostri, quod hzeretici communicationem habere 
nobiscum non possunt, nisi ecclesiastico Baptismo 


Julius a Neapoli dixit : Ab eo quod semel censuimus 
non recedo, ut hereticos venientes ad Ecclesiam 
baptizemus. 

Cyprianus a Carthagine dixit : Meam sententiam ple- 


VARIORUM NOTE. 


JEneidos post inhospitam Syrtim locat desertam siti 
regionem, per desertam siti regionem intellexerit Tri- 
politanos vicinos inhospita» Syrti. Civitas Oeensis Ic. 
gendum est apad Martinum Capellam, lib. vi, non 
Oeensis.Ex Oea porro uxorem accepisse Apnleium do- 
cet saveius Áugu-tinus in epistola ad Marcellinum; et 
Apileins ipse scribit se fuisse factum civem Oven-em. 
Vid. Cujacium lib. vm Observat. cap. 97. Barvzivs. 

Sabraiensis. Urls Tiipolitan:e.. Sabrata — Plisio. 


nobis tam ex Domini Evangelio, quam ex Apostoli lit- 


. teris : quoniam unus Dominus, ei unum Baptisma, et 


una Ecclesia in. colis. Sed circa hereticos sane quid 
custodiendum sit digne quis. retractet ? Ad. nos. enim 
editum. est : heretici autem nullum habent. consortium 
nostr? discipline , quos extraneos utique testatur. ipsa 
ademptio communicationis. Non debeo in illis cognos- 
cere quod. mihi est preceptum, quid non idem Deus est 
nobis et illis ; nec unus Christus, id est, idem. Ideoque 


De hac mentio habetur in Collat. Cartiag. August. Β nec. Baptismus unus, quia non idem; quem cum rite non 


lib. πὶ contra. Crescon., c. 55, et Vict. Vit. Bom: 
peius urbis hujus episcopus, ille ipse videtur ad 
quem celebrem  episiolam — scripsit Cyprranus. in 
cau-a Baptismi hzreticorum , contra. Stephanum. 
Observari poterit, ab ultima antiquitate absentibus 
episcopis jus suffragii non periisse, si modo alicui 
collegarum vices suas obeundi potestatem fecerint, 
Et quidem fortassis hinc non prorsus abludit illud 
quod dicitur (1 Cor. v, 4), ut scil. episcopi Achaizs 
congregati synodice, in Corinthium incestum ani- 
madverierent per Ecclesi? censuras; cwm absentis 
Apostoli spiritu. FELLUS. 

Leptimagnensis | Urbs Tripolitan:e, ex tribus ur- 
bibus, Taplri, Ahbrotono, et Lepti magna conflata. 
Mane memorant. Plinius ,. Solis, Antoninus! et 
Ptolem. De Lepii minore superius actum. FgLLUs. 

Cyprianus. Confessor εἰ Martyr. in editt. quas dixi 
prxlixum est, Idemque tiiulus. adversario Cypriani 
Stepliano. in veteribus Bed: aliorumque martyrolo- 


giis attribuitur. RouTH. C 


Meam sententiam. (Quamquam dogmatis hujus in- 
vidia in Cyprianum nostrum imprimis rejiciatur , 
illud tamen non tantum 87 episcoporum Afric, 
Numidi:e et. Mauritaniz suffragiis fulium , sed longe 
dissitarum — Ecclesiarum. per /Egyptum, Asiam, 
et Europam sparsarum. contess^ratione erat. flr- 
matu. Canon Apost. 46 dicit : Ἐπίσχοπον ἡ πρεσδύ- 
7100» αἱρετικῶν δεξαμένους βάπτισμα ἢ θυσίαν, καθαι- 
ρεῖσθαι προστάσσομεν, τίς γὰρ συμφώνησις Χριστῷ 
πρὸς βελιὰρ. 7) τις μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου. [ϊᾺ Θἔτϑ 1 
diu ante motam cum Stephano liem decreverant 
synodi [conensis, ct etiam Synadensis patres, quem- 
admodum discimus ἃ Dionysio Alexan irino. apud 
Euseh lib. vu, c. 7 : Μεμάθηχα xai τοῦτο ὅτι μὴ νῦν 
oi ἐν ᾿Αφριχῇ μόνον τοῦτο παρεισήγαγον, ἀλλὰ x«l np 
πολλοῦ μετὰ τοὺ; πρὸ ἡμῶν ἐπισγόπους. ἐν ταῖς πολναν- 
θρωποτάταις ἐχχλησίαις, καὶ ταῖς συνόδοις τῶν ἀδελφῶν, 
ἐν Ἰχονίω» χαὲ Συνάδοις, x«i παοὰ πολλοῖς τοῦτο ἔδοξεν, 


ὧν τὰς βουλὰς ἀνατρέπων, εἰς ἔριν καὶ φιλονεικίαν αὐτοὺς D 


ἐυδαλεῖν οὐκ ὑπομένω. οὐ γὰρ μεταχινήσεις, φησὶν, optx 
τοῦ πλησίον σοὺ ἃ ἔθεντο οἱ πατέρες σον. De Iconiensi 
synodo, eadem fere testatur ΕἸγι 808. Totum nos 
jampridem in [conio, qui Phrygie locus. est, collecti 
in «num convenientibus ex Galatia et Cilicia, et ceteris 
proximis regionibus, con firmavimus. Addit porro : Nos, 
veritati οἱ consuetudinem. jungimus, el consuetudini 
Jlomanorum, consuetudinem, sed veritatis opponimus : 
ab initio hoc tenentes quod a Christo et. Apostolis tra- 
ditum. est, nec. meminimus hoc apud nos aliquando 
cmpisse , cum semper illic. observatum sit, ut. non 
nisi unum Deum nossemus, et. sanctum Baptismo 
non nisi Ecclesie computaremus. Cyprianus Epist. ad 
Jubaianum ait. mitiltos jam annos et longam. transiisse 
etatem ex quo sub Agrippino, bong momorie vtro, con- 
vecnientes in unum episcopi plurimi hoc statuerint. Et 
epistola ad Quintuin , nor ἃ decessore, sed Anteces- 
soribus sui statutum affirmat. Insuper Tertullianus 
lib. de Baptismo, c. 15 : Unus omnino Baptismus est 


habeant, sine dubio non habent ; nec capit numerari quod 
non habetur ta nec possunt accipere, quia non habent. 
Pariter iu lib. de Prascript. : Nemo tnde strui potest, 
unde destruitur : nemo ab eo illuminatur , a quo conte- 
nebratur. Si ad concilii Niczni tempora desceuda- 
mus, apparebit, synodi istius Patres, contra quod 
lurimi contendunt, litem hanc minime diremisse. 
icit quidem Hieronymus, in Dialogo contra Lucife- 
rianos, quod Nicena synodus omnes hereticos susce- 
pit, exceptis Pauli Samosateni di. cipulis. Magi«iamen 
caute agit Augustin. qui,licet suam de Baptismo sen- 
tenti, plenario totius orbis concilio , remotis dubita- 
lionibus, firmatam, ac plenarii concilii sincerum et eli- 
quatum. esse placitum ,— totiusque orbis — catholici 
consensum , porro jam in ipsa totius mundi unitate 
discussum , consideratum, perfectum. atque firmatum : 
tamen, quod aunotant Lovanienses , nusquam neque 
momen, neque locum concilii Augustinus expressit. 
Credetne a'iquis Nie:enos patres statuisse ut ἃ 
uacumque hzresi ad Eccle-iam venientes , exceptis 
auli Saimnosateni asseclis, sine iterato Baptisino ad- 
mitterentur * Nimirum Marcioniias , Valentinianos , 
Ebionitas, Carpocratianos , Manich:eos , et reliquam 
lernam potiore loco habitos, prz: Samosateni sequa- 
cibus. Pace Balsamonis inducor ut credam , non 
perinde esse si Παυλιανισταὶ 201 Παυλικιανοὶ, aut 
Παυλιανέσαντες, dicautur; sed ultimam hanc vocem 
prz dictos Paires elegisse, ut omnes b:zreticos, Pauli 
in morem ab orthodoxa lide quoquo modo er- 
rantes, comprehenderent. Περὲ τῶν Παυλιανισάντων . 
εἶτα προσφυγόντων τῇ χαθολικῇ Ἐχχλησίᾳ ὅρος ἐχτέ- 
θειται, ἀναθαπτίζεσθαι αὐτοὺς ἐξάπαντος. (Quibus 
verbis diserte dicitur , qui sint. per E«clesiz repeti- 
tum Bapiisma adinitte:.di; sed ut alii sine Baptismo 
admiLterentur, altum est silentium. Zoraras de con- 
cilio nostro Carthaginens: hoc. unum annotat , quod 
ejus sententie ex parte sitderogatum ; siquidem οὔτε 
ἐπὶ αἱρετικοῖς ἐχράτησαν πᾶσιν, οὔτε ἐπὲ τοῖς 
σχισματιχοῖς. Et im bujus assertionis probationem 
affer!, nou. concilium Nicznum , sed Constautinopo- 
litanui primum. Certe qui post concilium Nieenum 
variis in locis scripserunt Patres, quique venerandi 
istius concessus decreta, nec iguorasse censendi 
sunt, nec coutempsisse; placitum boc minime eliqua- 
tum, discussum, consideratum, perfectum atque firma- 
tum credidere. Optatus Milevitanus, Parmeniano 
Donatisue , orthodoxos quasi omnium hereticorum 
Sacramenta ratificantes ridenti, re-pondens diserte, 
ait apud ipsos mon esse Sacramenta aquam illis esse 
mendacem ; ei lib. 1v et v docet generatiiu. apud 
hereticos nulla esse Sacramenta. Unde Albuspiuaeus 
hoc scholion apponit : Ego ex hoc et aliis multis locis 
conjicio , Tod Optatus non existimat hereticos posse 
baptizare. In hac ipsa sententia tuit Magnus Basilius, 
qui can 1, de liereticis in. genere dicit, Τούτοις δὲ 
δῆλον ὅτι ἄνευ βαπτίσματος ἡ Ἐχχλησία οὐ παραδέχεται, 
et can. 20, Eucratias, Saccopboros, et Apoiactitas 
recensens, summatin ait, Ἡμεῖς μέν τοι € Λόγω &y«- 


4075 


RELIQULE SACRAE. 


1016 


nissime exprimit epistola qu:e ad Jubaianum collegam A nostrum scripta est, hzereticos secundum Evangeli- 
VARIORUM NOTE. 


(απτίξομεν τοὺς τοιτούτους : et can. A7, Οὐ δεχόμεθα οὖν 
αὐτοὺς εἰς τὴν Ἐχχλησίαν, ἐὰν μὴ βαπτισθῶσιν εἰς τὸ ἡμέ- 
τερον βάπτισμα. Succenturialur istis Cyrillus Hieroso- 
]ymitanus, qui in pr:efatione ait, Εἷς Κύριος, xal μία 
πίστις, καὶ ἐν βάπτισμα, μόνον γὰρ οἱ αἱρετικοὲ ἀναδαπ- 
τίζονται, ἐπειδὴ τὸ πρότερον οὐχ ἦν βάπτισμα. Αἰ: 8. 
Orat. 5 contra Arianos, de eorum Bapisino dicit : 
πῶς οὐ παντελῶς xtv» xal ἀλυσιτελὲς τὸ παρ᾽ αὐτοῖς δι- 
δόμενόν ἐστι, προσποίησιν μὲν ἔχον, τῇ δὲ ἀληθείᾳ μηδὲν 
ἔχον πρὸς εὐσέδειαν ζούθημα: Etsi pretexatur. cos in 
nomine Patris et Filii et Spiritus sancti baptizare, re- 

nit : Ὥσπερ δὲ ἄλλο ἐστὶ χτίσμα παρὰ τὸν Υἱὰν, οὕτως 
EM ὧν εἴη τῆς ἀληθείας τὸ παρ᾽ αὐτῶν νομιζόμενον δίδοσ- 
θαι, κἄν τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ γε- 
ραμμένον, ὀνομάζειν προσποιῶνται. Ail purro: Πολλαὲ 


τούτους ὃ χανὼν οὐ προσίεται, οἱ γνωοθέντες x οὖνται, 
suspicabitur hos tres canones, non de admissione in 
Ecclesiam quidquam statuere ; sed de gradu eccle- 
siasfico suscepto, aut retinendo. aut amittendo pr:e- 
scribere ; nimirum ut ordines, sive per surreptionem, 
sive alias collati hominibus olim Novatianarum par- 
tium, χαθαροῖς ποτέ, rari habeantur: criminusn vero 
graviorum, aut aposatasie compertis concessi, pror- 
&us irriLi aestimantur. Sed uihil st&tuo. Unum obser- 
vare liceat. D. Augustinum qui in Baptismi negotio 
Cypriani auetoritate plurimum premebatur , Causa 
sus$ adversus tam grave prejudicium , unieum (ere 
presidium petivisse , quod diceret, nihil ab Ecclesia 
eo usque delinitum, et proinde Cypriani errorem qui 
decessorum placitis et deeretis mordicus insistebat , 


γοῦν xal ἄλλαι αἱρέσεις λέγονσι τὰ ὀνόματα μόνον, μὴ py extra noxain fuisse : przseriim cum neminem con- 


φρονοῦσαι δὲ ὀρθῶς, ὡς rent , μηδὲ τὴν πίστιν ὑγαί- 
νουσαν ἔχουσαι, ἀλυσιτελὲς ἔχουσι καὶ παρ᾽ αὐτῶν διδό- 
μενον ὕδωρ λειπόμενον εὐσεθειᾳ, ὥστε xal τὸν ῥαντιζό- 

γον παρ᾽ αὐτῶν ῥυπαίνεσθαι μᾶλλον ἐν ἀσεδείᾳ, ἡ 
s οὔσθαι. Et inter eos qui integram Baptisinatis for- 
mulam servant, recenset Manicheos, Phrygas, ac Pau- 
lianistas. Adeo nondum invaluit concilii Arelatensis 1 
decretum , cui Augustinus se addixit : Si quis ub 
haresi venerit, interrogent eum. Symbolum ; el si pervi- 
derint eum in Patre et Filio et Sp. sancto esse baptiza- 
ium , manus ei lantum. imponatur, etc. Concilium 
quidem Constantinopolitanum canone 7, liac ex parte 
Arianis gratiam fecit, nec. non Macedonianis , Sab- 
batianis, Novatiauis , Quartadecimanis et Apollina- 
ristis; ut Chrismate solum adhibito in Ecclesiam ad- 
mitterentur : sed ex adverso, ab iis decretum, quod 
Eunomianos, Montauistas , Sabelliauos, x«l τὰς ἄλλας 
πάσας αἱρέσεις, πάντας τοὺς ὑπ᾽ αὐτῶν θέλοντας προστί- 
θεσύαι τῇ ὀρθοδοξίᾳ, ὡς Ἕλληνας δεχόμεθα, "αὶ τὴν πρωτὴν 
ἡμήραν ποιοῦμεν αὐτοὺς χριστιανοὺς, τὴν δὲ δευτέραν 
χατηχουμένονς, εἰτε τῇ Kip ἐξορκίζομεν μὲν οντους, 
μετὰ τοῦ ἐμφυσᾷ» τρίτον εἰς το προσωπον, καὶ εἰς ταωτα. 
x«l οὕτως χατηχοῦμεν αὐτοὺς, x«i ποιοῦμεν χρονίζειν 
εἰς τὴν Ἐχχλησίαν, χαὶ ἀχροᾶσθαι τῶν γβαφψῶν, xxi τὸτε 
αὐτοὺς βαπτίζομεν. Utrum ex paritaus ratione , qui 
non gravius erraruut Arianis , Macedonianis . reli- 
quisque enumeratis h:zereücis , canonis hujus virtute 
per Chrisma in Ecclesiam sint admittendi, non ob- 
stantibus verbis illis generatim perstringentibus τὰς 
ἄλλας πάσας αἱρέσεις, wiuime dixerim : cere Balsa- 
mon in locum , eredidit ὅτι πάντες οἱ βαπτιζόμενοι εἰς 
μίαν κατάδυσιν, πάλιν ἰζονται. Quamquan. non ita 
1nulto post, Gregorius M. trinam mersionem ex His- 
pania proscripsit, dicens lib. 1 Epist. 41 : Ne dum 
quod faciebant , faciunt , nostrum se morem vicisse glo- 
rientur. Qux ejus sententia, ἃ quarta Toletana syn- 
odo coulirmata erat. Ubi decretum, Simplam tenea- 
mus Baptismi mersionem, Agnosco gravem et diutur- 


demnaret qui alibi gentium agens, ubi canones isti 
non obtiuuerant, ecclesi: sug inoribus uteretur. 
FELL.— Post lecta egregia ista, addas ea utiliter, quie 
Pear&onius de Afris eadem sententia perstantibus 

suit in Annal. Cyprian. ad an 257, sect. i1. et imn. 

e hiereticorum autem Baptismo aliquot alia pr:eterea 
supra , cum ad initium Goncil. Carthag. v, et hujus 
ipsius synodi, tum alibi, annotata sunt. 

C:eterum cl. Marsghallus, Cypriani interpres, qui de 
septimo hoc Cyprianieo concilio eruditam  Disserta- 
tionnem. Cypriano suo adjecit, inter alia multa haec 
duo probare pluribus argumentis aggressus est. Pri- 
mum ab eo hoc monitum est, quod et cl. Mar»nus 
in Pre(atione ad S. Cypriani Op. ostendit p. xin et 
Xvi, iuter omnes utcuiuque de veritate Baptismi his- 
reticorum disputautes cousensum fuisse , Bapiismum 
illum nullum habere salutis effectum , donec confir- 
matus fuerit auctoritate Ecclesi: atque episcopi su- 
per revertentes ad Ecclesiam. Deinde, Cyprianum et 


C demum omnes judicavisse, disciplina» magis quam 


fidei rem controversam esse ; atque ità Ecclesi;e lici- 
lum esse ex dispensandi jure suo Daptismos istius- 
modi vel irritag vel lirmatos habere: quamquam 
multum inter se discrepaverint veteres illi de eo 
quod ab Ecclesia fieri oporteret. Ad posterius hoc 
quod atlinet, an. istec quastio ad disciplinam magis 
quam ad fidem pertinere olim censeretur , alii viri 

Oclissimi recte dubitarunt; etsi non itaa se invi- 
cem violari fidem alterutra pars putaverit, ut haere- 
licos esse adversarios judicaret. Vide inter alio 
Joannem Placette V. D. iu. Observatt. Historico- Ec- 
cles. p. 102 — 114. Disertim quidem ait Augustinus 
lib. v de Baptismo, cap. 25, vicisse pacem Christi in 
cordibus eorum (Stephani el Cypriani). ut in tali dis- 
ceptatione nullum inter eos malum schismatis oriretur. 
At interea Placettio visum est Stephanum re ipsa exe 
communicasse dissentientes ; quod quidem verisimile 
facit locus Firmiliani supra adductus ad pag. 152. 


nam de hereticorum Baptisuio controversiain, etr lis p Tempore tamen Xysti , successoris Stephani, quem 


D. Augustini scriptis feliciter taudem aliquando dis- 
cussam, et, ut ejus verbo utar, eliquatam ; cujus 
invictis rationibus cessit, qua patet Christianus orbis; 
et unam fidem saltem de Daptisuno habuit, quod et 
uuicum agnovit semper, donec hoc noslro sculo Ána- 
baptistarum furores; non ecclesiarum modo, sed 
etiam gravissimo rerum publicarum damno recrudue- 
runt. Promptum est dicere, Canone 8 concilii Nicaui 
decretum : Περὲ τῶν ὀνομαξόντων μὲν αὐτοὺς καθαροὺς 
ποτε, προσερχομένων δὲ τῷ χαθολιχῇ καὶ ἀποσολιχῇ Ex- 
ηστίᾳ ὥστε χειροθετουμένονς αὐτους, μένειν ουτὼως ἔν 
τῷ χλήρῳ. Nimirum ut Novatiani non tantuin pro Chris- 
tianis , sed etiam , si ad clerum adinissi, pro clericis 
habeantur. Novatiauis quidem eo promptior venta, 
qua, ut ait Balsamon, περὶ τὴν πίστιν μὴ σφαλλόμενοι, 
* ὡς ἀσυμπαθεῖς καταχρινόμενοι. Sed si perpendau- 
ur qui canonibus sequentibus , scil. nono et decimo 
habeutur, scil. quod graviorum criminum rei, aut 
etiam lapsi, si ad sacros ordines promoveri contingat, 


bonum et pacificum sacerdotem Pontius Cypriani dia- 
conus in Vita magistri sui appellat,et cujus martyrium 
ipse commemorat in epistola Lxxxui, al. Lxxx,Cvypria- 
uus, lites ist» consopitze. fuisse videntur. Sed hac 
baetenus. Constat utique patrocinatum esse pr:esulem 
Romanum veteri saltem Occidentalium con-uetudiui, 
nou modo traditionis quam apostolicam esse credidit, 
conservands causa, sed etiain metu rebaptizandi seu 
frustra. iterandi Baptismum, quem οὗ ὁμόφρονες Ste- 
phano wem esse aiebant secundum sacras Litteras, 
quod refert Cyprianus in Kpistola ad Quintum, p. 426, 
aliique nonnulli loci ostendunt. At utinam Stephanus 
jn re, ut cum Augustino loquar, a tota Ecclesia non- 
dum decisa, similiter atque eadem de re agere secum 
8tatuit S. Dionysius Alexandrinus in epistola, quam 
supra ad, p. 175,affert Fellus, ad Philemonem Roma- 
num scripta, magnas et frequentissimas Ecclesias εἰς 
ἔριν xai φιλονειχίαν épGo)siv non sustinuissot. RouTa. 

Epistola qua ad Jubaianum. Grxei pro epistola ad 


1077 CONCILIA CARTHAGINENSIA, 1078 


cam et apostolicam contestationem adversarios Chri- A ut possint fleri de adversariis amici et de antichristis 
sli et antichristos appellatos, quando ad Ecclesiam — Christiani. Exstat hoc concilium ad p. 529, edit. Bene- 
venerint, unico Ecclesie baptismo Baptizandos esse, — dictine S. Cypriani. 


VARIORUM NOTJE. 


Jabsianum, illam ad Januarium supposuere, et tam- — versarios ex suis fortasse sumptam codicibus Balu- 
quam canonem concilii hujus, eam: totam ingerebant — zius, sed czeteras editiones, Augustinum, Griecamque 
suis codicibus. Itadicunt,synodum hanc πασῶν τῶν συ. Interpretationem, hic quidem magis sequendas esse 
γόδων προγενεστέραν, et celebratam ἐπὶ Δεκίον βασιλέως, — duxi. RourA. 

Porro Novatum presbyterum Romanum , Novaltianz Christiani. Zonaro Scholium ad Grecam Concilii 
hzresi originem atque nomen dedisse. lia errorem — Interpretationem : Αὐταιε μὲν οὖν αἱ γνῶμαι τῶν ἐν τῇ 
errori cumulant, inter alios, Balsamon et Zonaras; συνόδω ταύτη συνελθόντων πατέρων τῷ μεγάλῳ Κυπριανῷ" 
et solemne est Orientalibus fere universis, in rebus ἀλλ' οὔτε ἐπὶ τοῖς αἱρετικοῖς ἐκράτησαν πᾶσιν, οὔτε ἐπὶ 
Occidentalium perpetuo hallucinari.FELL.—De nomine τοῖς σχισματιχοῖς. ἡ γὰρ δευτέρα οἰχουμενικὴ σύνοδος, 
quidem haresiarchx Romaui, nam Novatum ργθ8-Ἤ — (Augustini plenarium illtd, ut videtur, totius orbis 
byterum Carthaginensem  Grzzci. haud. cogitabant, — concilium.) ὡς ἤδη εἴρηται, ὑπεξεῖλε τινας τῶν αἱρετικῶν, 
utrum fuerit Novatus, an potius Novatianus, diotum B wwi ἄγεν βαπτίσματος δέχεσθαι τούτους θεσπίσασα, 
supra est ad S. Cornelii epistolas, p. 19. Cxterum ιομένους μόνον τῷ θείῳ μύρῳ, xai ἀναθεματίζοντας τὴν 
epistola illa ad Januarium ad Concil v Carthagi- A ele αἵρεσιν ἔχαστον, γαὶ πάσας ἁπλῶς. xai διὰ τοῦτο 
niense pertinet, 41:8, cum nomine concilii φατρία οὐδὲ ἐξηγήθησαν αἱ ᾿γνῶμαι αὗται, ὡς ux) ἀναγκαῖκι, οἷα 
fuerit, a me supra allata est. RourH. μηδὲγ ἐνεργοῦσαι, Pu κατὰ σύνοψιν ἐγράφησαν. - 

Adversarios Christi. Addidit particulam e( δὲ ὦ ad« 


BOLLANDISTARUM ANIMADVERSIONES 


IN HJEG CONCILII CARTHAGINENSIS VEBBA : Neque enim quisquam nostrum episcopum se esse 
episcoporum constituit , etc. 


(Acla SS. ad diem xiv sept., t. iv, pag. 300, 315.) 


—2g«— 


u$ S. Cyprianum de Episcopo Episcoporum ac lyran- riter probat causa Fortunati, de quo 8. Cyprianus in epi- 
"- erroris μὰ obsequendl necessitatem usu memorat,... C stola 55 queritur, quod δι Í'elicissimum , aliosque schi- 
bsc eadem absque ullo commoti suimi vitio ac Pontiicise V4 smatis socios, Romam ad S. Cornelium navigasset, ut men- 
Áuctoritatis injuria dicta accipi possunt. Volebat scilicet — daciis ac calumniis suis commuuionem ab eo extorqueret ; 
S. Pontifex Primas, congregatos episcopos de sua quem- ^ postulatusque, ut, si quid ad lataui in eos sententiam re- 
que sententia libere dicenda admonere. Hunc in flnem , ^ ponere velit, ad suum tribunal se sistat. Ádvertendum 
quod ad libertatem illam maxime conducere rebatur, ob- — enim est, Fortunatum illum e quinque Presbyteris Cartba- 
servavit sese omnes collegas esse; et licet ipse primatum — gineusibus schismalticis unum fuisse, quem ob excitatum 
Africa teneret, nec se tameu , nec quemquam aliorum qui — cum Felicissimo schisma jam ante de ecclesia profugum et 
aderant, episcopum episcoporum esse, aut eam polestatem — ab Álricanis episcopis damnatum, ac deinde ab hsereticis 
sibi tyrannice arrogari, ut c:eteros terrore &uo δ su& sensa — schismaticisque pseudo-episcopum in Africa ordinatum 
adigat..... Quz: vero ibidem addit de cujusque episcopiar- ^ fuisse, Supra. docuimus ; adeoque hic pro episcopo haberi 
bitrio, ae potestate, videlicet nullum ab alio judicari posse, non poterat. Testatur autem S. Augustinus In epistola 43, 
nec allum pariter judicare, h:ec ad oosdem illos congrega« — alias 162, suo eliam tempore Presbyteris, ceterisque in- 
tos, et quidem sano sensu referenda sunt, aut ipsis 3. Cy- — ferioris ordinis clericis permissum non fuisse ad aposto- 
priani gestis manifeste repugnant. Certe S. Augustinus, — licam Sedet appellare ; quod lamen episcopis licuisse , 
num. c5, a nobis relatus, ea verba sic excepit : Opinor — tum ibi, tum alibi affirmat. Convenerat itaque inter Afrj- 
utique in his questionibus, que uondum eliqualissuna per- — canos antistites, ut clerici. episcopis inferiores in sua qui- 
eclione discussa sunt. V erissimum autem erat, quzestlonem — que provincia judicarentur , idque band dubie assentiente 
illam de hrereticorum Baptismate, qnam nullum ad idusque — romano Pontifice, ne appellationes ad Sedem Apostolicam 
tempus Concilium generale... defniverat, quique sola — nimium frequentes essent, et íinjustis erlminationibus oc- 
consuetudine nitebatur, verissimum, lnquam. est, hanc — casionem darent. Ut vero hzc prohibitio tempore 8. Au- 
qusestionem ah ullo ex episcopis cum S. Cypriano congre ustini non obstabat , guo minus hic tum alibi sepius, tum 
gatis sic decidi non potuisse , ut ob illius auctoritatem cae oco cltato, romana Ecclesie, in semper, ut. ibidem 
teri 3b opinione sua cogerentur recedere. Contra si quis |. loquitur, apostolice? cathedrae viguit primalus, potestatem 
Sancii dicta generaliter accipienda esse contendat , is igi- D in ceteros Episcopos primatumque agnosceret ; it nec ex 
tur dical, necesse est, quo jure. quave injuria idem San- simili S. Cypriani facto contra eumdem primatum potest 
elus Fortunatum. Assuritanum in provincia proconsulari — concludi. Falsum autem est, qnod Fellns heterodoxus in 
Episcopum in Epist. 64, et Basilidem ac Martialem, Hisps- — Anglia episcopus (et post eum Cl. Boysen) sanctissimo 
niarum Episcopos in Epist. 68, ob scelus idololatri:e recte — przsuli impudenter ,alfingit : scilicet, beato martyre illo 
exauctoratos, pronuntiaverit, et a sedibus suls arcendos — Judice, pro desperatis et perditis habendos esse, quibua 
curaverit ? Quo idem jura Epistolam 67 ad Stephauum Ro- — minor videtur auctoritas episcoporum in. Africa, {ΩΝ yel 
manum Poniiicem dedit, ut Mareianym Arelatensem in — Cornelli ipsius, in Petri cathedra Romue sedentis. Etenim , 
Galliis Episcojjum, sede sua dejicl , allumqve in eam suf- — si quis totum locum, attente. consideret, fatebitur, Epi- 
fici juberet, si ἐν δαί omnis. Episcopus pro licentia liber- — scoporum in A(rica aucloritatem non S. Cornelio, sed 
tatis et potestatis sua: arbitrium proprium. tamque judicari — pauels desperatis et perditis, Fortunati scilicet ac Felicis- 
ab alio non possit, quam nec ipse potest allerum judicare, — simi is, & S. Cypriano ni. Sabdit enim : Jam 
et si propterea exspectandum sit. judicium Donitui nostri — causa eorum cognila est, jam de cis dicla senentia est, nec 
Jesu Christi. qui unus el solus habet potestatem et preepo- — censure congruit. sacerdotum. mobilis atque. inconstantis 


wendi eos iu Ecclesie sue qubernatione, et de actu corum — angmi levitate reprehendi... Si qui de illis priore 
judicandi ? Negavi igitur non potest, objecta S. Cypriani — anno judicaverunt, numerus cum pr is ci diaconibus 
verba sano sensu resiriugenda esse, aut dicendum, eum — computelur, plures. tunc. affuerunl. judicio, et cognitioni , 
ex contentionis ardore aliquid humani hic passum esse. quam s*mt iidem tsli, qui cum Fortunato mmc videutur esse 


Adversus eumdem Romani Pontilicis primatum nihil pa- — conjuncti. Scire enim debes, frater charissime, eum posi- 


1019 


HELIQULE SACRAE. 


1080 


euquam | pseudoeypiscopus ab harreticis [uctus est, jam pene A, speralis el perditis non in auferendi, sed dandi casu acci- 


ab omnibus esse desertum. Itaque S. Cyprianus ibidem sic 
fere argumentatus esL: statutum est ut episcopali or- 
dine inferiores clerici in diocesi sua causam agerent: 
atqui Fortunati , Felicissimique ac cselerorum causa apud 
nos discussa, de eaque jam dicta sententia est, atque adeo 
audiendi illi Romse non sunt, nisi forte quis paucis illis 

esperatis et perditis magis credendum existimaverit , 
doa tanto episcoporum in Africa, aliorumque clericorum 
numero, qui priori anno de iis judicarunt, multoque plures 
fuerunt. quain qui nunc Fortunato adherentes , ad sedem 
apostolicam appellarunt. Hanc ego genuinam verborum 
sententiam esse existimo : at si quis voces istas paucis de- 


iendas esse contenderit, nec sic tamen Felli commentum 
extundet, aut Alrorum presulun: auctoritatem pontifici: hic 
equiparatam probabit; cum seusus tum esse it : nisi 
forte auci isti. schismatici existim-nt, auctoritatem A.ro- 
rum autistíitum miuorem esse, quam ut eoruui sententia 
secundum ea, quie de ajpellationibus decreta fuerunt, se 
subjicere deheant. Istud certum est, ibidem nullam Afri- 
canorum sedium cum romana cathedra comjarationem 
institui, Fortunatumque et e,us sectalores, desperatos et 
rditos dici propter hzeresim ac scelera sua, non quia ad 
ontificem sppellaverant. 


[ nau C c m Co C M C CC —— DO DOMI UD DEEIOLZDCLLLLLIeILLL;Z...AALG Lu a. D ——————————] 


MONITUM. 


Concilio Cartlaginensi v, ab Ecclesia catholica reprobato, epistolam S. Cypriani ad Jubaianum grace 


et latine hic subjungimus ex Collectione Canonica Joannis Zonarz , monachi, qui fuerat m: 


ngnus Drungarius 


Bigla et primus a secretis imperatoris. Theodorus Balsamon epistolam Cypriani retulit quidem in. suam 
quoque collectionem, sed episcoporum sententias pretermisit et concilii acta. LABB. 


-55399B89]708 90-66 


Synodus (1) Carthagine habita , cui pra(uit magnus p 


Cyprianus , et sanctus martyr, cum esset episcopus 
Carthaginensis. 


JOANNIS ZONARJE PR/EFATIO. 


Est- hec synodus ex omnibus antiquissima. Nam aliis 
quidem antiquior est qua Antiochie in. Syria contra 
Paulum Samosatenum, Aureliano Romanorum impera- 
tore, celebrata fuit ; heec vero vetustate illam quoque an- 
tecedit, Magnus siquidem Cyprianus (2) Decio impe- 
ratore martyrii cursum confecit : atvero longo intervallo 
post Decium. Aurelianus. (uit. Multi. siquidem , Decio 
extincto, regnavere imperatores, quibus demum Aurelia- 


nus in imperio su[fectus est , itaque longe hec synodus (; 


ex omnibus antiquissima. In ea porro qualuor supra 
octoginta episcopi congregati sunt, ac de iis qui, obdicata 
hueresi, resipiscunt, ac schismaticis qui ad Ecclesiam 
revertuntur, an baptizandi [forent quesitum. Jovianus si- 
quidem episcopus nescio quis, εἰ cum eo episcopi alii, 
ea de re an scilicet ejusmodi homines baptizare oporteret, 
Cyprianum per epistolam consuluerant. Tunc enim Na- 
vatus (3) quoque eorum secta qui Cathari, hoc est puri, 
dicebantur, se principem profitebatur, Romana Ecclesie 
presbyter , schismaticus proprie, non hereticus. Nec 
enim in iis que ad dogmala pertinent, ullo pacto a 
Catholicis dissentiebat , sed qui adversis Christiane 
reipublice temporibus, malo victi, succubuissent, diisque 
immolassent, ad penitentiam non. admittebat. Cum 
vero Ecclesie Romanorum pre(actus eo tempore Cor- 
nelius, cum sibi subjectis episcopis , agitata questione 
eos quoque qui immolaverant ad penitentiam admilten- 
dos esse decrevissent ; neque tamen Navatus aliquid de 
pertinacia remitteret, illum ab Ecclesi corpore excisum, 
quippe fratrum osorem , decreto  promulgavere. Alios 
vero ille sectatores nactus, seorsim convenius peragere , 
schismate que hinc inde suis gregalibus Ecclesiam lace- 
rare adortus est. Cum ergo de schismaticis εἰ hereticis 
esset a Joviano quesitum, ad eum ejusque. coepiscopos 
magnus Cyprianus, cum sua. synodo rescribens , subje- 
etam epistolam exaravit. — — ) 

(4) Ex editione GL. Parisiensi in-fol, an. 1618, 
curante Frontone Duezo S. J. 


| {) να aad 


ΣΥΝΟΔΟΣ 


ΤὨῤνορένη ἐπὶ Κυπριανοῦ τοῦ ἁγιωτάτου ἐπισκόπου Καρχηδόνος καὶ μάρτυρος. 


ΙΩΑΝΝΗ͂Σ ZONAPAZ. 


Αὕτη ἡ σύνοδος, πασῶν τῶν συνόδων προγενεστέρα 
ἐστὶ. Προτερεύει μὲν γὰρ τῶν ἄλλων, ἡ ἐν Αντιοχεία τῆς 
Συρίας γεγονυῖα σύνοδος χατὰ Παύλου τοῦ Σαμοσαθέως, 
ἥτις ἐπὶ Αυρηλιανοῦ βασιλέως ἠθροίσθη αὕτη δὲ χἀχεΐίνης 
ἀρχαιοτέρα ἐστίν. 'O γὰρ μέγας Κυπριανὸς, ἐπὶ Δεκίου 
βασιλέως τὸν τῆς μαρτυρίας, ἤνυσε δρόμον, πολλοστὸς 
δ᾽ ἔστιν ὁ Αὐρηλιανὸς πρὸς τὸν Δέχιον Πολλοὲ γὰρ μετά 
τὸν Δέχιον ἐκράτησαν αὐτοχράτορες, μεθ᾽ ouc ὁ Αὐρηλια- 
γὸς τῆς βασϑείας ἠξιώτο. Οὕτω μέν οὖν προγενεστέρα 
πασῶν ἐστίν. Ἡθροίσθησαν δὲ ἐν αὐτῇ ἐπίσχοποι πρὸς 
-ἐσσαρσιν ὀγδοήχοντα, ζητήσεως γενομένης, εἰ τοὺς ἐξ 
αἱρέσεως ἐπιστρέφοντας, xal τοὺς σχισματιχοὺς βαπτί- 
ξεσθαι δεῖ προσερχομένους τῇ χαθολιχῇ Ἐχγλεσία. Ἰοδιανὸς 
γάρτις ἐπίσχοπος ἀπέστειλε περὶ τούτου τὠωθείω κυπριανῷ, 
ἐρωτῶν, εἰ δεῖ τοὺς τοιούτους βαπτίξεσθαι. Τότε γὰρ xai 
ὁ Νανάτος τῆς τῶν λεγομένων Καθαρῶν αἱρέσεως nplit, 
πρεσθδύτερος γεγονὼς τῆς ἐχχλησίας Ῥωμαίων. σχισματι- 
χὸς ὧν χυρίως, ἀλλ᾽ οὐχ αἱρετιχός. οὐ γὰρ πρὸς δόγματι 
τοῖς ὀρθόφροσι διεφέρετο, ἀλλὰ τοῖς ἐν διωγμοῖς ὑποχύ- 
φασί τε x«l θυσασιν ἀπηγόρευε τὴν μετάνοιαν. Ἐπειδὴ ὁ 
τότε τῆς Ῥωμαίων ἐχχλεσίας προεσηχὼς Κορνήλιος μετὰ 
τῶν ὑπ᾽ αὐτὸν ἐπισχόπων ζητήσαντες περὶ τοῦ εἰσαγομέ- 
γον, ἐψηφίσαντο δέχεσθαι εἰς μετάνοιαν, xai τοὺς ἐπιθύ- 
σαντας" ὁ δὲ Νανάτος τῆς οἰχείας ἐνστάσεως οὐ μεθίετο, 
ἐξέχοψαν τῆς ἐχχλεσίας ἐχεῖνον. xal ἀπεχήρυξαν ὡς μισά- 
δελφον. Ὁ δὲ xai ἄλλους ὁμόφρονας ἐσχηκὼς, καθ᾽ ἑαντὸν 
ἐποιεῖτο παρασυνάζεις, καὶ σχίσμα παρὰ τῇ Ἐχκλησία 
ὑπ᾽ ἐχείνου xai τῶν αὐτῷ συγχοινωνούντων ἐγένετο Περὲ 
σκισματιχῶν τοίνυν xal αἱρετικῶν ἐρωτήσαντος Ἰοδιανοῦ 
ἀντεπέστελλεν αὐτῷ τε x«i τοῖς συνεπισχύποις αὐτοῦ 
ὃ μέγας Κυπριανὸς, καὶ ἡ σὺν αὐτῷ σύνοδος τὴν ἐπιστολὴν 


?, 


Tet. 


1081 
EPISTOLA MAGNI CYPRIANI 


Ad (1) Jovianum ejusque episcopos. 


Cum in communi concilio essemus, dilecii fratres, 
legimus litteras a vobis missas, de iis qui ab l:vreticis 
vel schismaticis baptizari visi sunt, venientibus ad ca- 
tholicam Feclesiam, quz una est, in qua baptizamur et 
regeneramur. De quibus confidimus, vos quoque quiin 
illa agetis,catholic:e Ecclesie cauonis (irmitatem tene- 
re : tamen quoniam nobiscum estis communionis par- 
ticipes, et propter communem dilectionem de eo quie- 
rere voluistis, non novam sententiam neque nunc fun- 
datam afferimus ; sed qux olim ab antiquioribus ac- 
curatissime et diligentissime fuit examinata, eam a vo- 
bis observandam vobis communicavimus, et conjungi- 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1082 
EIIHISTOAH TOY METAAOY 
Κυπριανοῦ πρὸς τὸν Ἰοδιανὸν xal ἐχείνου συνεπισχοπους. 


Ἐν χοινοδουλίῳ ὄντες ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ ἀνέγνωμεν 
ἡραμμάτα ἀφ᾽ ὑμῶν στάλεντα παρὰ τῶν τοῖς αἱρετικοῖς ἢ 
σχισματικοῖς δοκούντων βαπτίζεσθαι ἐρχομένων πρὸς τὴν 
χαθολιχὴν Ἐχχλησίαν, ἥτις ἐστὶ μία, ἐν 9 βαπτιζόμεθα 
xai ἀναγεννώμεθα. Περὲ ὧν xai πεποίθαμεν, xol ὑμᾶς 
αὐτοὺς ἐχεῖνα ποαττόντας τὴν στεῤῥότητα τῆς καθολικῆς 
Ἐχχλεσίας χαταχρατεῖν' ὅμως ἐπεὶ συγχοινωνοὶ ἡμῶν ἐστε, 
xal ζητῆσαι περὶ τούτου διὰ τὴν χοινὴν ἀγάπην ἠθελήσατε, 
οὐ πρόσφατον γνώμην. οὐδὲ νῦν ἡδρασμένην προσφέρομεν, 
ἀλλὰ τὴν πάλαι ὑπὸ τῶν προγενεστέρων ἡμῶν μετὰ πάσης 
ἀχριδείας καὶ ἐπιμελείας δεδοκιμασμένην, καὶ ὑφ᾽ ὑμῶν 
παρατηρηθεῖσαν. χοινοῦμεθα ὑμῖν xal συξεύγνυμεν, τοῦτο 


mus, id quoque nunc statuentes,quod semper fortiter B xai νῦν χειροτονοῦντες, ὅπως διὰ παντὸς ἰσχυρῶς καὶ 


stabiliterque tenuimus , ut nemo possit baptizari ex- 
tra Ecclesiae catholicze Baptismum. qui unus esl, et 
in sola catholica Ecclesia reperitur. Scriptum est 
enim : Me reliquerunt. fontem. aque vive, et fode- 
runt sibi lacus per[oratos, qui aquam coniinere ne- 
queunt. Et. rursus sacra Scriptura hoc pr:esignificang 
dicit: Ab aqua aliena abstinete, et ex. fonte alieno. ne 
bibite, Oportet autem. aquam primum purgari et 
sanclificari a sacerdote, ut possit proprio B ptis- 
mate hominis qui baptizatur peccata eluere. Nam et 
per Ezechielem prophetam dicit Dominus : Et asper- 
gam vos aqua pura, et mundabo vobis cor novum, et 
spiritum novum dabo vobis; ei cim dicat Dominus 
in Numeris : Et omnia que& tanget immundus, im- 
munda erunt * quomodo potest baptizans dore alii 
remissionem peccatorum, qui non potest propria 
peccata extra Ecclesiam dimittere? Sed οἱ ipsa in- 
terrogatio quas fit in Baptismate, est testis veritatis; 
dicentes enim ei qui exaininatur : Credis vitam :eter- 
nam et remissionem peccatorum accipere? nihil aliud 
dicimus, quam quod in catholica Ecclesia hzc dari 
possuni. Ápud hzreticos autem, ubi Ecclesia non est, 
haheri non potest peccatorum remissio : et ideo qui 
h;ereticorum patrocinium. suscipiunt , vel debent in- 
terrogationem mutare, vel veritatem intueri. Necesse 
est etiam eum qui baptizatus est, inungi , ut accepta 
unctione, fiat Christi porticeps. Sanctificare autem 
oleum non potest h;ereticus, qui nec altare liabet, 
nec Ecclesiam. Non. potest autem omnino Chrisma 


ἀσφαλῶς χρατοῦντες μηδένα βαπτίζεσθαι δύνασθαι ἕξω 
τῆς χαθολικῆς Ἐχκχλεσίας ἑνὸς ὄντος βαπτίσματος, καὶ ἐν 
μόνῃ χαθολιχῇ Ἐχχλεσία ὑπάρχοντος Γέγραπται γάρ Ἐμὲ 
ἐγγατέλιπον πηγὴν ὕδατος ζῶντος, x«l ὥρυξαν ἑαυτοῖς 
λάχχους συντετριμμένους, xal μὴ δυναμένους ὕδωρ 
συσχεῖν. Καὶ πάλιν ἡ ἁγία Γραφὴ προμηννούσα λέγει" ᾿Απὸ 
ὕδατος ἀλλοτρίου ἀπόσχεσθε, χαὶ ἀπὸ πηγῆς αλλοτρίας 
μὴ πίητε Δεῖ δὲ χαθαρίξεσθαι, x«l ἁγιάξεσθαι τὸ ὕδωρ 
πρῶτον ἀπὸ τοῦ ἱερέως, ἵνα δυνηθῇ τῷ ἰδίῳ βαπτίσματι 
τὰς ἁμαρτίας τοῦ βαπτίζομένου ἀνθρώπου ἀποσμῦξαι. 
Διά τε Ἰεζεχιὴλ τοῦ προφήτου λέγει Κύριὸς" Kai ῥαντίσω 
ὑμᾶς καθαρῷ ὕδατι, καὶ καθαριῶ ὑμᾶς, καὶ δώσω ὑμῖν 
χαρδίαν καινὴν" καὶ πνεῦμα χαινὸν δώσω ἐν ὑμῖν. (Πῶς δὲ 
δύναται καθαρίσαι καὶ ἁγιάσαι ὕδωρ ὁ ἀχάθαρτος ὧν 
αὐτὸς. καὶ παρ᾽ ᾧ πνεῦμα ἅγιον οὐκ ἐστί: Λέγοντος τοῦ 
κυρίου ἐν τοῖς Αριθμοῖς " καὶ πάντων ὧν ἄψεται ὁ ἀχά- 
θαρτος. ἀχάθαρτα ἔσται, πῶς βαπτίζων δύναται ἄλλω 
δοῦναι ἄεσιν ἁμαρτιῶν ὁ μὴ δυνηθεὶς τὰ ἴδια ἁμαρτή- 
ματα ἕξω τῆς Ἐχυλεσίας ἀποθέσθαι, ᾿Αλλὰ x«l αὐτὴ ἡ 
ἐρώτησις ἡ ἐν τῷ βαπτίσματι γινομένη, μάρτυς ἐστὶ τῆς 
ἁληθείας. Λέγοντες γὰρ τῷ ἐξεταζομένῳ. πισεύεις αἰώνιον 
ξωὴν xai ἄφεσιν ἁμαρτιῶν λαμθάνειν, οὐκ ἄλλο τι λέγο- 
μὲν, & μὴ ὅτι ἐν τῇ καθολικῇ Ἐχχλεσίᾳ δοθῆναι δύναται. 
Παρὰ δὲ τοῖς αἱρετικοῖς ὅπου Ἐχχλησία οὐκ ἔστιν ἀδύνα- 
τον ἁμαρτημάτων ἄφεσιν λαδεῖν, xal διὰ τοῦτο οἱ τῶν 
αἱρετικῶν συνήγοροι 3 τὴν ἐπερῶτησιν ἀλλάξαι ὀφείλου- 
σιν, ἣ τὴν ἀλήθειαν ἐχδιχῆσαι. εἰ μὴ τι αὐτοῖς καὶ τὴν 
Ἐκχλησίαν προσνέμουσιν. οὺὑς βάπτισμα ἔχεω διαθε- 
βαιοῦνται. ᾿Ανάγχη δέ ἐστι xol χρίεσθαι τὸν βεδαπτισμέ- 


esse apud h:ereticos. Nobis enim clarum est, nullo D "ον. ta λαβὼν χρίσμα, μέτοχος γένηται Χριστοῦ. ᾿Αγία- 


modo apud illos sanctificari posse oleum ad gratiarum 
actionem. Scire enim, ei non ignorare debemus quod 
scriptum est : Oleum peccatoris non . impinguet caput 
meum. Quod quidem etiam olim significavit sanctus 
Spiritus in Psalmis, ne forte abductus aliquis, et a 
recta vía aberrans, apud haereticos, Christi ad versa- 
rios, inungatur. Quomodo autem pro eo qui baptizatus 
est peccabitur, non sacerdos, sed sacrilegus, et pec- 
cator ? dicente Seriptura, quod Deus peccatores non au- 
dit, sed si quis est pius ac religiosus, et ejus voluntatem 


(1) Jubaianum. At in edit. Pamel. et Rig. inscribi- 


tur ad Januarium et czeteros episcopos Numidas de 
baptizandis haereticis. LABBE. 


σαι δὲ ἔλαιον οὐ δύναται ὃ αἱρετικὸς ὁ μήτε θυσιαστήριον 
ἔχων», μήτε ἐχκλεσίαν, ὅθεν οὐ δύναται χρίσμα τὸ παρά- 
παν παρὰ τοῖς αἱρετικοῖς εἶναι. Πρόδηλον γάρ ἐστιν ἡμῖν 
μηδαμῶς δύνασθαι ἁγιάξεσθαι παρ᾽ ἐχείνοις ἔλαιον εἰς 
εὐχαριστίαν. Εἰδέναι γὰρ καὶ μὴ ἀγνοεῖν ὀφείλομεν, ὅτι 
γέγραπται: Ἔλαιον ἁμαρτωλοῦ τὴν κεφαλὴν μοῦ 
μὴ χιπανάτω. Ὅ δὴ x«i πάλαι ἐμηνύσε τὸ Πνεῦμα 
τὸ ἅγιον ἐν ψαλιοῖς, μή πῶς ἐξιχνιασθείς τις, xol ἀπὸ 
τῆς εὐθείας ὁδοῦ πλανηθεὶς παρὰ τοῖς αἱρετικοῖς τοῖς τοῦ 
Χριστοῦ ἀντιπάλοις χρισθῇ. Πῶς δὲ εὔξεται ὑπὲρ τοῦ 
βάπτιστεντος οὐχὶ ἑερεὺς, ἀλλ᾽ ἑερόσυλος καὶ ἁμαρτωλὸς, 
λεγούσης τῆς Γραφῆς" ὅτι ὁ Θεὸς ἀμαρτωλῶν οὐχ ἀχούει, 
ἀλλ᾽ ἐάν τις θεοσεθὴς ἧ, καὶ τὸ θέλημα αὐτοῦ ποιῆ, τούτον ᾿ 


1080 


RELIQULE SACRAE. 


1084 


facit, eum audit. Per sanctam Ecclesiam peccatorum À ἀκούει; Διὰ τῆς ἁγίας Ἐχχλεσίας νοοῦμεν ἄφεσιν ἀμαρτιῶν" 


remissionem intelligimus : Quis autein. dare. potest 
id quod ipse non habei? vel quomodo potest ope- 
rari spiritalia, qui Spiritum sanctum abjecit ? Et ideo 
etiam renovari debet qui ad Ecclesiam accedit , ut 
intus per sanctos sanctificetur. Scriptum est enim: 
Sancli eritis, sicut el ego. sanctus. sum, dicit Domi- 
nus , ut qui in errorem seductus est, in vero et ec- 
clesiastico Baptismate, ipse quoque lioc exuat , qui 
homo ad Deum accedens et sacerdotem qu:erens, in 
errore inventus in sacrilegium incidit, Est enim 
hzreticorum et sehismaticorum haxresim probare, 
eos qui ab illis baptizati sunt comprobare. Non enim 
potest in parte valere; sí enim non potuit is qui est 
extra habere spiritum, non potest venientem bapti - 
zare, cum sit unus Baptismus, et unus sanctus Spi- 
ritus, et una Ecclesia, ἃ Christo Domino noslro 
dicente, ab initio supra Petrum apostolum fundata 
unitate, Et ideo qux ab els facta sunt, cum sint falsa 
et vana, oronia sunt reprobata. Neque enim potest 
esse Deo gratum et acceptum quod fit ab illis, quos 
Dominus hostes et adversarios dicit in Evangeliis : 
Qui non est mecum, conira me est , et qui non colli- 
git mecum, dispergit. Quin etiam beatus apostolus 
Joannes pr:cepta Domini servans, in Epistola pre- 
scripsit : Audivistis quod antichristus venil, el nunc 
eliam mulli antichristi facti sunt. Unde cognoscimus 
guod extrema hora est. Ez nobis exierunt, sed non 
erant ex mobis. Unde et nos intelligere et cogitare 
debemus , si Dei inimici , et qui antichristi sunt no- 
minati , Domini gratiaum dare non possunt , ideo nos 
qui sumus cum Domino, et Domini unitatem tene- 
mus, ut pro ejus dignitate suppeditantes , sacerdo- 
tium ejus in Ecclesia gerimus, qu:ecumque adver- 
sarii et ipsius generis hostes, et antichristi faciunt, 
reprobare, removere, et abjicere, et pro profanis 
habere debemus : ijsque qui ab errore et perversitate 
veniunt, verd et ecclesiastice fidei omnino cogni- 
tionem dare, divin: potentiae mysterium, et unitatis, 
et fidei, et veritatis. 

ZONARAS. Epistola hec, quoscumque ab hereticis, 
aut schismaticis baptizatos, εἰ ad Ecclesiam catholicam 
se recipiant, iterum baptizari jubet, eamque sententiam 
variis epichiremalibus ac enthymemalhibus, Scriptura- 
que testimoniis confirmat, ΑΙ vero secunda eGcumenica 


synodus canone septimo, non omnes qui ez haresi demi- D 


grani, Baptismo iterum expiandes, sed. alios quidem εἰ 
datis libellis suam preterca quisque lueresim omnemque 
a eatholica ei apostolica Dei Ecclesia alienum errorem 
ezecrentur, charactere notatos, hoc est. sancto Chris- 
male inunclos admitti oportere. decernit; alios vero 
omnes , ex quibus nonnullos nominatim designat, bap. 
tisari, atque ut (1) Grecos admitti jubet. Qui quidem 
eliam canon suo loco explicatus est : proindeque ejus 
canonis constituiionem a sanclis postea Patribus recep- 
tam haud (uisse facile apparet. Cum igitur de eadem re 
duo synodi coniraria. inter 86 decreta proiulerint , po- 


4) Ethiniicos, 


Τίς δὲ δύναται δοῦναι ὅπερ αὐτὸς οὐχ ἔχει, ἃ πῶς δύναται 
πνευματικὰ ἐργάζεσθαι, ὁ ἀποδαλὼν Πνεῦμα ἅγιον ; Διὰ 
τοῦτο καὶ ἀνανεοῦσθαι ὀφείλει ὁ πρὸς τῆν Ἐχχλεσίαν ἐρχό- 
μένος, ἵνα ἔσω διὰ τῶν ἁγίων ἁγιασθῇ᾽ γέγραπται γὰρ, 
ὅτι ἅγιοι ἔσεσθε, χαθῶς ἐγὼ ἄγιος εἶμι, λέγει κύριος. Ἵνα 
xal ὁ ἐπὶ πλάνης βουχοληθεὶς ἐν τῷ ἀληθεῖ καὶ ἐχχλησία- 
στιχῶ βαπτίσματι xal αὐτὸ τοῦτο ἀποδύσηται, ὃς τις 
πρὸς Θεὸν ἐρχόμενος ἄνθρωπος x«i ἱερέα ἐπιζητῶν ἐν 
πλάνῃ εὐρεθεὶς ἱεροσύλῳ προσέπεσε. Δοχιμάξειν γάρ ἔστι 
τὸ τῶν αἱρετιχῶν καὶ σχισματιχῶν βάπτισμα, τὸ συνεὺυ- 
δοχεῖν τοῖς ὑπ᾽ ἐχείνων βεδαπτισμένοις. Οὐ γὰρ δύναται 
ἐν μέρει ὑπερισχύνειν᾽ εἰ ἡδυνήθη βαπτίσαι, ἴσχυσε καὶ 
ἅγιον Πνεῦμα δοῦναι᾽ εἰ οὐκ ἠδυνήθη. ὅτι ἔξω ὧν πνεῦμα 
ἅγιον οὖν ἔχει, οὐ δύναται τὸ ἐρχόμενον βαπτίσαι ἑνὸς 


Ἡ ὄντος τοῦ βαπτίσματος, καὶ ἑνὸς ὄντος τοῦ ἁγίου Πνεύ- 


ματος, xal μιᾶς Ἐχχλεσίας ὑπὸ Χριστοῦ τοῦ κυρίου ἡμῶν 
ἐπάνω Πέτρου τοῦ ἀποστόλου ἀρχῆθεν λέγοντος ἑνότητος 
τεθεμελιωμένης. Καὶ διὰ τοῦτο τὰ ὑπ᾽ αὐτῶν γινομένα 
ψευδῆ καὶ κενὰ ὑπάρχοντα πάντα ἐστὶν ἀδόχιμα. Οὐδὲ 
γὰρ δύναται δεχτὸν ναὶ αἰνετὸν εἶναι παρὰ Θεῷ τῶν ὑπ᾽ 
ἐχείνων γινομένην, οὺς ὃ κύριος πολεμίους καὶ ἀντιπάλους 
αὐτοῦ λέγει ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις" Ὁ μὴ ὧν μετ᾽ ἐμοῦ κατ᾿ 
ἐμοῦ ἐστι, καὶ ὁ μὴ συνάγων μετ᾽ ἐμοῦ σχορπίξει. καὶ 
ὃ μαχάριος ἀπόστολος Ἰωάννης ἐντολὰς Κυρίου τηρῶν, dv 
τῇ Ἐπιστολῇ προέγραψεν Ἡχούσατε ὅτι ὁ Αντίχριστος 
ἔρχεται, val νῦν δὲ Αντίχριστοι πολλοὶ γεγόνασιν, ὅθεν 
γινώσκομεν ὅτι ἐσχάτη ὥρα ἐστίν. ἘΞ ἡμῶν ἦλθον, ἀλλ' 
οὐχ ἧσαν μεθ᾽ ἡμῶν. Ὅθεν καὶ ἡμεῖς συνιέναι ὀψεῦλομεν 
xal νοεῖν ὡς οἱ ἐἔχθροι Κυρίου xal οἱ Αντέχριστοι ὠνομα- 


C. σμένοι δυνατοὶ οὐχ εἶεν χάριν δοῦναι τοῦ κυρίου xal διὰ 


τοῦτο ἡμεῖς τῷ κυρίῷ ἴοντες, xal ἑνότητα Κυρίου πρατ- 
τοῦντες, xal γατὰ τὴν ἀξίαν αὐτοῦ χορηγούμενοι, τὴν 
ἑἱερατέιαν αὐτοῦ ἐν τῇ Ἐχχλεσίᾳ λειτουργοῦντες, ὅσα οἱ 
αντιχείμενοι αὐτῷ, τουτέστι πολέμιοι xal Αντίχριστοε 
ποιοῦσιν, ἀποδοχιμάσαι, zal ἀποποιῆσαι xal ἀποῤῥίψαε, 
xal ὡς βέδηλα ἔχειν ὀφείλομεν, val τοῖς ἀπὸ πλάνης xal 
στρεὔλότητος ἐρχομένοις ἐπὲ γνώσει τῆς ἀληθινῆς καὶ 
ἐχχλησιαστιχῆς πίστεως δοῦναι καθόλουθείας δυνάμεως 
μυστήριον, ἑνότητός τε καὶ πίστεως γαὶ ἀληθείας. 
ZONAPAS. Αὕτη ἡ ἐπιστολὴ, καθάπαξ τοὺς ὑπὸ αἷοε- 
τικῶν ἢ σχισματικῶν βαπτιστέντας προσερχομένους τῇ 
χαθολιχῇ Ἐχυλεσίᾳ βαπτίζεσθαι διατάττεται καὶ ἐν διαφό- 
pe» ἐνθυμημάτων, xal. ἐπιχειρημάτων xal ῥητῶν ἡραφι- 
κῶν τὸν οἰχεῖον λόγον χατωσχευάζει. Ἡδὲ δευτέρα οἰχου- 
μενιγὴ σύνοδος ἐν κανόνι αὐτῆς ἑδδόμω οὐ παντας ἐξ αἱρέ- 
σέων ἐπιστρέφοντας, ἄνωθεν χελεύει βαπτίζεσθαι, ἀλλ᾽ 
ἀπαριθμεῖ τινας μὲν δεῖν δέχεσθαι διδόντας λιδέλλους, καὶ 
ἀναθεματίξοντας τίνα τε οἰκείαν αἵρεσιν ἕκαστον, καὶ 
πᾶσαν μὴ φρονοῦσαν, ὡς ἡ ἁγία τοῦ Θεοῦ καθολικὴ xal 
ἀποσολικὴ Ἐχκχλεσία φρονεῖ. σφρανιζομένους ἥτοι χριομέ- 
νους TG ἁγίῳ μύρῳ" τοὺς δὲ λοιποὺς πάντας, ὧν τινας 
xal ὀνομαστὶ καταλέγει, βαπτίξεσθαι δρίξεται, δεχομένους 
ὡς Ἕλληνας. *Oc δῆτα χανὼν xal ἐν τῷ ἰδίω τόπω ἐξύήγη- 
ται Ὅθεν φαίνεται, ὅτε οὐχ ἐδέχθη παρὰ τῶν μετέπειτα 
πατέρων ἀηίων ἡ διχταγὴ αὔτη. Ἑναντία τοίνυν ἐν τοὐτῷ 
τῷ κεφαλαίῳ τῶν δύο συνόδων εἰσαγουδῶν τὰ τῆς δεντέρας 
χρατεῖ συνόδου,ὅτι τε μεταγενεστέρα ἐστὶ, καὶ ὅτε οἰκου- 
μενιχὴ, ἐν ἡ πάντως ἐκ πάντων τῶν πατριαρχιχῶν θρόνων — 


1085 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1086 


tior Rabenda eit cécunde synodi constitutio, quippe A συνῆσαν, 3 ol πατριάρχαι αὐτοὶ, ἢ τοπηρήται,δτι δὲ οὐχ 


qua et polterlor fuit et kecumenica, in qua omnes sci- 
licet quicttiniae patriarcham sedem obiinent, aut ipsimet 
patriarcha, ait ipsorum legati a uerunt. Porro hunc 
canonem nequaquam a sanciis Patribus universis re- 
ceptum fuisse, vel ex secundo canone synodi in Trullo 
habite , que sexta dicitur , intelligi licet. Ibi namque 
sancti Patres eis canonibus quorum raiq aucioritas esse 
debet sigillatim enumeratis, de hoc canone totidem om- 
nino vetbis ila pronuntiant. Praterea vero, inquiunt, ei 
a Cypriano, qui Afrorum regionis [uit archiepiscopus, 
et mariyr, ei a synodo qu& sub eo [uit editum cano- 
nem, qui in illorum pré&sulum locis tantummodo juxta 
. traditam ab eis consuetudinem servatus est. Ex hoc loco 
igitur, primis quoque temporibus canonem hunc nequa- 


quam apud omnes valuisse facile apparet. Hic igitur B 


est textus epistole : (ue vfto in communi disceplatiane 
dicte sunt a singulis , qui iy. eynodo convenerant, ita 
se habent : 

Cyprianus dixit : 

Audistis , college dilectissimi! , quid mih! Ju- 
baisnus, oespiscopus nostéP, seripaerit consulens 
mediooritatem mosttám de "ΠΟ et profano he- 
reticorum Baptismo, et quid ego οἱ reseripse- 
rim, censens licet, quod semel atque iterum et 
sepe censuimus hscreticos ad Ecclesiam venlenies 
Baptismo (Eeclesit):baptizari et sanctificari oportere. 
Item lect» sunt vobis et alis litter Jubaisni, quibus 
pro sua sincera el religiosa devotione ad epistolam 


ἐδέχθη ὁ παρὼν χανὼν παρὰ πάντων τῶν ἁγίων πατέρων, 
δηλοῦται xal ix τοῦ δευτέρον κανόνος τῆς ἐν τῷ Τρούλλῳ 
γενομένης σννόδου λεγομένης ἔχτης᾽ ἀπορίθμησιν γὰρ ἐν 
αὐτῷ οἱ συνόδου ἅγιοι πατέρες ἐχείφης ποιούμενοι τῶν 
ὀφειλόντων χρατεῖν κανόνων, ταῦτα πὲρὶ τοῦ κανόνος 
τούτον ῥήμαδιν αὐτοῖς διεδιᾶσιν. Ἔτι μὴν xal τὸν ὑπὸ 
Κυπριανοῦ τοῦ γενομένου ἀρχιεπισχύόπον τῆς ᾿Αφρῶν χώ- 
ρας. καὶ μάρτυρος, καὶ τῆς κατ' αὐτὸν συνόδου ἐχτεθέντα 
χανόνα, ὃς ἐν τοῖς τῶν προέδρων τόποις καὶ μόνοις κατὰ 
τὸ καραδοϑὲν αὐτοῖς ἔϑος ἐχράτησεν. Ἐντεῦϑεν οὖν δέιχνυ- 
ται, ὅτι καὶ ἀρχῆθεν, οὐ παρὰ πᾶσιν ἦν ἐνεργῶν ὁ κανὼν. 
Ταῦτα μὲν οὖν τὰ τῆς ἐπιστολῆς" Αἱ δὲ ἐν τῇ χοινῇ δια- 
σχέψει δοϑεῖσαι γνῶμαι tap! ἑκάστου τῶν ἐν τῇ συνόδῳ 
συνειλεγμένων, ἔχουσιν οὕτως xov. ἐπιτομήν. 


Κυπριανὸς εἶπεν" 

Ἡχούσατε, ἀγαπητοὶ συνεπίσκοηοι, τί μοι ἔγραφεν 
Ἰοθιανὸς, à συνεπίσκοπος ἡμῶν, σνμθουλήν παρὰ τῆς με- 
τριότητός μον βουλόμενος λαθεῖν περὶ τοῦ ἀνοσίον καὶ 
ἀνόμου βαπτίσματος τῶν αἱρετικῶν, καὶ τί ἐγὼ αὐτῷ 
ἀντέγραψα δογματίξων, ὁ ὅπαξ χαὶ δεύτερον καὶ πολλά- 
xig ἐκρίναμεν, τοὺς αἱρετιχοὺς προσερχομένους τῇ Ἐκκλῃ» 
ela βαπτίσματι βαπείξεσθαι δεῖν, καὶ ἀγιάξεσθαι. Ἔπειτα 
δὲ ἀνεγνώσθη ὑμῖν x«l ὅλλα γράμματα Ἰοθιανοῦ, δι ὧν 
κατὰ τὸ αὐτοῦ εὐσεδὲς ἀντέγραμμα οὐ μόνον ἡμῖν συνευ- 


nostram reseribers, non tantum consensit, sed etiam (? δόκησεν, ἀλλὰ καὶ τῇ ἐπεγνώσει τῆς ἀλήθειας χάριν ὦμο- 


jnstructum se esse gratias confessus egit. Superest ut 
de hacipsa re quid singuli sentiamus, proferamus, ne- 
minem judicantes, ut 3 jure communionis aliquem, si 
diversum senserit, amoventes. Neque enim qulsquam 
nostrum episcopum se (esse episcoporum) constituit, 
aut tyrlannico terrore ad obsequendi necessitatem col- 
legas suos adigit, quando habeat omnlIs cpiscopus 
pro licentia libertates et potestatis, sue arbitrium 
proprium, tamquain judicari ab alio non possit cum 
nec lpse possit alterum judicare : sed exspectemus 
universi judicium Domini Nostri Jesu'Christi,qui unus 
et solus habet potestatem et pr»ponendi nos In Ee« 
clesi: su:e gubernatione, et de actu nostro judieandl. 

1. Caecilius a Bilta dixit: 

Ego unum Baptismo in Ecclesia sola scio, et extra 
Ecclesiam nullum. Hoc erit unum, ubi spes vera est, 
et fides certa. Sie enim scriptuin est : Una fides (una 
(1) spes) unum Baptisma (Ephes.iv,5). Non apud lisere- 
ticos, ubi spes nulla est, et fides falsi, ubi omnia per 
mendacium aguntur,ubi exorcizat dzemoniacus : sacra- 
mentum interrogat, cujus oset verba canceremittunt : 
fidem dat infidelis, veniam delictorum tribuit soele- 
ratus, et in nomiue Christi tingit Anticliistus : Bene- 
dicit α Deo maledictus : vitam  pellicetus mortuus, 
pacem dat impacificus, Deum invocat blasphemus, 
sacerdotium administrat profanus, ponit aluare sacri- 

(1) Absunt bxc et nonnulla alia ἃ greco contextu 


ad quem exacta fuit Latina versio a Genueno Her- 
veto. LABBE. 


λόγησεν. Ὑπόλοιπον οὖν περὶ αὐτοῦ ἕκαστος ὑμῶν φβο- 
νεῖ, εἰπεῖν μηδενὸς ἀφ' ὑμῶν ἐν τούτῳ πρινομένον, undi 
εἰ ἐναντία φρονοίη. καὶ ἀκοινωνήτου γινομένον. Οὔτε γάρ 
τις ἐπίσκοπον ἑαυτὸν καθίστησιν, οὐδὲ τυραννιπᾷ αὐθαδείᾳ 
εἰς ἀνάγκην τοῦ ἔπέεσθαι αὐτῷ τοὺφ σννεκισπόπονς βιάξε- 
Tat, ὁπότε εἷς ἕκαστος ἐπίσκοπος ἐξονσίαν ἔχει πράττειν 
ἐλευθερίως, ἃ φρονεῖ" ὡς γὰρ αὐτὸς ἄλλον κρῖναι οὐ δύνα» 
ται, οὕτως οὐδὲ ὑπὸ ἄλλον πριθᾶναι. Περιμένομεν γὰρ 
πάντες τὴν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ κρίσιν, ὃς 
μόνος ἐξουσίαν ἔχει ἐπίσκοπον καθις ἂν ἐν τῇ αὐτοῦ 'Ex- 
πλησία, καὶ ἑνὸς ἑκάστου τὴν πρᾶξιν ἐξετάζειν καὶ δοχι» 
μάξειν. 


καιχίλλιὸς Λιβεβάριος εἶπεν" 

Ἕν βάπτισμα ἐν μόνῃ τῇ Ἐχχλησίᾳ οἵἷδα,χαὶ ἐχτὸς τῆς 
Ἐχχλησίας, οὐδαμοῦ. Ἔνθα γὰρ ἐστὶ τὸ fv βάπτισμα, 
ὄντως καὶ ἐλπὶς ἀληθείας ἐστὶ, καὶ πίστις. Οὕτω γὰρ 
γέγραπται, μία πίστις, ἐν βάπτισμα. Οὐ γὰρ τοῖς αἱρε- 
τικοῖς, παρ᾽ οἷς οὐδεμία πίστις καὶ ἐλπὶς, ὅπου πάντα 
Ψευδή, ὅκον ἐξορκίξει δαιμονιζόμενος, μυστήριον ἐρωτᾷ, 
οὗ τὸ σεόμα λοιμώδη x«l ἰώδη φτέγγεται" πίστω δὲ δίδωσιν 
ἄπιστος, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν παρέχει ἁμαρτωλὸς, καὶ εἰς 
ὄνομα Χριστοῦ βαπτίζει Αντέχριστος, ὑπισχνεῖται ζωὴν 
νεχρὸς, εἰρήνην δίδωσιν εἰρήνης ἀλλότριος, Θεὸν ἐπιχα- 
λεῖται βλάσφημος, ἱεραφεία κέχρηται ἀσεβὴς, θυσιαστή- 
piov πρωτίθησιν ἱερόσυλος, Θοῷ θυσίαν προσφέρει ὁ δια- 
δόλῳ ὑπηρετῶν. Οἱ αὐτοῖς συνηγοροῦντεφ εἰπάτωσαν 
ταῦτα πάντα ψεῦδῆ εἶναι περὲ τῶν αἱρετικῶν. Ἰδοὺ τισιν 
ἀναγχάζξεται ἡ Ἐχχλεσία συνευδοχεῖν, ἵνα χωρὶς βαπτί- 


1087 


RELIQULE SACRAE. 


1088 


legus , Deo sacrificium offert qui diabolo servit. Di- À σματος x«i ἀφέσεως ἁμαρτιῶν τοιούτοις συγχοινωνήση. 


cant, qui illis assistunt, hxc omnia falsa esse de 
h:reticis. Ecce ad qualia Ecclesia consentire cogitur, 
ut sine Baptismo ac venia .delictorum communicare 
compellatur, quam rem fratres fugere ac vitare de- 
benius, et a tanto scelere nos separare, et unum ba- 
ptisma tenere, quod soli Ecclesie ἃ Deo concessum 
est. 

9. Primus Felix a Migirpa dixit: 

Ceuseo omnem hominem ab hzresi venientem Ba- 
ptizandum. Frusia eniin illic putat se esse baptiza- 
tum, cum non sit Baptisma, nisi in Ecelesia unum 
et verum, quia et Deus unus et Ecclesia una, in qua 
δία! unum Baptisina et sanctificatio, et quzecumque 
alia ad salutem et vitam zaternam spectant, perfi- 
ciuntur. N:m quas extra Ecclesiam exercentur, nul- 
jum habent salutis effectum. 

9. l'oalycarpus ab Adrumeto dixit : 

Qui hiareticorum Baptisma probant nostrum repro- 
bum efüciunt. 

4. Novatus a Tamugade dixit: 

Licet sciamus omnem Scripturam testimonium red- 
dere de salutari Baptismo, debemus tamen lidem no- 
stram exprimere, ut hzereticos et schismaticos ad Ec- 
clesiam venientes, qui pseudobaptizati videntur, vero 
Baptismo baptizemus. Et ideo omnes qui ad Eccle- 
siam conversi sunt, omnes baptizavi , et quicumque 
ex clero ordinati videbantur inter lajcos recepi. 

5. Nemesianus a Thubunis dixit : 

Baptisma quod dat hareticus et schismaticus non 
esse verum , ubique in Seripturis sanctis declaratum 
est : quoniau ipsi prepositi eorum falsi Christi sunt 
et falsi prophetze. 

6. Januarius a Lambese dixit : 

Secundum Scripturarum sanciarum auctoritatem 
decerno bzreticos omnes baptizandos, et sic in Ec- 
clesiam sanctam admittendos. 

7. Lucius a Castragalba dixit : 


Cum Domiuus in Evaugelio dixerit: Vos estis sal C 


terre ; si autem sal injatuatum fuerit in quo salietur ? 
et manifestum sit hizreticos, id est hostes Dei, non 
posse quemquam spiritali confessione vivificare, quod 
infatüati sint, et extra Ecclesiam, accedentes eos 
sancto Daptismate baptizare debemus. 


8. Crescens a Cirta dixit: 

Cen-eo et ipse hereticos et schismaticos qui ad 
catholicam Eeclesiam voluerint venire, non ante 
recipiendos quam exorcizati et baptizati fuerint, 
exceptis ijs qui in Ecclesia catholica fuerint ante 
baptizati et ab ea defecerint : ita tamen ut per ma- 


nus impositionem in poenitentiam Ecclesie recon- 
cilientur. 


9. Nicomedes a Segermis dixit : 
Meca sententia hzc est, ut heretici ad Ecclesiam 
venientes baptizentur, eo quod nullam foris pecca- 


torum remissionem consecuti sint ad hareticis ba- 
ptizati. 


Ὅθεν, ἀδελφοὶ; φεύγειν, xol εἐχχλίνειν óptÜopty ,. xoi 
χωρίξειν ἑαυτοὺς ἀπὸ τοιούτων πλημμελημάτων, xoi Ey 
βάπτισμα κατέχειν τὸ μόνον ἐν τῇ Ἐχχλησία τοῦ Θεοῦ 
δεδωρημένον. 


Πρίαμος ἀπὸ Μαστρίπης tumet 

Δογματίξζω πάντα ἄνθρωπον ἀπὸ αἱρέσεως ἐρχόμενον, 
δεῖν βαπτίξεσθαι. Μάτην γὰρ αὐτὸν ἐκεῖ βεδαπτίσθαι, 
μὴ ὄντος͵ εἰ μὴ ἑνὸς βαπτίσματος, ἐν τῇ Ἐγυλησία μόνη, 
ἐπεὶ xoi ὁ Θεὸς εἷς, xai βάπτισμα ἕν, καὶ ἐχχλησία μία, 
ἐν ἦ τὸ βάπτισμα καὶ ὁ ἁγιασμὸς καὶ ὅσα ἄλλα sic σω- 
τηρίαν καὶ εἰς ζωὴν αἰώνιον ἐπιτελεῖται Τὰ γὰρ ἕξω τῆς; 
Ἐχχλησίας γωόμενα, εἰς οὐδὲν τούτων ἀφειχνεῖται. 


Πολύχαρπος Αδραμέντου εἶπεν" 
Oi τὸ τῶν αἱρετικῶν βάπτισμα δοχιμάξοντες, τὸ ἡωέ- 
τερον ἀδόχιμον ποιοῦσι. 


Νουσάτος (1) ἀπὸ Θαννού βασιλέως εἶπε" 

πᾶσαι (2) αἱ γραφαὶ μϑροτυροῦσι περὶ ἑνὸς xal μόνου 
τοῦ ἐν τῇ Ἐχχλεσίᾳ βαπτίσματος σωτηρίου. ὀφείλομεν τὴν 
ὑμετέραν πίστιν ὁμολογῆσαι ἵνα τοὺς αἱρετικοὺς xui 
σχισματιιοὺς προσερχομένους τῇ Ἐχχλησία μετὰ τὸ ψευ- 
δὲς ἐχείνων βάπτισμα τῷ ἀληθεῖ βαπτίσωμεν. καὶ διὰ 
τοῦτο ἐγὼ τοὺς ἐχεῖθεν ἐλθόντας πάντας ἐθάπτισα, xai 
τοὺς ἀπὸ κλήρου αὐτῶν λαϊχοὺς ἔστησα. 

Νεμεσιανὸς ἀπὸ Θουδούνων εἶπε" 

Βάπτισμα ὃ δίδωσιν αἱρετιχὸς xai σχισματιχὸς μὴ 
εἶναι ἀληθὲς πᾶσαι αἱ γραφαὶ μαρτυροῦσιν. ἐπεὶ αὐτοὶ 
προεστῶτες αὐτῶν ψευδόχριστοί εἰσι xai ψευδοποοφῆται. 


Ἰανονάριος ἀπὸ Λαθῆς εἶπε" 

κατὰ τὰ προστάγματα τῶν ἁγίων Γραφῶν χρίνω δεῖν 
πάντας τοὺς αἱρετιχοὺς βαπτίζεσθαι, xai οὕτως εἰς τὴν 
ἁγίαν Ἐχχλησίαν προσδέχεσθαι. 

Λούχιος ἀπὸ Γαστρογαλβῆς εἶπεν" 

Ὁ Κύριος ἐν τῷ Εὐαγγελέῳ φησὶν, Ὑμεῖς ἐστε τὸ Ga; 
τῆς γῆς. ἐὰν δὲ τὸ ἅλας μωρανθῆ, ἐν τίνι ἁλισθήσεται: 
ὁπότε οὖν σαφές ἐστι τοὺς αἱρετιχοὺς τουτέστιν ἐχθροὺς 
τοῦ Oto), μὴ δεῖν δύνασθαι ζοποιῆσαί τινα πνευματιχῇ 
ὁμολογίᾳ μωραθέντας αὐτοὺς x«i ἔξω ὄντας τῆς Ἐχχλη- 
σίας, ἁγίῳ βαπτίσματι βαπτίζειν αὐτοὺς ἐρχομένου; 
ὀφείλομεν. 

Κρίσης ἀπὸ (5) Κρήτης εἶπε" 

Καὶ αὐτὸς τοὺς αἱρετεχοὺς χαὶ σχισματιχοὺς, ὁπόταν 
εἰς τὴν Ἐχχλησίαν τὴν χαθολικὴν ἔλθωσι, μὴ πρότερον 
δεχθῆναι πρὶν ἐξορχισθῶσι zai βαπτισθῶσι. χωρὶς ἐχεί- 
yor) τῶν (&) τῇ Ἐχχλησίᾳ βαπτισθέντων χαὶ ἀποστάντων. 
Οὗτοι γὰρ ὀφείλουσι μετανοήσαυτες χειροθεσίας μόνης 
τυχεῖν. | 


Νικομήδης ἀπὸ (9) Σεργομέων εἴπεν" 
Ἡ ἐμὴ ἀπόφασις αὕτη ἐστίν " ἵνα οἱ αἱρετιχοὲ τῇ Ἐχκλη- 


4) Forte νουβάτος. 

2) Lege Ezu πᾶσαι. 

5) Lege ἀπὸ Κίρτης. 

4) Lege Tov i» τῇ. 

5) Forte pro Σγεριίων. 


1089 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1090 


À cix προσερχόμενοι βαπτισθῶσιν, ἐπεὶ μηδεμίαν ἔξω 


10. Secundianus ἃ Carindia dixit: 

Cum Dominus noster Jesus Christus dicat: Qui 
non es! mecum contra. me est, et Joannes apostolus 
eos qui ab Ecclesia exeunt, antichristos dicat. Im- 
possibile enim est ut ipsi grati Dei et salutari ba- 
ptismo inserviant ; et ideo censeo eos qui ad Eccle- 
siam confugiunt et a uobis esse baptizandos, 

11. Felix a Bagai dixit: 

Sicut cecus czcuin. ducens simul in foveam ca- 
duat, ita hzereticus hxreticum baptizans simul cum 
eo in mortem cadit: et ideo baptizandus est apud 


ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εἴληρασιν ὑπὸ τῶν ἰαἱρετιχῶν βαπτι- 
σθέντες. 

Σεχουνδιανὸς ἀπὸ Καρινδίας εἴπεν" 

"Ort ὁ Κύριος ἡμῶν ᾿Ιησοῦς Χριστὸς λέγει" 'O μὴ ὧν 
μετ᾽ ἑμοῦ, κατ᾽ ἐμοῦ ἐστι. καὶ Ἰωάννης ὁ ἀπόστολος τοὺς 
ἐξερχομένους τῆς Ἐχχλησίας ἀντιχρίστους ὀνομάζει. 
Αδύνατον γὰρ ἐστιν αὐτοὺς ὑπηρετῆσαι χάριτι Θεοῦ, 
χαὶ σωτηρίῳ βαπτίσματι" καὶ διὰ τοῦτο χρίνω τοὺς τῇ 
Ἐχχλησίᾳ προσελθόντας βαπτισθῆναι παρ᾽ ἡμῶν. 

φίληξ ἀπὸ Γαμετῶν εἶπεν’ 

Ὡς τυφλὸς τυφλὸν ὁδηγῶν ἅμα εἰς βόθρον ἐμπίπτουσιν, 
οὕτω xai αἱρετιχὸς αἱρετιχὸν βαπτίζων τῷ βαπτισμένῳ 
συναποθνήσχει. Καὶ διὰ τοῦτο παρ᾽ ἡμῖν τὸν αἱρετιχὸν 


nos hareticua , ne nos vivi mortuis communiecmus. ἢ) βα πτισθᾶναι δεῖ, ἵνα μὴ ἡμεῖς οἱ ζῶντες νεχροῖς κοινωνή- 


14, Successus ab Abbir Germaniceana dixit : 

H:zereticis aut nihil licet, aut totum licet: si pos- 
sunt baptizare, possunt οἱ dare Spiritum sanctum ; 
si autem non habent , nec baptizare spiritaliter pos- 
Sunt: propterea censeo h:retieos baptizandos esse. 


45. Fortunatus ἃ Thucabori dixit : 

Qui exira Ecclesiam suft, et contra Christum 
stantes, ut qui oves ejus et gregem spargunt, bapti- : 
zare foris non possunt. 

44. Sedatus a Tuburbo dixit : 

Omnibus viribus nitendum est, ne quis hzretico 
errore infectus et tinctus singulare et verum Éccelesize 


baptisma detrectet accipere, quo quisquis non fuerit C 


baptizatus, a regno celorum fit alienus. 


45. Privstianus a Sufetula dixit : 

Si hzresis a Deo est, habebi: hzreticus et indul- 
gentiam divinam. Si vero a Deo non est, quomodo 
gratiam Dei aut habere, aut conferre'alicui potest ? 


46. Munnulus ἃ Girba dixit : 

Dotnino dicente : Baptisate omnes gentes in nomine 
Patris, et Filii, et Spiritus sancti, manifeste scimus 
hivreticos non. habere nec. Patrem, nec Filium, nec 


Spiritum sanctum. Debent igitur venientes ad Eccle- . 


siam baptizari, ut renascautur. 
411. Politianus a Mileo dixit : 


Copy. 


Σουχέντιος ἀπὸ Αδιργεμανιχιανῆς εἶπεν᾽ 

Αἱρετιχοῖς 3) οὐδὲν ἔξεστιν. 3 πάντα" εἰ δύνανται βα- 
πτίσαι, δύνανται xol Πνεῦμα ἅγιον δοῦναι" ἐπεὶ δὲ μὴ 
ἔχουσιν, οὐδὲ πνευματιχῶς βαπτίζουσι" καὶ διὰ τοῦτο 
χρίνω δεῖν τοὺς αἱρετικοὺς βαπτίζεσθαι. 

Φουρτονάτος ἀπὸ Θουχχαδὼρ simv 

Ol ἕξω τῆς Ἐχχλησίας ὄντες, xal. ἐναντίοι τῷ Χριστῷ, 
ὡς τὰ πρόδατα, καὶ τὴν ἀγέλην αὐτοῦ σχορπίξοντες, βα- 
πτίξειν ἕξω οὐ δύνανται. 

Θύήδατος ἀπὸ Θουρθῶν εἶπε" 

Πάση δυνάμει ἀγωνιστέον, ἵνα μὴ ὁ τὴν τῶν αἱρετικῶν 
πλάνην ἀφεὶς, τὸ μόνον τῆς Ἐχχλησίας βάπτισμα διστάσηῃ 
λαθεῖν, ὦ τις μὴ βαπτισθεὶς, ἀλλοτριοῦται τῆς τῶν οὐρα- 
γῶν βασιλέιας. 

Προθατιανὸς ἀπὸ Σοφετίης εἶπεν" 

Ei ἀπὸ Θεοῦ ἡ αἵρεσίς ἐστιν, ἕξει αἱρετιχὸς καὶ δωρεὰν 
Θεοῦ. Ei δὲ μὴ ἐστιν ἀπὸ Θεοῦ, πῶς δύναται αὐτὸς ἔχειν 
τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ x«i. ἄλλῳ διδόναι; 

Μανούαλος ἀπὸ Γέρδης εἶπε" 

Τοῦ κυρίου λέγοντος. Βαπτίσατε πάντα τὰ ἔθνη εἰς τὸ 
ὄνομα τοῦ Παπρὸς xal τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίον Πνεύματος, 
οἴδαμεν σαφῶς τοὺς αἱρετιχοὺς, μήτε Πατέρα ἔχειν, 
μήτε Υἱὸν, μήτε ἁγίον πνεῦμα᾽ δεῖ οὖν ἐρχομένους εἰς 
τὴν Ἐχχλησίαν βαπτίζειν, ἵνα ἀναγεννηθῶσιν. 


Πολιτιανὸς ἀπὸ Μίλεως εἶπεν" 


Justum est in Ecclesia baptizari eum, quiab lieresi y) — Opüóv ἐστι τὸν ἀπὸ αἱρέσεως ἐρχόμενον ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ 


venit. 

18. Theoguis ab Hippone Regio dicit : 

Secundum sacramentum Dei gratiz ccelestis, quam 
accepimus, baptisma quod. est in Ecclesia sancta no- 
vimus. 


19. Dativusa Badis dixit : 

Nos quantum in nobis est, hereticis non commu- 
nicamus, nisi baptizari in Ecclesia fuerint, et re- 
missionem peccatorum acceperint. 

20. Privatus a Susibus dixit: 

Qui hereticorum bapiismum probat , quid aliud 
quam li:ereticis communicat ? 

31. Hortensianus a Laribus dizit : 

Nos unum baptisma, quod nonnisi in. Ecclesia 
novimus, Ecclesie vindicamus. 


βακπτίξεσθαι. 

Θέογνις ἀπὸ Ἱππῶνος βηγίου εἶπεν" 

Αχολούθως τῷ μυστηρίῳ τοῦ Θεοῦ, xxi τῆς οὐρανίου 
χάριτος, ἣν εἴλήφαμην, βάπτισμα, 0 ἐστιν ἐν τῇ ἁγία 
Ἐχχλησία, οἷδαμεν. 

Διατίους ὁ Σεάδης εἶπεν" 

Ἡμεῖς ὃ ἐφ᾽ ἡμῖν ἐστιν. αἱρετιχοῖς οὔ χοινωνοῦμεν, ἐὰν 
ux ἐν τῇ Ἐχχλησίᾳ βαπτισθῇ, καὶ ἄφεσιν ἀμαρτιῶν λάθη. 


Προβάτος ἀπὸ Ζοφιστοῦ εἶπεν' 

Ὁ δοκιμάζων παρὰ τοῖς αἱρετικοῖς βάπτισμα εἶναι, 
ci ἄλλο. ἢ τοῖς αἱρετικοῖς κοινωνεῖ ; 

Ορτησιανὸς ἀπὸ Λαθδούρνης εἶπε. 

καὶ ἡμεῖς ἐν βάπτισμα, ὅπερ ἐν τῇ Ἐχχλησίᾳ οἴδαμεν, 
τοῦτο τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐχδιχοῦμεν. 


4001 

99. Cassius ἃ Macomadibus dixit: 

Cum baptismata duo esse non possint, qui haereticis 
baptisma coneedit, baptisma sibi ipsi tollit. Censeo 
itaque boaptizandos esse hiereticos, cum ad Ec- 
clesiam venerint, absque his qui ab Ecclesiz fije- 
libus separati, ab hzresis tenebras transierant quos 
redeuntes oportet per manus imposltionem restitui. 


9$. Janoarius a Vico Caesaris dixit : 

Si non obtemperat error veritati, multo magis 
veritas non consentit errori. Et ideo nes Ecclesi 
assistimus , in qua presidemus, ut quos Ecclesia 
non baptizavit baptizemus. 

94. Secundinus a Carpls dixit : 

Si christiani sunt. heretici, cur in Ecclesia Dei 
non sant? Sin autem christiani non sunt, flant. Unde 
constat super filios alienos et sobolem Antichristi . 
Spiritum sanctum per manus eompositionem taptum- 
modo nom posse descendere. 

95. Vietorioun à Tbebrace dixit : 

$i licet bearetioie beptisare et Spiritunt canotum qc 
remissam peccatorum dere, quid adversas ilios men - 
&imur, ut hzreticos illos appellegnua? 

96. Alius Felix ab Utbins digit ; 

Confürmare debemus ut omnes barolioi qui ed En- 
clesiam accurrunt, baptzenturf, μὲ omnis estere 
perversitas purgata et sagctificata in melius refor- 
metur. 

37. Quietus a Baruch dixil : 


8i illi qui apud hareticos baptizaatur remissioaea € 


peccatorum et vitam zternam consequuntur, eur ad 
Ecclesiam veniant ? Sig autem ad penitentiam ve- 
niant, in qua baptismate vivificantpr, quod est in Ec- 
clesia catholica , baptizari et sapctificari debent, 

98. Castus a Sicca dixit : 

Qui, contempta veritate, przesumit consuetudinem 
sequi, aut circa fratres invisus est, quibus veritas 
revelata est, aut cirea Deum iagraum est, qui reve- 
lavit. 

49. Eneratias a Thenis dizit : 

Vententas ad Bcelesiam heretiei integro et catho- 
lico baptismate baptizari debent, αἱ ἃ peccatis puri- 
ficati sanctificentur. 

5B. Libosus Vagontis dixit: | 

Dominus dixit: Ego sum veritas; itaqwe Yeritale 
manifestata cedat consuelude veritali, uL etsi ip prae- 
teritum quis in Ecclesia hareücos mon heptizabat, 
nunc baptizare incipiaL. 

21. Lucius a Thebeste dixit : 

Hazreticos blasphemos et iniquos verbis varüs Serip- 
turas sacras adulterantes anathemaie pereuti oportet 
aique idirco tales exorci&are ac baptizare debemus. 

52. Eugenius ab Amedera dixit : 

Et ego hoc idem censeo; hereticos baptázandos 
esse. 


AELIQUIA SACRA. 


A  &K«ceiog ἀπὸ (1) Κομαζῶν εἵπεν" 


D 


iosd 

Ἐπεὶ δύο βαπτίσματα εἷναι οὐ δύναται, ὁ συγχωρῶν 
τοῖς αἱρετικοῖς βάπτισμα, ἑαυτὸν τοῦ βαπτίσματος ἀπο- 
στερει" διὸ ἐπικυρῶ αἱρετικοὺς βαπτίζειν δεῖν, ὅταν 
πρὸς τὰν Ἐχκλῃσίαν ἔρχωνται, χωρὶς τῶν τῆς Ἐκαλησίας 
τῶν πιστῶν χωρισθέντων, καὶ ἑαντοὺς τῷ σκότει τῆς 
αἱρέσεως προδόντων, qug δεῖ ἐπαγελϑόνῃαις, μόνῃ τῇ χει- 
ροθεσίᾳ προσλαβέσθαι. ᾿ 

Ἰανονάριος ἀπὸ Οὐβιχοῦ εἕκεν' 

Ei μὴ σνγκατατίβεται ἡὶ πλάνη TÀ ἀληθείᾳ, πολὺ μᾶλ- 
λον ἡ ἀλήθεια οὐ συγχατατίθεται ví πλάνῃ. Διὸ nei ἡμεῖς 
συνιστάμεθᾳ τῇ Ἐχκλησίᾳ, ἐν d καὶ (8) προκαθεδράσθημεν, 
ἵνα τοὺς ἐν αὐτῷ μὴ βαπτιφθέντας βαπτίσωμεν. 

Σεχουνδῖνος ὁ ἀπὸ (δ) κρλπῶν εἶπεν" 


Β Ei χριατικνοί dures οἱ οἰἐρετεχοὶ, διά εἰ ἐν τῇ Ἐκ- 


κλησίᾳ τοῦ Θεοῦ οὐχ εἰσίν; εἰ δὲ μὴ χριστιανοὲ tiat 
γινέσθωσαν. Δῆλον οὖν ἐπάνω νἱῶν ἀλλοτρίων ned σπορᾶς 
Ἀντιχρίστου, διὰ μόνης Χειρεπιβεσίᾳς, pij ὄννασθαι 
ἄγων Πνεῦμα κατελθεῖν. 

Οὐικτερίνος ἀπὸ Θαβάχων εἶπεν" 

Εἰ ἔξεστι τοῖς αἱρετιχοῖς βαπτίφεμ, καὶ ἄγνον Πνεῦμα 
δοῦναι καὶ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, τί ἀντῶν χαταψενδόμεθα, 
ἵνα αὐτοὺς αἱρετιχοὺς ὀνομάσωμεν ; 

"Aoc Φίληξ ἀπὸ Θυίνης εἶπεν" 

Ὀφεύλομεν διαδεδαιῶσαι ἵνα πάντες οἱ αἱρετικοὲ οἱ 
προσερχόμενοι τῇ Ἐχχλησία βαπτισθῶσιν, ὅπως ffo γε 


νομένη διαστροφὴ ἐπανορθωθῇ καὶ ἀγιασθῇ. 


Κρνιντος ἀπὸ Οὐροὺκ ἐἔκεν' 
Μὲ οἱ παρὰ tei; αἐρετικὸξς βακτιδόμενοι ἀφέσεως 
ἁμαρτιῶν καὶ αἰωνίον ζωῆς τυγχάνουσι, τί πρὸς τὰν 
Ἐχχλησίαν ἔρχονται εἰ δὲ εἰς μετάνοιαν ἔρχονταε, ἐν 5 
ταὶ ζωοποιφῦνται βαπείσμαει, ὅπερ ἐν τῇ καϑολικᾷ Ἐχκλη- 
φίᾳ ἐστὲ, βαπτισθᾶναι καὶ ἀγωισθᾶναι ὀφείλουσιν. 

Κάστος ἀκὺ Aixng εἶπον" 

ο παραπεμπόμενος τὴν ἀλήθεικν, καὶ τῇ σνγηθεία ἐπό-. 
μένος, ἢ περὶ τοὺς ἀδελφοὺς φθονερὸς, οἷς di exuti ἀπι- 
καλύφθη, ἡ πρὸς Θεὸν τὸν ἀποχαλύψαντα ἀχάριστος. 


Εὐχράτιος ἀπὸ Θενῶν εἶπε. 

Τοὺς αἱρετικοὺς ἐρχομένονς εἰς τὴν Ἐκκλωσίαν ὀρθῷ 
καὶ καθολεκῷ βαπτίσματι βαπτίζεσθαι δεῖ, ἵνα ἀπονιψά- 
μενοι τὰς ἁμαρτίας ἁγιᾳσθῶσιν. ᾿ 

Λίδυσσος ἀπὸ Οὐργάσης εἶπεν" 

O Κύριός φησιν " Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ὥστε ἀποχα- 
λυφθείσης τῆς ἀληθείας παραχωρείτω ἡ συνήθεια, ἵνα εἰ 
καὶ τὸ πρότερόν τις ἐν τῇ Ἐχχλησίᾳ τοὺς αἱρετιχοὺς μὲ 
ἐδάπτισε, νῦν βαπτίση. 

(4) Λευχῖνος ἀπὸ Θιονίσου εἶπε" 

Τοὺς γὰρ αἱρετιχοὺς ὡς βλασφήμους καὶ ἀνοσίου 
αλάνοις λόγοις τὰς θείας Γραφὰς παραχαβάσσοντα pu 
θεματίξειν Ost ^ xal διὰ τοῦτο τοὺς φοιφύζους ἐζορκιζειν 
x«i βαπτίζειν ὀφείλομεν. 

Εὐγένιος Αμμεδάρων εἶπε" 

Κἀγὼ τοῦτο χρέψω, δεῖν φοὺς αἱρετικοὺς βκκείζεσθαι. 

1) In greeco lege Μακομάδων. 

2 ΑἹ. προκαϑηδρᾳσθηρεν. 


e 
4 LE vd et ex ereqmn buác titulum 
supplevimus, qui deerat. Ber | editione 


1095 


55. Alius Felix ab Amacura dixit: 

Et ipse secutus divinarum Scripturarum auciori- 
tatem, hzreiicos ei schismatites bapiizandos esse 
pronuntio. 

94. Janvarius Muzulensis dixit : 

Si bzretici babent baptisma, nos non habemus ; 
si nos habemus, haretici babere non possunt. Du- 
bium autem non est Ecclesiam catholicam baptismo 
Christi uti, quz sola Chrisii gratiam et charitatem et 
veritatem possideat. 
᾿ $5. Adelphius a Thasualto dixit : 

Sine causa quidem impugnant veritatem, ut rebap- 
tizare nos dicant. Siquidem Ecclesia hzrelicos non 
rebaptizat, sed baptizat. 

26. Demetrius a Leptiminori dixit : 

Qui dicunt quia hzretici vere et legitime baptizant, 
ipsi sunt qui non solum duo, sed et multa baptis- 
mata introducmnt. Nam cum hagreses mulix sint, 
pro earum numero et baptismata eomputabuntur. 

91. Vincentius a Thibari dixit : 

H:erelicos scirous esse pejores quam (1) ethnicos : 
81 ergo poenitentiam agentes ad regulan) veritatis ve- 
nire voluerint , prius exorcizari deiode baptigari eos 
oportet. Tunc enim possunt 3d Chris pollicitationeun 
venire. 

98. Marius a Mactari dixit : 

Judicobarelicos, ut qui nihil babeant, esse bapti- 
zandos. 

59. Satius a Sicllibba dixit: 


Si hereticis in baptisme ipsorum peccata donantur, € 


sine causa ad Ecclesiam veniunt. Nihil enim est, 
quod timere possunt, in judicio Christi, si sunt re- 
missionem peccatorum consecpti. 

40. Aurelius ab Utica dixit: 

Cum dicat Apostolus (1 Tim. v1) Non comnuni- 
candum peccatis alienis , censeo bapiizandos esse 
hereticos, ut prius accipiant remissam peccatorum, 
et sic jllis ceommunicemus. 

41. Jamnus a Germanica dixil: 

Qui hxreticorum baptisma probant, nostram im- 
probant. 

43. Lueranus a .Bucuma dixit: 

Si potest luci et tenebris convenire, polest nohis 
et hiereticis aliquid esse. comipune. Propterea. cen- 
seo hareticos baptizandos esse, 

45. Pelagianus ἃ Luperciana dixit : 

Si hxeresis iu. Ecclesia nen est, quomodo esse apud 
hxreticos baptisma Ecclesia potest 

44. Jader a Midila dixit: 

Una fides, unum baptisma : 
licze, licet baptizare. 

45. Alius Felir a Marrazana dixit : 

Eadem. 

46. Paulus a Bobba dixit: 

Si Deus verax est quomodo esse apud hzrelicos 
baptismi veritas potest, apud quos Deus non est? 


sed Eecleske Catho- 


(1) Schismaticos , 


CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1094 
ἤλλλος Φίληξ ἀπὸ Μεχχόρας εἶπε" 

Καὶ αὐτὸς ἑπόμενος τῷ χανόνι τῶν θείων logo», 
τοὺς αἱρετιχοὺς καὶ σχισματιχοὺς, βαπτίζεσθαι ἀποφαί- 
νομαι. 

Ιανουάριος ἀπὸ Μονχούζῳᾳς εἶπεν" 

Αἱρετιχοὲ (1) ἔχουσι βάπτισμα; ὑμεῖς αὐκ ἔχφμεν" εἰ 
ἡμεῖς ἔχομεν, αἱρετιχοὶ ἔχειν οὐ δύνανται. ᾿Αμφισβητή- 
σιμὸν δὲ οὐκ ἔστι τὰν Ἐχκλησίαν τὴν χρβολιπὸν τῷ τοῦ 
Χριστοῦ βαπτίσματι χεχρῆσθαι, τὴν μόνην χκεχξεημένεν 
χάριν xi ἀγάπην καὶ ἄλῴθειαν τοῦ Χριστοῦ, 

᾿Αδέλφιδος ἀπὸ Θασβελθης εἶπε" 

Μάτην τινὲς τῇ ἀληθείᾳ πολεμεῦσι, λέγοντες ἡμᾶς ἀνα- 
βαπτίξειν' ἡ γὰρ Ἑχχλησίᾳ τοὺς αἱρετιιρὺς φὺᾳ ἀνα- 
βαπτίζει, ἀλλὰ βαπτίζει. 


B δημήτριος ἀπὸ  πολεμένου gi gie 


Oi λέγοντες, ὅτι οἱ αἱρετιχοὶ ἁληθῶς καὶ ὁ ψεμίμως 
βαπτίζονσιν, οὗτοι οὐ μόνον δύο, ἀλλὰ x«l πολλὰ 
βαπτίσματα εἰσάγουσιν" ὁπότε γὰρ διάφοροι καὶ πρλλαὲ 
αἱρέσεις εἰσὶ, χατὰ τὸν ἀριθμὸν ἀντῶν, καὶ te βαπτί- 
σματα ἀριθμεῖται. 

Οὐιχέντιος ἀπὸ Θιβάρης εἶκε" 

Τοὺς αἱρετιχοὺς οἴδαμεν χείρονας τῶν σχιϑματιχῶν" 
ἐὰν δὲ μετανοήσαντες θελήσωσεν ἐλθεῖν εἰς κανόνα τῆς 
ἀληθείας, πρότερον ἐξορχίζειν, ἔπεισα βωπτίζειν αὐτοὺς 
δεῖ, τότε γὰρ δύνανται τῆς Χριστοῦ ἐπαγγελίας τυχεῖν. 

Μάρχος ἀπὸ Μαθάρων εἶπε" 

Κρίνῳ ὡς μοδὲν ἔχοντας τοὺς αἱρέτεχούς βκακείζεσθαι. 


Σάτιος ἀπὸ Σαχιλιδύης εἶπεν" 

Ei τοῖς αἱρετικοῖς ἐν τῳ βαατίσματι ανεῶν ἄφεσις 
ἁμαρτιῶν γίνεται, μετὴν tj ποιχλησίᾳ κροσέρχονται, οὐ- 
δὲν γὰρ lect τὸ δυνάμενον φοδάφᾳι ἀωτοὺς, ἐν τῇ κρίαει 
τοῦ Χριστοῦ, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν φἰλφφότας. 

Αὐρήλιανος ἀπὸ (3) Αττιρκῶς εἶπε" 

Λέγοντος τοῦ ᾿Αποστόλονυ ἀλλοτρίαις ἀμαρτίαις μὴ 
χοινωνεῖν, βαπτίζεσθαι τοὺς αἱρετικούς, Gi λάθωσε mpo- 
τερον &gsctv ἀμᾳρτιῶν, wd οὕτω αὐτοῖς κοινωνόσωμεν. 


Ἰαμβὸς ἀπὸ l'apusexsiag εἶπεν’ 

Oi τὸ τῶν αἱρετικῶν δοχκεμώζοντες βάπεισμα, τὸ ὑμέ- 
«ἐρον ἀποϑδοκιμάζοναιν. 

Αονκιακνὸς ἀπὸ Ῥφυχούμης εἶπεν" 

Ei δυνατὸν φῶς xal σχότος χοινωνεῖν, δύναται x«l ἡμῖν 
xal τοῖς αἱρετικοῖς εἶναί €t κοενόν" κρίνω οὖν «τοὺς αἷρε- 
τιχοὺς βαπτίζεσθαι. | 

Πελάγιος ἀπὸ Λουπερκπιανῆς gletey" 

E: aiptaie οὐχ ἔστιν ἐν Ἐχκλησία, «ὥς δύνωξαι καρὰ 
τοῖς αἱρετιχοῖς sivo τὸ vlc Kuowriag: βάκειομαι 

Ιάδερ ἀπὸ Μηδείας εἶπε" 

Μία πίστις ἐν βάπτισμα, ἀλλὰ τῇ νθολθ κχλυσίᾳ 


tc 


teen tt βαπτίζειν. 

᾿Δλλος φίλως ἀπὸ Μαρδιανᾶς aieo 

T& αὐτά. 

Παῦλος ἀπὸ (9) Σαδᾶς εἶπεν" 

Εἰ ὁ Θεὸς ἀληθής ἐστι, πῶς ὄἔφτοκ΄ παρὰ τοῖς σέρετιῶ 
χοῦς ἀληθὲς βάπτισμαι, παρ᾽ οἷς οὐχ ἔστι Θεύς; 


͵ E αἰἱρετιχοὶ. 
d Lege οὐτικῆς. 
5) Lege o6€«. 


1095 . 

47. Pomponius ἃ Dionysiana dixit : 

Hiretici baptizare non possunt, neque remissio- 
nem peccatorum dare, qui potestatem non habeit, 
ut aut solvere aut ligare aliquid in terris possint. 

48. Venantius a Thumisa dixit : 

Qui baptisma Ecclesie commune cum hzriticis 
facit, sponsam Chrisi adulteris prodit. 

49. Aymnius ab Ausvaga. dixit : 

Nos unum baptisma accepimus, et ipsum tenemus, 
el exerceimus. Qui autem dicit quia et hareticis licet 
baptizare, ipse duo baptismata facit. 

50. Saturninus a Victoriana dixit : 

Si licet lizereticis baptizare, excusali sunt, et de- 
fensi illicita facientes; nec invenies, quare eos 


RELIQUIAS SACRA. 


À πΠομπώνιος ἀπὸ Διονυσιανῆς εἶπεν" 


1090 


Oi αἐρετικοὲὶ οὐ δύνανται βαπτίζειν, οὐδὲ ἄφεσιν ἁμαρ- 
tto» δοῦναι, οἱ μὴ ἔχοντες ἐξονσίαν λῦσαί τι ἐπὲ τῆς γῆς 
ἢ δῆσαι. 

Οὐννάτος ἀπὸ (4) Θηίϊνίσης εἶπεν" 

Ὁ τὸ βάπτισμα τῆς Ἐχχλησίας τοῖς αἱρετιχοῖς χοινῶν, 
τὴν νύμφην τοῦ Χριςτοῦ μοιχοῖς παραδίδωσιν. 

Λυμμος (2) ἀπὸ ἀσνάγης εἶπεν" 

Ἡμεῖς ἕν βάπτισμα εἰλήφαμεν, καὶ τούτο ἐξαχολουθοῦ- 
μεν' ὁ δὲ λέγων xal τοῖς αἱρετικοῖς ἔξεστι βαπτίζειν,. 
δύο βαπτίσματα εἰσάγει. 

Σατορνῶλος ἀπὸ Ἰουχτορνιανῆς εἶπεν" 

Ei ἔξεστι τοῖς αἱρετιχοῖς βαπτίζειν ἀνέγχλητοὶ ciat: 
ἄνομα ποιοῦντες οὐδὲ εὐρήσεις διὰ τι αὐτοὺς ὁ Χριστὸς 


Christus adversarios suos, aut Apostolus autichristos B ἐναντίους, à ὁ ᾿Απόστολος Ἀντιχρίστους ὀνομάζει. 


appellarerit. 

$1. Alius Saturninus a Thueca dixit : 

Gentiles quamvis idola colant, tamen Deun pa- 
grem ei creatorem coguoscunt et. confitentur Domi- 
num : in hune Marcion blasphemat, et quomodo non 
erulescunt, qui Marcionis baptismum probant? 

99. Marcellus a Zama dixit: 

Cum peccata non nisi in Ecclesie baptismo re- 
mittantur, qui hereücum non baptizat, peccator; 
communicat. 

95. lrenzus ab Usulis dixit: 

Si ideo Ecclesia ἢ ereticum non baptizat, quod di- 
catur jain baptizatus esse, antefertur lizresis, et ma- 
jor it. 

94. Donatus a Cybalina dixit : 

S! est qui dicat esse apud hzreticos baptismi gra- 
tiam, anteest uLostendat et probet esse illic Ecclesiam. 

δῦ. Zosimus a Tharaása dixit : 

Revelatione facia veritatis , cedat error veritati. 


56. Julianus a Telepte dixit : 

Scriptum est : Nemo potest aliquid accipere , nisi 
datum [uerit illi de celo (Joan. n). Si haresis de 
coelo est , potest. et caeleste baptisma dare. 

01. Faustus a Timida dixit : 

Qui pro lizereticis ecclesiastico baptismate interce- 
dunt, illos christianos , et nos hazreticos faciunt. 


08. Geminus a Furuis dixit : 

Quod seuel decrevimus, hoc et tenemus, ut ab 
hereticis venientes baptizemus. 

09. Royatianus a Nova dixit : 

Ecclesiam Christus instituit, bzresim diabolus : 
quomodo ergo potest habere baptismum Christi sy- 
nagoga diaboli 

60. Therapius a Bulla dixit : 

Qui hareticis Ecclesie baptisma concedit, quid 
aliud quam spousz Christi proditor existit ? 


θὲ. Lucius a Membresa dixit : 


Scriptuun est : Deus peccatores non. audit ; hze- 


reticus , qui peccator est, quomodo audiri in ba- 
ptismo potest? 


Σατορνῶλος ἄλλος ἀπὸ Συχῆς εἶπεν" 

Οἱ ἐθνικοὲ εἰ xai ἔδωλα σέδονται, ὅμως τὸν Θεὸν πα- 
τέρα καὶ χτίστην ἐπιγινώσχουσι xai ὁμολογοῦσι δεσπὸ- 
την εἰς τοῦτων Μαρχίων βλασφημεῖ, xxl πῶς οὐχ «t9 2- 
νονται οἱ τὸ Μαρχίωνος βάπτισμα δοχιμάζοντες ; 

Μάρχῶλος ἀπὸ Ζάμης εἶπεν" 

Ὁπότε ἄφεσις ἁμαρτιῶν οὐδαμοῦ. εἰ μὴ ἐν τῇ Ex- 
χλησίᾳ διδοται, ὁ αἱρετικούς μὴ βαπτίζων, ἁμάρτωλῷ 
χοινωνεῖ. 

Εἰρηναῖος ἀπὸ Ονλῶν εἶπεν" 

Ei διὰ τοῦτο ἡ Ἐχχλησία τὸν αἱρετιχὸν οὐ βαπτίζει, 
ὅτι ἤδη λέγεται βεθαπτίσθαι, προχρίνει ἡ αἵρεσις καὶ 


C μείζων γίνεται. 


Δονάτος ἀπὸ κιθαλινῆς εἶπεν" 

O λέγων παρὰ τοῖς αἱρετιχοῖς χάριν βαπτίσματος 
εἶναι, πρότερον ἀποδειξάτο Ἐχεῖ ἐχχλησίαν. 

Ζώσιμος ἀπὸ Θαραζοῦ εἶπεν 

᾿Αποκαλυφθείσης τῆς ἀληθείας, παραχωρείτω ἡ πλάνῳ 
τῇ ἀληθείᾳ. 

Ἰουλιανὸς ἀπὸ Φιλίππου titt 

Ῥέγραπται, Οὐ δύναται ἄνθρωπος λαμθάνειν οὐδὲν. ἐάν 
μὴ à δεδομένον ἀντῷ ix τοῦ οὐρανοῦ" εἰ ἡ ἀιρεσις ἐξ 
οὐρανοῦ ἐστι. δύναται καὶ οὐράνιον βάπτισμα δοῦναι. 

Φαῦστος ἀπὸ Θημίδης εἴπεν᾽ 

Oi τὸ τῶν αἱρετικῶν πρὸς τὸ τῆς ἐχχλησίας βάπτισμα 
ἐνιστάμενοι, éxsivoug μὲν χριστιανοὺς, ἡμᾶς ταὶ αἷρε- 


D χιχοὺς ποιοῦσιν. 


Γεμῖνος ἀπὸ Φόρμης εἶπεν" 

O ἅπαξ ἐχρίναμεν, τοῦτο xal χατέχομεν᾽ ἵνα τοὺς ἀπὸ 
αἱρέσεων ἐρχομένους βαπτίζωμεν. 

Ῥογατιανὸς ἀπὸ Οὔσης εἶπεν" 

Τὴν Ἐχχλησιαν ὁ Χριστὸς ὠχοδομησε, τὴν αἵρεσιν ὁ 
διάδολος * πῶς οὖν δύναται ἔχειν βάπτισμα Χριστοῦ ὁ 
συναγωγὴ διάδολοῦ ; 

Θῆράπιος ἀπὸ Βουλισμέον εἶπεν" 

Ο τοῖς αἱρετεχοῖς τὸ βάπτισμα τῆς Ἐχχλησίας προδι- 
δοὺς, τί ἄλλο à τῆς νύμφης τοῦ Χριστοῦ προδότης γί- 
νεται; 

Λούχιος ἀπὸ Μεμερέσης εἶπε. 

Γέγοαπται, ὅτι ὁ Θεὸς ἁμαρτωλῶν οὐχ ἀγούει" ὁ δὲ 
αἱρετικὸς ὧν ἁμαρτωλὸς, πῶς ἀχούεται εν τῷ βαπτίζειν ; 


(1) Al. Θουνέσης. 
(3) Lege 1t. 


1007 


62. Alius Felix ab Uslaceenis dixit : 

In hzreticis sine Ecclesie baptismo recipien- 
dis, nemo consuetudinem rationi et veritati. pre- 
ponat. . 

65. Alius Saturninus ab Avitinis dixit : 

Si potest. Antichristus darc alicui gratiam Christi , 
possunt et hiretici baptizare qui appellati anti- 
christi. 

64. Quintus ab Aggiva dixit : 

Deus unus est, et Ecclesia una, et baptisma unum. 
quimodo ergo illic baptizari aliquis potest , ubi Deus 
et Christus et Ecclesia non est. 

65. Julianus a Marciliana dixit : ὁ 

Si potest homo duobus dominis servire ,. Deo et 
mammonz , potest et baptisma duobus inservire. 

66. Tenax ab horreis Coelixe. dixit : 

Daptisma unum est, sed Ecclesie, cujus est ve- 
rum baptisma. 

67. Alius Victor ab Assuris dixit similiter : 

68. Donatulus a Caspe dixit : 

Et ego se:iper hoc sensi, ut heretici, qui nihil 
foris consequi possunt, quando ad Ecclesiam ve- 
niunt, baptizentur. 

69. Verulus a Rusiccade dixit : 

llomo liereticus dare (1) potest quod non hahet ; 
multo magis schismaticus , qui quod habebat amisit. 

70. Pudentianus a Cuiculi dixit : 

Si quis ex lxeresi venerit, baptizari eum recte ac 
juste statutum est. 

14. Petrus ab lHlippone diarrytho dixit : Cum ba- 
ptisma unum sit in sola eatholica Ecclesia, idcirco eos 
qui ab haereticis et. schismaticis veniunt, ut qui ni- 
hil inde acceperint, in Ecclesia censeo baptizari 
oportere. | 

12. Alius Lucius ab Ausofa dixit : 

Cum. sit unus Deus et Pater, et Filius, et Spiritus 
sanctus, et uua spes, et una Ecclesia, quxe apud lize- 
reticos. facta sunt, rescindi dehere dico, et eos qui 
inde veniunt, in Ecclesia baptizandos essc. 

19. Alius Felix a Gurgitibus dixit : 

Ego censeo, ut secundum sanctarum Scripturarum 
praocepia iniqui apud haereticos baptizati, si ad Eccle- 
siam confugerint, Ecclesi» baptismate, ubi potestas 
omnis a Deo data est, baptizentur. 

74. Pusillus a Lamasba dixit : 

Ego credo baptisma salutare non esse, nisi in Eccle- 
sia cathol;ca, et quando exira Ecclesiain fit, simula- 
tionem esse. 

19. Salvianus a Ganzafala dixit : 

H:ereticos. nihil habere constat, et ideo ad nos 
veniunt, ut possint accipere quod non habent. 

16. Honoratus a Tucca dixit : 

Cum Christus. veritas sit, magis veritatem quam 
consuetudiuem sequi debemus : ut haereticos, qui 
ideo ad nos veniunt, quia foris nihil accipere potue- 
runt, Ecclesi:e baptismo sauctificemus.- 

11. Victor ab Octava dixit : 


(1) Non. 
PATROL. lll. 


CONCILIA CARTIHAGINENSIA. 
A Αλλὸς φιληξ ἀπὸ Οὐαγλαχηνῆς εἴπεν" 


10^? 


Ev τῷ προδέχεσθαι τοὺς αἱρετιχοὺς ἄνεν τοῦ τῆς Ex- 
χλησίας βαπτίσματος. μηδεὶς τὴν συνήθειαν λόγου xal 
τῆς ἀληθείας προχρινέτω. 

ἤλλλος Σατορνῖλος ἀπὸ Πλουτίμνης εἶπεν" 

Εἰ δύναται ᾿Αντίχριστος δοῦναι τὴν χάριν τοῦ Χρι- 
στοῦ. δύνανται xal οἱ αἱρετιχοὲ βαπτίζειν, οἱ ὀνομασθέντες 
ἀντίχριστοι. | 

Κοίντος ἀπὸ OUy6àc εἵπεν᾽ 

Ὁ θεὸς εἷς ἐστι, καὶ Ἐχχλησία μία xai ἕν βάπτισμα 
x«l πῶς δύναταί τι; βαπτισθῆναι ἐχεῖ, ὅπου οὔτε 
Θεὸς, οὔτε Χριστὸς, οὔτε Ἐχχλησία ἐστὶ ; 

Ἰουλιανὸς ἀπὸ Μαρχελλιανῆς εἶπεν" 

Εἰ δύναται ἄνθρωπος ὃδυσὲ χυρίοις δουλεύειν, Θεῷ καὶ 


B μαμωνᾷ, δύναται xai βάπτισμα δυσὶν ὑπηρετεῖν. 


Τέναξ ἀπὸ 'Opuov κελλίων εἕπεν" 

Βάπτισμα ἕν ἐστιν, ἀλλὰ τῆς Ἐχχλησίας, ἧς τὸ βαπτι- 
aux ἀληθές. 

"A)iog Οὐίχτωρ ἀπὸ ᾿Ασούρας εἶπεν ὁμοίως" 

Δουνατοῦλος ἀπὸ Κάμφης εἶπεν᾽ 

᾿Αεὶ τοῦτο ἐγὼ ἐφρόνησα, ἵνα οἱ αἱρετιχοὶ, μηδὲν ἔξω 
λαθεῖν δυνάμενοι, ὅταν πρὸς τὴν Ἐχχλησίαυ ἔλθωσι, 
βαπτισθῶσιν. 

Οὐήρουλος ἀπὸ Ῥουσιοχάδας εἶπεν" 

ἤλνθρωπος αἱρετιχὸς (1) δύναται δοῦναι ὁ μὴ ἔχει, 
πολὺ μᾶλλον σχισματιχὸς, ὅπερ εἶχεν ἀπολέσας. 

Πουδεντιανὸς ἀπὸ Koutyxó)ng εἶπεν’ 

Ἐάν τις ἀπὸ αἱρέσεως ἔλθη, βαπτισθῆναι αὐτὸν ὀρθῶς 
χαὶ δικαίως κέχριται. 

Πέτρος ἀπὸ Ἱππῶνος Διαῤῥύτου εἶπεν" 

Ἐπεὶ ἕν βάπτισμά ἐστιν ἐν μόνη τῇ Ἐχκχλησία, διὰ τοῦτο 
τοὺς ἀπὸ τῶν αἱρετιχῶν xxl. σχισματικῶν ἐλθόντας. ὡς 
μηδὲν ἐχεῖθεν εἰληφότας, ἐν τῇ Ἐχχλησία βαπτίξεσθαι 
χρίνω. 

ἤλλλος Λούχιος ἀπὸ Αὐσάφης εἶπεν" 

Ἑνὸς ὄντος Θεοῦ xal πατρὸς x«i υἱοῦ xal ἁγίον πνεύ- 
ματος, x«l μιᾶς ἐλπίδος. καὶ μιᾶς Ἐχχλησίας. τὰ παρὰ 
τοῖς αἱρετικοῖς πραττόμενα λύεσθαι δεῖν φημι. xal τοὺς 
ἀπ᾽ αὐτῶν ἐρχομένους ἐν τῇ Ἐχχλησίᾳ βαπτίζειν. 

"Αλλὸς Φίληξ ἀπὸ Τουριτῶν εἶπεν" 

Ἐγὼ xpivo ἵνα, ἀκολούθως ταῖς θείαις γραφαῖς, ἄνομοι 
παρὰ τοῖς αἱρετικοῖς βαπτισθέντες, ἂν πρὸς τὴν Ἐχχλη- 
σίαν χαταφύγωσι, τῷ τῆς Ἐχχλησίας βαπτίσματι, ἔνθα 
πᾶσα ἐξουσία παρὰ τοῦ Θεοῦ δέδοται, βαπτισθῶσιν. 

Πλουτιανὸς ἀπὸ Λαβάνης εἶπεν" 

Ἐγὼ πιστεύω βαπτίσματι σωτηρίαν μὴ εἶναι, εἰ μὴ ἐν 
μόνη τῇ καθολικῇ Ἐχχλησίᾳ, καὶ ὅταν ἔξω τῆς Ἐχκλησίας 
γένηται, πιθηχισμὸν εἶναι. 

Σαλουιανὸς ἀπὸ Ζνφάλης εἶπεν" 

Τοὺς αἱρετιχοὺς μηδὲν ἔχειν συνέστηχε, καὶ διὰ τοῦτο 
πρὸς ἡμᾶς ἔρχονται, ἵνα λάβωσιν ὃ μὴ ἔχουσιν. 

νωράτος ἀπὸ Λούγχης εἶπεν" 

Ὁπότε ὁ Χριστὸς ἀληθής ἐστι, μᾶλλον τῇ ἀληθείᾳ, À 
τῇ συνηθείᾳ ἔπεσθαι ὀφείλομεν, ἵνα τοὺς αἱρετικοὺς. διὰ 
τοῦτο πρὸς ἡμᾶς ἐρχομένογς, ὅτι ἔξω μηδὲν λαδεῖν ἡδυ- 
νήθησαν. τῷ τῆς Ἐχχλησίας βαπτίσματι ἁγίασωμεν. 

Οὐίκτωρ ἀπὸ Ὀχτύθον εἶπεν" 

(1) Sic etiam mss. et Bevereg. sed interrogandi nota 
addenda est, aut legendum οὐ δύναται. 

δ 


1079 


RELIQUI SACRE, CONCILIA CARTHAGINENSIA. 


1100 


Sie et ipse sentio, üt qui Ὁ liresi τη πὶ, sine ἃ Τοῦτο x«i αὐτὸς φρονῶ, ἵνα ot ἀπὸ αἱρέσεως ἐρχόμε- 


dubio bapiizentur. 

Clarius a Maseüula dixit : , 

“8. Manifesta est sententia Doiiiinl nostri Jesu 
Christi Apostolos suos miltentis, et ipsis solis po- 
testatem  permittentis, quibus ros süctessirius, ea- 
dem potestate Ecclesiám Del gübernitites, el eos qui 
credunt baptizantes, et ideo hxretici qui nec jotesla- 
tem, nec Ecclesiam habent, tiéqué baplizáre Eecleslie 
baptismo possunt. 


79. Secundianus a Tambels :lixit : 

Non debemus hzreticos nosira presumptiüne deci- 
pere, ut in Ecclesia. Domini nostri Jesu Chielsti riün 
baptizati, cum judicii dies venerit, nohis Imputetit, 
quod per nos non sint baptizati, et Indulgenilaib ac 
reniissionemi peecátürim consecuti. Propter quod 
cum una Ecclesia et sit unum baptisma, quando ad 
nos convertuntur, simul cuim Ecclesia baptismum 
eliam consequi debent. 

80. Aurellus 4 Cliullabi disil : 

Joatines apostolus in epistola sua dixit : Si quis ad 
vos venit, et doctrinam Christi non habet, tiolite eurii 
admittere in. domurh, et ate. Illi ne dixeritis. Qui 
enim dixerit illi : Ave, communieát verbis et fattis 
ejus malis. Quomods igitür ádmilti in dothum Del 
possunt, aut quomodó cuim els sihé Ecclesix baptismo 
communicare possumus, quin 3irnul δὲ malis eobüm 
factis communicemus? 

81. Licteus a Gentellis disit : 

C:xeus si es:eum ducat, ambo In foveatn &adunt. 
Cum ergo h:»reticos ebrnstet non posse Illuinihaté 
quemquam, cum ipsi Cxoi sint, talluta baptistiia tiun 
valet. 

82. Natalis ab OEa dlsit : 

Tam ergo presens, iuam. Pompeius Sábratensls , 
quáhri etiam Dloga Septimagriensis, qui mlhi nanda- 
verünt, corpore tjuideri 2Dsehtes, Sed spiritu prze- 
sentes, censemus , Quod el ἔπ} coepiscopi Hibstri, 
quod h:xretici commuhtcatioriein liaberé uobiscün non 
possunt; nisl a nobis Tuerint baptizati. 

85. Junius a Néapoll dixii : 

Ab eo quod semel ceiisuirhus, non recedo, ut lirc- 
ticos venlenitesád Ecclesiam bapiizemus. 


84. Cyprianus a Carthagine dixil : 

Meam seiilenitàm plenissime ex primit epistola quz 
ad Jubaianum collegam nostrum scripta esi, hxreji- 
cos secundum evangelicam et apostolicain cóniesia- 
Ilonem adversarios Christi el antieliristos ajpellatos, 
quondo ad Eveleslam  venerini, unico Etclesi:e ba- 
ptismo baptizandos esse, ut possint fieri de adversa- 
riis amici el de autichristis Christiani, 

Zonaras. He suni igitur Patrum sententie, qui cum 
magno Cypriano. fn concilio isto convenerant ; δορά nec 
apud omnes lierelicos, nec apud schismaticos valuerunt. 
Nam secunda synodus &cumenica, ut jam dictum est , 
hereticos nonnullos ecepit, ac sine baptismo recipién- 
dos illos sangit, sancto chrismate tantum unctos et pro- 


vot, ἀδιστάχτως βαπτισθῶσι. 

Κλάριος ἀπὸ Μασχούλης εἶπεν" 

Πρόδηλός ἐστιν ἡ τοῦ Κύρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ 
ἀπόφασις ἀποστέλλοντος τοὺς ἑαυτοῦ ἀποςτόλους, xai 
αὐτοῖς μόνοις τὴν ἐξουσίαν ἐπιτρέποντος , οἷς ἡμεῖς 
ἐξαχολουθοῦμεν, τῇ αὐτῶν ἑἕξουσία τὴν ἙἘχχλησίαν 
Θεοῦ χυδερνῶντες, καὶ τοὺς πιστεύοντας βαπτίζοντες * 
χαὶ διὰ τοῦτο οἱ αἱρετικοὲ. οἱ μήτε τὴν ἐξουσίαν ἔχοντες, 
μήτε τὴν Ἐχχλησίαν, οὐδὲ βαπτίζειν τῷ τῆς Ἐχχλησίας 
βαπτίσματι δύνανται. 

Σεχονδιανὸς ἀπὸ Θάμδης εἵπεν' 

Οὐδαμῶς ὀφεΐλομεν τοὺς αἱρετικοὺς τῇ ἡμετέρᾳ φι- 
λονεικίᾳ ἐνεδρεύειν, ἵνα οἱ ἐν τῇ Ἐχχλησίᾳ τοῦ Κυρίου 


B ὑμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ μὴ βαπτισθέντες, ὁπόταν ἡ ἡμέρα 


τῆς χρίσεως ἔλθη, ἡμᾶς αἰτιάσωνται, ὅτι δέ ἡμᾶς οὐχ 
ἐβαπτίσθησαν, οὐδὲ τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν ἔλαθον " 
διόπερ, μιᾶς οὔσης τῆς Ἐχχλησίας x«i τοῦ βαπτίσματο:. 
ὅταν πρὸς ἡμᾶς ἔλθωσι, μετὰ τῆς Ἐχχλησίας x«i τοῦ 
βαπτίσματος τυχεῖν ὀφείλουσιν. 

Αὐρήλιος ἀπὸ Χολλαβῆς εἶπεν" 

Ἰωάννης ὁ ἀπόστολος ἐν ἐπιστολῇ αὐτοῦ ἔφη Εἴ τις ἔρ- 
χεται πρὸς ὑμᾶς, xai τὴν διαδοχὴν τοῦ Θεοῦ οὐ φέρει, 
μὴ λαμβάνετε αὐτὸν εἰς οἰκίαν, x«l χαίρειν αὑτῷ μὴ 
λέγετε * ὁ λέγων αὐτῷ χαΐρειν, κοινωνεῖ τοῖς λόγοις αὖ- 
τοῦ, xcl τοῖς ἔργοις πονηροῖς * πῶς οὖν tot εἰσδεχθῆναι 
εἰς οἰχίαν τοῦ Θεοῦ δύνανται, ἢ πῶς αὐτοῖς χωρὲς τοῦ 
τῆς Ἐχχλησίας βαπτίσματος χοινωνῆσαι δύναμεθα, εἰ 
μὴ τοῖς πονηροῖς αὐτῶν ἔργοις χοινωνοῦμεν ; 

Βίχτωρ ἀπὸ Γεμέλλων εἶπεν᾽ 

Τυφλὸς τυφλὸν ἐὰν ὁδηγῇ, ἀμφότεροι εἰς βόθυνον πε- 
σοῦνται" ἐπεὶ οὖν σαφὲς ἐστι, μὴ δύνασθαι αἱρετικὸν τινα 
gorii, ἅτε δὴ τυφλῶν αὐτῶν ὄντων, τῶν τοιούτων τὸ 
βάπτισμα οὐδέν ἐστι. 

(4) Μχτόλεος ἀπὸ Οἴας εἶπεν' 

κἀγὼ παρὼν καὶ Πόμπηϊζος ἀπὸ Σαβράτων, xxi Διογὰς 
ἀπὸ Λεπτιμάγνης, οἴπερ ἐνετείλαντὸ μοι, σώματι μὲν 
ἀπόντες, τῷ δὲ πνεύματι παρόντες χρίνομεν. ὅπερ καὶ 
πολλοὲ συνεπίσχοποι ἡμῶν, τοὺς αἱρἐτιχοὺς χοινωνεῖν 


ἡμῖν ux, δύνασθαι, ἐὰν μὴ παρ᾽ ἡμῶν βαπτισθῶσιν. 


Ἰούνιος ἀπὸ Νεαπόλεως εἶπεν" 
᾽ 4:9 , * € 3 , * L - 
Ἀπ᾿ ἐχείνου οὐ ἅπαξ ἐκχρίναμεν, οὐ χωρίξομαι ᾿ ἕνα 


D τοὺς αἱρετιχοὺς τοὺς ἐρχομένους εἰς τὴν Ἐχχλησίαν 


βαπτίξωμε». 

Κυπριανὸς ἀπὸ Καρχηδόνος εἶπεν" 

Τὴν ἐμὴν ἀπόφασιν δλόχληρος δείχνυσιν ἐπιστολὴ πρὸς 
Ἰοδιανὸν συνεπίσχοπον ἡμῶν γραφεῖσᾳ, τοὺς αἱρετιχοὺς 
κατὰ τὴν εὐαγγελιχὴν καὶ ἀποστολιχὴν μαρτυρίαν ἐναν- 
τίους τοῦ Χριστοῦ xai ᾿Αντιχρίστους ὀνομασθέντας, ὁπό- 
ταν τῇ Ἑλχλησίᾳ προσξθωσι, τῷ ἑνὶ τῆς Ἐχχλησίας βαπ- 
τίσματι, βαπτίζεσθαι δεῖν, ἵνα δυνηθῶσι γένεσθαι ἄντι 
ἐχθρῶν φίλοι, xai ἐξ ᾿Αντιχρίστων χριστιανοί. 

ΖΩΝΆΡΑΣ. Αὗται μὲν οὖν αἱ γνῶμαι τῶν ἐν τῇ συνόδῳ 
ταύτη συνελθόντων πατέρων τῷ μεγάλῳ Κυπριανῷ ἀλλ᾽ 
οὔτε ἐπὶ τοῖς αἱρετικοῖς ἐχράτησαν πᾶσιν, οὔτε ἐπὶ τοῖς 
σχισματιχοῖς * ἡ γὰρ δευτέρα οἰχουμενικὴ σύνοδος, ὡς 


(1) Lege Νατάλωος. 


1101 


EPISTOLA; DIONYSII ALEX. EPISC. AD STEPHANUM PAPAM FRAGMENTUM. 


1109 


priam lhigresim singulos angathematizantes, el omnes si- A ἤδη εἴρηται, ὑπεξεῖλέ τας τῶν αἱρετικῶν, χαὶ ἄνευ 


mul. Atque liac de causa neque exposile sunt hee senteri- 
tig, ulpote minus necessarig , et qu& non promoverent, 
sed et compendiose perscripta. 


βαπτίσματος δέχεσθαι τούτου; θεσπίσασα, χριομένους 
μόνον τῷ θείῳ μύρῳ, xxi ἀναθεματίζοντας τὴν οἰκείαν 
αἵρεσιν ἕχαστον, καὶ πάσας ἁπλῶς xai διὰ τοῦτο οὐδὲ 
ἐξηγήθησαν αἱ 'γνῶμαι αὖται, ὡς μὴ ἀναγχαῖαι, οἷα. μη- 
δὲ ἐνεργοῦσαι, ἀλλά xai κατὰ σύνοψιν ἐγράψησαν. 


CONCILIUM VIII 
UABITUM CIRCA ANNUM CCLVII. 


Quamvis persuasum omnino liabéam S. Hierony- 
müm lapsum fuisse quum séripsit eosdem épiscopos 
Africanos qui rebaptizationetü euiii S. Cypriano san- 
civerant, rursum convenientes, novum einisisse de- 
cretum, ac sententiam de Baptismo suam mutasse, 
putavi tamen dandum esse in hac vestra collectione 
locum huic episcoporum conventui, quemadmodum 
nonnulla concilia referuntur in vulgatis editionibus 
conciliorum , quxe tamen constat habita non fuisse, 
tantum ne quid istius argumenli praetermittatur, sive 
verum illud, sive falsum sit. Ait ergo Hieronymus in 
Diálogo adbers. Lacifer., Mos ipsos episedpos qui 
cum beato Cypriano statueránt hérelicos esse reba- 
ptizandos, ad antiquam consuetudinem revolutos, 
novum emisisse decretum, duo videlicet damnabatur 
superioris conéilii doctriní de baptismo bzeretico- 
. yum. 

Huic Hieronymi opinioni multa repugnare videntur. 
Primmn enim, éónstat. áuctüritaie cohcilii Arelaten- 
sis, viguisse per multa tempora post Cyprianum do- 
ctrinam de rebap!izatione apud Afros. Deinde, istud 
ipsum probatur etiam ex concilio Carthagine habito 
ápud Gratum episcopum; quod licet constiterit ex 
episcopis quorum animüs abhorrens erat a rebaptiza- 


tione, evincit tamen eam doctrinam nondum abolitam 
fuisse apud Afros, tametsi plerique contra sentirent. 
Praeterea, concilium Cypriani adhuc avo Vincentii 
Lirinensis in auctoritate fuisse constat, probat exem- 
plum Donatistarum, qui, ut ait idem Vincentius, et 
constat ex gestis collationis Carthaginensis et. ex 
pluribus Augustini locis, illius auctoritate concilii re- 
baptizare se jactitabant. Denique, nullum novi istius 
decreti testimonium alibi exstat in tota antiquitate, 
Quod tamen si fuisset, haud dubie eo usi frequenter 
essent adversarii Donatistarum. Contra, Augustinus 
in Epistola xtv annotat non. inveniri Cyprianum 
sententiam de rebaptizaudis hereticis suam corre- 
xisse; quod etiam colligi abunde potest ex eap. viu, 
lib. n, contra Gaudentiufn. Itaque fieri potest ut Hie- 
ronymus, cum videret rebaptizationem a Catholicis 
Afris rejici, fortassis odio adversus Donatistas, puta- 
verit Afros ad antiquam consuetudinem revolutos 
esse statim post concilium babitum sub Cypriano, 


(; quemadmodum Augustinus in lib. m de Baptismo, 


cap. 2, ait illos ad pristinam consuetudinem re- 


diisse post Agrippinum. Srgrg. BaLuzius. (Nova Col- 
lectio.) 


. EPISTOL/E DIONYSII ALEXANDRINI EPISCOPI AD STEPIIANUM PAPAM FRAGMENTUM. 


PROOEMIUM. 


Subnexo [ragmento Eusebius pramiltit : Ad Stephanum Dionysius primam earum, quz: de Baptisme 
conscriptzx* sunt, epistolam exaravit : cum non mediocris controversia exorla esset, ulrum 608, qui ex 
qualibet hzresi convertuntur, Baptismo purgari oporteret. Quippe antiqua consuetudo invaluerai, ut 
in ejusmodi suscipiendis sola manuum  ímpositio cum  precationibus adhiberetur. Primus Cyprianus 
qui Carthaginensem tunc regebat ecclesiam, nonnisi per baptismum prius ab errore mundatos adimittendos 
esse censuit. Verum Stephanus nihil adversus traditionem, quz jam inde ab initio obtinuerat, inuovandum 
ratus, gravissime id tulit. Ad hunc igitur cuin de hoc argumento multa Dionysius per litteras scripsisset, 
illi sub finem significat omnes ubique ecclesias, mollito jam persecutionis furore, Novati turbuleutam novi- 
tatem detestautes, inter se pacem iniisse. Sic autem scribit (Euscb., lib. vui, c. 2, ὅ εἰ 4). 


Scias autem, frater, cunctas per Orientem et ulte- Ἴσϑι δὲ νῦν, ἀδελφὲ, ὅτι ἥνωνται πᾶσαι αἱ πρότερον 
rius positas Ecclesias, qua prius erant disciss:e, nune διεσχισμέναι κατά τε τὴν ἀνατολὴν ἐκκλησίαι, καὶ ἔτι 
VARIORUM NOT £. ΄ 

Primam. 1deo primam Eusebius vocat, quia idem D propugnatat, ante ab lconiensi concilio firmatam do- 


Dionysius exinde quatuor alias tum ad Xystum, tum 
ad D.onysium Stephani successores, pariter de Bap- 
tismo hzreticorum couscripsit, CouSTANT. 

Primus. lpse Cyprianus epist. 71, ad Quintum et 
alibi Agrippinum, decessorem suuin, sequi se profite- 
twr. Firmilianus autem senténtiam, quam Cypriauus 


cet. Non igitur sententie de baptizaudis hzreticis , 
sed controversie ea de re inter Afros ac. lRhomanos 
Pontifiees nat:s primus auctor Cyprianus censendus 
est, COUSTANT. 

Novati. More suo Eusebius hic Novati, loco Nova- 
tiani , nomen substituit. In eo, quod antecedit , «à 


1105 


EPISTOLA S. CYPRIANI AD QUINTUM, 


1101 


tandem ad unitatem reversas esse, et omnes ubi- Α προσωτέρω, xxl πάντες εἰσὶν ὁμόφρονες οἱ πανταχοῦ 


eumque ecclesiarum antistites unum idemque senii - 
re, et ob redditam insperato pacem incredibili gau- 
dio exsultare, Deinetrianum scilicet episcopum AÀu- 
tjiochiv, Theoctistum C:esiree, Mazabeuem Elie 
post mortem Alexandri, Marinum Tyri, Laodice:e 
Meliodoruim post obitum Thelymidris, Helenum Tharsi 
et omnes Cilici: ecclesias, Firmilianum cum omni 
Cappadocia. Solos enim illustriores episcopos nomi- 
navi, ne forte epistola nostra prolixior, et oratio mo- 
lestior redderetur. Syrie quidem tote et. Arabia, 
quibus identidem necessaria suppelitatis, et quibus 
litteras nunc scripsistis, Mesopotamia quoque et Pon- 
tus ac Bithynia, et ut uno verbo absolvam, omnes 
ubique terrarum lztitia gestiunt. ob lianc. concor- 
diam fraternamque cliaritatem laudantes Deum. 


προεστῶτες, χαῖροντες καθ᾿ ὑπερθολὴν ἐπὲ τῇ παρὰ 
προσδοχίαν εἰρήνη γενομένη᾽ Δημητριανὸς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ, 
Θεόχτιστος ἐν Καισαρείᾳ. Μαζαθάνης ἐν ADia χοιμυηθέν- 
τος ᾿Αλεξάνδρον, Μαρῖνος ἐν Τύρῳ Ἡλιόδωρος ἐν Λαοδι- 
χείᾳ ἀναπανυσαμένου Θηλυμίδρου, Ἕλενος ἐν Ταρσῷ xoi 
πᾶσαι αἱ τῆς Κιλικίας ἐχχλησίαι, Φιρμιλιανὸς xax πᾶσα 
Καππαδοχία. Τοὺς γὰρ περιφανεστέρους μόνους τῶν 
ἐπισχόπων ὠνόμασα, ἵνα μήτε μῆχος τῇ ἐπιστολῇ. μήτε 
βάρος προσάψω τῷ λόγῳ. αἱ μέν τοι Συρίαι ὅλαι xol ἡ 
᾿Αραδία οἷς ἐπαρχεῖτε ἑχάστοτε, x«i οἷς νῦν ἐπεστεῦλατε, 
ἥ τε Μεσοποταμία, Πόντος τε xai Βιθυνέα, xai συνελόντι 
εἰπεῖν. ἀγαλλιῶνται πάντες πανταχοῦ τῇ ὁμονοέα xal φε- 
λαδελφίᾳ δοξάξοντες τὸν Θεύν. 


τ 


VARIORUM NOT £. 


erudito non videtur Eusebius Dionysii mentem satis 
feliciter 3s:ecutus; eum pro mollito jam persecutionis 
[urore, melius sedata jam schismatis procella. dixis- 
set. Ex hoc autem loco intelligere est, in fragmento 
snbnexo non eas narr:ri turbas sedatas, quas in 
Oriente novissime excitarat baptismi hereticorum 
causa, sed eas, quas aliquanto anie Novatiani factio 
Invexerat. Nou male tamen Eusebius epistolam ipsam 
de Buptismo hereticorum scriptam notavit: quia ni- 
mirum in prima et precipua ejus parte de lioc ar- 
gumento, ut ipse Dionysius In epistola ad. Xystum 
meminit, multa edisfe&ruerat, rogaus et obtestans Ste- 
phanum , haud. dubie ne tam difficili in causa quid- 
quam pr:epropere ageret, aut pacem cuin ἰΟἱ tamque 
pr:zeclaris episcopis ru:nperet, CoUSTANT." 

Mazabenem Elie. Graci textus series postularet 
Mazabenem Elie, Marinum Tyri: quod. tendum 


EPISTOLA S. CYPRIANI AD QUINTUM. 
DE HJERETICIS BAPTIZANDIS. 
(Erasm. p. 597. Pamel. Rigalt. Baluz. Oxon. Lips. xxi.) 


I. Cyprianus ἃ Quinto [ratri salutem. — Retulit ad 
me, frater charissime, Lucianus compresbyter no- 
ster, (6 desiderasse ut significaremus tibi Ὁ quid sen- 
tiamus de his qui apud bhzreiicos et. schismaticos 
baptizati videntur. De qua re quid nuper in. concilio 
pluri.ii coepiscopi cum copre-byteris qui. aderant 
censuerimus, ut scires, ejusdem epistole exemplum 
tibi misi. Nescio etenim qua przsumptione ducuntur 
quidam de collegis nostris, ut putent eos qui apud 
h:ereticos € tineti suut, quando ad nos venerint, bap- 
tizari non oportere, eo quod. diesnt unum baptisma 


esse, olim a Rufino correctum, Valesius monuit. 
Alexaudrum enim, cujus beatum exitum Dionysius 


apud Eusebium lib. vi, c. 46, Cornelio papz nuntiat, 


AEli:e , seu, ut. citito loco loquitur Eusebius, Jero-o- 
lymoruim, uon Tyri episcoputn. fuisse constat. Cousr. 

Suppeditatis, Servato scilicet Romanorum pio more, 
quem Eusebius lib. tv, c. 25, uti jam observavimus, ab 


: ipso religionis exordio ad suam usque zetatem custo- 


ditum testatur, ut ecclesiis quam plurimis, etiam re- 
motis, necessaria vite subsidia transmittant. E4mdem 
ob causam supra, pag. 78, Soter a Dionysio Coriuthio 
rum episcopo laudatur. CoUsTANT. 

Deum. Exstant et alia. Iraginenta litterarum quas 
S. Dionysius tum δὰ S. Dionysium papam, 1, Phile- 
monein, presbyteros, tim ad. S. Xystum papam de 
Baptismo haereticorum et de hizeresi Sabelliana «crip- 
sit. Vid. infr., tom. v hujusce bibiiolh.c:. — Epp. 


C siam non potest : nam, eum duo baptismata esse non 


possint, si h:retici vere baptizant , ipsi habent ba - 
ptisma ; et qui hoc illis patrocinium de auctoritate 
Sua pr:xsiat, cedit illis et consentit, ut ^ hostes et 
adversarii Christi habere videantur abluendi et. puri- 
ficandi et sanctificandi hominis potestatem. Nos 
autem dicimus cos qui inde veniunt, non rela,.tizari 
apud nos, sed baptizari. Neque enim accipiunt illic 
aliquid ubi nihil est ; sed veniunt ad nos ut hic acri- 
piant ubi et gratia et veritas omnis est, quia et gratia 
et veritas una est. Porro autem quidam de collegis 
nostris malunt. h:ereticis honorem dare quam nobis 
consentire; et, dum unius baptiswi asseveratione 
baptizare veuientes nolunt, sic, aut. duo baptisniata 
ipsi faciunt ,' dum et apud. lixereticos baptisma esse 
dicunt, aut certe, quod est gravius, hzereticorum sor- 


esse, quod unum scilicet in Ecclesia catholica est. D didam et profauam tiuctionem, vero et unico et legi- 


Qua Ecclesia 4, si una est, esse baptisma extra Eccle- 


timo Fcclesiz catholice baptismo przeponere et prz- 


LECTIONES VARIANTES. 


* Quintino fratri Erasm. 

b Quid nos sentiamus Lam. Bod. 2. 

€ Et schismaticos Lan. Ebor NC. 1. Bod. 2. 

d Que Ecclesia quia una est. Bod. 1, 2. Lin. NC. 1. 
Ebor. Si est una, et esse Corb. Quod unum sciiicet in Ec- 


clesia una est, et esse baptisma przeter Ecclesiam non po» 
test MR. Prater Ecclesiam Lam. Ebor. Lin. NC. 1. Bod. 


"e Hostis et adversarius Christi liabere videatur Lam. 
Ebor. NC. 4. Bod. 1,2. Lin... 


VARIORUM NOTAE. 


Epeisr. Ap QuisTUM. l. — Quinto. Fratri. Hunc et 
collegam suum vocal, et in Mauritania. constitutum 
fuisse testatur. epistola sequenti , ubi etiam meminit 


hujus epistol:e. RicaLT. 
Dum εἰ apud hereticos baptisma esse. dicunt. 
Atque inter canones qui dicuntur Apostolorum , di- 


1105 


DE HA:RETICIS DAPTIZANDIS. 


1106 


ferre contendunt : non considerantes scriptum esse: A baptizatos esse, et a nobis ad h:zereticos transisse, si 


Qui baptizatur a. mortuo, quid proficit ^ lavatio ejus 
(Eccles. xxxiv, 30)? Manifestum est aütem eos qui 
uon sun! in Ecclesia Christi, inter mortuos computa- 
ri, nec posse ab eo viv.ficari allerum qui ipse non 
vivat; quando uua sit Ecclesia, qua. vite slernze 
gratiam consecuta, et vivit in :eternum et vivificat Dei 
populum. 

Il. Et dicunt se in hoc veterem consuetudinem se- 
qui, quando apud veteres h:zreseos et, schismatum 
prima adhuc fuerint initia, 5 ut hi illic essent qui de 
Ecclesia recedebavt, et hic * baptizati prius fuerant; 
quos tune tamen ad Ecclesiam revertentes, οἱ poeni- 
tentiam agentes, necesse non erat baptizare. Qu.d 


postmodum peccato suo cognito, οἱ errore digesto, 
ad veritatem et matricem redeat satis sit in paeniten- 
tiam manum imponere ; ut, quia 4 ovis fuerat, hanc 
ovein ὁ abalienatam et errabundam in ovile suum 
pastor recipiat. Si autem qui ab hzreticis venit, ba- 
ptizatus. in Ecclesia prius non fuit, sed alienus in 
totum et profauus venit, baptizandus est, ut ovis fiat, 
quia una est aqua in Ecclesia sancta qu:e ovcs faciat. 
Et idcirco, quia nihil potest esse commune mendacio 
et veritati, tenebris et luci, morti et immor'alitati , 
antichristo et Christo, per omnia debemus Ecclesix 
ca!íholicze unitatem tenere, nec in. aliquo fidei et vc- 
ritatis hostibus cedere. Non est autem de consue- 


nos quoque hodie observamus , ut quos constet hic B tudine przscribendum, sed ratione vincendum. Nam 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Lavatione Bod. 1. Lin. 
b Ut illic essent Lam. Bod. 3. 
^ Uli baptizati Lam. NC. 1 Bod. 2. Ebor. 


d Ovis jam Lam. Bod. 1, 3. 
* Ovem abjectam Lam. NC. 1. Bod, 1, 3. Abigeatam 
Ver. Thu. 


VARIORUM NOT &. 


sertissime habetur, τοὺς παρὰ τῶν αἱρετικῶν βαπτισ- 
θέντας ἡ χειροτονηθέντας, οὔτε πιστοὺς οὔτε γληριχοὺς 
εἶναι δυνατόν. Can. 68. RicaoLT. 

Qui buptizutur a mortuo, quid. proficit lavatio ejus? 
Smpenumero quidem noster Cyprianus οἱ alii patres 
arripiunt de Scripturis quidquid vel solo verborum 
sono facere ad propostim videtur, etsi lon:e alio 
sit. audiendum sensu : cujusmodi aliqua. notavimus 
iu pr cedentibus. Quod vero hic de tricesimo Eccle- 
siastici capite citatum. plerique putant, omuino ab- 
ludit ah Sapientia. Siracidis Rectissime autem Cy- 
pri»nus ait. Iiereticos et. schi-maticos, qui extra Ec- 
cle-iam sunt, inter mortuos computari, nempe mor- 
tuos. spiritaliter. At nihil ta'e sibi voluit Siracides, 
qui hoc tantum dixit: Eum qui a mortuo, ἀπὸ νεχροῦσ, 
hoe est a contactu. mortui Javit, et abluit qued. im- 
mundi contraxerst ex. contage. cadaveris, $i po«tea 
revertatur ad. cadaveris contactum, jam illam suam 
lavationem perdidisse, «uia novo mortui. contactu 
sese contaminavit. Qu:n sententia nihil omnino fcit 
ad men'ein Cypriani. Ergo quisquis »uctor fuit. istins 
dicti, Qui a mortuo baptizatur, quid proficit lavatio 
ejus ? (hoc enim primitus a Cypriano usurpatum fuisse 
numqu'm crediderim), appellatione mortui aliquem 
intellexit ex diis gentium, qui homines quondam fue- 
rant, ei jam cum inier deoS censeri iucipiebant, erant 
mortui; aut, si non aliquem ex alibus diis, saltem 
aliquem ex. ejusmodi deorum sacerdotibus sive cul- 
toribus, qui etiam 2a Christianis inter mortis seculi 
computabantur. Itaque auctor istius. dicti, ut verba 
Siracidis ad suum de extra Ecclesiam baptizatis sen- 
sum transferret, omisit quod apud Siracidem sequi- 
tur : οἱ iterum tangit eum; quo eerte. omisso, tota 
mens Siracidis eliditur : ex eoque quod a Siracide 
dictum. fnerat, qui a mortuo. bap'izatur et iterum 
tangit eum, non proficit lavatio ejus, dietum prorsus 
aliu ! expressit : Qui baptizatur a mor(uo , non pro- 
ficit lavatio ejus. Quod idiotis Christianorum, ob eam 
quie. fuit ipsis notissima, mortuorum appellationem, 
eum mire placuisset, neglecto jam Siracid's sensu, in 
proverbium abiit. Hoc igitur Cypriauum, non ex Si- 
racide, sed ex vulgi proverbio sumpsisse malim equi- 
dem arbitrari, quam dicere virum tantum non legisse, 
aut non intellexisse Siracidem. Enimvero, sic etiam 
opinatum esse Augustinum, ex. eo colligitur quod in 
prolixa adversus Cresconimn. disputatione, qua. Cy- 
priani sententiam satis acriter refellit, b:ec ipsa verba 
ἃ Cypriano prolata non ad Siracidis mentem retrahit, 
sed ex ore vulgi. uti tuin ferebantur, excepta sic in- 
terpretatur, ut definiat baptismum a mortuo, hoc est 


C 


horetico sive schismaticn, extra Ecclesiam datum, 
tin incipere baptizato proficere cum taliter bapti- 
zatus transit ad corpus Christi, quod est Ecclesia 
Dei vivi. Hoc ita citatur. etiam a. Quieto, episcopo 
Buruchensi, in. concil. Carthag., et ab Augustino, 
lib. 1, contra Petilianum, c. 9 : Jtem cum . audierit, 
qui baptizatur a. mortuo , non ei prodest lavatio ejus. 
respondebit : Vivit Christns, etc. Baptizautur autein ἃ 
mortuis, qui baptizantur in. idolorum templis; tion 
euim et ipsi a sacerdotibus suis se accipere arhitran- 
tur. sanctificationem quam putant; sed a diis, qui 
qnoniam homines fuerunt et ita mortui sunt. Ric.— 
Non vulgatum omnino proverbium, sed textum Scri- 
pturz, lic laudatum. con-tat. ex verbis Cypriani di- 
centis, scriptum esse : Qui baptizantur a mortuo, ctc. 
Huic conjectur;e firmand:e accedit observatio Josephi 
Scaligeri Elenct., c. xi, 8, soler» homires — notissi- 
mas senten'ias dimidiata- citare. Et pro instantia af. 
fert illud Matt. xv, ὅ : Δῶρον ὃ ἐὰν ἐξ ἐμοῦ ὠφεληθῆς. 
Smile quid apud Suidam videmus in u-u proverbii : 
ἀπὸ χαταδυομένης, quod revera, si totum efferatur, 
eri', ἀπὸ νεὼς χαταδυομένης 0 τι ἂν λάδης, κέρδος. Re- 
cepi? huic loquendi forme fortasse D. Paulus vi- 
deri potest allusisse, I Cor., xv. 20 . Ti ποιήσουσιν oi 
Garrisóptvoc ὑπὲρ τῶν νεχρῶν ; quid conficient aut [u- 
crabuntur. baptizuti seu loti pro mortuis? (uo — ensu 
D. Lucas d xi! ; Ἐποίησε ἄλλα πέντε τάλαντα. Mortui 
si possint. polluere, saltem aliquid possunt, Et vivi 
qui ab impuro contactu se lustrandos procurant, ag- 
noscunt poemas manere inexpiatos, et proinde ani- 
mam esse post fata superstitem. Ad. diversissinos 
sen-us eadem proverbialia dicta adhiberi res notis- 
sima est. FELL. 


]I. — Ovem abalienatam et errabundam. Non jam de 
Christi, sed Novati grege. Licet verior videatur lectio 
qu;e habet. abigeatem. Gloss:e veteres, abigator, aba- 
ctor, abigens , ἀπελάτης. EL juris auctores dixere, 
crimen abigeatus. Ip. 


Non est. autem de consuetudine prascribendum. Et 
tameu post multas di-ceptationes cousuetudo vicit. 
loc testatur flieronymus apertissiie adversus Luci- 
fer. . Denique illi ipsi episcopi, inquit. qui rebaptizan- 
dos hereticos. cum Cypriano statuerant, ad. ant quam 
consuetudinem revoluti, novum emisere decretum. (Quid 
facimus ? ita et nobis majores nostri, et. illis sui tradi- 
dere majores. Augustinus, lib. nm, contra Cresc.,c. 33 : 
Hac consuetudo Ecclesie fuit ante concil um Cypriani. 
Hac superari et auferri non potui! nec concilio Cy- 
priani. Bonam istius consuetudinis rationem ex Au- 


1101 


EPISTOLA δ. CYPRIANI AD JUBAIANUM , 


1108 


nec Petrus, quem primum Dominus elegit, et su- A timp, ^ ipsa potius nostra ducamus. Cui rei Paulus 


per quein zdificavit Ecclesiam suam , cum secum 
Paulus de circumcisione postmodum  disceptaret , 
vindicayit sibi aliquid insolenter, aut arroganter 
assumpsit, ut diceret se primatum tenere, et ob- 
temperari a novellis et posteris sibi potius opor- 
tere. Nec despexit Paulum, quod Ecelesi prius 
persecutor fuisset, sed consilium veritatis adinisit , 
et rationi legitim: quam Paulus vindicabat, facilo 
consensit ; documentum scilicet nobis et concordia 
el patienti:e tribuens, ut non pertinaciter nostra ame- 
mus, sed 48 aliquando a fratribus et collegis nostris 
u&liter et salubriter suggeruntur, si sint vera οἱ legi- 


quoque prospiciens et concordie et paei fideliter 
consulens, iu Epistola sua posvit, dicens : Propheta: 
autem duo aul tres loquantur, et ceeieri examinent. Si 
Guytem alii? revelatum fuer sedenti, ille prior taceat (1 
Cor., xiv, 39). Qua in parte docuit et ostendit multa 
singulis in melius revelari. ei debere unumquemque, 
non pro eo quod semel imbiberat et tenebat , perti- 
naciter congredi , sed, si quid melius et utilius exsti- 
terit, licenter amplecti. Non enim vineimur quando 
offeruntur nobis ineliora, sed insttuimur, maxime in 
his qu:? ad Ecclesie unitatem pertinent, et spei et 
fidei nostr» veritatem ; ^ ut noe sacerdotes Dei et 


LECTIONES VARIANTES. 


à Ipsa potius amplectamur Tu. Ista potius Foss. 
» di alli Lam. Bod. 4. 


Β 5“ Utsacerdotes Bod. 1, 2. Lin. NC. 1,2. 


VARIORUM NOT. 


ustino supra observavimus. Et generaliter hoc de- 
finiri posse videtur, in istis fidel christianze myateriis, 
ubi res ip-a constat, et fides in tuto est collocata, 
non esse cur ab alterutra parte unitatis catholice, 
tranquillitas turbetur. Communem hunc. locui de 
vi et effectu consuetudinis varie tractant. Patres Ec- 
clesiz, prout ad propositum conducit. Ipse Cyprianus 
adversus cousuetudinem dicit, non solum hic, sed 
etiam epist. Lxin : Negue enim hominis consuetudi- 
dem sequi oportel, sed Dei veritatem. Et eplst. ,xxiv : 
Nec consuetudo que apud quosdam obrepserit, impe- 
dire debe! quominus veritas prevaleat. el vincat. Nam 
consuetudo sine verilate vetustas erroris est. Pro con- 
suctudine dixit Tertullianus, lib. de Corona ; Quam 
et idoneam testem esse ait probate traditionis, ex per- 
severaulia observationis. (dem adversus consuetudi- 
nem perorat, lib. de Virg. velandis: Veritati, inquit, 
nemo prascribere polest. Non spatium temporum, non 
patrocinia personarum, nqn privilegium regionum. Ex 
his enim [ere consuetudo. initium ab aliqua ignorantia 
vel simplicitate sortilg, in usum. per successionem cor - 
roboratur, el ita adversus veritalem vindicatur. Sed 
Dominus noster Christus ΝΈΒΙΤΑΤΕΜ $e, not CONSUETU« 
DINEM cognominavit. Ayque his consinilig passim apud 
Hieronymum et Augustinum. Ric. 

Petrus quem primum Dominys elegit. Petrus πρωτά- 
χλητος, VOCatus ante alios amnes. Matth;eus, c. x:Tov δὲ 
δώδεχα ἀποστόλων τὰ ὀνόματά ἐστι ταῦτα' πρῶτος Σίμων 
ὁ λεγόμενος Πέτρος. Princeps haud dubie collegii, inquit 
Grotius, a Christo desiguatus ad retinendam corporis 
compagem... hoc pr:eclare Cyprianus osiendit libro 
de Unitate Ecclesie, ad illa verba Christi :«Tibi dabo 
claves » Super unum , iuquit, aedificat. Ecclesiam, et 
quamvis aposlolis omnibus post resurrectionem suam pa- 


in hac ipsa sententia dieat Petrum primum electum 
a Domino, et repetat quod sspe dixit, super illum 
*dificatam esse Ecclesiam, sibi ipsi contradiceret si 
primatum ejus negaret. Non itaque aliud quam [νη - 
militatem ejus eommendans, illius exemplo exteros 
suos collegas ad coucordiam invitat : ut, quemad- 
modu ipse, cum primus. essel, nui tamen prima- 
tuu insoleoter. jactitavit, sic nec ipsi syam senten - 
tiam ità. mordicus tenerent, ut alias ρΓ se contem- 
nerent. Et certe de Stephano ipsi non esse sermonem, 
vel inde colligere esi quod poudum de bac sententia 
ad illum scripserat ; utpote cum ex epistola ad il- 
lum proxime sequenti, hanc prius scriptam constet. 
Atque adeo de iisdem wihi loqui videtur quos insi- 
nuat in syuodo Cartliag. cum ail: Nemo se episcopum 
enira po m conslitu«t, quod de collegis illius intelli- 
gunt disertis verbis dict. lib. v1, c. ἃ, D. Aug. et D. 
Hier. conira. Lucifer. Quin immo dict., l. 1, D. Aug. 
line yotius confiriat. Petri et apogtolicie. Sedis pri- 
matin. PAugr. —Matth., l. c. : Πρῶτος Σίμων ὁ λεγό- 
μένος Πέτρος. Epist. Pauli ad Galatas, ut vulgo legi- 
tur, inter Jacabum et Joannem medium posuit. Pe- 
truut. "líxo6og xai κηφᾶς καὶ Ἰωάννης, ot δοχοῦντες Gcu- 
λοι εἶναι. lvangelium Marci, c. 46, factà universim 
mentione. Apostolorum, subdidit Petrum separatim : 
Εἴπατε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ καὶ τῷ Πέτρῳ. Sed nec ordo 
ille medius, ueque iste postremus, quicquam  de- 
vrahunt de. primatu. Etenim viri lide dignissimi te- 
siantur. ju antiquissimo Pauli exemplari nomen Ce- 
phz inter Jacobum et Joannem non apparere, quasi 
fuerit satis quod praxcedens comma Cepliz sive Pe- 
tri nomen exhibeat ; adeoque velerunt scriptorum in 
illam ad Galatas commentaria l'etrum primo laco re- 
ceuseant. llla. vera Angeli apud Marcum verba : Di. 


rem potestatem tribuat el dicat, «Sicut misit me Pater, et D cite discipulis ejus, et Petro, discipulos quidem colle- 


ego milto vos. Accipite Spiritum sanctum : si cui remiseri- 
tis peccata, remittentur illi, et si cui tenueriti, tenebun- 
tur ; » tamen, ut uni(atem. manifestaret, unijatis ejus- 
dem originem. ab uno incipientem sua auctoritute. dís- 
posuit. Sic enim legitur in. anti uls exemplaribus, ut 
suo loco monstrabimus. Optatus Milevitanus, lib. vit: 
Stant toti innocentes, et peccator accipit claves, «t uni- 
latis negotium formaretur ; provisum est ut peccator 
aperiret innocentibus ; ne. innocentes clauderent coutra 
peccatores, ct. qui& necessaria est unilas esse non pe- 
set. Ric. 

Super quem | edificavit Ecclesiam. Super petram, 
unde nomen inditum Petro : Qua de re diximus su- 
pra. llieronymus ad Domini verba, Matuh.. xvi, 18 : 
Secundum metaphoram pelre, recte dicitur Pctro, JE - 
dificabo Ecclesiam meam super te. Ric. 

Ut diceret se primatum tenere. Locus hic procul 
abest ut infirmet, quin potius confirmat Petri atque 
adeo Romanorum pontificum primatum. Cum enim 


etivo nomiue commendant, sed przesertini et eximie 
Petrum nominatim designant, si uon honoris, at sin- 
gularis mi-ericordis divinas gratia, qua. certe plus 
ezeleris discipulis indigebat, quia ter Cliristum nega- 
verat. Alias dici posset Angelum, comprehensis ap- 
pellatione communi discipulis, separatim. nominasse 
Petrum, qua forma dixit Homerus : Τρῶας x«i Ἕχτο- 
pa, el juris auctores , titulum scripsere de Servituti- 
bus et Aqua. Et Lucas, in Act. 1, 14 : Xov γυναιξὶ xai 
Mapig τῷ μητρί. Denique utatur. aliquis illa solutione 
Hieronymi ad. [lHedibiam, dicatque non recipiendum 
hac in re testimonium Marci, quod in raris fertur 
Evangeliis, omuibus στο hbris pene boc capitu- 
lum io fine non lhaheutibus. Nam et lioc etiam se ob- 
servasse refert Gregorius Nysseuus, ἀχρεδεστέροις &v- 
τιγράφαις, Orat. 131, in Christi resurreciionem. Quam 
certe. solutionem viri prudentes et docti noa esse 
admittendam merite censuerunt. fuc. 


1109 


Ecclesie ejue, de ipsius dignatione , praepositi , scia- A 


mus remissam peccatorum non nisi in Ecclesia dari 
posse, nea posse adversarios Christi quicquam sibi circa 
ejus graliam vindienre. Qued quidem et Agrippinus, 
buns memorie vir, cum czteris coepigcopis suis, 
qui illo tempore in provincia Africa eL Numidia Ec- 
clesiam Domini gubernabant, statuit et, librato eon- 
silii communis examine, lirmayit. Quorum sententiam 
et religiosam et legitiiaim οἱ salutarem, fidei et Ec- 
clesiz catholice congruentem, nos etiam seculi su- 
mus. Et quales super hac re litteras fecerimus ut 
&cirrs. exemplum earum ad ἃ notitiam tam tuam quam 
Coepiseoporum nostrorum qui illie sunt, pro communi 
dilectione, transmisimus. Opto te, frater eharissime, 
seniper bene valere. 


ANNO CHRISTI CCLYI. 
EPISTOLA S. CYPRIANI AD JUBAIANUM, 


DE H/RETICIS BAPTIZANDIS. 
(Erasm. p. 522. Pamel. Rigalt. Baluz. Oxon. Lips. 1xxur.) 


ARGUMENTUM. — Anno Christi ccLvi, paulo post conci- 
lium Carthaginense vn, longam scripsit epistolam Cy- 
prianus ad episcopum J ubaianum; is consuluerat Cy- 
prianum de Baptismo, simulque miserat epistolam, non 
ase, sed ab alio scriptam, adversus sententiam Cypria- 


DE H/ERETICIS BAPTIZANDIS. 


14110 


ni. Refellit hauc epistolam Cyprianus et summo studio 
colligit. quidquid ad cause sug | defensionem valere 
existimabat. Mittit etiam Jubaiano ex emplum epistole 

* ad Numidas et ad Quintum ac forte proxima synodi 
decreta. 


J. Cyprianus Jubaiano fratri salutem.Scripsisti milii, 
[rater charissime, desideraus 5 significari tibi motum 
animi nostri quid nobis videatur de hxreticorum Bap- 
tismo, qui, foris positi et extra Ecclesiam constituti, 
vindicant sibi rem nec juris nec potestatis. Quod 
nos nec ratum possumus nec legitimum computare *, 
quando hoc apud eos esse constet. illicitum. Et quo- 
niam jam super hac re quid sentiremus litteris nos- 
tris expressimus, ut compendium facerem, exem- 

p Plum earumdem litterarum tibi misi, quid in concilio, 
cum complures adessemus , decreyerimus, quid item 
postea Quinto, college nostro, de eadem re quz- 
renii rescripserim. Et nunc quoque cum in unum 
convenissemus tam provincie Africz:e quam Numidi:e 
episcopi , numero septuaginta et unus, hoc idem de- 
nuo sententia nostra firmavimus, statuentes. upum 
baptisma esse quod sit in Ecclesia catholica constitu- 
tum, ac per hoc non rebaptizari, sed baptizaria nobis 
quicumque 4 ab adultera et profana aqua veniunt 
ablueudi et sanctificandi salutaris aquae veritate. 


L*CIi^ NES VARIANTES. 


* Notiljam tuam [amapam Bad. 3. 
b Designari tibi Bod. 2. 
* Judicare Ozon. et alii. 


C nientes Lam. Lin. Ebor. Bod. 4, 2. NC. 


4 A nobis quicumque ab adultera et jrofana aqua ve- 
3 . 


STEPH. BALUZII NOT. 


Africa et Numidia. Omittit Mauritani:? mentionem 
Cypriauns, qu:e eiiam. sedi Carthiaginensi subjecta, 
licet ad Mauritaniz episcopum scribens : unde con- 
jicere licet Agrippini synodum ex Afric:e provincizx 
et Numidi: episcopis conflatam. 

Erisr. LXXIII. — Ianc epi-tolaàm. esse Cypriani 
puto non posse ambigi. Et tanien sanetus Augustinus 
lib. 11, contra Cresconium, cap. $9, videtur duhitasse 
an esset. Cypriani. Qu:e autem ratio eum moyere po- 
tuerit ut ita putaret difficile dictu est, priesertim cum 
Cyprianus eani agnoscat et suam in prifatione con- 
cilii Carthaginensis, et ijise Augustinus illam frequen- 
ter alibi citra difficultatem tribuat. sanctissimo mar- 
tyri ; ut libro de Anima, cap. 9; lib. ui de Baptismo 
coutra Donatistas, eap. 2 ; lib. 1v, cap. 12; lib. v, cap. 
1; lib. vi, eap. 7 ; et lib. v1 contra Cresconium, cap. 
32. IHlieronymus quoque in. extremo dialogo adversus 
Luciferianos eam laudat ut Cypriapicam. Simou Gou- 
lartius contendit illam esse purum paralogisimum, eain 
videlicet ol rationem. quia Cyprianus. Novatianenses 
nominat inter hostes Ecelesi:, quia eos cum Marciu- 
nitis, Patripassianis et aliis hzereticis baptismi institu- 
tiorem et essentiam evertentibus confudit. Quod ta- 
men verum non est. Sane. Cyprianus damnat opinio- 
nem Novatiani censentis baptisma Marcionis esse ve- 
rum baptisma, quia qui sectze cjus addicti erant bap- 
tizati fuerant in nomine Jesu Christi : itaque propterea 
disputat adversus baptismum Marcionis et aliorutn lize- 
reticorum. Illis autem accenset. etiam Novatianum, 
quia putabat ejus baptismum non valere ; qui contra 
Ecclesiam, iu qua est verus et unicus Baptismus, re- 
bellis erat et hostis Ecclesia. ltaque vere dici posset 
en qux istic edisserit Goulartius esse purum paralo- 
gismuimmn. 


D 


]. — Scripsisti mihi. Si vera est inscriptio Epistol:e 
LXX, quam extare monui in codice Thuano, apparet 
istam fuisse primam earum qua ab Jubiaianum scriptze 
sunt, Si vero tertia. est, ut. in uno veteri libro meo 
legitur, constat desiderari unam ex tribus epistolis a 
Cypriano scriptis ad Jubaianum. Ex initio porro is- 
tius, si ista sunt vera, facile est colligere priinam de- 
siderari et synodicam scriptam ad Numidas esse sc- 
cuudam. Sane synodicam scripti esse ante istam do- 
cet ipse Cyprianus in initio istius cpistol:. 

Foris positi. Hieronymus iu Apologia adversus Ru. 
finum : Quid loquar de hwreticis, qui licet foris sint, se 
nominant christianos? 

Computare. Antea legebatur judicare. Nos mutavi- 
mus, quia nobis constat omnia vetera exemplaria no- 
stra, preter unum tantummodo, et quinque Anglicana 
habere lectionem quam nos constituimus. Qu:v lectio 
confirmari potest ex nonnullis aliis Cypriani locis, im- 
primis vero ex postrema partc istius Epistolis, p. 157, 
ubi ait: Baptisma justum el legitimum computetur ; 'et 
ex Epistola Firnuliani, pag. 140 : Cum istic semper ob- . 
servatum sii ut non nisi unam Dei Ecclesiam nossemus 
el sanctum baplisma non nisi saucte Izcclesig. computa- 
remys. Ea auctoritas wajor est quam utobsisti ei possit. 

Quinto. Supra Epist. xxi. Ex epistola porro Lxx, 
jn qua ejusdem Quinti mentio habetur apparet illum 
fuisse episcopum in Mauritania. 

Episcopi Lxxt. Augustinus in libro de unico Baptismo 
contra Petilianum, cap. 15, septuaginta tantum ponit. 
Vide etiam qu: de hoe concilio idem ait lib. n, de 
dp rismo con:a Downutistas, capp. 7, 8,9, et lib. 1n, c. 

, 12. 

Baptizari a nob — 1uicumque. Ita. emendavimus ex 

flde quatuordecim 4ibrorum nostrorum veterum et 


1111 


EPISTOLA 5. CYPRIAM AD JUBAIANUM, 


1112 


[I. Nec nos movet, (rater eharissime, quod in litteris A ticis ad Ecclesiam veniunt, quando multi jam anni 


tuis complexus es, Novatianenses reboaptizare eos «quos 
a nobis sollicitant, quando ad nos omnino non per- 
tineat quid hostes Ecclesie faciant, dummodo tenea- 
mus ipsi potestatis nostra? honorem et rationis ἃ ac 
veritatis firmitatem. Nam Novatianus, simiarum mo- 
re, qua cum homines nou sint, humana P. tamen 
imitantur, vult. Ecclesie catholic:e auctoritatem sibi 
| et veritatem vindicare, quando ipse in Ecclesia non 
sit, immo adhuc insuper contra Ecclesiam rehellis 
et liostis extiterit. Sciens etenim nnum esse bsptisma, 
hoc unum sibi vindicat ut apud se esse Ecclesiam 
dicat et nos lizereticos faciat. Nos autem, qui Eccle- 


si: unius caput et radicem tenemus, pro certo sci- - 


mus et fidimus nihil illi extra Ecclesiam licere, et 


sint et. longa atas ex quo sub Agrippino hon: me- 
morie viro convenientes in unum episcopi plurimi 
hoc statuerint , atque exinde in hodiernum tot willia 
hirreticorum in provinciis nostri nd Eccle-iom con- 
versi, * nou aspernati sint. neque cuuctati, immo et 
rationabiliteret libenter amplexi sint ut 1 .vacri vitalis 
ct salutaris Baptismi gratiam consequeren!ur, Neque 
enim diflicile est doctori vera et legitima insinuare f 
ei qui h:eretica. pravitate damnata, et. ecclesiastica 
veritate comperta , ad hoc veuijt € ut di-cat, ad hoc 
discit ut vivat, Nos non debemus stuporem Β h:ere- 
licis patrocinio consensus nostri augere, cum libenter 
ac prompte obtemperant veritati. 


IV. Plane, quoniam inveni in epistola cnjus exem- 


Baptisima * quod est unum, apud nos esse, ubi et B plum ad ime transmisisti, scripium esse quod. quas- 


ipse baptizatus prius fuerat, quando divinae unitatis 
et rationem οἱ veritatem tenebat. Quod si in. Ecclesia 
baptizatos rebaptizandos foris exira Ecclesiam Nova- 
dianus existimat, a. se incipere debuerat, ut prior 
extraneo. et. liieretico. haptismo rebaptizaretur , qui 
post Ecclesiam immo et contra Ecclesiam baptizan- 
dos foris opinatur. Quale est autem. ut, quia hoc 
Novatianus facere audet , nos pulemus uon esse fa- 
ciendum? Quid ergo? quia et honorem catliedrze 
sacerdotalis Novatianus usurpat, num idcirco nos 
cathedr:e renuntiare debemus? Aut quia Navatianus 
alt;re collocare et sacriticia offerre contra fas nititur, 
ah altari et sacrificiis cessare nos oportet, ne paria 
et similia cum illo celebrare videamur? Vanum pror- 


sus et stultum est ut, quia Novatianus extra Eccle- C 


siam vindicat sibi veritatis imaginem, refinquamus 
Ecclesix 4 veritatem. 

lil. Apud nos autem non nova aut repentina res 
est, ut baptizandos censeamus eos qui ab hzre- 


rendum non sit quis baptizaverit , quando js qui bap- 
tizatus sit accipere renussam peccatorum  potucrit 
secundum quod credidit, praetereundum huuc. locum 
non putavi, maxinie cum in eadem epistola animad- 
veriterim etiam Marcionis fieri mentionem , ut nec ab 
ipso venientes dicat baptizari oportere, quod jam 
in nomine Jesu Christi baptizati esse videantur. 
Considerare itaque debemus fidem eorum qui foris 
credunt , an secundum eamdem fidem possint aliquid 
gratize consequi. Nam si fides una est nobis et liz- 
reticis, potest esse el gratia una. Si eumdem patrem, 
eumdem filium, eumdem Spiritum sanctum, camdem 
Ecclesiam confitentur nobiscum. Patripassiani, ÀÁn- 
thropiani, Valentiniani, Appelletiani, Ophitze , Mar- 
cionite , et. cxeterze hiereticoruin pestes et. gladii i 
ac venena subvertend:e veritatis , potest illic et Bap- 
tisina unum esse , si est et fides una. e 


V. Ac, ne longum sit. per hiereses universas. de- 
currere el singularum vel } iueptias vel insanias 


LECTIONES VARIANTES. 


3 Rationem Lam. Ebor. NC. 1. 

^ Sic Lam. Ebor. Bod. 1, 2. Lin. NC. 1, 2. Homines 
Oxon. 

c Sic Lam. Ebor. Bod. 1, 2. NC. 14,9. Et baptismatis, 
quod est unum Ozon. 

Ν Relinquat Ecclesie Lum. Rod. 1, 2. NC. 4, 2. Lin. 
Ebor. 

* Conversorum Lam. Bod. 2. Ebor. NC. 1. 

f Sic Lam. Bod. 4, 3. Ebor. Lin. NC. 1. 2. Eis Oxon. et 


alii. 

€ Sic Lam. Ebor. Bod. 1, 2. Lin. NC. 1, 2. Veniunt *ut 
discant an Oxon. . 

h Nos non demus stuporem hzreticis patrocinio con- 
sensus nostri , cum Lum. Eor. Bod. |, 2. NC. 1,2... 

1 Sic Lum. Ebor. Lin. NC. 1, 2. Bod. 1, 2. Fab. Gladiis 
ac veueuis Oxon. 

j Sic Ebor. Bod. 1, 2. Lin. NC. 4, 9. Singulorum Ozon. 


STEPII. BALUZII NOT.F. 


septem Anglicanorum. Antea legebatur baptizari a no- 
bis. Quicumque ergo ab adultera et. profana. aqua ve- 
niunt abluendi sunt et sanctificandi. lia etiam in codice 
sancii Arnulphi, nisi quod ibi legitur venientes. 
H.—Humana. tanc lectionem habent quatuordecim 
exemplaria nostra et septem Augliea. Vox autem tamen, 
quie sequitur, deest in pluribus eorumdem exempla - 
rium. In Corbeiensi pro /'umana legitur /umanitatem. 
Exiraneo. Codex S. Arnulphi exirario. 
. Relinquamus Ecclesie. ldem codex, relinquat eccle- 


sia. 

Ill. — Longa «as. Vide .observationes Rigaltii ad 
hunc locum. Vide etiam Sirmondi notas ad librum 
x Facundi. 

Ad hoc venit ul discat. Ita xvii libri nostri veteres et 
septem Anglicani. Neque dubitari potest quin hac le- 
ctio sit opima. 

Debemus siuporem. Duo libri veteres, debemus st«- 


pore hereticis patrocinari hereticos el consensus nostri, 
etc. Sex Anplicani, non debemus stuporem hereticis pa - 
trocinio consensus nostri, cum, etc. Ha ctiam in uno ex 


D nostris. Stuporem gentilitatis dixit Pontius diaconus in 


Vita Cyypriaui. 


Patrocinio consensus. Codex S. Arnulphi, patrocinii 
el consensus. 

IV. — Querendum non sit. Vide librum anonymi de 
Rebaptismate, infra p. 555. 


Anthropiani. Vide doctissimi viri Joannis Baptiste 
Cotelerii notas ad librum sextum Constitutionum apo- 
stolicarum, cap. 10. 


Gladii ac venena Ita reponendum esse censuimus, 
quia ita scriptum invenimusin tredecim libris nostris 
veieribus et in septem Anglicauis. Gladii autem illiet 
venena releruntur. ad. hx»retUcos illos tamquam epi- 


theta, ut. sepe apud oratores et historicos. 


1112 


DE H;ERETICIS BAPTIZANDIS. 


1114 


recensere, quia nec delectat id dicere quod aut lior- A cundmn eamdem fidem consequi et Spiritum sanctum 


ret aut pudet nosse, de Marcione interim solo, cujus 
mentio in epistola a te ad nos transmissa facta est, 
examinemus an possit baptismatis ejus ratio constare, 
Dominus enim post resurrectioneni di-cipules suos 
mittens , quemadmodum baptizare. deberent instru- 
xit ct docuit ἃ dicens: Dala est mihi omnis potestas in 
celo et in terra, 1e ergo et docete gentes omnes bapti- 
zantes P. eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti 
(Matth. xxvi, 18, 19). Iusinuai Trinitatem, cujus 
sacramento Gentes baptizarentur. Numquid. hanc 
Trinitatem Marcion tencei? uumnquid eumdem asserit e 
quem et nos patrem creatorem ? Numquid. eumdem 
novit filium 4 Christum de Maria virgine natum, quj 
sermo caro factus sit, qui peccata nostra portaverit , 
qui mortem moriendo vicerit, qui resurrectionem 
carnis per semetipsum primus inibiaverit, et discipu- 
lis suis quod in eadem carne resurrexisset ostenderit? 
Longe alia est apud Marcionenm, sed et apud cxteros 
hiereticos fides, Immo nihil est apud illos nisi per- 
fidia et bla-phemia et contentio sanctitatis * οἱ ve- 
ritatis inimica. Quomodo ergo potest videri qui apud 
illos baptizatur consecutus esse peecarorum remis- 
sam, et divin: indulgentiz gratiam per suam fidem, 
qui ipsius fidei non. habuerit. veritatem? Si enim, 
| Sicut quibusdam videtur , secundum fidem suam quis 
accipere aliquid foris extra. Ecclesiam potuit, uti- 
que id accepit quod credidit, Falsum autem credens 
verum accipere non potuiL, sed potius adultera et 
profana, secundum quod credebat , accepit. 


Vl. Quem locum profani et adulteri baptismi sub- C 


üliter Hieremias propheta perstringit diceas: Ut quid 
qui contrisiunt me. prevalent? Plaga mea. solida est , 
unde sanabor? Dum fit, [ποία est. mihi quasi aqua 
mendax non habens fidem (Hier. xv, 48). Mentionein 
facit per Prophetam spiritus Sanctus aquas mendacis 
el fidem non liabentis. Qux est hec. aqua. mendax 
et perlida ? Utique ea qui baptismi imaginem menti- 
tur et gratiam fidei adumbrata f simulatione frustra- 
Lir. Quod si secundum pravam fidem baptizari liquis 
foris et remissam peccatorum consequi potuit, se- 


potuit, et. non est necesse ei venienti manum impo- 
ni ul Spiritum sauctum cousequatur et signetur. Aut 
utrumque enim fide sua foris € consequi. potuit , 
aut neutrum eorum qui foris fuerat accepit. 

VIE. Manifestum estauteim ubi et per quos re- 
mi-Sa peccatorum dari possit, quie. in Baptismo sci- 
licet. datur. Nun. Petro. primum Dominus, super 
quem :rdificavit Ecclesiam, et unde unitatis originem 
iustituil et ostendit, potestatem istam dedit ut id sol- 
veretur in celis quod ille solvisset in terris. Et. post 
resurrectionem quoque ad Apo-tolos loquitur dicens : 
Sicut misit me Pater, el ego mitto vos. Hoc cum dixis- 
set, inspiravit , et ait illis : Accipite Spiritum sanctum. 
Si cujus remiseritis peccata , remittentur illi; si cujus 


B tenueritis , ^ tenebuntur (Joa. xx, 21). Unde inteiligi- 


mus non nisi in Ecclesia prxpositis et in evangelica 
lege ac dominica ordinatione fundatis licere bapti- 
zare et remissum peccatorum dare, foris autem nec 
ligari aliquid posse nec solvi, ubi non sit qui aut 
ligare possit aliquid ? aut solvere. 

VII. Nec hoc, frater charissime, sine Scripturz 
divin: auctoritate proponimus, ut dicamus certa lege 
ac propria ordinatione divinitus cuncta esse disposita, 
nec posse quenquam. contra episcopos } et sacerdo- 
tes usurpare sibi aliquid quod non sit sui juris et 
potestatis. Nam et Chore et Datlian et Ahirou contra 
Movsen ct Aaron sacerdotem sacrificandi sibi licen- 
tiam usurpare conati sunt ; nec tamen. quod illicite 
ausi sunt impune fecerunt, Et filii Aaron, qui. alie- 
num ignem altari imposuerunt, in conspectu stalim 
Domini indignantis X extincti sunt. Quod supplicium 
manet eos qui alienam aquam baptismo inferunt fal- 
so, ! ut divina censura ulciscatur et vindicet id hze- 
reticos contra Ecclesiam. gerere quod non nisi soli 
liceat Ecclesi:e. 

IX. Quod autem dicunt quidain de eis qui in Sama- 
ria baptizati fuerant, advenientibus apostolis Petro 
el Joaune, tantum super eos manum impositam esse, 
ut acciperent Spiritum sauctum , rebaptizatos tamen 
non esse, locum istum ?, frater charissime, ad 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ [nstruit et docet, dicens Lam. Ebor. NC. 1,92. Bod. 
1, 2. Lin. Instituit Oxon. 
» Gentes ounes tingentes Lmn. Ebor. Bod. 1, 2. NC. 


, ede 
ὁ Numquid eumdem quem et nos novit Lam. Bod. 1, 2. 
Ebor. Lin. NC. 1. 2. 
d Eundem Deum filiun Pod. 2. Lin. NC. 1,2. Ebor. 
Eumden novit filium Fb. 
* Contentio vanitatis Bod. 1. 


f Adumbratam simulatione Bod. 2. 

£ Foris consequi Bod. 1, 2. Lam. Ebor. NC. 1,2. 

h Deiinueritis Bod. 1. . 

C Ligare possit aut solvere Lam. Bod. 1,2. Ebor. Lin. 
NC. 1, 2. 

j Contra Ecclesiam, Episcopos Lin. 

k [ndignautis percussi Lin. 

1 [n Baptisino offerunt Ebor. NC. 1. . 

m locum istum, frater Lam. Bod. 1, 2. Lin. NC. 1,2. 


STEPH. BALUZII NOTE. 


V. — Baptizarentur. Codex sancti Arnulphi tingue- 
rentur. 

Conientio sanctitatis. Idem codex, contentio vanitatis 
amica et veritatis inimica. 

Vl.— ide sua foris lt emendavimuset supple*imus 
ex fide q.atuordecim veterum. exemplarium nostro- 
rum et sex Anglicanorum, tuii etiam ex editione Mo- 
rellii. 

Vll. — Unitatis originem. Unitatem Ecclesie fre- 
quenter commendat Cyprianus, presertim in libro de 


Unitate Ecclesie. 

VII. —Usurpare conati. Ita editio Manutianaet duo- 
decim libri veteres. At Erasmus et Morellius et tres 
libri veteres habeot vindicare, eodem sensu. Iu codice 
sancti Arnulphi, ubi legitur usurpati sun:, additur ausu 
sacrilego. 

IX.— Locum istum. De vero sensu lujusloei prolixe 
disserit Juaunes Dallaus, lib. ui, de Cultibus Latinorum, 
vip. 12, p. 156. 


1115 


EPISTOLA S. CYPRIANI AD JUBAIANUM, 


1116 


prosentem causam videmus omnino non pertinere. À mus, qui non nisi unum Christum et unam ejus Ec- 


lili enim qui in Samaria crediderant fide vera credi- 
depant, et intus in Ecclesia, quxe una est, et cui soli 
graijam * Baptismi dare et peccata solvere permissum 
est, a Philippo diacono, quem iidem apostoli mi- 
serant, baptizati erant, Et idcirco quia legitimuin et 
ecclesiasticum Baptismum consecuti. fuerant, bapti- 
zari cos ultra non oportebat, sed tantummodo. quod 
deera!, id a Petro et Joanne factum est, nt. oratione 
pro eis» habita, et manu imposita invocaretur et 
infynderetur super eos Spiritus sanctus. Quod nunc 
quoque apud nos gerilyr, ut qui in Ecclesia baptizan- 
. Wr, pr:epositis Ecclesi: offerantur, et. per nostram 
orationem ac manus impositionem Spiritum sanctum 
fonsequantur et signaculo dominico consummen- 
tur. 

X. Non est ergo, frater charissime, quod h:zreticis 
cedendum existimemus ut Baptisina, quad non nisi nni 
et soli Ecclesi: datum sit, prodendum putemus. Boni 
militis est adversus rebelles et hostes impe: a!toris sui 
castra defendere. Gloriosi ducis est commissa sibi 
gigna £ervare. Scriptum est : Dominus Deus tuus Deus 
zelans est (Deut. 1v, 24). Qui spiritum Dei accepimus, 
zelum divin:e fidei habere debemus. Quo zelo Phi- 
nees placuit, et Deum promeritus indignaniis * iram 
populo péreunte lenivit. Quid adulteram et alienige- 
nam 4 et divina unitalis inimicam in acceptum referi- 


clesiam novimus ? Ecclesia paradisi instar exprimens 
Arbores fructifergs intra muros suos intus includit, ex 
quibus quxe non facit fructum bonum exciditur el in 
ignem mittitur. Has arhores rigat quatuor fluminibus, 
id est, evangeliis quatuor, quibus Baptisini gratiam 
salutaris celesti juundatioue largitur. Numquid de 
Ecclesie fontibus rigare potest qui totus in Eccle- 
sia non est ?. Numquid paradisi patus salubres et 
salutares impertire cuiquam potest qui perversus et 
a semetipso damnalus et extra paradisi fontes rele- 
gatus aruit et terna sitis siccitate defecit ? 

XI. Clamat Domipus ut qui sitit veniat et bibat de 
fluminibus aqux vive qux de ejus veutre fluxerunt 
(Joan. vu, 57). Quo venturus est qui sitit, utrumne 


B ad hzreticos, ubi fons et fluvius aqux vitalis omuino 


non est, an ad Ecclesiam , qu: una est super unum, 
qui et claves ejus accepit, Domini voce fundata est? 
Hec est una qua tenet et possidel omnem sponsi sui 
et domini potestatem. In hac pr:esidemus, pro. liono- 
re * ejus atque unitate pugnamus, hujus et gratiam 
pariter et gloriam fideli devotione f defendimus. Nos 
de divino pertnissu rigamus sitientem Dei. populum, 
nos custodimus terminos vitalium fontium. Si pos- 
sessionis ergo 8 nostr:e jus tenemus , si sacramentum 
unitatis agnoscimus, cur provaricatores veritatis, 
cur proditores unitatis existimamur? b Aqua Eecle- 


LECTIONES VARIANTES. 


* Gratia est baptismi data Lam. NC. 1. Bod. 2. 

b Oratione super eos Lin. 

* Et Domini pro merito indignantis iram Lin. NC. 2. 

ἃ Quid adultera et aliena et divinze unitatis inimica in 
acceptum perferimus Lam. Ebor. Bod. 2. NC. 1. Thu. 

* Et pro honore Bod. 2. 


f Fidei virtute Oxon. Fidei devote Bod. 1. Fideli devo- 
tione Bod. 3. Lam. Ebor. Bened. Lin. NC. 1,9. Fidei de- 


G ἢ Thu. Fideli virtute Corb. 


Si ergo possessionis Ebor. NC. 1. 
b Unitatis extitimus Lam. Lin. Ebor. NC. 1. Bod. 9. 
Existimus Bod. 1. Tli. 


STEPH. BALUZII NOTAE. 


Pra positis. Hanc lectionem, quam inveni in omni- 


Claves accepit. Sanctus Columbanus jn Epistola ad 


bus antiquis editionibus et in quatuor libris veteri- 
bus, ego pr:zefero ei qu: a Pamelio allata est eg unico 
eadice Ánglieano, in quo scriptum erat per praposi- 
tos. Quam lectionem, ne quid dissimulem, exhibent 
novem vetera exemplaiia. 


X.—Qtuid adulteram. Novem libri nostri veteres et 
quatuor Anslicani przferunt : Quid adultera et aliena 
et diving unitatis inimica in acceptum. referimus ? lia 
etiam in. Auglicano suo legebat Pamelius. Sed qui- 
dam libri veteres liabent veritatis. 


Ecclesia paradisi instar.Sancius Augustinus, lib. IV, D Hoc est una. Refert hunc locum sanctus Augusti - 
de Baptismo contra Donatistas, cap. 1, exponit para-— nus, lib. iv, de Baptismo adversus Donatisias, cap. 4. 
phrastice hyue locum, et ait: Ecclesia paradiso com- Fideli devotione. lta posuimus pro eo quod antea 
parata indicat nobis posse quidem cjus bap {ΗΜ ho- legebatur fidei virtute. Sane in codice Corbeiensi le- 
mines ctiam foris accipere, sed subitis cardinem z gitur fidei virlute, in. tribus aliis fidei d evotione. Sed 
tra eam neminem vel percipere vel tenere. EX addit: Πα ^ in "elieani nmn : denn. 
fit. ut cum paradisi aqua sit extra puradisum, beatitudo fone. alil et septem Anglicani proferunt fideli devo 
tamen non sit nisi intra paradisum. Sic ergo baptisma “ ες ΝΞ n L 
Ecclesic potest esse exira Ecclesiam, munus atem beate Si possessionis. Codex Remensis sancti Dionysii, si 
vite non nisi intra. Ecclesiam reperitur. Vide infra ad — Püsttonis nosire lerram tenemus. Quod fortasse me- 

lius est propter ea qux? pr:ecedunt, 


Epistolam Lxxv. Ab aqua aliena. 
Existimamur. Tredecim libri nostri et unus Bod- 


Ezciditur. ta editiones Manutii et Morellii et quin- e br Mivivisiv 
decim libri veteres. Alii tres et Erasmus habent ez — leianus babent existimus, alii quinque Anglicani exti- 
timus, unus meus (imemus, magno inter has varias 


cidetur et in ignem mittetur. Fuxensis, eruritur et in dore 
lectiones discrimine. 


iguem mittitur. 
Salutaris celesti. Codex sancti Arnulphi salutari et Aqua Ecclesie. Colex  Gratianopolitanus : Aqua 
Ecclesie et fidelis et vera. et salutaris et sancta. Citat 


celesti. 
ΧΙ. — Stper unum. Id est super Petrum. Videli- — Augustinusin loco paulo ante laudato, sed non habet 
el vera. 


brum de Unitate Ecclesie. 


papam Bonifacium eum inonet ut qui Petri, qui claves 
accepit, successor est, ea potestate bene utatur : Tam- 
diu enim, inquit, potestas apud vos erit quamdiu recta 
ralio permanserit. llle cnim certus regni celorum cla- 
vicularius est qui diguis per veram scientiam aperit et 
indignis claudit. Hec insinuanda sunt. Romanis. Multi 
enim Romani Pontifices :b hac regula discesserunt. 
Huc referri possunt qu:e de Petri privilegio di-serit 
Marca lib. iv de Concordia, cap. 6, et qu:e nos illic an- 
notavimus. 


1117 


DE HAERETICIS BAPTIZANDIS 


1118 


si: fidelis et salutaris et sancta corrumpi et adulterari À sit constitutum , et neminem inveniamus ab Apo- 


non potest , sicut et ipsa Ecclesia incorrupta et casta 
et pudica est. Si Ecclesi: devoti et in Ecclesia cons- 
tituti sunt h:»retici, possunt οἱ baptismo ejus et 
cxteris salutaribus bonis uti. Si autem in Ecclesia 
non sunt, immo et contra. Ecelesiam faciunt, quo- 
modo baptizare baptismo Ecclesix possunt ? 

ΧΗ. Neque enim parva res. liwretivis et modica 
conceditur, quando a nobis baptisma eorum in 80- 
ceptum refertur, cum indc incipiat omnis fidei origo, 
et ad spem vite sxeternze salutaris ingressio, et purifl- 
candis ae vivificandis Dei servis divina dignatio. Nam 
si baptizari quis apud hzreticos potuit, utique et 
remissam peccatorum consequi potuit. Si peccata- 
rum remissam consecutus est, et sanctificatus est, 
et templum Dei factus est, si sanctiflcotus est * 
si templum Dei factus est, quxro cujus Dei? Si crea- 
toris, non potuit, quia in eum non credidit. Si 
Christi, nec hujus fieri potuit templum, qui negat 
Deum Christum. Si Spiritus sancli, cum tres unum 
sint, quomodo Spiritus sanctus placatus esse ei po- 
test qui aut. Filii aut Patris inimicus est? 

XIII. Proinde frustra quidem qui ratione vincuntur 
consuetudinem nobis opponun!; quasi consuetudo 
major sit veritate, aut non id sit in spiritalibus se- 
quenduin quod in. melius fuerit a sancto Spiritu re- 
velatum. Ignosci enim potest simpliciter erranti, 
sicut de se ipso dicit beatus apostolus Paulus b : 
Qui primo, inquit, fui blasphemus et persecutor. el 
injwriosus ; sed misericordiam merui, quia. ignorans 


feci (Y Tim. n, 15). Post. inspirationem vero et re- ( 


velationem factam, qui in eo quod erraverat per- 
severat prudens et scieus, sine venia € ignorantia 
peccat. ! r:esumptione enim atque obstinatione qua- 
dam unitilur, eum ratione superelur. Nec quisqum 
dicat, quod accepimus ab Apostolis lioc. sequimur, 
quando Apostoli non nisi unam Ecclesiam tradiderunt 
el Baptisma uuum , quod non nisi in eadem Ecclesia 


stolis, cum apud hzreticos baptizatus esset, in. eo- 
dem baptismo admissum esse et comnwunioasse, ut 
videantur Apostoli baptisma lrereticorum | probasse. 

XIV. Quod enim quidam dicunt, quasi 4 ad hzre- 
ticorum suffragium pertineat. quod dixerit apostolus 
Paulus, Verumtamen omni modo, sive per occasionem, 
sive per veritatem Christus annuntietur (Philip. 1, 48); 
invenimus hoc quoque ad eorum patrocinium qui hze- 
reticis suffragautur et plaudunt nihil posse proficere. 
Neque enim de licreticis aut de eorum baptismo lo- 
quebatur in Epistola $ua Paulus, ut aliquid quod ad 
hauc rem pertineat posuisse ostendatur. Loquebatur 
de fratribus sive inordinate et oontra. ecclesiasticam 
disciplinam anbelantihus, sive evangelicam verita- 


B tem de Dei timore servantibus. Εἰ quosdam ex. eis 


posuit verbum Domini constanter atque intrepide lo- 
cutos, quosdam vero ip invidia * οἱ dissensione 
versatos, quosdam servasse eirca se beneyolam cha- 
ritatem , aliquos vero habuisse malevolam dissensio- 
nem, se tamen pajienter omnia sustinere , dummodo 
sive in veritate sive per occasionem nomen Christi, 
quod Paulus predicabat, ad plurimorum notitiam 
perveniret , et nova adhuc ac rudis sermonis 
seminatio loquentium praxdicaGone crebresceret. 
Porro aliud est eos qui intus Ecclesia sunt de 
nomine Christi loqui, aliud est eos qui foris sunt 
et contra Ecclesiam faciunt in. nomiue Christi 
baptizare. Quare qui Lhzretici& patrocinantur f non 
id proferant quod Paulus de fratribus posuit, sed 
ostendant 6 si h:eretico aliquid concedendum putavit b, 
aut si fidem et Dapti-1na eoruin probavit, aut $i per- 
fidos et hlasphemos reinissionem pocearorum accipe- 
re extra ! Ecclesiam posse ennstituit, 

XV. Si autem quid Apostoli de h:vreticis senserint 
consideremus, inveniemus eos in omnihus epistolis 
suis execrari et detestari l;ereticorum. sacrilega 
pravitatem. Nam eum «dicant sermonom eorum ut 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Et sanctificatus est, si sanctificatus est Bod. 1, 2. Lin. 
Ebor. NC. 1, 2. Et sanctificatus est Oxon. 

b Beatus Apostolus Lam. Bod. 1, 2. Ebor. NC. 1,2. 

* Jam non iu venia Lin. 

d Dicunt quod quasi Ebor. NC. 1. 

* [nvidis dissensione 115. 


f Patrocinatur, non id proferat Lam. Bod. 1, 2. Ebor. 
CN. 4, 2. Thu. 

δ Ostendat Lam. Bod. 1, 3. Ebor. NC. 1, 2. Thu. 

h putavit, aut si fidem et baptisina eorum probavit Lam. 
Lin. Bod. 1, 3. Ebor. NC. 1,2. 

i Accipere contra Ecclesiam NC. 1. Lin. 


STEPII. BALUZII NOT E. 


Adulterari non. potest. Vide notas nostras ad Ago- 
bardum, pag. 45, ct quie. nos dicimus de eo argu- 
mento in nolis ad librum de Unitate Ecclesia. 


Si Ecclesie devoti. Vetus leinigianus ; Nam si ista D 


devotio Ecclesie est ct in Ecclesia, eic. 

XIl.— At Filii aut Patris. Vta in aliis editionibus 
transposita erant, laud dubie ex emendatione cujus- 
dam critici propter ordinem personarum sanctissime 
'Trinitatis. Indeceus enim. videbatur huic critico Fi- 
lium nominari ante Patrem. Omues libri veteres ha- 
bent uti nos reposuiinus. | 

XIII.—Quasi consuetudo. Multa istic ex Tertulliano, 
Arnobio οἱ aliis dici possent de auctoritate consue - 
tudinis. Afferam tantum locum sancti Hieronymi in 
calee Dialogi adversus. Luciferianos, ubi sic l^gitur : 
Legat Cypriani epistolas, in quibus apud. Stephanum 
Romana wrbis episcopum, inveterate consuetudinis la- 


cerat errorem. Respicit ad Epistolam Lxxi qux scripta 
est ad Steplianum. Puto autem respexisse etiam ad 
epistolam quam Crescens episcopus Cirtensis in con- 
eilio Carthaginensi, pag. 581, commeniorat scriptam 
ad Stephani, quie nane non extat, in qua varia ex- 
tabant testimonia ex Scripturis deiticis descendentia 


- adversus sententiam. Stephani de Biptismo lizereti- 


corum. 


Ignorans feci. In libro Fuxensi additur credens 
nondum. Sed illud. alibi non inveni. lespoudet istud 
ei quod refertur. ex Epistola 1 ad Timotlieum, quod 
ignorans feci in incredulitate. 


XIV.—Ptrocinantur. In undecim libris nostriset in 
Sex Auglicanis scriptum esi : Quare qui hereticis pa- 
trocinatur, non id proferat quod Paulus de fratribus po- 
suit, sed ostendat. 


1119 


EPISTOLA S. CYPIUANI AD JUBAIANUM, ' 


΄ 


1190 


cancer serpere (1l Tim., n, 17), quomodo potest is A Jesum Christum (Joan., xvn, 5). Cum ergo. ex ipsius 


sermo dare remi-sam peccatorum qui ut cancer scr- 
pit ad aures audientium? Et cum dicant nullam par. 
ticipationem esse justiu:e et iniquitati, nullam com- 
munionem lumini et tenebris (II Cor. vi, 14), quo- 
modo possunt aut tenebre illuminare aut ? iniquitas 
justificare? Et cum dicant de Deo eos non esse, sed 
esse de antichristi spiritu (I Joan. 1v, 5), quomodo 
gerunt spiritalía b et diviua qui sunt hostes Dei, et 
quorum pectora obsederit spiritus anuchristi ? Quarc 
$i rejectis 5 human:e contentionis erroribus ad evan- 
gelicam auctoritatem atque ad apostolicam traditio- 
nem Si: cera οἱ religiosa fide revertamur , iutellige- 
mus uilii] eis ad gratiam ecclesiasticam et salutarem 
licere qui spargentes atque impugnantes. Ecclesiam 


Christi pradicatione et contestatione Pater ante co- 
gnoscendus sit, qui misit, tunc deinde Christus, 
qui missus est , nec possit es-e spes saluiis ni-i duo- 
bus simu! cognitis, quomodo non cognito immo et 
hla-plieinato. Deo Patre, qui apud bzereticos | Christi 
nomine baptizati dicuntur, peccatoruip remissam con- 
secuti judicantur? Alia enim fuit Judeorum suh A- 
peostolis ratio, alia est gentilium conditio, llli, quia 
jam legis et Moysi antiquissimum baptisma fuerant 
adepti, in nomine quoque Jesu Christi eraut bap- 
tizandi , secundum quod in Actis Apostolorum Pe- 
Uus ad eos loquitur et dicit : Penitemini, et baptizetur 
unusquisque vestrum in nomine Domini Jesu Christi in 
reniissionem peccatorum, et accipietis donum Spiritus 


Christi , a Christo ipso adversarii, ab Apostolis vero B sancti. Vobis euim est hec. promissio et filiis vestris el 


ejus antichristi nominantur 4. 

XVI. Non est autem quod aliquis ad cireumvenien- 
dam christianam veritatem Christi nomen opponat ut 
dicat, In nomine Jesu Christi ubici.mque et. quomo- 
documque baptizsti gratiam Baptismi sunt conse- 
cuti , quando ipse Christus loquatur et dicat, Non 
omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in 
regnum celorun (Matt. vn, 21). et iterum praimoneat 
atque insiruat ne. quis a pseudoprophetís et pseudo- 
christis in nomine suo facile fallatur , Multi, inquit, 
venient in nomine meo dicentes. Ego sum Christus, et 
multos [allent, et postea. addidit dicens : Vos autem 
cavele. Ecce predixi vobis omnia (Marc. xii, 6). Unde 
tipparet nou ea statim suscipienda et assumenda qux 


omnibus deinceps quoscumque advocaverit. Dominus 
Deus noster (Act. 1, 38). Jesu Christi mentionem fa- 
cit Petrus, non quasi Pater omitteretur, sed ut Patri 
quoque Filius adjungeretur. 

XVIII. Denique ubi post resurrectionem a Domino 
Apestoli ad gentes mittuntur, in. nomine Patris et 
Filii et Spiritus sancti baptizare gentiles julentur. 
Quomodo ergo quidam dicunt feris extra. £cclesiam 
immo et contra Ecclesiam, modo in. nomine Jesu 
Chrisü , ubicumque οἱ quomodocunique. gentilem 
biptizatum remissionem peccatorum consequi posse, 
quando ipse Christus gentes baptizari jubeat in plena 
el adunata Trinitate. Nisi si qui Christum negat ne- 
gatur ἃ Christo, qui Patrem ejus negat, quem ipse 


jactantur in nomine Christi, sed qux geruntur C Christus confessus sit, non negatur, et qui in eum 


in Chri-ti veritate. 

XVII. Quod enim in evangeliis et in Apostolorum 
epistolis Jesu Christi nomen insinuatur ad remissio- 
nem peccatorum, non ita est quasi aut sine Patre aut 
contra Patrem prodesse cuiquam solus filius possit, 
sed ut Judxis,, qui jactitabant se patreu habere, os 
tenderelur quod uihil eis Pater profuturus esset, nisi 
in Filium crederent, quem ille misisset. Nam qui 
Deum Patrem creatorem sciebant, Filium quoque 
Christum scire debebant, ne sibi blandireutur et 
plauderent de solo Paire sine Filii ejus agnitione, qui 
et dicebat : Nemo venit ad Patrem nisi per me (oan. 
xiv, 6). Duorum autem cognitionem esse 40:8 salvet 
idem ipse manifestat dicens : H«c est autem vita eter- 
na ut cognoscant te solum et verum Deum, et quem misisti 


blasphemat quem Chiristus Dominum et Deum suum 
dixerit, remuneratus a Christo remis-ioueim  peccato- 
rum et B :ptismi sanctificationem cousequitur. Qua au- 
tem potestate consequi in baptisuio remissionem pec- 
catorum potest negansDeum creatorem patrem Christi, 
quando ipsam potestatem qua baptizamur et. sancti- 
ficamur ab eodem Patre Cliristus acceperit ; quem 
majorem dixerit, a quo clarificari petierit, cujus vo- 
luntatenm: usque ad obsequium bibendi calicis et su- 
beund: mortis impleverit? Quid est igitur aliud 
quam participem hixreticis blaspliemauntibus fieri, de- 
fendere velle et asserere quod remissam peccatorum 
accipere in Christi nomine possit blasphemans gra- 
viter et peccans in Patrem et Dominum et. Deum 
Christi? Quid deinde illud quale est ut qui Filium Dei 


LECTIONES VARIANTES. 


* Aut iniquitates Bod. 1. Thu. 
0 b Sic Lum. NC. 4. Bod. 1, 2. Ebor. Lin. Qui tractant 
c0. 


* Si relictis Lam, Ebor. Lin. NC. 1. Bod. 1, 3. 
d Nominentur Bol. 1, 2. 


STEPH. BALUZII NOTAE. 


XV. — Eit divina. In editione Erasmi, qux»: omnium 
prima est, legitur : Quomodo spiritualia et divina tra- 
clant. Postea Manutius, quem secuti suut posteriores 
editores, posuit Quomodo gerunt spiritalia aut divina 
tractant ? Manifesium cst delendam esse vocem gerunt 
aut vocem tractant. lisque. cum. quatuordecim. libri 
nosiri et sex Anglicani non aguoscant vocem tractant, 
eam susiulimus. 

Riejeciis. 'Tres libri nostri ei sex Anglicani habent 


D 


relictis. 

Sincera et religiosa. Editio Morclliana et tres libri 
veteres, sincera el vera el religiosa. 

XVI.— Ubicumque et quomodocumque. 1:0. est vera 
lectio. quie. rursum reperitur infra. in liac ipsa epis- 
tela. Putarunt autein Anzli lire verba 655" Stephani, 
quia infra, ut illi aiunt, traducuntur a Cypriano. Po- 
teranit addere ea vere. imputari Stephano in Epistola 
Firmiliaui, pag. 148. 


1121 


DE HAERETICIS BAPTIZANDIS. 


1122 


negat, neque Patrem habeat, et qui Patrem negat, A Et ubi erunt legis. praicepta. divine, qui dicunt, 


Filium liabere videatur, cum Filius ipse contestetur 
et dicat, Nenio. potest venire ad me, nisi fuerit. illi 
datum a Patre :Joan. vi, 65); ut inanifestum sit nul- 
Jam remissionem peccatorum in Baptismo. accipi a 
Filio posse quam constet Patrem non dedisse , maxi- 
me quaudo adhuc idem repetat et dicat : Omnis 
plantatio quam non. plantavit Pater meus colestis era- 
dicabitur (Matth. xv, 15). 

XIX. Quod si Cliristi. discipuli discere a Christo 
nolunt quantum venerationis et lionoris paterno no- 
mini debeatur , vel de exemplis terrenis ac s:xculari- 
bus discant et sciant Christum a0n 516 maxima 
exprobratione posuisse : Filii seculi hujus prudentiores 
sunt filiis lucis (Luc. xvi, 8). In. culo isto si cujus 


patri aliquis convicium fecerit, si contumeliosus ac B 


procax pudorem ejus et honorem maledico ore lace- 
raverit , indiguatur filius et irascitur , et lxsi patris 
injuriam quibus potest viribus vindicare conatur. 
Tu Christum putas impiis: et sacrilegis et in Patrem 
suum blasphemis impun.tatem dare et eisiu Baptismo 
peccata dimittere quos constet. baptizates eadem 
adhuc iu personam Patris maledicta congerere et 
incessabili blasphemantis linguz scelere peccare? 
lloc Christianus, hoc Dei servus potest aut. mente 
concipere aut fide credere aut. sermonem proferre ? 


Honora patrem et matrem (Exo. xx, 13), si voc .bulum 
patris quod. in. homine honorari precipitur ín. Deo 
impune violatur? Ubi erit quod ipse Christus iu Evan- 
geli» ponit et. dicit, Qui maledixerit patri au! mutri, 
morte moriatur (Matth. x, 4), si is qui. maledicentes 
parentibus carnalibus puniri et interfici mandat, in 
celestem et spiritalem patrem maledicos atque eccle- 
six matris inimicos ipse vivilicat? Execranda ac de- 
lestarda res ἃ quibusdam prorsus asseritur, ut is qui 
blasphemantem in Spiritum sanctum reum futurum 
peccati eterni coniminatur, idem. in. Patrem. Deum 
blasphemos salutari Baptismo sanctificare dicatur. Et 
nunc qui talibus ad Ecclesiam venientibus sine Bap- 
tismo communicandum existimaut, non putant «e alie- 
nis, immo zternis peccatis communicare, admittentes 
sine Bapiisino. eos qui non nisi in. Baptisino possint 
blasphemiarum suarum peccata depowere. 

XX. Quam vanum est porro et perversum ut cum 
ipsi h:eretici, repudiato et relicto vel errore vel sce- 
lere in quo prius (uerant, agnoscant Ecclesiz verita- 
tem, nos veritatis ejusdem jura et sacramentum mu- 
tlemus, ct venientibus ac peenitentibus dicamus eos 
remissionem peccatorum consecutos esse, quando 
illi et se peccasse et. propter lioc ad Ecclesizx indul- 
gentiam venire fateantur ? Quare Ecclesix* catholice 


STEPH. BALUZH NOTE. 


XIX.—Sine baptismo communicandum. In codic La- 
monii scriptum est sine penitentie baptismo, in Epis- 
tola nxxiv ad Pompeium, p. 158: Baptizari in manum 
penitentie in Evclesia voluit : et in Epistola Lxxvi ad 
Magnum, p. 35A ; sanctificari in Ecclesia catholica. el 
vero et unico penitentie Buptismo, Saue Tertullianus 
in libro de Baptismo et in li»ro de Poenitentia. dixit 
Baptismum et intiuctionem Poeuitentize, sed diverso, 
ut. videtur , sensu. Quod. exuninabunt viri docti et 
curiosi antiquitatis ecclesiastice Atque, ut facilius 
exercere in hoc possint suam indusiriam, apponaimn 
istic omuia loca in quibus istiusmo:li vari:e lectiones, 
quas alibi non inveni, occurrunt in. libro Lainonii. 
Periinent aute: omnes ad concilium Cariliaginense. 
]n alloentiouc igitur Cyp:iani p. 529, scriptum est, 
Ecclesie Baptismo Panitentig buptizari. Czecilius a 
Bilta ait, p. 2320 : Sine Panitenti baptismo ac venia 
delictorum communicare. compellitur. Primus ἃ Mis. 
girpa, ibidem : Censeo omnem hominem ab heresi ve- 
nientem B iptismo penitentie. buptizandum. Novatus ἃ 
Thamugade , ibidem, debere eus baptismo. pani- 
tenti baptizari Et paulo. post : 
Ecclesiam. convert. sunt. penitentie — baptizari. Ne- 
mesi:nus ἃ Thubunis ibidem : Male. ergo sibi qui- 
dam interpretantur. ut. dicant per manus impositionem 
lanum. εἰ non. cum paonitrentia. Spiritum. saucium 
acci piant. Et iufra : Nisi ergo. acceperint. Baptismum 
povitenig in Ecclesia catholica. Jamvariu- a Lambese 
p. 331 : Decerno hareticos omnes bapiizandos pauiten- 
lie manu, Lucius 4 Castro Gallic, ibidein : Eos qui a 
contrariis baptiz i inquinali sunt, primo purgari et si- 
mul poritentie baptizari. Cre-cens a Cirta, ibidem : 
Uenuseo omnes ligreticos el schismaticos qui ad catholicam 
Ecclesium voluerint venire, non antea ingredi nisi exorci- 
zn manu. peenitentige. Nicomedes a Segermis, ibidem: 
Mea sententia hiec est, nt haretici ad Ecclesiam venientes 
baptizentur in paenitentia et quod nullam foris. Munnu- 
jus a Girba, ibidem : flenasci et baptizari in manu pe- 
uitenlig, ul cancer. Secundinus ἃ Cedias, p. 552 : Eos 

ui confugiunt ad Ecclesiam paenitentia baptizandos esse. 

ollianzs a Mileo, ibidem : Justum est hareticum bup- 
tizari. poenitentia in. Ecclesia saneta. Dativus a Badis, 


C 


ibidem : Nos quantum in nobis est heeretico non com- 
municamus, nisi baptizutus poenitentia in. Ecclesia fue. 
rit. Successus ab Abbir Gérmaniciana, ibidem : Cen- 
suimus lareticus penitentie buptiz indos esse. Sedatus 
a Tuburho, ibidem : Singulare et verum Ecclesie bap- 
lismum per ponitentig manum retractet accipere. Cas- 
sius a Macomadibu-, ihidem : Censeo itaque ftebiles 
et tabidos lereticos bapiizandos in poenitentia. esse. Ja- 
nuarius a Vico Caesaris, p. 533 : Eos quos Ecclesia non 
baptizavit per penitentiam bauptizemus. Felix ab Utbina, 
ibidem : Sanctificutione. lavacri. penuentie purgata. 
Euchratius a Thenis, ibidem : Jntegro et catholico 
baptismate poeuitentie baptizari debere. Adel, hius a 


Thia-valte, p. 554 : Quando Ecclesia hereticos non re- 


baplizel, sed per manum baptizet Marcus a. Mactari 

ibidem : Propterea decrevimus hereticos baptizandos 
esse per manus impositionem. Aureliusab Utica, p. 335: 
Ei ideo censeo buptizundos in manu peenitenia., ut acci- 
piant remissionem | peccatorum. Lucianus ἃ ftucuma, 
Ibidem : Propterea censeo hereticos baptizandos per ma- 
nus impositionem esse, Jadera Midila, ibidem: Εἰ ideo 


Hereticos qui ad Ὦ non debemus admittere hereticum nisi per manus impo- 


sitionem, ne se putet. Marcellus a Zama, p 336 : He- 
reticum non pauitenli baptizet. Gewinius a Furnis, 
ibidein : Et ideo quod semel decrevimus tenemus ut hac- 
relicos vententes iu panitentia baptizeinus. Felix a Bus- 
lacenis, ibidem ; Jn hereticis sine penitentie baptismo 
admittendis. Donatulus ἃ Capse, ibidem : Quando ad 
Ecclesium convertuntur manu. penitentie buptizentur. 
Petrus ab Hippone Diarrhytorum, p. 557 : Et ideo in 
heresi tinctos sive in schismate venientes ad Ecclesium 
censeo baptizari in ponitentia oportere. Lucius ab Au- 
safa, ibidem : F4 eos qui veniunt in Ecclesium in poni- 
tentia. bupiizandos. esse. Felix ἃ Gurgitibus, ibidem : 
Gratiam baptisu per manusimpositionem ubi licet con- 
sequantur. Victor ab. Octavo, ibidem : Ut. quicmnque 
ab heresi venerint sine dubio penitentie baptiseniur. 
Julius ἃ Neapoli, p. 958 : Hareticos venientes ad Ec- 
clesiam penitentie manu baptizemus. Cypriunus a Car- 
uiagine, ibidem : Unico Ecclesie manu penitentie be- 
nedictionis baptismo baptizandos. 


^» m “6 


1195 


EPISTOLA S. CYPRIANI 4D JUBAIANUM , 


1131 


filem ae veritatem frater charissime, et tenere. de- A ad Ecclesiam veniunt ; ut qui legitimo et vero atque 


hemus (irmiter, et docere, et per omnia evangelica et 
apostolica precepta rationem divinzx dispositionis 
atque unitatis ostendere. 

XXI. Nutiquid potest vis Baptismi esse major aut 
potior quam confessio, quam passio, ut quis coram ho- 
minibus Christum confiteatur et sanguine suo baptize- 
tur ? Et tameu neque hoc Baptisma lizretico prodest, 
quamvis Christum confessus et extra Ecclesiam fuerit 
occisus ; nisi si hxereticorum patroni et advocati h:ie- 
reticos in falsa confessione Christi interfectos mar- 
lyres prdiícant et contra Apostoli contestationem , 
qui nihil eos, quamvis exustos et occisos, dicit posse 
proficere (I Cor. xmi, 5, gluriam els et coronam pas- 
sionis assignant. Quod si haretico nec. Baptisma 


unico sanct:: Ecclesie Baptisino ad regnum Dei rege- 
neratione divina przparantur, sacramento utroque 
nascantur, quia scriptum est: Nisi quis renatus fuerit 
ex aqua et spiritu non potest intrarein regnum Dei (Joan. 
n, 5). 

XXII. Quo in loco quidam, quasi evacmare possint 
huriand argumentatione przdicationis  evangelice 
veritatem, catechuminos nobis opponunt,si quis ex bis, 
antequam in Ecclesia baptizetur, in confessione nomi- 
nis apprehensus fuerit et occisus, »n spem salutis et 
pr:mium confessionis amittat, eo quod ex aqua prius 
non sit renatus. Sciant igitur hujusmodi hoiniues 
suffragatores et fautores lisereticorum catechuminos il- 
los primo integraimn fidem et Ecclesi: veritatem tenere 


publicze confessionis et sanguinis proficere ad salutem B et ad debellandum diabolum de divinis castris cum 


polest, quia salus extra. Ecclesiam non est, quanto 
magis ei nihil proderit , «i in latebra. et in. latronum 
speluuca sdulter:e aqu:e contagione tinctus, non tan- 
tum peccata antigua non exposuerit, sed adhuc po- 
tius nova. et niajóra. eumulaverit ? Quare Baptisima 
nobis et lixreticis conmmune esse non potest, cum 
quibus nec Pater Deus, nec Filius Christus, nec Spi- 
tus sanctus, nec fides, nec Ecclesiá ipsa communis 
est. Et ideo baptizari eos oportet qui de hztesi 


pleua et sincera Dei Patris et Christi et Spiritus sanc- 
ti cognitione procedere, deinde nec privari Baptismi 
sacramento , utpote qui baptizentur gloriosissime 
et maximo sanguinis Baptismo, de quo et Dominus 
dicebat-babere se aliud baptisma baptizari (Luc. Xi, 
50). Sanguine autem suo baptizatos ct passione sanc- 
tificatos consummari et divinz pollicitationis gratiam 
consequi declarat in Evangelio idem Dominus, quan- 
do ad latronem in ipsa passione credentem et con&- 


STEPB. BALUZII NOTE. 


! XX. — Dispositionis. Antea legebatur dispensatio- 
nis. Mutare coacti àumus, proptér auctoritatem trede- 
cim librorum nostrorum et septem Anjlicanorum. 
Vulgatam lectionem tion inveni nisi in uno. Remigla - 
nus habet dispstationis , mauifesto errore. Iufra in 
epistola Lxxiv, pag. 159. legitur humanam traditío- 
nem divine dispositioni anteponere. 

XXI. — Sanguine so Duptisetur. De baptismo san- 
guinis insignis est locus in libro Tertulliani de Bap- 
tismo ; item ajiud Rufinum in Espositióne Symboll. De 
hac materia plures disseruerunt. 

Ileretico prodest. Rursum istud mutare habuimus, 
propter consensum veterum exemplarium nostrorum 
el sex Anglicanorum. Et hanc quoque lectionem pro- 
bat Pantelius in suis annotationibus. Confirmant au- 
tem illam ea qux mos sequuntur. Vitio non caret 
hoc argumentum quo &epe utitur Cyptianus. Heic 
enim maxime valent 3dhibita ἃ S. Augustino in li- 
bris de Baptismo rationum momenta , cum mauifes- 
tum et perspicuum sit nihil a Cypriano de h:rreticis 
οἱ schismatieis diei qued non pariter dici possit de 
iis qui in ipsa Ecclesia occultam h:eresim fovent. llis 
enim nec Baptismus sanguinis proderit nisl errorem 
deponatt. 

Pro(icere ad salutem. Unus Remigianus : Ad salutem 
prodesse potest. quia salus extra Ecclesiam essc non po- 
lest. lia etiam ferme Divionensis. 

AXII. — Ex aqua prius. Codex Eligianus, eo quod 
ex aqua et Spiritm prius non sít renatus. 

Ecclesie veritatem. Sic edidit Era-imus. lia etiam 
vidi scriptum iu trederim eszemplarilius nostris et in 
sex Anglicauis. Infra in hac ipsa epistola, misi prius 
venerint ad. Ecclesie veritatem. Hanc lectionem confir- 
mant alia quaque Cypriani loca; 

Quando ad latronem. Citat hunc locum sanctus Au- 
gu-Uunus lib. iv, cap. 93, de smico Baptismo, adversus 
Donatizias. lunc Iatronein quidam vocant martyrem, 
quia Christom confessus est, qui ei morienti polli- 
citus est paradisum. Fuit sane martyr, id. est testis 
passionis Christi. Hieronymus in epistola ad Pauli- 
pum de Institutione mónachl: E contrario latro cra- 


cem mutat puradiso et (ui homicidii ponam marty- 
rium. Avitus episcopus Viennensis, epist. 11: Horam 
igitur unus latronum longi sceleris vitam brevis com- 
pendii fine permutans ez interfeclore medicus. martgr 
ex fure. Et cpist. 1v: Latro ille pro subsecuta confes- 
sione adduur paradiso, per injustum deductus est down 
ut de jusla raperet morte mariyrium. Eadem fuit opinio 
auctoris libri de cardinalibus Christi Operibus, qui vulgo 
edi solet eum operibus Cypriani. Ait enim de latrone 
loquens : Penam mutavit in martyrium; et infra: Fa- 
clus est particeps regni, per con (essionem factus collega 
martyri. Humbertus cardinalis, episcopus Sylvz- 
Candide, lib. n, adversus Simoniacos, cap. 42, ait 
laironem illum qui agnovit Christum, ex poena la- 
tronis meritum esse triumphum martyrii. Caesarius 
Heisterbachcensis, lib. vii, cap. 64 : Causa, non pena, 
facit. martyres. Duo enim latrones Christo affizi sux 
hinc et inde: unus martgr e[fecius est propter virtutem 
confessionis. alteri pena sua [uit initium eterne dam- 
nattonis. Vide etiam glossam capitis 1mportuno, dist. 1, 
de Penitentia, ei Rutilium Benzonium, lib. t, cap. 43, 
de Anno Jubilaii. Fuere tamen qui negarent istum ho- 
norein ei tribui posse, quia, ut ait [lugo archiepisco- 
pus Rotliomageunsis, lib. v, cap. 9 Dialogorum suo- 
rum, neque Baptisino regeneratus erat, nec causa 
Christi in cruce fuerat affixus. Unde sequebatur illua) 
non esse mar yrem. Et tamen Bupertus lib. in, in 
Evangelium δ oannis, videtur existimasse illum bapti- 
zitum fuisse im aqua qiie fluxit de latere Christi. R. 
P. Edmundus Martene in descriptione Jtineris sni per 
Gallias, yag. 94, testatur singulis annis celebrari 
missam de sancto Latrone in ecclesia Bituricensi in 
die abbati sancti. Reliquias saucti latronis exstitisse 
olim et fortassis adhuc exstare in ecclesia Carcasso- 
nensi docet vetus inventarium reliquiarum que in ea 
Servabantur, editum a Gerardo de Vic in Clirouico 
episcoporum Carcassonensium. Petrus ἃ Valle, pa- 
tricius Romanus, in epistola xiu. peregrinationum 
suarum tradit ostensum sibi fuisse haud procul Rama 
vicum quemdam ex quo ortus erat bonus latro qui 
crucifixus est cum Christo. 


1425 


DE IIERETICIS BAPTIZANDIS. 


1196 


tentem loquitur el quod secum futurus sit in paradiso À veritatem : nec recusabuut baptizari apud nos limreti- 


pollicetur. Quapropter qui fldei et verita przzsumus, 
cos qui ad fldem et veritatem veniunt, et agentes 
poenitentiam remitti sibi peccata deposcuut, decipere 
non debemus et fallere, sed correctos a nobis ac re- 
formatos ad regnum colorum disciplinis celestibus 
erudire. 

XXIII. Sed dicit aliquis : Quid ergo flet de his qui 
in przeteritum de li:eresi ad Ecclesiam venientes sine 
Baptismo aduissi sunt? Potens est Dominus miseri. 
cordia sua Indulgentiam dare et eos qui ad Ecclesiam 
simpliciter admissi, in Ecclesia dorinterunt, ab Eccle- 
sie su» muneribus non separare. Non tamen. quia 
aliquando erratum est, ideo semper errandum est, 
cum magis sapientibus et Deum timentibus congruat 
patefactze et perspecte veritati libenter aique incunc - 
tanter obsequi quam pertinaciter atque obstiuate ccn- 
(r3. fratres et consacerdotes pro h:ereticis reluctari. 

XXIV. Nec quisquam existimet haereticos, eo quod 
illis baptisma opponitur, quasi secundi baptismi vo- 
cabulo scandalizatos ut ad Ecclesiam veniant retar- 
dari. Immo vero hoc ipso magis ad necessitatem ve- 
niendi testimonio osteus:e sibi οἱ probat veritatis 
adiguntur : nam si viderint judicio ac sententia nos- 
tra id decerni et statui ut baptisma justum et legiti- 
mum computetur quo illic baptizantur , putabunt se 
Ecclesiam quoque et c:etera. Ecclesi: munera juste 
et legitime possidere ; nec erit causa veniendi ad nos, 
quando, habentes baptisma, babere videantur et c»- 


ci legitimo et vero Ecclesi:e baptismo, quando ex 
nobis didicerlnt baptizatos quoque a Paulo eos qui 
jam baptismo Joannis baptizati fuis. ent, sicut. legi - 
mus In. Actibus Apostolorutri (Ac!. xix). 

XXV. Et uunc apud quosdam de nostris h:reticórum 
baptisma occupatum asseritur, ct invidia quadam 
Quasi rebaptizandi baptizare post hostes Del nefas 
ducitur, cum baptizatos inveniamus quos Joannes 
baptizaverat, ille Joannes major intet prophetas ha- 
bitus, ille divina gratia adhuc in utero matris Imple- 
tus, ille Helix spiritu et virtute subnixus, qui non 
adversarius Domini, sed pracursor ac pradicator 
fuit, qui Dominum nostrum non tantum verbis prz- 
nuntiavit, sed et oculis oeteudit, qui ipsum Christum, 
per quem bapiüizantur ceteri, baptizavit. Quod si 
idcirco hiereticus jus baptismi obtinere potuit quia 
prior baptizavit, non possidentis erit jam baptisma, 
sed occupantis ; el cum separari a se et dividi omni- 
no non possint baptisma et Ecclesia, qui occupare 
baptisma prior potuit, et Ecclesiam pariter occapa- 
vit , et iucipis tu illi hereticus videri qui pr:eventus 
posterior esse coepisti, qui cedendo ae manus dando 
jus quod acceperas reliquisti. Quam periculosum sit 
autem in divinis rebus ut quis cedat jure 8uo et po- 
testate Scriptura sancta declarat, cum in Genesi 
Esau primatus suos indc perdiderit , nec recipere id 
posunodum potuerit quod semel cessit (Gen. xxv; 
Hebr., xu , 16). 


tera. Porro auiem, cum cognóseunt baptisma nullum C — XXVI. Hzc tibi breviter, pro nostra mediocritate, 


foris esse ncc remissam peceatorum extra Ecclesiam 
dari posse, avidius ad nos et prómpitius properdnt ct 
munera ac doha Ecclesi» mairis jmploraut, ceril 
pervenire se omnino non posse ad veram divin: gra- 
tis pollicitationem nisl prius *enerint ad Eeclesiz 


rescripsimus, rater * charissime, nemini przseribentes 
aut prjudicantes quominus unusquisque episcoporum 
quod putat faciat, habens arbitrii aui libemm potesta- 
tem. Nos, quantuin in. nobis est, propter hereticos 
cuin collegis et coepiscopis nostris non contendititus, 


STEPH. BALUZII NOTE. 


Fidei et veritati presumus. Hanc lectlonem przfe- 
runt. editiones Manutii et Morellii et novem libri ve- 
teres. Erasmus et alii quinque libri veteres: quí fide 
el veritate prasumimus. Ünus meus: qui de fidei veri- 
tale prasumimus. 

XXIV. — Baptisia opponitur. lta Erasmus et qua- 
tuordeccim libri veteres; Manutius. pdsuit. BAPTÍSMATA 
litteris majusculis. Quo etiam modo scriptuoi vldi in 
Fusensi. Editionem Manütii acio plaeuisse viris do- 


dieta sunt in simili causa. Contra spud Jonam Au- 
relianensem de Cultu imaginum, pág. 24 editionis 
Plantinian:e ; legendum 8456 unitatem. pro veritttem 
probat codex antiquissimus eL optimus. 

XXV. —- Inter Prophetas. Unus codex regius, inter 
natos muliernm εἰ Prophetas. Αἱ sunetus Augustinus , 
qui loeum istum describit in libro quarto, cap. 19, de 
Baptisuio adversus Donatistas, non habet nato$ mn- 
lierum et, qu&& desunt etiam in omnibib allis véte- 


ctis. Et nililominus ego pato falsam esse. Nuspium p) ribus libris. 


enin apud Cyprianum, qui multis in locis disputat 
adver$us baptisma hzereticorum , nuspiam , inquam , 
inveniri in eo seusu vocem baptismala certum est. 
In epistola xxi: Nam, cum duo baptismata esse nan 
possunt , si harelici vere baptizant , ipsi habent baptis- 
ma. Et in epistola. Lxxiv scribens adversus papam 
Stephauum, qui baptisma h:ereticorum probabat , 
ait : Uimniunm hereticorum baptismata justa et legitima 
judicavit. Hieronymus in caput quartum epistole ad 
Ephesios : Unum buptisma et contra Valentinum facit, 
qui duo baptismaia esse contendit , et contra omnes ha- 
relicos, wt sciunt non. finbere se baptismata, sed. in 
una Chrisii Ecclesia fontem esse vitalem. 

Avidius. lia editiones Manutii et Morellii el decem 
libri veieres. Erasmus et codex Corbeiensis habent 
audacius. Pro eo auteni quod editiones et. iidem libri 
veteres preferunt promplius unus meus habet pernicius. 

Veritatem. lta. quatuordecim libri veteres pro οὐ 
quod editiones habent unitatem. Vide qux paulo ante 


Tu illi hereticus. Salvianus lib. v, cap. 9. Hereiici 
ergo sunl , sed non scientes. Denique apud nos sunt Aa:- 
reiici , apud se non sunt. Nam in tantum se catholicos 
esse judicant ut nos ipsos titulo heretice abpellaiionis 
infament. 


XXVI. — Hac tibi breviter. Supra in calce epistolze 
ad Donatum, pag. 7. Haec interim brevibus, Donate cha- 
rissime, lia Erasmus et Morellius et decem libri ve- 
teres. Álii quinque brevius. Apud sanctum Augusti- 
nuin , qui satis frequenter refert huuc locum , serip- 
tum e»t semper breviter. Autiqui dicebant brevi pro 
breviter, ut notat. Gharislus. Cujus modi scribendi 

lura extant exempla apiid. Ciceronem et alibi, Vide 
Lan annolationes in urationem Ciceronis pro 
ncio. 


Nemini... prejudicantes. Hieronymus, lib. 1, adver- 
sus Rufinum : Nemini projudicantes sequi quod velit, 
nec alterius decretum nostra sententia subvertentes. 


1131 


cum quibus divinam concordiam et d y minicam pacem A 


tenens ; maxime cum et Apostolus dicat : Si quis 
autem pulatur conlenliosus esse, nos lalein consuetudi- 
nem non habemus, neque. Ecclesia Dei (Y Cor. xy, 16). 
Servatur a nobis patienter et leniter charitas animi, 
collegii houor, vinculum fidei, et concordia sacerdo- 
tii. Propter hoc etiam libellum nunc de Bono Patien- 
tse, quantum valuit nostra mediocritas , permittente 
Dowino et inspirante, conscripsimus, quem ad te pro 
mutua dilectione transinisimus, Opto te, frater cha- 
rissime, semper bene valere. 


EPISTOLA 


S. CYPRIANI AD POMPEIUM CONTRA EPISTOLAM STEPHANI 
DE HJERET!CIS BAPTIZANDIS. 

(Erasm. p. 532 Pamel. Rigalt. Baluz. Oxon. Lips. rxxiv.) 
AnGUMENTUM δε 6 Epistole istud. est apud D. Au- 
gust., libr. v, contra Donatist., cap. 25. « Ad Pom- 
peium, inquit, etium. scribit Cyprianus de hac eadem 
re; ubi aperte indicat. Stephanum, quem. Romane 
Ecclesie episcopum tunc futsse didicimus, non solum 
sibi ad ista non consensisse, verum etiim contra scri- 
psisse atque precepisse. ν De qua rursum cap. 95: 

« Jam illa que in Stephanum iratus effudit, retractare 
nolo, quia et opus non est. Eadem quippe ipsa dicun - 
lur qu& jam satis discussa sunt ; el ea pret rire me- 
lius est, que periculum perniciosa dissensionis ha- 


EPISTOLA S. CYPRIANI AD POMPEIUM, 


1128 


buerunt. Stephanus autem. et. abstinendos pulaverat 
qui de suscipiendis hereticis priscam consuetudinem 
convellere conarentur. 1ste autem questionis | ipsius 
difficullate permotus , εἰ sanctis. charitatis visceri- 
bus largissime praeditus, in unitate eis manendum qui 
diversa sentirent. Πα, quamvis comiuotius sed tamen 
fraterne iudignetur, vicit tamen pax Christi in cordi- 
bus eorum, ut in tali discrepatione nullum inter eos 
malun schismatis oriretur. » Hactenus ille; que pro- 
lizxius citavimus, eo quod antidoli sint loco, adver - 
sus eos qui hinc schisma suum a. Romano. Pontifice 
confirmare nituntur. 


I. Cyprianus Pompeio fratri salutem. Quamquam 
plene ea qu: de hzreticis baptizandis dicenda sunt 
complexi sumus in epistolis quarum ad te exempla 
transmisimus, frater charissime, tamen quia deside- 
rasii in notitiam tuam perferri quid mihi ad litteras 
nostras Stephanus frater noster rescripserit, niisi tibi 
rescripti ejus exemplum : quo lecto, magis ac magis 
ejus errorem denotabis, qui limreticorum causam 
contra Christianos et contra. Ecclesiam Det: asserere 
conatur. Nam inter c:etera. vel superba, vel ad rem 
non pertinentia, vel sibi ipsi contraria, qux* imperite 
atque improvide scripsit, etiam illud adjunxit ut di- 
ceret : Si quis ergo a quacumque haresi venerit ad vos, 
nihil innovetur nisi quod traditum est, ut manus illi im- 


STEPH. BALUZII NOTAE. 


Putatur contentiosus. Quinque libri veteres, puta- 


liorum , pag. 1205, tradit Epistolam concilii Milevi- 


verit contentiosus esse. A ii quatuor, cum ali juo ta- C taui ad Innocentium Papam habere in codice Justelli 


men levi discrimine, putaverit contentiosum se esse. 
Unus meus, putat contentiosum se esse. 

Leni'er. là sanctus Augu-tinus, lib. iv. de Baptis- 
mo contra Denati-tas, cap. 8, et lib. v, cap 17. lta 
ctiam editio Morellii, decem libri nostri, et septem 
Anglicaui. Erasmus, Manutius, et codex Corbeiensis, 
firmiter. 

Libellum de Bono Patientig. Refert hunc. locum 
saucius Augustinus , lib. iv, de Baptismo contra 
Dontistas, cap. 8, et lib. v, cap. 16. 

Nunc. Hoc vocabulu:n , quod ia posterioribus edi- 
tionibus exciderat, cum habeatur in editiovibus Eras- 
mi et Moreilii, nos revocavimus ex fide tredecim 
exemplarium nostrorum et quatuor. Anglicanorum. 
Jdem vocabulum , quod a Lovaniensibus quoque 
omissum erat, saneto Augusino reddideruut doctis- 
simi viri quibus debemus novam operum ejus edi- 
onem. 


reverendissimo patre [mnocentio. Si liv scriptur:ze non 
essent fa!s;:r , habuisset Gregorius Papa ΕΥ̓͂ aliquam 


justam causam conquereudi de epi-copis Gallicanis , 


qui Romano pontifici scribentes illum vocaverant fra- 
trem, duum congruentius esset, inquit, solam et reve- 
rentiam paternam exhibere. Inter. Epistolas Adriani 
Pape IV reperitur una iu qua. Imperatoreni Frideri- 
cuim arguit quod ad eum scribens suum nomen prz- 
posuerit nomini Pape. in quo iusol ntig, ne dicam 
arrogantie , nolam incurris. llla porro Gregori ΑΥ̓͂ 
epistola exstat apud. Agobardum, et putabatur esse 
Agobardi, douec vir illustrissimu- Peirus de M irca 
ostendit illam esse Gregorii, sul cujus nomine edita 
a uoliis est inter opera Agobardi. Tum vero R P. 
Labbeus illam in appendice tomi septimi Concilio- 
rum posui! , et mouuit exstare :spud Agobardum. Et 
tameu R. P. Harduinus in tomo quarto editionis sus, 
pag. 1275, suppresso nomine Agobardi, monuit se 


Episr. LXXIV. — Hanc epistolam, quz primo edita p) illam edere ex bibliotheca Floriaceusi, ubi non extat. 


est ab Erasmo , citant sancius Augustinus lib. v, de 
Baptisino, adversus Donutistas, cap. 25; et ub. vi, 
eap. 7; et Facuudus, lib..x , cap. 9, inlibro contra 
Al ocianum. 

|. — Pompeio. Episcopo Sabrateunsi in provincia 
Tripolitaua. Inerfuit concilio Carthagineusi sub Cy- 
priino. Concilio Cabarsussitauo et Bagaiensi iuteifuit 
Donatus, episcopus. Sabratensis. ln collatione prima 
Carthaginensi, c. 155, nominatur Nados episco»us Sa- 
bratensis. Vide editionem nostram istius collationis, 
p»g. 215. 

Stephanus frater. 1n uno codice regio scriptum est 
pater, Et iufra in libro Compendiensi: et in uno meo 
Stephano patre nostro, pari errore quo facium est ut 
jn Epistola sancti Gregorii Pap:w ad Victorem, episco- 
pum Panormitanum, hib. vit, indict. t, epist. 26, scri- 
ptum est in codice FJoriacensi : Oportet ut Daternitas 
Vestra, cuin vulgo recte legatur Fraternitas Vestra, R. 
P. Harduinus in tomo secundo editionis sux Conci- 


Vide notas ad Epistolam xti, pag. 429. 


Superba. Erasmus , tres libri nostri, quatnor An- 
glicaui pr.vferunt supervacua. In uno regio legitur ad 
superbiam. Lectionem uostram habent czetera exem- 
plaria. 

Si quis ergo. Verba sunt ex epistola Papze Stephani 
relata supra in epi-tola ad Potnpcium, pag. 458. 

Ad vos. Antea legebatur ad. nos. Retinuimus le- 
ctionem septem veterum exemplarium. Cons:at quip- 
pe ex initio istius episto:e et ex common:torio Vin- 
centii Lirinensis epistolam Stephani miss:m fuisse 
ad Afrieam. Vide notas nostras ad Vincentium, pag. 
445, 417. 


Nihil innovetur.. Crelestini Papz epistola ad epis- 
copos Galliarum : Desinat incessere novias vetustatem. 
Tertullianus in libro de Virginibu- velandis : Heereses, 
non tam novilas quam veritas revincit. Optatus, lib. vu, 
dixit novitatem querere in visceribus vetustatis. 


1129 


CONTRA EPISTOLAM STEPHANI DE HJERETICIS BAPTIZANDIS. 


1150 


ponatur in poenitentiam, cum ipsi heretici proprie alier- A debeat, quasi illi liereticorum. baptismata. probave- 


uirum ad se venientes non baplizent, eed. communicent 
lantum. 

ll. A quacumque h:eresi venientem baptizari in 
Ecclesia vetuit, id est, omnium h:reticorum bapti- 
8:18 justa esse et legitima judicavit. Et cum singulae 
h:reses singula baptismata et diversa peccata ha- 
beant , hic cum omnium baptismo communicans uni- 
versorum delicta in. sinum suum coacervata conges- 
sit. Et precepit nibil aliud innovari nisi quad tradí- 
tum est ; quasi is innovet qui unitatem teneus, unum 
baptisma uni Ecclesi:e vindicat, et non ille utique qui 
unitatis oblitus mendacia et contagia profanz tin- 
ctionis usurpat. Nihil innoretur, inquit, nisi quod 
traditum est, Unde est ista tradiuo? Utrumne de do- 


rint, aul eis sine Ecclesi: baptismo connuunicave- 
rint, quaudo talia de hereticis Apostoli scripserint, 
et hoc cum neudum hirretice pestes acriores proru- 
Disseiit, necdum quoque Marcion Pouticus de Ponto 
emersisset, cujus inagister Cerdon sub llygino tunc 
episcopo, qni in urbe nonus fuit, Romam venit ; 
quem Marcion secutus, additis ad crimen augmentis, 
impudeutius cxteris et abruptius in Deum pstrem 
creatorem blasphemare instituit, et lizereticum furo- 
rem sacrilegis armis contra Ecclesiam rebellantem 
sceleratius et gravius armavit. (- 

IIl. Quod si h:reses constat postmodum plures ac 
pejores extiti-se, et si retro nusquam omnino pr:ce« 
ptum est neque conseriptum ut. h:eretico. t2utum 


minica et evaugelica aucioritate descendens, an de B manus in poenitentiam imponatur, et sic ei communi- 


Apostolorum mandatis atque epistolis veniens? Ea 
euin facienda esse quz scripta sunt Deus testatur et 
premonet ad Jesum Nave dicens : Non recedet liber 
legis hujus ex ore tuo, sed weditaberis in eo die ac 
nocte, ut observes facere omnia qua scripta sunt in eo 
(Josue τ, 8 ) Item Doininus Apostolos suos mittens 
. mandat baptizari Gentes et doceri ut observent omnia 
qu:ecumue ille przecepit (Matth. xxvi, 19, 20). Si 
ergo aut in Evangelio pricipitur aut in Apostolorum 
epi^tolis vel actibus continetur ut a quacumque lie- 
Tesi venientes non bapüzentur, sed tantum manus 
illis imponatur in penitentiam, observetur divina 
hzc et sancita traditio. Si vero ubique bzeretici nihil 
aliud quam adversarii et antichri-ti nominantur, si 
vitandi et perversi οἱ a semetipsis damnati pronun- 
tiantur, quale est ut videantur damnandi a nobis non 
esse quos coustat apostolica contestatione a semeli- 


psis damuatos esse? Ut nemo infamare Apostolos 


cetur, et si Baptisma non nisi unum est, quod apud 
nos est, et intus est, et soli Ecclesixw de divina di- 
guatione concessum est, quse ἰδία obstinatio est, 
queve prsumptio, humanam traditionem divinze 
dispositioni anteponere, nec animadvertere indi- 
gnari οἱ irasci Deum quoties divina pr:ecepta. solvit 
et preeterit. bumana ?raditio, sicut per Esaiim pro- 
phetam clamat et dicit : Populus: iste labiis honori- 
ficat me, cor vero eorum longe separatum est a. me. 
Sine causa autem colunt. me, mandata el. doctrinas 
hominum docentes (1sa. xxix, 15). Item Dominus 
in Evangelia increpans similiter et objurgans ponit 
el dicit : Rejicitis mandatum Dei ut traditionem ves- 
iram statuatis (Marc. vn, 15). Cujus precepti memo, 
beatus Apostolus commonet ipse quoque et instruit 
dicens : Si quis. aliter docet, el no& acquiescit. sanis 
verbis. Domini nostri Jesu Christi et doctrine ejus, 


STEPH. BALUZII NOTE. 


Non baptizent. Codex Lamonii addit in penitentia, 
el mox venientem baptizuri in. manum. penitcntig in 
Ecclesia vetuit. Sunt mulia. hujusmodi exempla. in 
codice Lamonii, de quibus disseruimus supra in 
notis ad Epistolam Lxx, p^. . 

Il. — Quinium hereticorum. Exsvant »pud Nicolaum 
Eymerici in difectorio inquisitorum responsiones Be- 
nedicti Pape Xil, tum cardinalis, adversus errores 
Fratricellorum, in quibus ait Stephanum papam deter- 
minasse quod nullus baptizatus per quoscumque hie- 
reticos ven'ens ad Ecclesiaui ca.holicam rebaptizare- 
tur ; sanctum autem Cy rianum, cum multis episcopis 
in Africa celebrautem couciliuo, determina-se oppo- 
siu m, videlicet quod bapiizati a quibuscumque hiere- 
ticis, κἱ ad Ecclesiam catholicam veniant , sunt bap- 
tizandi, et reprobasse it hoe Stephanum papauni, ut 
patet in. Cypriani epistolis ad Jubaianum, ad Ste- 
phanum. et. Pompeium, concilium autem Nicienum 
utramque opinionem. sancti Cypriani οἱ Stepliani 

ἀρ Correxisse determinando quod baptizari ab 
uereticis non servautibu- formam Eccle-ie venien: 
tes ad Eccle-iam baptizentur, ab aliis vero hareticis 
baptizati uon rebaptizentur. Hanc Benedict: solutio 


nem esse f.Is.m ait Franciscu- Pegoa in commen- 


tariis ad. Nicolaum, eamque refeilit.. Nescio an re- 
cte. Etenim Cyprianus ait. papam. Stephanum. cen- 
suisse ἢ «reucovum baptisniata esse justa et legitima. 
Porro B-nedicti responsiones adversus Fratricellos 
refert etiam Abraliamus Bzovius in suis Aunalibus, 
sed mutat verba directorii. Nam ubi apud Nicolaum 


ParBROL. lll. 


scriptum est : Ad istud respondet dominus Benedictus, 
Bzovius pouit : Ad istud respondet F. Jacobus Forne. 
rius cardinalis, quia sciebat iia locutum fuisse aute- 
quam esset p'pa. 

Tinctionis. Codex Gratianopolitanus, (inctionis et 
unclionis. 

Ponticus, Hanc vocem addidimus ex auctoritate 
duodecim exemplarium. nostrorum et sex. Anglica- 
vorum. Ea que iliam non habent videntur esse de- 
curtata ab imperitis librariis eredeutibus illam esse 
super vacaueam, «quia statim sequitur Marcionem 
emersisse e l'onto. Ireueus, lib. 1, cap. 21, scripsit 
Marcion Ponticus. l'outicum lapum vocat Rufinus, lib. 
v, cap. 15. post Eusebium. lllud dicere voluit sanctus 
Cyprisnus, Marcionem, qvi erat natioue Ponticus, 
e regione ortum longinqua et barbara, videlicet e 
Ponto Euxiuo, tandeur emersisse e Ponto, ubi L:1te- 
hat, nondum veni-se Romam. Erasmus tamen habet 
voreus Ponticus, sed non subjunxit de Ponto, Teriul- 
lianus, lib. 1 adversus. Marcionein: Pontus, qui di- 
citur Euzinus, natura neg tur, nomine tlluditur. Kuuo- 
diu- , lib. xu, epist. 1: Etsi te immemorem mei Pontica 
[acit inhumanitas | Fainsus. locus exilio Ovidii. De 
tempore quo Marcion vixit, vide leiavii animadver- 
sioues ad heresim xcvi. apud. Epiphanium. 

Cerdon sub Hygino. Vide Massueti dissertationes. 
ad lreuzuti, pag. 68. $1 

Nonus fuit. idem testatur sanctus Irenzeus, lib. 1, 
cap. 28, aiens Cerdoneim venisse Rumam sub [717 


gio. 
X 


ege 


1151 


i EPISTOLA S. CYPRIANI AD POMPEIUM, 


4152 


stupore elatus est, nihil sciens, discede ab hujusmodi A non potuisse percipere; quasi possit aut sine Spiritu 


(1 Tim. vi, 3). 

IV. Praclara saue et legitima traditio, Stephano 
fratre nostro docente, proponitur, qua auctoritatem 
nobis idoneam przebeat. Nam in eodem loco episto- 
lx; sux addidit et adjecit ; cwm ipsi haretici proprie 
alterutrum ad se venientes non bapiisent , aed commu- 
nicent. tantum. Ad boc enim malorum devoluta est 
Ecclesia Dei et sponsa Christi ut hzereticorum exem- 
pla sectetur, ut ad celebranda sacramenta eelestia 
disciplinam lux de tenebris mutuetur, et id faciant 
Christiani quod antichristi faciunt. Que vero est 
animi czcitas, qux pravitas, fidei unitatem de Beo 
patre et de Jesu Christi Domini et Dei nostri tradi- 
tione venientem nolle. cogooscere ?* Nam si idcirco 


Christus indui, aut a Christo Spiritus separari. Illud 
quoque quam ineptum est, ut cum nativitas secunda 
spiritalis sit, qua in Christo per lavseram regenera- 
tionis nascimur, dicant quod possit quis apud hsere- 
ticos spiritaliter nasci, ubi Spiritum negant esse. 
Peccata enim purgare et hominem sanclificare aqua 
sola mon potest, nisi babeat et Spiritum sanctum. 
Quare aut Spiritum sanctum necesse est concedant 
esse illic ubi baptisma esse dicunt, aut nec baptisma 
est ubi Spiritus sanctus non est, quia baptisma esse 
sine Spiritu saneto non potest. 

V]. Quale est autem asserere et contendere quod 
esse poseipt flii Dei qui non sint in Ecclesia nati? 
Bepisma enim esse in quo homo vetus moritur et 


apud hzreticos Ecclesia non est, quia una est et dividi B novus nascitur manifestat et probat beatus Apostolus 


non potest, el si ideo illic Spiritus $ancius non esi, 
quia unus est, et esse apud profanos et extraneos 
non polest, utique et baptisma, quod in eadem uni- 
tate consistit, esse apud hareticos non potest, quia 
separari neque ab Ecclesia neque a Spiritu Saneto 
potest. 

V. Aut si effectum baptismi majestati nominis 
tribuunt, ut qui in nomine Jesu Christi ubicumque et 
quomodocumque baptizantur, innpovati et sanelifleati 
judicentur, cur non in ejusdem Chrisü nomine illic 
et manus baptizato imponitur ad accipiendum Spiri- 
tum sanctum, cur eadem ejusdem majestas nomibis 
non praevalet in manus impositione quam valuisse 
contenduut in baplismi saneltificatiene? Nam si po- 


dicens : Servavit nos per lavaerum regenerationis (Tit. 
m, δ). Si autem in lavacro, id est in Baptismo, est 
regeneratio, quomodo generare filios Deo haeresis 
per Christum potest, 45 Christi sponsa non est? 
Ecclesia est enim sola qux» Christo conjuncta et 
adunata spiritaliter filios generat, eodem Apostolo 
rursus dicente : Christus dilexit Ecclesiam et se ipsum 
tradidit pro ea ut cam sanctificaret, purgans eam lasa- 
cro aque (Ephes. v, 25, 26). Si igitur hzc est dilecta 
et sponsa 40: sola a Christo sanctificatur et lavaero 
ejus sola pergatur, manifestum est hs»resim , quse 
sponsa Christi non sit, nec purgari nec sanctificari 
lavyaero ejus poseo, filios Deo generare non posse. 
VIk. Porro autem non per manus impositionem 


test quis extra Ecclesiam natus, templum Dei leri, C quis nascitur quando accipit Spiritum sanctum , sed 


cur non possit super templum et Spiritus sancius 
infundi? Qui enim peccatis in baptismo expositis 
sanctificatus est et in novum hominem spiritaliter 
reformatus, ad accipiendum Spiritum sanctum ido- 
neus factus est, quando Apostolus dicat: Quotquot in 
Chrisio baptizati estis, Christum induistis(Gal. m, 47), 
qui potest apttd hzreticos baptizatus Christum in- 
duere, multo magis potest Spiritum sanctum, quem 
Christus misit, accipere. Caterum major erit mit- 
tenie qui missus est, ut incipiat foris baptizatus 
Christum quidem induisse, sed Spiritum sanctum 


in Ecclesi? baptisme, ut Spiritum sanctum jam na- 
tes accipiat, sieut in primo bomine Adam faetum est 
(Gen. n). Ante enim Deus eum plasimavit, et tunc 
iosufflavit in faciem ejus flatum vite. Nec enim po- 
test accipi Spiritus, nisi prius fuerit qui accipiat. 
Cam autem nativitas Christianorum in baptismo sit , 
Baptismi autem generatio et sanctiíicatio apud solam 
sponsam Christi sit, qu:e parere spiritaliter el gene- 
rare filios Deo possit, ubi et ex qua et cui natus est 
qui fllius Ecclesie non est, ut habere quis possit 
Deum potrem ante Ecclesiam matrem? Cum vero 


STEPH. BALUZII NOTE. 
IV. — Profanos et extraneos. Codex. sancti Arnul- T) esse Avitum Viennensem liquet ex secunda ejus Epis- 


phi eztrarios. Sic etiam habebat Veronensis. 

V. — Cur cadem majestas. Lege cur non eadem ma- 
jestas. Istud excidit. Error inductus est a Rigaltio et 
continuatus in editione Anglicana. 

Factus est .In editionibus Erasmi et Morellii , quce 
magis placuerunt Pamelio quam Mantiana, legitur 
factus non est. Verum libri veteres non babent nega- 
tionem, qua profecto videlur essc contraria senten- 
tix sancti Cypriani. 

VI. — Servavit. Erasmus posuit satvavit. Qux lectio 
exstat in duobus exemplaribus nostris, et in Cambero- 
nensi, ut testatur Pamelius. At alla tredeciin nostra 
habent sereavit. Et tamen lectio inducta ab Erasmo 
prevaluit haclenus in omnibus editionibus. Czlius 
Calcagninus, lib m, epist. 9, censet scribendum esse 
servatorem , non salvatorem. 

VII. — Insufflavit. Hic locus ex capite secundo Gc- 
neseos desumptus refertur secundum versiouerg anti- 
quam qua sanctus Cyprianus utebatur, qua etiam usum 


tola ad Gundobadum. Reprehendit autem Avitus illos 
qui utebantur ea versione qua nos hodie utimur. Et 
tamen Teriullianus hunc locum refert eo modo quo illi 
utebantur quos Avitus wingit. In epistola cujus- 
dam Otberti de obitu Hugonis de Sancto Victore, 
quam R. P. Edmondus Martene edidit in tomo quinto 
suorum Anecdotorum, scriptum est Hugonem sub 
ielu mortis, cum qu:esivisset ab Otberto an aliquis 
preter ipsum hcic adesset et an eo die celebrasset 
missam , illo respondente neminem aliuin ibi esse et 
se eo die celebrasse, Hugonem, inquam, ei dixisse: 
Accede et insufflate in (aciem meam in modum crucis ut 
accipiam Spiriium sanctum. Magna fides Hugonis op- 
tantis insufflari in faciem suam, ut si minus imilta- 
Uone posset accipere Spiritum sanctum, certe pro- 
xime accederet, et ita securior iret ad Christugn. 
Flatwn. Unus codex regius spiraculum , sicut in 
vulgata editione Geneseos. 
nte Ecclesiam matrem. Undecim libri veteres , λα: 


1188 


" CONTRA EPISTOLAM STEPHANI DE ILERETICIS BAPTIZANDIS. : 


1154 


nulla omnino heresis, sed neque aliquod schisma A militi: sacramenta solvantur, castrorum coelestium 


habere salutaris baptismi sanctificationem foris pos- 
sit, cur in tantum Stephani fratris nostri obstinatio 
dura prorupit ut etiam de Marciouis baptismo , item 
Valentini et Apelletis, et ceterorum blasphemantium 
in Deum Patrem contendat fllios Deo nasci, et. illic 
in nomine Jesu Christi dicat remissionem peccatorum 
dari ubi blasphematur in Patrem etin Dominum Deum 
Christum ? 

VIII. Quo in loco oonsiderandum est, frater cha- 
rissime, pro fide et religione loci sacerdotalis, quo fup- 
gimur, an constare sacerdoti Dei ratio in Jie judicii 
possitasserenti et probanti et in acceptum referenti bla- 
sphemantium baptismata, cum Dominus comminetur 
et dicat : E/ nunc preceptum hoc ad vos est, o sacer- 


signa prodantur, succumbat et cedat Ecclesia lixre- 
ticis, lux tenebris, fides perfidi» , spes desperationi, 
ratio errori, immortalitas morti, charitas odio, veritas 
mendacio, Christus anüchristo. Merito et sic in dies 
singulos schismata et hxreses surgunt, crebrius at- 
que uberius excrescunt, et serpentiuis crinibus pul- 
lulantes adversus Ecclesiam Dei majoribus viribus 
veneronum suorum virus expromunt, dum illis advo- 
catione quorumdam et auctoritas pr:estatur et firmitas, 
dum baptisma eorum defenditur, dum fides, dum ve- 
ritas proditur, dum id quod contra Ecclesiam foris 
geritur intus in ipsa Ecclesia vindicatur. 

IX. Quod si est apud nos, frater dilectissime, Dei 
timor, si tenor przvalet fidei, si custodimus Christi 


dotes, δὲ non audieritis, et si non posueritis in corde B przcepla, si incorruptam atque inviolatam sponsa 


vestra ui detis honorem nomini meo, dicit. Dominus 
omnipolens, inunittam in. vos maledictionem , et male- 
dicam benediclionem vestram. (Malach. u, 4, 9). Dat 
honorem Deo qui Marcionis baptismo communicat? 
Dat honorem Deo qui apud eos qui iu Deum blasphe- 
mant remissionem peccatorum dari judicat ? Dat ho- 
norem Deo qui foris de adultera et fornicaria nasei 
Deo filios asseverat? Dat honorem Deo qui unitatem 
et veritatem de divina lege venientem non tenens 
hzereses contra Ecclesiam vindicat? Dat honorem Deo 
qui bzreticorum amicus et inimicus Christianorum 
sacerdotes Dei veritatem Christi et Ecclesie unitatem 
tuentea abstinendos putat? Si sic honor Deo datur, 
si sic a cultoribus et sacerdotibus ejus Dei timor et 


ejus sanctitatem tuemur, si hzrrent sensibus et cordi- 
bus nostris verba Domini dicentis ; Putas cum venerit 
lius hominis, inveniet fidem in terra (Luc. xviu, 5) ἢ 
quia fideles Dei milites, qui Deo fide et religione sin- 
cera militamus, commissa nobis divinitus castra fide- 
li virtute servemus. Nec consuetudo 408 apud quos- 
dam obrepserat impedire debet quominus veritas 
prevaleat et vincat. Nam consuetudo sine veritate 
vetustas erroris est. Propter quod, relicto errore, se- 
quamur veritatem, scientes quia et apud Esdram ve- 
ritas vincit , sicut scriptum est : Veritas manet et in- 
valescit in eternum et vivit. et obtinet in secula secu- 
lorum. Nec est apud eam accipere personam nec diffe- 
rentias, sed qug sunt justa (acil , nec est in judicio ejus 


disciplina servatur, abjiciamus arma, manus demus (C iniquum, sed fortitudo, et regnum, et. majestas, et 


in captivitatem, tradamus diabolo ordinationem Evan- 
gelii, dispositionem Christi, majestatem Dei , divine 


potestas omnium seculorum. Benedictus Dominus Deus 
veritatis (WI Esdr. 1v, 54-10). Quam veritatem nobis 


STEPH. BALUZII NOT E. 


beat ante. Ecclesiam matrem. Sed vex habeat deest in 
tribus itidem antiquis et in editionibus antiquis. Su- 
pra epist. x, pag. 20: Ante Domini pacem maler prior 
sumat. 

Stephani fratris nostri obstinatio. Vincentius Liri- 
nensis, c. 21, dixit lanto adamante pertinacia , Cas- 
siodorus, lib. iv, epist. $, cruda obstinatione. Consti- 
tutio Gratiani et Valentiniani in titulo codicis Tbeo- 
dosiani de hereticis, consuetudo obstinationis pertinax. 
Contra pertinacia virtutis apud Valerium Maximum 
lib. m, cap. 2. Pertinaeiam enim aliquahdo in bonam 
partem acceptam esse a Baronio nos monuimus in 
notis ad Capitularia, pag. 1111. 

VilI. — Sacerdoti Dei. Ha sex libri nostri et quin- 
que Anglicani. Antea legebatur : Sacerdotis Dei ratio 
in die judicii possit asserentis et prasumentis et in. ac- 
ceptum referentis blasphemantium. 

Divine militi sacre. Infra in libro de Lapis, pag. 
183 : Christi sacramentum temeritate prescipiti solvere- 
tur. Sumpta ista ex disciplina militari. Vide Godes- 
chalcum Stewechiam ad Vegetium , ubi recte [ormam 
sacramenti militum explicavit. Vide etiam sanctam 
Joannem Chrysostomum in initio secunde paraznesis 
ad Theodorum lapsum. 

Castrorum. celestium. Antea. legebatur sacrorum, 
nullo sensu. Restituimus veram leetionem ex (fide 
decem veterem exemplarium. ΝΣ 

Uberius. Hanc lectionem invenimus im sex antiquis 
codicibus nostris et in quinque Anglicanis. Antea 
scriptum erat liberius. Sic in ealee istius Epistola, 
pag. 144, vitio librarii positum erat in uno codice 
gio eadem libertate pro ubertate. ia Burgendico re- 


D ferenda sit ei συ jamdudum invaluerat. 


peri in libro de Habitu Virginum, pag. 175: Faculis- 
tum liberate locupletes pro ubertate. Et in libro de 
Oratione Dominica, pag. 207, in codice Pitheeano et 
In Thuano bonitatis libertas pro sbertas. In hac ipsa 
Epistola Lxxiv ad Pompeium, in codice Lamonii, paulo 
post aqua collecta eadem libertate repraesentatur. Pro 
quo alii codices et editiones recte habent mbertate. In 
libro de Laude Martyrii in editione Morellii legitur 
uberius atque propensius. Pro quo quidam libri vete- 
res babent liberius. 

Crinibus. Quamvis hzc lectio non reperiatur nisi 
in quinque exemplaribus, non dubito tamen quin prz- 
on video 
enim quid significent hxc verba , serpentinis crinibus 
pulinlantes. Aguovit Rigaltins hoe esse verum. In erra- 
tis enim monuit reponendum esse crinibus. Horatius, 
lib. nt, ode 51: Intortis capillis Eumenidum recreantur 
angues. Idem epodon v : Canidia brevibus implicata vi- 
peris crines. Seneea Medea : Adeste. sceleris ultrices dem 
crinem solutis squalide serpentibus. Lucanus lib. vr: 

Et coma vipereis substringitur horrida sertis. 
Ludovicus Caelius Rhodiginus, lib. 1, cap. 40, refert 
ex Avicenna serpentes ex mulierum precipue capillis 
concipi. Similem errerem notavimus in tomo secundo 
Copitularium, pag. 987. 

IX. — Inviolatam. Codex Fuxensis , immaculatam. 

Consuetudo sine veritate. Citat hune locum , sed non 
nominato Cypriano, Angelus Politianus in przfatione 
miscellaneorum suorum. Ait enim: Pulchre sic ait 
quidam : Consuetudo sine veritate vetustas. erroris est. 
Citat etiam Gratianus dist. ἃ, r4 Consuetudo. Vide 
notas ad epistolam Lxxi, pag . 


4155 EPIST. 5. CYPRIANI AD POMPEIUM, CONTRA EPIST. STEPH. DE HJERET. BAPT. 


1136 


Christus ostendens in Evangelio suo dicit : Ego sum A evangelicam atque aposiolic«m traditionem reverta- 


veritas (Joan. xiv, 6). Propter quod. «i in Christo su- 
mus et Christum in. nobis habemus, si nianemus in 
veritate, et veritas iu nobis inanet , ea qui? sunt. vera 
et recta leneamus. 

X. Fit autem studio przsumptionis et contumacia 
ut quis magis sua prava et falsa defe.idat quani ad 
alterius recta el vera conseutiat. Cui rei prospiciens 
beatus apostolus Paulus ad Timotheum scribit et 
monel episcopum non litijiusum, nec contentiosum, 
sed mitem et ducibilem esse debere (II Tum. τι, 24). 
Docibilis autem ille est qui est ad discendi patientiam 
leuis et mitis. Oportet. emm episcopum non tautum 
docere, sed οἱ dis: ere; quia et ille melius docet 
qui quoiidie crescit et proficit. discendo meliora. 


mur, et inde surgat actus nostri ratio, unde el ordo 
et origo surrexit. 

XI. Traditum est enim nobis quod sit unus Deus, 
et Chri-tus unus, οἱ una spes, et fides una (Ephes. 
iv, 5), et una Ecclesia, et baptisma unum non nisi in 
una Ecclesia constitutum ; a qua Unitate quisquis di- 
cesserit, cim  h:ereticis neces-e est. inveniatur; quos 
dum conira Ecclesiam vindicat, sacramenium divinz 
traditionis impnguat. Cujus Unitatis sacramentum 
expressum videmus etiau in Cantico canticorum ex 
persona Christi dicentis : Hortus conclusus, soror mea, 
sponsa, fons signatus, puteus aqua vivie, paradisus cum 
fructu pomorum (Cunt. ww, 12, 15) Si autem Ecclesia 
ejus hortus conclusus est et fous signatus, quomodo 


Quod ipsum quoque idem apostolus Paulus docet M in eumdem liortum introire aut bibere de fonte ejus 


priemonens ut si alii sedenti melius revelatum fuerit, 
prior taceat (I Cor. xiv, 50). In compendio. est autem 
opud religiosas οἱ simplices mentes et errorem depo- 
nere et. invenire atque eruere veritatem, Nain δὶ ad 
divin:e traditionis caput et originem revertauiur, ces - 
sat error humanus, el sacramentorum ceolestiuin ra- 


lione perspecia, quicquid sub caligine ac nube tene-. 


brarum obscurum latebat in lucem veritatis aperitur. 
Si canalis aquam ducens, qui copiese prius et largiter 
profluebat, subito defi. iat, nonne ad foutem pergitur, 
ut illic defectionis ratio noscatur, utrumne arescenti- 
bus venis in capite unda siccaverit, an vero integra 
inde et plena procurrens in medio itinere destiterit ; 
ut si vitio interrupti aut. bibuli canalis effeciuin. est 


potest qui in Ecclesia non est? ltem Petrus ipse 
quoque demonstrans et vindicans Unitatem mandavit 
ei monuit nisi per unum solum baptisma unius Ec- 
clesi: salvari uos nun posse. Jn arca, inquit, Noe, 
pauci, id est, octo anime hominum salve facte sunt 
per oquam , quod et vos similiter salvos [aciet baptisma 
(1 Pet. i1, 20, 21). Quam brevi et spiritali compen- 
dio unitatis sacramentum manifestavit? Nam ut in 
illo mundi baptismo, quo iniquitas antiqua. purgata 
est, qui in arca Noe nou fuit uon potuit per aquam 
salvatus fieri, ita nec nunc potest per baptismum 
salvatus videri qui b:ptizatus in Ecclesia non e-t, quse 
ad ΔΙῸ unius sacramentum doininica unitate fun- 
data est. 


quo minus aqua continua perseveranter ac jugiter 5 ΧΙ]. Observatur itaque a nobis et tenetur, frater 


flueret, refecio et confirmato canali ad usum atque 
2d potum civitatis aqua collecta eadem ubertate at- 
que in egritate re; risentetur qua de fonte proficisci- 
tur. Quod et nuuc facere oportet Dei sacerdotes prz- 
cepta divina servantes, ut si in aliquo. nultaverit et 
vacillaverit veritas, ad originem duminicaim οἱ ad 


charissime, explorata et perspecta veritate, ut omnes 
qui ex quacumque h;eresi ad. Ecclesiam. convertun- 
tur, Ecclesie unico et legilimo baptismo. baptizen- 
tur, exceptis his qui baptizati in. Ecclesia prius fue- 
rant, et 6 ὁ δά hereticos transierant. Illos enim opor- 
tet, cum redeunt, acta poenitentia per manus imposi- 


STEPH. BALUZII NOTE. 


X. — Nec contentiosum. Hac non comparebant in 
editione Eraswi. Manuiius. et. Morellius induxerunt. 
Pame.ius expunxit, quia non invenerat in codice 
Camberonensi. Sane desunt iu quatuor libris vet-ri- 
bus. Sed habentur in aliis duodecim et jn. duobus 
Bodleianis. 

Errorem deponere. Sanctus Papa Gregorius in epi- 


tinus sermone c.xx, de verbis Apostoli: Humanum 
[uit errasse. Diubolicum est per animositatem in errore 
manere, Idipsum «quoque dixit sanctus Joannes Chry- 
sostowus in pareenesi prima ad Theodorum lapsum: 
Nam peccasse est humanum, perdurasse autem im. fle- 
gitiis non. humanum est, sed. potius diabolicum. Mem 
Augu-tinus in Epi-tela ad Celerem : Turpe est mutare 


stola ad sauctum Augustinum: Bonarum quippe mentium D sententiam , sed veram et. rectam. Nam stultum et. mo- 


esl ibi culpum agnoscere ubi culpa non est. Inu eutius 
lil, spud. Bzovium au. 1206, $ 6, Bonarum mentium 
est ibi timere culpam ubi culpa minime reperitur. Cou- 
tra Quuitilianus lib. vi, cap. 4: Nam culpam, pra- 
sertim deprehensam , pertinuciter tueri altera culpa est. 
Hiero-ymus lib. 1, adversus Rufinum: Melius est te 
ponitere facti tui quam e martyrem 1n calunnia et de- 
ceptos in errore persistere. Nec erubescas de commuta- 
tione sentent. Non es tuni auctoritatis et [ama wu er- 
rasse te peniteat. Jem in E. istola ad Pammuchin de 
optimo genere interpretandi : Errasse fiumanum es et 
confiteri errorem prudentis. Ei wi Episiola ad Pamma- 
chium et Üceunum adversus errores Urigeuis. Secunda 

ost naw[ragium tubula est. humiliter confiteri. Ei in 

.pisiola ad Marcellum de quinque qu:suonibus Novi 
Testamenti; Non memini me hoc aliquaudo dixisse ; 
et εἰ dixissem , non essem in errore pertinax. Rufinus, 
lib. 1n adversus Hieronymum: Certum est autem er- 
lerem. precessiese ubi emendalio subsecuta est. Augus- 


ziam et laudubile et salubre est. Sicut autem constantia 
non sinit hominem depravari , sic periinucia mom sinit 
corrigi. 

Si canalis. Hieronywus in Epistola ad Marcum Ce- 
leden em : Si rivus tenuiter fluit , non est ulvei culpa, 
sed [oniis. 

ΧΙ. — Octo anime hominum. Sic restituimus hunc 
locuin ex fide octo librorum n-sirorum et sex Augli- 
canerum. Nam et iufra in epistola Lxxvi, pag. 452, 
ita etiam legitur ut istic. Sane vox hominum non esxtat 
iti epistola sancti Petri nec apud Hieronymum iu dia- 
log» adversus Luciferianos. 

Sulvatus videri. Editiones habent salrus. ΑἹ ego re- 
posui salvatus , secutus in hoc auctoritatem iredecim 
exeinplarium nostrorum et quatuor Anglicanorum. 

Dominica unitate. Vetus codex Remigianus. οἱ ues 
Anglicanis habent dominice observutionis virtute. 

ΧΙ]. — Ad hereticos transierant. Unus codex regius, 
ad hereticos discessisse monstraniur. Lectionem a nebis 


1137 


EPISTOLA S. CYPRIANI AD MAGNUM, DE BAPTIZANDIS NOVATIANIS. 


1158 


tionem solam recipi et in ovile, unde erraverant, a A crum baptizari et sanctificari in Ecclesia catholica, 


pastore restitui, Opto te, frater clarissime, semper 
bene valere. 


EPISTOLA S. CYTRIANI AD MAGNUM 


DE BAPTIZAND'S NOVATIANIS ET DE 115 QUI IN LECTO 
GRATIAM CONSEQUUNTUR. 


ARGUMENTUM. — Respondetur Mugno inanienti an a 
Novgtiano venientes denuo baptizandi Et primo ex 
SS. Scripturarum testimonio wnilas stabilitur. Le- 
gitima in cathedra Petri successio est. certa. unitatis 
nola. Unilatis sacramentum non (lantum monitis. et 
exemplis ; sed et penis in delinquentes irrogatis san- 
citum. Schismatici, bcet Symboli voces agnoscant, 
fidem ipsum denegant Exemplis. ostenditur. quanto 


cum periculo Ecclesie paz, licet fides intacta maneat ἢ 


violetur. Digreditur. Cyprianus ad hereticoram Bap- 
tisma, quos Spiritum sanctum dare. posse negat ; (um 
respondet de clinicorum tinctione, de aspersione, ad 
immunditias tollendas, de gratia in. Baptismo col- 
lata, vel minuenda actu nostro. vel augenda. 


I. Cy; rianus magno (iio salutem. Pro tua religiosa 


digentia consuluisti mediecritatem nostram, fili 
charissime, an in'er czeleros lizereticos, eos quoque 
qui a Novatiano veniunt post profanum ejus lava- 


legitinio et vero et unico Ecclesize Baptisnio ^ opor- 
teat. De qua re, quantum. fldei. nostre capacitas et 
Scripturarum divinarum sanctitas ac veritis suggerit, 
dicimus omnes omnino hereticos et. schi«inaticos 
nihil habere potestatis ac juris. Propter quod N»va- 
tiauus nec debet, nec potet excipi quominus ipse 
queque :xtra Ecclesiam consistens, et centra pacem 
ac dilectionem Christi faciens, inier. adversarios et 
antichristos computetur, Neque enim Dominus noster 
Jesus Christus. cum in Evangelio suo testaretur ad- 
versarios suos esse eos qui secum non essent, aliquam 
fpeciem. hiereseos. designavit, sed. omnes omnino Ρ 
qui secum non essent el secum non colligentes gre- 
gem suum spargerent adversarios suos esse ostendit 
dicens : Qui non. est. mecum, adversum me est ; et qui 
mecum non colligit, spargit (Luc xi, 25). ltem beatus 
Joannes apostolus nec ipse ullam heresim aut schisma 
discrevit, aut aliquos speciatim separes ^ posuit, sed 
universos qui de Ecclesia exi-sent, quique contra 
Ecclesiam | facerent, autichristos appellavit dicens : 
Audistis quia antiehristus venit, nunc autem antichristi 
multi facti sunt. Unde cognoscimus quia novissima hora 
esi. Ex nobis exierunt, sed non. (uerunt. ex nobis. Si 
enim  fuissenl ex nobis, mansissenl utique. nobiscum 
(1 Joa. ui, 18, 19). Uude apparet adversarios Domini 


LECTIONES VAIANTES. 


* Unico penitentiz Baptismo Cod. Lamon. 
b Hereticos add Oxon. 


* Sic Bod. 1. Ben. Lin. NC. 2. Separans Bod. 2. Sepa- 
ratos Ozon. et impr. etc. - 


STEPH BALUZII NOTE. 
reteutam confirmare videntnr h'ec Cypriani verba Q — Qui non est mecum. Lahuntur. aliquando. iugenia 


ex epistola txx1, pag. 127, et a nobis ad hereticos 
(ransisse. 


] — Magno filio. H:ec certo osteudunt, ut putavit 
etiam Baronius, hunc hominem fuisse de plebe. id est 
laicum, Cui sestentize, quz mihi videtur optima, ego 
]uhenter assentior. Nuperus tamen auctor Vit:esancii 
Cypriani. contendit fuisse. episcopum, ad. eamque 
su: opinionem probandam. affert. exemplum ex 
epistola Lxi sd Eucliratium episcopim, in cujus calce 
Cyprianus ait: Opto te, fili charrissime, semper bene 
valere Sane ita scriptum e«t. in editionibus Manu'li, 
Paimelii, Rigaliii, et in Anglicana. At veteres. edi- 
tiones habent! frater charissime. Quo modo nos repo- 
suimus auctoritatem secuti. veterum. editionum et 
veterum. librorum. Seotit. Keinhartus. virium. edi- 
tionis Risaltianze, quam fere sequebatur, et omisit 
vocem filii, scribens simpliciter : 
semper bene valere. li^que restituti vera lectione, ruit 
arguniei-tatio. auctoris Vite. sancti. Cypriani. Quod 
veio Cypriauns Magnum laicum vocat lilium, des- 
cendit istud. ex discipli à. veterum episcoporum el 
preshyterorum, qui, ut. Hieronymus. in. F pistola ad 
Salvinam de V duita'e servanda ait, pro officio sacer- 
detii omnes Christianos fiborum loco di'igebsut. 
Vide notas nostras ad. Epistolam non «m Salviani. 


Dicimus omnes. Apud Gratianum xxiv. 4. 1. scrip- 
tum est d.dicimus. 


Omnes omnino qui secum. Ia omnes veteres editio- 
nes ante Mauutianam, quas addit Aereticos, uti etiam 
additur apud Graiianum. Sed eam vocem. ego non 
reperi nisiin tribus libris veteribus. Cum vero vide- 
rem omnes veteres editiones, xxu hbros nostros, et 
sex Angli anos eam non habere. arbitratus ^um ean 
non esse retinendam. Nain et absque illa recte con- 
81al sensus. 


hominum eruditorum. Edhtores Angli monuerunt 
locum hunc fere toium ex libro de Unitate. Ecclesize 
desumi, adeoq:e Cyprianum jure merito usum. es-e 
lis verhis tamquam suis. Qvod verum non est. Qu'ppe 
ita nou sunt. in. libro de Unitate Ecclesi, sed in 
epistola Lxx, quie data est ad episcopos Nuinidas 
pag. 126. 

Qui mecum non colligit. Hieronymus in Epistola 
ad Damasum de tribus llypost.sibus: Qu! tecum 
non colligit spargit, hoc. est, qui Christi non est, anti- 
christi est. 

Separes. lia posui pro eo quod antea legebatur 
separatos, uon selum quia ita inveni scriptum in anti- 
quis editionibus, sed etiam quia haoc lectionem 
praeferunt septemdecim exemplaria nostra, inter quaa 
μοι Seguieriauum. Omvoium vetustissimum, el. tria 


pto te. charissime, D Auglicaua. Statius. lib. 1v. Thebaidos: 


Tu separe ccetu : 
Elysios Perssee pios virgaque potenti 
Nubibus Arcas agat. 
Puto Ordericum Vitalis inde accepisse quod ait pag. 
907. ÜOptimates autem qui separes cetus in exped tione 
legali dvciu dubitare debebant. Vide glossarium Lati- 
niu Cangii. 

Mabillonius lib. 1x. Annalium Benedictinorum ὃ 57. 
refer! ex quadam ve:eri narratione Laudosam flu- 
viun Britannie nostri mutato nomine vocatum 
fuisse Separem. quia se seporavit ut viam faceret 
Vertavensibus | cupientibus hahere corpus. $iucti 
Martini abbatis sui, et eam. occluserat. Ünriensibus 
eontra teudestibus. lilud. certum est, Separis fluvii 
in ea parte. Britanniie mentionem reperi in vere- 
ribus Áctis eitis in. tonto secundo nuper:e. historize 
Britannic:e pag. 278, 2979. Sed liadrianus Valesius 
improbat hanc etymologiam, et ait Separis esse voca- 
bulum Gallicum. . TE 


1139 


EPISTOLA S. CYPRIANI AD MAGNUM, 


1140 


et antichristos ἃ omnes esse quos constet a charitate À ciet ; baptisma (I Pet. wi, 20, 21), probans * et. con- 


atque ab unitate Ecclesiw catholice recessisse b. 
Adhuc quoque Dominus in Evaugelio suo ponit et di- 
cit : Si vero et Ecclesiam contempserit, sit tibi tamquam 
ethnicus et publicanus (Matth, xvin, 17). Si autem 
qui Ecclesiam contemnunt ethnici et publicani ha- 
bentur, multo magis utique rebelles et hostes falsa 
altaria et illicita sacerdotia et sacrificia sacrilega et 
nomina adulterata fingentes inter ethnicos et publi- 
canos necesse est computentur, quando minora pec- 
cantes et tantum Ecclesie contemptores ethnici et 
publicani sententia Domini judicentur. 

]I. Quod autem Ecclesia una sit declarat in Cantico 
canticorum Spiritus sanctus ex persona Christi di- 
cens : Una est columba mea, per[ecia mea, una est ma- 


testans unam arcam Noe typum fuisse unius Eccle- 
sic. Si potuit tunc in illo expiati f purificati mundi 
baptismo salvus per aquam fleri qui in arca Moe non 
fuit, potest. et nunc vivificari per baptisma qui in 
Ecclesia non est, cui soli baptisma concessum est. 
Sed et Paulus apostolus hoc idem adhuc apertius et 
clarius 5 manifestans ad Ephesios scribit et dicit : 
Chrietus. dilexit Ecclesiam, et se ipsum tradidit pro ea, 
ul eam sanctificareL, purgans eam lavacro. aque ^ 
(Ephes. v, 25, 26). Quod si una. est Ecclesia, quas a 
Christo diligitur et lavacro ejus sola purgatur, quo 
modo qui in Ecclesia non est aut diligi a Christo aut 
ablui et purgari lavacro ejus potest ? 

Ill. Proyter quod cum sola Ecclesia habeat aquam 


tri su electa genitrici sug (Cant. vi, 9) ; de qua item B vitalem et baptizandi atque abluendi hominis potes- 


denuo dicit : Hortus conclusus, soror mea, sponsa, 
fons signalus , puleus aque vive (Cant. iv, 19). Si 
autem hortus conclusus est sponsa Christi, quz est 
Ecclesia, patere res clausa * alienis et profanis non 
potest. Et si fons signatus est, neque bibere inde ne- 
que consignari potest cui foris posito accessus ad 
fontem non est. Puteus quoque aqu: vivax sl unus 
est, idemque intus est, vivificari et sanctificari foris 
positus ex illa aqua non polest ex qua solis cis qui 
intus sunt usus omnis et potus concessus est. (juod 
et Petrus ostendens unam Ecclesiam esse et solos eós 
qui in Ecclesia sint baptizari posse, posuit et dixit : 
In arca Noe pauci, id est, octo animas hominum salve 


tatem, qui dioit apud Novatianum baptizari et san- 
etificari aliquem posse, prius ostendat et doceat No- 
vatianum in Ecclesia esse aut. Écclesize presidere. 
Ecclesia enim una est, quae una et intus esse et foris 
non potest. Si enim apud Novatianum est, apud Cor- 
nelium non fuit. Si vero apud Cornelium fuit, qui 


* Fabiano episcopo legitima ordinatione successit, et 


quem przter sacerdotii honorem martyrio quoque 
Dominus glorificavit, Novatianus in Ecclesia non est, 
nec episcopus computari potest !, qui, evangelica et 
apostolica traditione contempta, nemini succedens, a 
se ipso ortus est. [abere namque aut tenere Eccle- 
siam nullo modo potest qui ordinatus in Ecclesia 


facie sunt per aquam, quod et vos ἃ similiter salvos [a- C non est. 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Sic Bod. 1, 2. Lin. Lam. Ebor. NC. 5, 2. Domini an- 
tichristos Rig. 

b Unitate Ecclesise recessisse Lam. 
. * Reclusa Lin. 

ἃ Quod et nos Bod. 5. 

* Probans scilicet Lam. Bod. 2. Ebor. NC. 1. 


f Expiatus et purificatus, mundi baptismo Lam. Bod. 9. 
KEbor. NC. 1 


€ (Clarius et manifestius Lam. Bod. 2. 
h Purgans lavacro Lam. Bod. 2. Ebor. NC. 1. 
i Nec episcopus computari potest Lin. Ebor. 


STEPH. BALUZII NOT. 


Il. — Declarat in Cantico. τοῦ pauca exstant sane in 
"bro de Unitate Ecclesie, pag. 495. Sed tamen non 
índe colligi potest sumpta esse ex hoc libro. 

Hortus conc(usus. teronymus in Epistola ad 
Damasum de tribus hypostasibns, Ut inter lacus con- 
tritos, qui equam non habent, difficile ubi fons signatus 
et hortus ille conclusus sit possit iutelligi. Et infra : 


qua Cyprianus utebatur. 

Vivificare et sanctificare. Citat hunc locum sanetus 
Augustinus lib. vit. de Baptismo contra Donatistas 
cap. 50. 

Ecclesia una et : Citat hunc locum, sed mutilum, 
Gerochus Reicherspergensis in tractatu adversos 
simoniacos cap. 27. Eo vero usus est Joannes Capis- 


Ego autem nullum primum nisi Christum sequens bea- ]) tranus adversus Felicem V electum papam a concilio 


titudini tum el. cathedra Petri communione consocior. 
Super illam petram edificatam Ecclesiam scio. Qui- 
cumque exira hanc domum agnum comederit profanus 
est. Si quis in arca Noe non fueril, peribit regnante 
diluvio. Respicit ad dignitatem et auctoritatem Eccle. 
si: principalia. 

Puteus aque vive. Recte monent Angli haec verba 
non reperiri in sacro textu. Quippe non exstant con- 
sequenter post fons signatus, sed paulo infra, puteus 
aquarum viventium. Cyprianus hunc locum eodem 
modo retulit in epistola Lxxiv. ad Pompeium pag 443. 
Sic etiam refertur ab Augustino lib. x1 de Genesi ad 
literam cap. 21, lib. v. de Baptismo contra Dona- 
tistas cap. 27, ei lib. 11. contra Cresconium cap. 15, 
et epist, Lv. Sed aliter apud Ambrosium, qui lib. 1 
de Virginibuscap.8, et in libro de Virginitate cap. 13, 
et epist. ad Sabinum referens hunc locum nou addit 
puleus agua viva post [ons signatus. Quod argumento 
esse potest illum alia versione usum 6886 quam ea 


Basileensi. Vide tractatum ejus de pape et. concilii 
Auctoritate parte 3. 

Ill.— Si enim apud Novatianum est, apud Cornelium 
non fuit. Disertis verhis docet Ecclesie notam esse 
legitimam successionem Romanorum pontilicum, 
utpote quum dicat , apud Cornelium fuisse Ecclesiam, 
quia legitima ordinatione Fabiano successit, apud 
Novatiauum non esse, quia neinini succedens a seipso 
ortus est. Similia dixit supra epistola «d Antonianum. 
Atque hinc est, quod aliis quoque veteres illam 
judicarunt esse Ecclesiam catholicam, in qua Roma- 
nus pontifex presideret. Sic, teste D. Ambrosio, 
Orat. funebri, Satyrus cjus frater. percunctabatur ab 
episcopo quodam, utrumnam cum episcopis eatho- 
licis, id est euin Romana Ecclesia conveniret. Sie D. 
Hieron. epistola αὐ Dumasum, fontem signatum et 
hortum Ecclesie conclusum in Petri. eathedra esse 
docel, et extra. eam Ecclesiam qui aghum ecome- 
derit, profanum esse ; si quis in illa uti in area Nee, 


1141 


DE, BAPTIZANDIS NOVATIANIS. ' 


1142 


[V. Foris enim non esse Ecclesiam nec scindi ad- A ordinatione succedanea prssidente, nemini sncce- 


versum se aut dividi posse, sed inseparabilis atque 
individus domus unitatem tenere manifestat Serip- 
turz divinse fides,cum de sacramento Pasch: et Agni, 
qui agnus Christum designabat , seriptum sit : /n 
domo una comedetur, non ejicietis de domo carnem fo- 
ras (Exo. xu, 46). Quod item cirea. Raab, qus ipsa 
quoque typum portabat Ecclesis, expressum vide- 
mus ? cui mandatur * et dicitur: Putrem tuum et ma- 
trem tuam et fratres tuos. ei totam. dommum patris. tui 
colliges ad te ipsam in domum tuam, el omnis qui exie- 
rit ostium domus (nee foras reus sibi erit (Josue. i, 18). 
Quo sacramento declaratur ín unam domum solam, 
id est, in Ecrlesian vieteros, et ab interitu mundi 
evasuros colligi oportere, quisquis autem de colleetís 


dens, et a se ipso incipiens 4, alienus fit οἱ profa- 
nns, dominicze pacis ac divinze unitatis inimicus, non 
habitans in domo Del, id est, in Ecclesia Dei, in qua 
non nisi concordes atque unanimes habitant, loquente 
in Psalmis Spiritu sancto οἱ diceute : Deus qui inha- 
bitare facit unanimes in domo (Psal. ταυτὶ, 0). 

VI. Denique unanimitatem christianam firma * sibi 
atque inseparabili charitate connexam etiam ipsa do- 
minica sacrificia declarant. Nam quando Dominus 
corpus suum paném vocat de multorum granorum 
adunatione congestum, populum nostrum quem por- 
tabat indicat adunalum ; et quando sanguinem suum 
vitium appellat de botrís atque acinis plurimis ex- 
pressum atque in unum coactum, gregem item no- 


foras exierit, id est, si qnis, quamvis 1n Ecclesia B strum significat commixtione adunate multitudinis 


gratiam consecutus, recesserit el ab Ecclesia esie- 
rit, reum sibi [uturum, id est, ipsum sibi quod pereat 
imputatarum. Quod apostolus Paulus ezplanat docens 
et przecipiens h:ereticunt vitandum esse ut perversum 
et peccatorem et a semetipso damnatum (Tit. ui, 10). 
Hic enim reus 5 sibi erit qui non ab epíscopo ejectus, 
sed sponte de Ecclesia profugus, hzretiea prsessump- 
tione a semetipso damnatus. 

V. Et ideirco Dominus insinuans nobis unitatem 
de divina auctoritate venientem ponit et dicit : Ege 
et pater unum. sumus (Joan. x, $0). Ad quam unita- 
tem redigens Ecclesiam suam denuo dicit : Et erit 
unus grez ^ εἰ unus pastor (Ibid. 16). Si autem grex 
unus est, quomodo potest gregi annumerari qui in nu- 


copulatum. Si Novatianus huic pani dominico ad- 
unatus est, si. Christi populo et ipse commixtus est, 
poterit videri et uniel ecclesiastici Baptismi habere 
gratiam posse, sí eum constiterit Ecclesi: unitatem 
tenere. Denique quam sit inseparabile unitatis sacra- 
mentum, et quam sine spe sint et perditionem sibi 
maximam de indignatione Dei acquirant qui schisma 
faciunt, et relicto episcopo, alium sibi foris pseudo- 
episcopum constituunt, declarat in libris Regnorum 
Scriptura divina, ubi a tribu Juda et Benjamin decem 
tribus sciss- sunt, et relicto rege suo f, alterum sibi 
foris constituerunt : Et indignatus est, inquit, Domi- 
nus in omni semine 5€ fsrael, et dimovit ^ eos, et dedit 
eos in direptionem donec abjiceret eos a fdcie sua, quia 


mero gregis non est? aut pastor haberi quomodo po- C dissipatus est. Jarael a domo David, et constituerunt 


test qui, manente vero pastore, et in Ecclesia Dei 


sibi regem Hieroboam filium Nabath (Il Reg. xxi, 90, 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Cui id mandatar Lam. Ebor. NC. 1. 

b Hic est enim qui reus sibi erit, non Bod. 1, 3. £bor 
Lin. Lam. 

€ Kt erunt unus grex Bod. 2. 

d Sed a se ipso Lam. NC. 1. Ebor. Bod. 2. 


in Christianam firmam Bod. 2. Lam. Ebor. NC. 1,2. 
Lin. 

f Relicto rege suo Lam. Bod. 5. Lin. 

€ In omni semine Bod. 1, 3. Lin. NC. 1. Ebor. 

h Demolivit Lin. NC. 2. 


STEPH. BALUZII NOTAE. 


non fuerit, periturum diluvio, aliudens haud dubie 
ad hunc et Cypriani similes locos. ldem ad eumdem 
seq. epistola: Si quis, ( inquit) Cathedra Petri jun- 
gitur, meus est. Sic D. Aug. contra epistolam fundam. 
c. 4. Tenet me, inquit, in Ecclesia αὖ ipsa sede 
apostoli Peiri ad presentem. episcopatum sacerdotum 


Fuxensis; botris alque uvis. Corbeiensis, botis atque 
rücemis. Vetue Remigiunus, botris wnionibus: atque 
acinis, ubi fortassis legendum esset botrionibus atque 
acinis. Nam Martialis lib. xi. epigram. 98. dixit: Nec 
dignum toto te botryone putat. Palladius etiam bib. n. 
de Re rustica cap. 355 lib. x, cap. 17, etlib. xir. 


successio, Sic idem in Psalmo contra parlem. Donati, D) cap. 12, dixit botryones. Prudentius in hàmartigenia 


et epistola 165, ac Optatus Milevit. contra Parm. 
l. 11, Donatistas conviucunt doctrina continuo tradita 
in ecclesia Romana per legitimam Poutificum succes- 
sionem, et eodem argnmiento sum xtatis hereticos 
impugnat, preesertim lib. n1 eap. 5. Irenseus, et ipsum 
imitatus Tertull. lib. de Prescrip. adversus hereiicos 
ac Origenes lib. 1. Periarch. PauEt. 

V. — Succedanea Antea istic seriptum erat seuccida- 
nea. Qus lectio est optima. Sed qui ea quatn nos repo- 
suimus optima etiam est, et in omnibns fere libris 
veteribus reperitur, eam retinere placuit. Unus rheus 
vetus habet mendose succidua, alius subitanca. 

Dominice pacis: Codex sancii Arnulphi habet 
passionis. 

Alienus fit : Citat hune. loeum. sanctus Augustinus. 
lib. vn. de Baptismo contra Donatistas cap. 50. 

Dominica sacrificia: Duo libri veteres praeferunt 
gacramenta. 

Botis atque acinis: Codex .sancti Arnulphi botrui 


vallem botryonis opimam. Ludovicus Czlius Rhodi- 
ginüs lib. vi». cap. 45 : Quidam dictus philobotryx est, 
quoniam uvis afficeretur insigniter. 

-. VI. — Abjiceret. Unus liber meus vetus habet abi- 
geret. Sic etiam in Gratianopolitano. 

Alterum sibi regem. Septem libri veteres et antiqua 
editiones babent adulterum. Erasmus emendavit. 
Emendationem Erasmi confirmant novem libri ve- 
teres, in primis vero Seguieranus. Confirmant etiam 
illam verba Cypriani paulo ante, et relicto rege alte- 
rum sibi foris constituerunt. Et tamen Pamclius sequi 
maluit Scripturam veterum editionum. Pamelium se- 
cuti sunt Rigaltius et Reinbartus. Angli recte repo- 
suerunt alterum. Similis error admissus in canone 
nono Concilii Eliberitani emendatus a nobis est ad 
Reginonem lib. i, cap. 105, de Disciplinis Ecclesias- 
ticis. Contra in capite 17, Liberati, pro eo quod edi- 
tiones reete habent quem jussit Zenon {πὶ ex- 
pelli amquam hareticum et adulterum , veteres codices 


1142 


BPISTOLA 5, CYPRIANI AD MAGNUM, 


1144 


21). Indignatum esse Dominum dicit ἃ et eos in per- A Credis remissionem peccatorum, οἱ vitam aternam per 


ditionem dedisse qued ab unitate b. dissipati essent 
aique alterum sibi * regem constituissent. Et tanta 
indiguatio Demini exti it adversus illos qui schisma 
fecerant, ut etiam cum hoino Dei ad Hieroboam mis- 
Β115 esset qui ei pecca 3. sua exprobraret, atque ultio- 
nem futuram pr:diceret, panem qnoque apud. illos 
edere οἱ aquam bibere vetaretur. Quod cum non cu- 
Stadisset et contra praeceptum Dei prandis-et, statim 
divin:e censur:z majesiate percussus est, ut inde re- 
gredieus impetu 4 ac morsu leonis intiuere necare- 
tur. Et audet. quisquam dicere aquam Baptismi salu- 
tarem ei gratiam coelestem communem cum schisma- 
ticis esse posse, cum quibus nec terrestris cibus nec 
sxecularis potus delet esse commuuis? Saiiat adhuc c 


sanctam. Ecclesiam , mentiuntur in interrogatione, 
quando non habeant Eccle-iam. Tunc deiede voce 
sua ipsi confitentur reinis-iouem. peccatorum non 
dari nisi per sauctam Ecclesiam posse ; quam non ba- 
bentes, ostendunt remitti illic peccata non posse. 
Vlll. Quod vero. eumdem quem et nos Denm Pa- 
trem, eumdem: Filium Cliristum, cumdem Spiritum 
sauctum nosse dicuntur, nec lioc adjuvare tales. po- 
test. Nam et Chore et Dathan et Abiron cum sacer- 
dote Aaron et Moyse eumdem Deum noverant, pari 
lege ! et religione viventes, nnum et verum t:eum, 
qui colendus atque invocandus fuerat , invocabant. 
T«men quia loci sui. ministerium tran-gressi contra 
Aaron sacerdotem qui sacerdotium leg:tituum digna- 


in Evangelio suo Dominus et majorem intelligentiz B tione Dei atque ordinatione Domini perceperat, sa- 


Jucem manifestat quod iidem qui se tunc a tribu Juda 
et Benjamin sciderant, et Hierosolymis derelictis Sa- 


mariam secesserant, inter profanos el. geutiles com- - 


putarentur. Nam cum primum discipulos suos in mi- 
ni-terium salutis mitteret, mandavit et dixit : n viam 
nationum f ne abieritis, et in civitatem Samaritanorum 
ne introieritis. Ad Jud:vos & prius mitteus, gentiles 
adhuc przeteriri. jubet. Addendo autem et civitatem 
Samaritanorum debere omitti, ubi erant schismatici, 
Ostendit schi-maticos geutilibus adaquari. 

VII. Quo si aliquis illud opponit ut dicat eamdem 
Novanianum legem tenere quam carholica Ecclesia 
teneat, eodem Symbolo quo. ei nos baptizare, eum- 
dem nosse Deui Patrem, eumdem Filium Christum, 


eumdem Spiritum sanctum, ac. propter hoc usurpare C 


eum potestatem baptizandi posse quod videatur ii 
interrogatione ^ Baptismi a. t'obis non. discrepare, 
sciat quisquis hoc oppoueudum putat primum non 
esse unam nobis et schismaticis Symboli legem, ne- 
que eamdem interrogationem. Nam cum dicunt : 


LECTIONES 


* Dominum dixit Lam. Ebor. Lin. NC. 1. 2. 

b Quotquot ab unitate Lum. Bod 2 Ebor. NC. 4. 

€ Sic . Bened. Lin. Bod.1, 2. Ebor. NC. 1, 3. 
Adulterun Rig. 

4 Regrediens morsu Bod. 1. . 

* Sic Bod 1,2. Lam. Ebo". NC. 1, 3 Lin. Sonat Oxon. 

f [u viam gentium Bod. 2. Lrm. Ebor. NC. 4. 

5 Ad Judas primum Lam. NC. 1. Ebor. 


erificandi sibi licentiam vindicaverunt, divinitus per- 
cussi poenas statim pro illicitis conatibus pepende- 
Tunt), nec potuerunt rata. esse. et proficere sacrifi- 
cia irreligiose et illicite contra jus divin:e dispositio- 
nis oblata. Thuribula quoque ipsa, in quibus iucen- 
sum illicite fuerat oblatum, ne in usu de cztero es- 
sent sacerdotibus, sed potius iudignationis et ultio- 
nis divine memoriam corrigendis posteris exhibe- 
rent X, jussu. Dowini conflata atque. igne purgata in 
Janinas ductiles producuntur et affüguntur altari. se- 
cuudum quod loquitur Scriplura. divina. Memoriele, 
inquit, filiis l'srael ut non accedat quisquam alienigena 
qui non es! ex semine Aaron imponere incensum ante 
Dominum, wt non sit sicut Chore. Εἰ tamen illi schisma 
non fecerant, nec foras egressi , contra Dei sacerdo- 
tes impudenter! atque hostititer rebellaverant, quod 
nuuc hi Ecclesiam scindentes et contra p»cem. atque 
unitatem Christi rebelles cathedram sibi coustituere et 
primatum assumere 7? οἱ baptizandi atque offerendi 
licentiam vindicare conatur. Quomodo perficere quz 


VARIANTES, 
h Videatur interrogatione a nobis Lam. Bod. 2 Ebor. 


€ 1. 
í Lege et condiione NC. 2. 
j Sic Bod. 4, 2, 3. Lam. Ebor. Lin. NC. 1, 2. Pende- 


runt Qa0n. 
k Exhiberentur Bod. 5. 
1 [m, udenter Len. Ebor. Bod. 4, 2. Lin. NC. 1,3. 


D ὦ Principatum Corb. 


STEPH. BALUZII NOTAE. 


ecclesi» Bellovacensis et monasterii Corbeiensis ha- 
bent alterum , certo errore. 

Prandisset. l1anc lectionem prseferunt aliquot ve- 
tera exemplaria. Alia habent. prausisset. Vide qux a 
nobis observata sunt ad gesta concilii Chalcedoneusis, 
pag. 1051 

Satiat / Necessario. revocavimus hanc lectionem, 
qui» exstat in omnibus antiquis editionibus et in xix 
codicibus manuscriptis. Pamelius mutavit et. edidit 
δοπαῖ ex fide codici- Camberonensis. Ait autem. vo- 
cen saríat , quie habetur in ali:s codicibus, esse corru- 
ptam lu uno meo lesitur f.vet. Satiat istic significat 
probare ex abundantia qnod ant?a dictum fuit, sicut 
Pliniu- lih. v, cap. 9, dicit Nilum increscere prout a 
Mauritia^a nives imbresve sstiaverint, id est abun- 
daveriut. Et Tertulliaus in Scorp ace ait quod si scor- 

pio plagam satiaverit , id est omue virus suum in eam 


effuderit, statim pristinns sensus retropescere. In 
eumdem sensum Cyprianus, in libro de Opere et Elee- 
mosynis, pag. 359, ait deprecationes solas parum ad 
impeirandum valere nisi factorum et operüm aeces- 
sione satientur. Ovidius, lib. ut, Tristium, eleg. 1, di- 
xit: Cum jam satiaverit iram. 

Majorem intelligentiam. Codex sancti Arnulphi ma- 
jore intelligentie [uce. 

VII.— Henissionem. Plerique libri veteres habent : 
Credis in remissionem. 

Vill. — Pependerunt. lta duodecim libri veteres. 
Alii quinque et editio Morelliana rependerunt. 

Nec potuerunt rata. Unus codex regius habet, nec 
potnit ratum esse et. proficere sacrificium. irreligiose εἰ 
illicite contra jus divine dispositioms oblatum. 

Primatum assumere. Quid istic significet primatus 
non satis assequor. Etenim non possum assentiri Pa- 


1415 


DE BAPTIZANDIS NOYATIANIS. : 


11406 


agunt aul impeuare aliquid illicitis conatibus Deo A quamvis sciant id quod faciunt non licere. Illud mi- 


possunt qui contra Deum, quod eis non licet, ma- 
liuntur ^ ? Quare qui Novatiano sive czteris ejusmodi 
schismatieis b patrocinantur frustra contendunt bap- 
tizari et sanctilicari. illic aliquem salutari Baptismo 
posse ubi constet baptizantem * baptizandi licentiam d 
non liabere. 

IX. Atque ut magis intelligi posset contra ejusmodi 
3udaciam qux sit censura divina, invenimus | in tali 
facinore non. solum duces el auctores sed et partici- 
pes poenis destinari, nisi se a communione malorum 
separaverint, precipiente per Moyseu Domino et di- 
cente : Separamini a tabernaculis hominum | istorum 
durissimorum, et nolite tangere ab omnibusque sunt eis, 
neainiul pereatisin peccato eorum (Num. XVI). Et quod 


randum est ^, immo indignandum potius et dolendum, 
Christianos antichristis assistere et pr:evaricatores fi- 
dei atque Ecclesi: proditores intus in ipsa Ecclesia i 
coutra Ecclesiam stare. Qui , quauquam pertinaces 
alias et. indociles, vel huc tamen confitentur quod 
universi sive hiretici sive schisinatici non habeant 
Sp:ritum sanctum , et ideo bapiizare quidem possunt, 
dare autem Spiritum sanctum. non possunt, in hoc 
ipse a mobis tenentur ut ostendanmus nec baptizare 
omnino eos posse qui non habeant Spiritum san- 
ctuin. 

Xl. Nam cum in Baptismo unicuique peccata sua 
remittantur, probat et declarat in Evaugelio suo Do- 
minus per eos solos peccata posse dimitti qui habeant 


comminatus per. Moysen Dominus fuerat implevit, ut B Spiritum sancium. Post resurrectionem enim disci- 


quisquis se a Chore 5 et Daihan et Abiron non sepa- 
rassei, poenas statim pro inipia communione persol- 
veret. Quo exemplo ostenditur et probatur obnoxios 
omtes el ουἱρι et poena futuros qui se schismaiicis 
eonira praepositos et sacerdotes irreligiosa temeri- 
tate miscuerint. Sicut etiam per Osee prophetam Syi- 
ritus sanctus contestatur. οἱ dicit : Sacrificia. eorum 
lamquam panis lucius, omnes qui manducant ea conta- 
minabuntur (Osee, IX), docens scilicet et ostendens 
omnes omuino eum auctoribus supplicio conjungi 
qui (uerint eorum peccato contaminati. 

X. Qus ergo apud eos merita esse circa Deum 
possunt quibus supplicia divinitus irrogantur ? Aut 
quomodo tales justificare et sanctificare baprizatos 


pulos suos mittens loquitur ad eos et dicit: Sicut mi- 
sit me Pater, et ego mitto vos. Hoc cum dixisset, insuf- 
flatit et ait illis : Accipite Spiritum sanctum. δὲ cujus 
remiseritis peccata, remittentur illi ; si cujus tenueritis, 
lenebuntur (Joan., xx). Quo inloco ostendit eum solui 
posse baptizare el remissionem peccatorum dare qui 
habeat Spiritum *anctum. Denique ipsum Christum 
Dominum j nestrum baptizaturus Joannes accepi! aute 
Spiritum sanctum cuin. adhuc esset in utero matris 
constitutus ( Luc. 1), ut certum esset atque manifestum 
baptizare non posse nisieos qui babeant Spiritum San- 
ctuin. Jtaque qui hereticis «ive schisma!icis patroci- 
niantur, respondeant nobis an labeant Spiritum san- 
cium, ai non habeant. Si habent, cur illic baptizatis, 


possunt qui hostes sacerdotum aliena et. illicita et C quando ad nos veniunt, manus imponitur ad accipien- 


nullo sibi jure concessa usürpare conantur ἢ Quos 
tamen ipsos non miramur pro sua pravitate conten- 
dere. Asserant f enim necesse est € singuli quique 
quod faciunt, nec volunt, vieti facile succumbere, 


LECTIONES 


* Quod sibi non licet Lin. Bod. 2. Non licet Bod. 1. 

b Hzreticis vel Lam Bbor. NC. 14. 

€ Ba, tizantes Lam. Ebor. Bod. 2. NC. 1. 

d Licentiam οἱ audaciam Bod. 3. 

€ Sic Lam. Lin. Ebor. NC 1. 3. Quisquis a Chore Oxon. 
f Asserant necesse est Lam. Bod. 1 2. NC. 4, 2. Lin. 


dum Spiritum sauctum , cum jam utique illic acc ep- 
tus sit ubi si fuit dari potuit? Si autem foris tincti hae 
retici etschismatici non habent Spiritum sanctum, e 


VARIANTES. 


& Necesse est insolenter Lam. Bod. 2. 

h [liud autem mirandum Rod. 2. Lam. Ebor. NC. 1. 

i Sic Lam. Bod. 1, 2. Ebor. NC 1. Lin. Intra ipsa sep 
Ecclesie Oxon. Tecta Pamet. 

j Ipsum Jesum Christum Lum. NC. 1. Ebor. 


STEPH. BA3LUZII NOTE. 


melio ista referenti ad primatum summi Pontificis. 
Neque tamen tran-eo in opinionem Goulartii pronun 
tiantis lrec verba, quis constat exstare in antiquis eo- 
dicibus et editionibus , ex maryine irrepsisse in tex- 
tum. Faeilius crederem Cyprianum dicere voluisse 
Novatianuim ducem et antesignanum schismaticorum 
prumatus amore , id est cathedr ^ ep'scopalis . quam 
invaserat, eam retinuisse, sicnt Rufinus, lib. v, c.p. 
98, ait Natalem primatus amore noluisse acquiescere 
visionibus sive revelationibus quihus admonebatur 
relinquere eceiesiom iu qua ordinatus. fuerat episco- 
pus econtra. regulas. ecclesiasticus. Sic Gelasius Papa 
in tractatu adversus Grecos de Petro invasore eccle- 
sit Alexandrinz ait ; Numquam igitur per Xxx annos 
capere potuit uisi tunc cum episcopulus amore et ambi- 
lionis urdore fervebat. Itaque pro eo quod Rulinis dixe- 
rat primatus amore Gelasius posuit episcopatus amore. 

IX. — Ejusmodi audaciam. Quatuor libri veteres et 
veieres editiones, ejusmodi licentiam el audaciam. Vide 
notas ad epi-tolam Lxvin, pag. 490. 

X. — Intus. in ipsa. Ecclesia. lta xxu libri veteres. 


Editio S»ireusis, Veneta vetus, et Remboltiana, in 
ipsam Ecclesiam. Sic etiam codex Beccensis. Qt 
eodem recidit, Quare non nossum accedere P me 
scribenti , intra ipsa tecta Ecclesie. Quamvis enim 
ferat auctoritatem quatmior. veterum. exemplariut 
quamvis duo a me visa habeant eamdem | lectione: 
persto tamen. in. ea quam reposui, non solum q 
Manutius el Morellius ita quoque ediderunt ; et ἢ 
me cogi! auctoritas tot veterum exemplarium, sed i 
primis quia ita loqui amat Cyprianus, ut ostensum 
n^ in notis ad epistolam Lit, p:g. 450. 

l. — An habeant. l'a omnes editiones ante Ma 
lanam et quatuordecim libri veteres. Manutüis e 
scrip-it. Atabeantur. Et hanc. lectionem. ego reper! 
sept-m codicibus antiquis. 

incti. Hiec emendatio debetnr uni ex. lihris n 
veteribus. Sic etiam in epistola rxxi, pag. 128 : 
qui sint foris extra Ecclesiam tincti. Apud Gratian 
xxiv, q. 4, cap. D dicimus legitur cuncti , ut in « 
gatis Cypriani editionibus. Sic etiam codex sai 
Arnulphi. 


— 


1147 


EPISTOLA S. CYPRIANI AD MAGNUM, 


1148 


ideo apud nos manus imponitur ut hic accipiatur A tate cogente, et Deo indolgentiam suam largiente, to- 


quod illic nec est nec dari potest, manifestum est 
nec remissionem peccatorum dari per eos posse quos 
constet Spiritum sanctum non habere. Et idcirco ut 
secundum divinam dispositionem atque evangelicam 
veritatem peccatorum remissionem consequi et san- 
etificari ac templa Dei fieri possint Ecclesis Baptismo 
baptizandi sunt omnes omnino qui ab adversariis et 
antichristis ad Cliristi Ecclesiam veniunt, 

XII. Quzsisti etiam ^, fili charissime b, quid mihi 
de illis videatur qui in inflrmitate et languore gra- 
tiam Dei consequuntur, an habendi sint legitimi chri- 
stiani, eo quod aqua salutari non loti sint, sed perfusi. 
Qua in parte nemini verecundia et modestia nostra 
prejudicat quo minus unusquisque quod putat 


tum credentibus conferunt divina compendia. Nec 
quemquam movere debet quod sspergi vel perfundi 
videntur zgri eum gratiam dominicam consequuntur, 
quando Scriptura sancta per Ezechielem prophetam 
loquatur et dicat : Et aspergam super vos aquam qn - 
dam, et mundabimini ab omnibus immunditiis vestris, et 
ab omnibus simulacris vestris emundabo vos, et dabo s0- 
bis cor novum, et spiritum novum dabo in vobis (Ezech. 
xxxvi, 25, 26). Item in Numeris : Et homo qui fuerit 
immundus usque ad vesperam, hic purificabitur die tertie 
et die septimo 5, εἰ mundus. erit. Si autem non. faeril 
purificatus die tertio el die septimo, non erit mundus, et 
eslerminabilur anima illa de [srael, quoniare aqua asper- 
sionis non esl super ewm sparsa (Num. xix, 8, 12, 45). Et 


sentiat et quod senserit faciat. Nos, quantum eoncipit B iterum : Et locutus est Dominus ad. Moysen dicens: Ac- 


mediocritas nostra, x*stimamus in nullo mutilari et 
debilitari posse beneflcia divina, nee minus aliquid 
Illic posse contingere ubi plena et tota fide et dantis et 
sumentis accipitur quod de divinis muneribus hauri- 
tur. Neque enim sic in sacramento salutari delicto- 
rum contagia ut in lavacro carnali et szeculari sordes 
cutis et corporis abluuntur, ut aplironitris * et ezte- 
ris quoque adjumentis et solio et piscina opus sit, qui- 
bus ablui et mundari corpusculum possit. Aliter pe- 
etus credentis abluitur, aliter mens hominis 4 per fidei 
merita mundatur. In sacramentis salutaribus necessi- 


ripe levitas de medio filiorum Israel, et. purificabis eos. 
Et ita facies eis purificationem eorum. Circumsperges eos 
aqua purificationis (Num. vui, 5, 7). Et iterum: Agua 
aspereionis purificatio est (1 bid. xix, 9). Unde apparet 
aspersionem quoque aquse instar salutaris lavacri ob - 
tinere et quando liec in Ecclesia fiunt, ubi sit et ac- 
cipientis ei dantis fldes integra, stare omnia et con- 
summari ac perfici posse majestate Domini et fidei 
veritate, 

XIII, Porro autem quod quidam eos salutari aqua et 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Quazsisti a me Lam Bod. 2. NC. 4. 
b Frater Eras. Syir. Vet. Innom. 


e Ut et Aphronitris Bod. 1, 4. Sapone et nitris Erasm: G 


4 Mens hominis perfldi mundatur Lin. 
* Die septimo mundus erit Lam. Bod. 2. NC. 1, 3. Bbor. 


STEPH. BALUZII NOTE. 


Ut hic accipiatur. Codex Fuxensis: ut hic accipiant 
quod illie non acceperunt necesse est nec dari per eos 
posse quos constat. Spiritum sanctum non habere. 

XII. — Quesisti etiam. Hanc postremam partem 
epistole Cypriani ad Magnum disjunxerunt a prima 
veteres operum sancti martyris editores. Primus il- 
lam recto consilio redingravit Pamelias. Omnes enim 
veteres libri in quibus illa continetur, exceptis Car- 
1otensi et Eligiano, in quibus deest prima pars in- 
egra, et omnes, inquam, libri veteres habent utram- 

ue partem consequenter, quidam absque ullo dis- 
rimine, quidam addito in fronte secunds: partis: 
ncipit ad eumdem epistola secunda, vel Incipit de his 
ui in lecto gratiam Dei, vel baptisma, consequuntur. 
ed hxc discrimina adducta sunt a librariis. Ea ergo 


Histori:e august:e, tum etiam thesaurum lingue Graz- 
ess llenrici Stephani. Octavius Horatianus, lib. 1, 
cap. 7 : Ventosiias vero, si interclusa erit , aphronitris 
ín aceto resolutis excluditur. 

Adjumentis. Salmasius ad scriptores llistorix augu- 
δία existimat legenduin esse lumentis. Lumentum enim 
recta conjungitur cum nitro ubi de balneis agitur. Nam 
et Papias lumentum interpretatur nitrum , si modo 
einendetur.Quippe apud euni legitur vitrum ptomitrun. 
Octavius Horatianus, lib. iv: Lomentum fabacium bene 
correctum. Martialis lib. v, epigram. 89, dixit: 


Lomento rugas uteri quod condere tentas. 


Vide etiam libr. vi, epigr. 95. Insigne mendum irrepsit 
in epistolam secundam Sulpitii Severi ad Claudiam 


cemplaria puto esse meliora qu: nullam habent in- D sororem in libro primo Miscellaneorum nostrorum, 


'ripiionem in secunda parte et habent in fronte 
jistolze : /ncipit ad Magnum de Novatiano et de his qui 
: lecto gratiam Dei consequuntur, ut habeteti am editio 
pirensis, et in fine: Ad Magnum de Novatiuno et de 
squi in lecto gratiam Dei consequuntur explicit. Mi- 
* autem Latinum Latinium, qui in codicibus suis 
debat scriptum in titulo istius epistolz? Ad Magnum, 
! Novatiano el de his qui in lecto gratiam consequun- 
v, partem epistolz in qua agitur de his qui in zgri- 
dine gratiam Christi consequuntur divisisse a parte 
iperiorl et alio transtulisse in editione sua, id est in 
1nutiana. Nisi si is qui editioni Manutianz pr:zefuit 
im Summa potestate,quemadmodum conqueritur La- 
jius, istud mutavit motu proprio, Latinio inconsulto. 
Fili charissime. Codex Carnotensis habet frater. Sio 
iam vetustiores editiones. 
Aplironitris. ld est spuma nitri, ut apud Ovidium 
Martialem. Vide Pamelium ad hunc locum, Ca- 
bonum ad Suetonium , et Salmasium ad scriptores 


ubl pagina 549 editum primo fuit. lamentis spiritali- 
bus. Quod recte emendavit vir doctissimus Joannes 
Baptista Cotelerius in tomo secundo monumentorum 
ecclesie Gras, pag. 544, ubi egregie illustrat hunc 
jocum. Itaque locus iste Severi emendatus est in al- 
tera editione. Ego lubenter adimitterem eniendatio- 
nem Salmasii , quze mihi videlur optima. Verum vul- 
gata lectio habet etiam optimum sensum. Et ideo non 
sum ausus mutare destitulus auctoritate veterum 
exemplarium. 

Mundatur. Tres libri veteres habent purgatur. 

Aqua aspersionis. lta omnes fere libri veteres. In de- 
cem iamen et in antiquis editionibus legitur asperginis. 

EA accipientis et dantis. 1ta antique editiones et 
omnes fere libri veteres. Erasmus posuit et dantis et 
accipientis , ex conjectura tantum , ut. opinor, quia 
datio pri:cedere debet acceptionem, ut apud Vale- 
rium Maximum, lib. v, cap. 3, dandi et accipiendi 
beneficii commercium, et quod paulo supra logitur ub, 


1149 


DE BAPTIZANDIS NOVATIANIS. 


1150 


fide legitima Christi gratiam consecutos non christia- A cramentum videmus in Exodo esse celebratum (Exod. 


nos sed clinicos vocant, non invenio unde hoc nomen 
assumant; nisiforte qui plura et secretiora legerunt 
apud Hippocratem vel Soranum, clinicos istos depre- 
henderunt. Ego enim, qui elinicum de Evangelio novi, 
scio paralytico illi et debili per longa aetatis curricula 
in lecto jacenti nihil infirmitatem suam obfuisse quo- 
minus ad firmitatem caelestem plenissime perveniret, 
nec tantum indulgentia dominica excitatum de grabato 
esse, sed ipsum grabatum suum reparatis et vegeta- 
tis viribus sustulisse. Et idcirco, quantum fide conci- 
pere et sentire nobis datur, mea sententia h:ecest, ut 
christianus judiceltur ^ legitimus quisquis fuerit in Ec- 
clesia lege et jure fidei divinam gratiam consecutus. 
Aut si aliquis existimat eos nihil consecutos eo quod 
aqua salutari tantum per(usi sint P, sed inanes et va- 
cui sunt, non decipiantur, ut si incominodum languo- 
ris evaserint et convaluerint, baptizentur. Si autem 
baptizari non possunt qui jam baptismo ecclesiastico 
sanctificati sunt, cur in fide sua et Domni indulgen- 
tia scandalizantur? An consecuti sunt quidem gratiam 
dominicam, sed breviore et minore mensura mune- 
ris divini ac Spiritus sancti , ut. habeantur quidem 
christiani, non sint tameu czeteris ad:equandi ἢ 

XIV. Quin immo Spiritus sanctus non ad mensu- 
ram datur, sed super credentem totus infunditur. Nam 
si dies omnibus zqualiter nascitur, et si sol super om- 
nes pari et xquali luce diffunditur, quanto magis 
Christus sol et Dies verus in Ecclesia sua lumen vite 
vterna pari zequalitate largitur? Cujus :»qualitatis sa- 


xvi), cum de colo manna deflueret et futurorum pre- 
figuratione alimentum panis ccelestis et cibum Chrigti 
venientis ostenderet. Illic enim sine discrimine vel 
sexus vel ztatis gomor a singulis * »qualitater colli- 
gebatur. Unde apparebat Cliristi indulgentiam et cz- 
lestem gratiam postmodum secuturam zequaliter om- 
nibus dividi sine sexus varietate, sine annorum dis- 
crimine, sine acceptione personzs, super omnem Dei 
populum spiritalis grati: munus infundi. Plane eadem 
gratia spiritalis, qux zequaliter d in Baptismo a cre- 
dentibus sumitur, in conversatione atque actu nostro 
postmodum vel minuitur vel augetur ; ut in Evangelio 
dominicum semen zqualiter seminater, sed pro va- 
rietatg terrx aliud absumitur, aliud in multiformem 


B copiam vel tricesimi vel sexagesimi vel centesimi nu- 


meri fructu. exuberante cumulatur. Adhuc vero cum 
singuli ad denarium vocentur, quid est ut quod a Deo 
equaliter distribuitur humana interpretatione minua. 
tur ? 

XV. Quod si aliquis in illo movetur quod quidam 
de iis qui :egri baptizantur * spiritibus adhuc immun- 
dis tentantur f, sciat diaboli nequiliam pertinacem 
usque ad aquam salutarem valere, in Baptismo vero 
omne nequiti:t sux virus amittere. Quod. exemplum 
cernimus in rege Pharaone qui, diu reluctatus et in 
sua perfidia demoratus tamdiu resistere potuit et 
praevalere donec ad aquam veniret : quo cum venis- 
set, et victus est et extinctus. Mare autem illud sa- 
cramentum Baptismi fuisse declarat beatus apostolus 


LECTIONES VARIANTES. 


* (Christianus judicatur, quisquis Lam. 
b Si inanes Bod. 1, 2. Lam. Lim. Ebor. NC. 1. 
* Gemor singuli;equaliter colligebant Lam. NC. 2. Lin. 


4 /Equaliter colljgebatur Lam. Ebor. NC. 1. 
* Baptizabaotur Lam. NC. 1. Ebor. 
f T'entabantur Lam. Bod. 4, 4. Ebor. NC. 1. 


STEPH. BALUZII NOTE. 


plana et tota fides et danlis el sumentis accipitur. Ego 
pian rejiciendum non esse consensum [Οἱ veterum 
ibrorum, quamvis Rigaltius et editio anglicana reti - 
nuerint emendationem Erasmi. 

XIll.— Clinicos. lta plerique lihri veteres. In quibus. 
dam scriptum est characteribus gr:cis majusculis 
ΚΛΕΝΊΚΩΣ et hicet paulo post. Hieronymus inepitaphio 
Fabiolize : Quem nudum et clinicum non Fabiole vesii - 
menta lexerunt? Et paulo post : Quis clinicorum non 
ejus facultatibus susientatus est. Vido. Heriberti Ros- 
weydi Onosmaticon ad. vitas Patrum, Petavii obser- 
vatioaes ad Epiphauium, Beveregium ad eanonem xin 
Concilii Neoc:esariensis, et glossarium latinum Cau- 
gii. Vide etiam Martialem, lib. 1, epigr. 87. 

Soranum. Methodic:e medicinas instructissimum 
auctorem, ut eum vocat "Tertullianus in libro de 
Anima ; medicine doctorem nobilissimum, ut Augus- 
tinus, ]. v, adversus Julianum Pelagianmn et lib. n 
Retract. cap. 62. Duos istius nominis summos me- 
dicos commemorat Suidas, utrumque Ephesluim. De 
utro eorum sit intelligendum quod istic ail sanctus 
Cyprianus, an vero d« Cilice cogiomento Mallote, 
cujus etiam meminit Suidas , diflicile dictu est. De 
Cilice hic agi fortassis hinc colligi posset quod 
Asclepiodotus , ut idem Suidas ait, nemiuem anti- 
quiorum medicorum post Hippocratem probabat prz- 
ter hunc Cilicem. Nam Cyprianus Hippocratem οἱ 
Soranum conjungit tamquam peritissimos medicorum. 
Sorani medici opera latinizasse se scribit C:elius Au- 
relianus Siccensis, lib. n de Morbis acutis, cap. 1 
et 28. De eodem sic scribit in praefatione librorum 


de tardis Passlonibus : Sormmus plenissime cunctarum 
diligentiam tradidit atque speciale corpus scripture 
formavit, de passione capitis initia sumens. De Soranis 
vide bibliothecam Latinam Jo. Alberti Fabricii. Cir- 
cumferuntur epistola M. Antonii et Cleopatra: ad 
Soranum et istius responsiones. Auctorem illarum, 
qu:e certo falsae sunt et suppositiz,, oportet fuisse 
homiuem admodum ad libidinosum et verborum ac 
rerum obscoenarum atmatorem libidinosissimum. 

Ad firmitatem celestem. Codex Fuxensis, ad firmi- 
latem celesti gratia plenissime posset pervenire. 

Scandalizautur. {ἃ veteres editiones et. quatüor 
libri veteres. Manutius et post euui alii. scripserunt 
scandalizarentur. Qux lectio nititur auctoritate decem 
veterum exemplariorum. Ego pr:fero veterem, uti 
meliorem, meo quidem judicio. Erunt foriassis qui 
aliter sentient. 

XIV.-—Manna deffueret. Codex sancti Arnulphi de- 
plueret. Recie profecto. Ps. .xxvi. Et pluit illis inanna 
ad manducandum. Collumella , lib. x : 


Inque sinus matris violento depluit imbre. 
Tibullus lib. x, eleg. 5. 
Multus ut in terras deplueretque lapis. 


Tertullianus inlibro de Patientia, post. manne | esca- 
bilem pluviam. 
Ostenderet. Quatuor libri veteres erprimeret. 
XV.—Tentabautur. Viginti et unus libri veteres lia- 
bent tentabautur. Sed tamcn iidem, paucis exceptis, et 
uinque Anglicani babent paulo ante baptizantur, Αἱ 


censis et editio Morellii habent Paptizabantur. 


1181 


Paulus dicens : 
patres nostri omnes sub nube fuerunt, el omnes per mare 
transierunt, et omnes in Moyse ^ baptizati sunt in nube 
el in mari (I Cor. x, 1, 2. 6). Et addidit dicens : Hec 
autem omnia figure nostre [uerunt. Quod hodie etiam 
geritur, ut per exorcistas voce humaua el potestate 
divina flagelletur et uratur et torque: tur diabolus, et 
cum exire se et homines Dei dimittere sepe dicat, in 
eo tameu quod dixerit fallat, et id quod per Pharao- 
nem prius gestum est eodem mendacio obstivatienis 
et fraudis exerceat. Cum tamen ad aquam salutarem 
atque ad Baptismi aanctificationem venitur, scrire de- 
beinus et fidere quia illic diabolus opprimitur, et homo 
Deo dicatus divina indulgentia liberatur. Nam si sicut 
scorpii et serp nies, qui in sicco pr»valent, iu aquam 
procipitati pr:valere non possu.t P aut sua. Yenena 
retinere ^, sic et spiritus nequam 2, cui scorpii et ser- 
pentes appellantur, et tamen per nos data a Domino 
potestate calcantur, permanere ultra non possunt in 
hominis corpore, in quo baptizato in sanctificato in- 
cipit Spiritus sanctus habitare. 

XVI. Hoc denique et rebus ipsis experimur, ut ne- 
cessitate urgente in zgritudiue baptizati et gratiam 
cousecuti careant immundo spiritu quo antea moveban- 
tur, et laudabiles ac probabiles in Ecclesia vivant, 
plusque per dies sing^los in augmentuni coelestis gra- 
tke per fidei incrementa proficiant. Et coutra. spe 
nonuulli de illis qui sani baptizantur, si postmodum 
peccare ceperint, spiritu iumundo redeunte quatiun- 
tur; ut manifestum it diabolum in Biptisio fide cre- 
den'is excludi, si fides postmodum defecerit, regredi. 
Nisi si justum quibusdam videtur ut illi qui extra Ec- 
clesiam apud adver-arios et antichristos profana aqua 
polluuntur baptizati judicentur, hi vero qui in Ecclesia 
baptizantur minus induly: nti: et grati:e divinze con- 
secuti esse videantur, et fantuis honor liabeatur hzere- 
ticis ut inde venientes non interrogentur utrumne loli 
sint an perfusi, utrumne clinici sint. an peripatetici, 
apud nos autem de integra fidei veritate detrabatur, 
et Baptismo ecclesiastico majestas sua et sanctitas de- 
TOgetur. 

XVII. Rescripsi, fili charissime, ad litteras tuas 
quantum parva nostra, mediocritas valuit, et ostendi 


quid nos tantum in nobis est sentiamus, nemini pr:ze- , 


scribentes quominus statuat. quod putat unu-quisque 
priepositus actus sui rationem Domino redditurus, se. 
cundum quod beatus apostolus Paulus in cpistola sua 
ad Romanos scribit et dicit : ('nusquisque nostrum pro 
se ralionem dabit. Non ergo nos invicem judicemus 
LECTIONES 

. Tn Moysen Lam. Lin. Ebor. NC. 1, 2. 


b Sic Lips. et velt. Prevalere unt Ozon. Rigali. 
Pamel. pot B) 


CONCILIUM ICONIENSE, , 
Nolo enim vos ignorare, fratres, qui« A Rom. xiv, 19). Opto te, fili charissime, semper bene 


1152 


valere. 
CONCILIUM ICONIENSE 


CONTRA CATAPIRYGAS, CELEBRATUM ANNO 258 508 
STEPHANO PAPA 1l, 


Concilium Jconiense habitum est anno 958, seu, 
verius, 256, 1co'ii in Phrygia , occasione Cataphry- 
garum h:ereticorum, ut de ip orum omniumque 
aliorum hereticorum. Baptismatis valere, quid sta- 
tuendum sit inquirerent. Ex Cappadocia, Cilicia, Ga- 
latia aliisque proxituis Orientalibus regionibus episco- 
pi ad hauc synodum acces-erunt : a quibus omnibus 
constitutum ac decretum est nihil eorum quz ab hz- 


B reticis facia sunt, ab Ecclesia catholica recipiendum 


esse : ordinationes, Bap'i«mum, manuum impositio- 
nes, aliudve sscrum quodvis ab haereticis administra- 
tum invalidum esse. Stephanus, pontifex Romanus 
epi-copos Orientales hzc constituentes excommunicat 
et apostolice sedis commuuione privat : ipsam vcro 
synodum erraticam, coutra Apostolorum traditionem 
erroneum dogma confirmantem, reprobat. Orientales 
ad Pontificem suos quidem legatos , qui de relus in 
eyn:do gestis coram pontifice rationem redderent, 
ahlegarunt ; verum Romam venien es, a sancto Ste- 
phano pontifice neque recepti, neque auditi fuerunt. 
Ob quam causam F.rmilianus, C:esarez: Cappadocise 
episcopus ad Cyprianum eam quae acta liujus concilii 
enarrat, et de legatis non auditis valde conqueritur; 
epistolam sequentem hanc conscripsit. BARON., ann. 
258, 14, 15 et 16. 

Certum est, inquit Pagius ad ann. Chr. 255, n. 15 
et 16, concilium Iconiense, in quo rebaptizatio hiz- 
reticorum decreta, ante Stephani pontificatum cele- 
bratum. [ἃ enim diserta testatur. Firmilianus in 
epistola ad Cyprianum, ubi de lconiensi synodo ita 
loquitur : Quod. totum nos jampridem in lconio, qui 
Phrygice locus est, collecti, in unum. convenientibus ex 
G lia et Cilicia, et ceteris proximis regionibus confir- 
mavinius. Ubi pronomen nos non de ipsius Firmiliani 
persona, sed potius de ejus decessoribus accipiendum ; 
eum Firuilianus cam synodum jampridein collectam 
affirmet, et in fine ejusdem epistole synodi hujus 
vetustatem — manifesti-sime | indicet, ul observavit 
Valesius in Notis Eusebianis ad lib. vui, cap. 7. Nam, 
cum Stephanus pap:, Cypriano scribens, antiquam 
Ecclesie consuetudinem | in. recipiendis hzreticis 
adversus assertatores novi dogmatis opposuisset, Fir- 
milianus hoc argumentum adversus Afros fortasse 


VARIANTES. 


* Retinere nesciunt Lam. Ebor. NC. 1. Bod 
d An s iritus nequam Lum. E or. NC 1. Bod. 2. Pos- 
sunt et spir tus Oxon. Pamel. Rigalt. 


STEPH. BALUZII NOTE. 


In nube et in mari. H:c non exstant in codice sancti 
Arnulphi, 
XVI. — Clinici an peripatetici. Nisi. constaret. hic, 


ila.. -«i qe climis, id est paralyticis, facile putarem legen- 


' 6386 Cynici propter verba Senece ex epi- 


Stola xxix : Sed idem hoc omnes ex omni domo concla- 
mabant , Peripatetici, Academici , Stoici , Cgnici. 


XVI!. — Fili charissime. Codex sancti Arnulphi 
habei frater. 


1155 


ihidem docet. Contra Orientales nullam vim illud ha- 
bere demonstrat, apud quos semper rebaptizati fue- 
rint Βα τοι οἱ, jam inde ab Iconieusi synodo, qux» ob 
Montanistas fuerat indicta. His addit Valesius Diony - 
sium Alexaudrinum in epist, ad Philemonem Roma- 
ns urbis presbyterum , quau scripsit stb initia pon- 
tificatus Xysti pap:e, ubi ait: ΠΙμά preterea. didici, 
non ab Afris solis huuc morem nunc primum invectum 
, fuisse, sed εἰ multo antea superiorum episcoporum tem- 
poribus in ecclesiis popularissimis, et in conciliis fratrum 
apud Iconium et Synnada, et apud alios plurimos idem 
sancitum fuisse. Hinc , sub extrema Alexaudri Severi 
tempora, quibus Firwilianus ad Caesariensis ecclesie 
sacerdotium recens. prom»tus fuerat, ut ducet Euse- 


bius in lib. vi, synodum Iconiensem collectam credit B 


Valesius, ideoque ante Cornelii pape. pontificatum. 
Hactenus Pagius. Harduinus, t. 1ndice Conciliorum, 
tomi 1. Iconii ei Synuadis concilia habita e-se anno cire 
citer 255 affirmat. De his vide et Augustinum lib. ni 
conira Crescon., cap. 1, 3. 


EPISTOLA 


FIRMILIANI, EPISCOPI CASAREJE CAPPADOCLE, AD CYPRIA- 
NUM CONTRA EPISTOLAM STEPHANI. 


ARGUMENTI prorsus ejusdem est cum precedenti, sed 
paulo vehementius et acerbius quam episcopum deceat 
scripta, ea potissimum, quantum suspicor, de causa , 
quod ad Firmiliani, Helenum et ceteros illarum par- 
tium. episcopos Stephanus aliam quoque epistolam 
scripserat, se illis non conununicaturum quamdiu in 
ea sententia de baptizandis hereticis persisterent ; uti 
ex epistola Dionysii Alexandrini ad Xistum, Stepha- 
ni successorem, docel Eusebius Hist. Eccles. lib. vi, 
c. á. Alque adeo fortassis consultius foret, numquam 

. editam fuisse hanc epistolam , ita 4 putem consulto 


EPISTOLA FIRMILIANI AD CYPRIANUM, CONTRA EPISTOLAM STEPHANI. 
valere dicit; οἱ quomodo Afri id refutare. possint, A 


14154 
illam omisisse Manutium. Verum. quum α Morelio 
evulgata sit, praetermittere nolui , tum quod res quas- 
dam memorandus contineat , tum quod antidoti loco 
esse queant. verba epistole dicti Dionysii ad Stepha- 
num, quam liabet, dicti libr. c. 5, Eusebiua, ei repetit 
latius Nicephorus Hist. eccles. lib. vi, c. 1; ex qui- 
bus palinodiam illum, quod aiunt, cecinisse constat. 
« Scito, inquil, frater, orientales atque etiam ulteriores 
ecclesias qug antea dissidebant, ad unitatem esse. re- 
ducias, omnesque utique earum antistites unanimes et 
consentientes, supra modum de pace ei concordia quee 
preter exspectationem accidit letari ; Demetrianum 
in. primis. Antiochenum, T heoctistum. Casariensem, 
Muzabenem. Eliensem, Alexandri defuncti successo- 
rem, Marinum Tyrium, Heliodorum Laodicensem, 
qui in locum Thelymedris subrogatus est, Helenum 
T harsensem, et ecclesias Cilicie omnes, Firmilianum 

᾿ et Cappadociam omnem. Pracipuos enim episcoporum 
nominavi, ne epistola longior fiat, neve multis verbis 
sim molestior. Sed et universe Syrie et Arubim, Me- 
sopotamia ipsa, Pontus, Bythynia ; et, utsemel dicam, 
exsullant ubique omnes, concordia et fraterna chari- 
tate glorificautes Deum. » Hactenus Dionysius, cui si- 
milia videre est apud D. Hieronymum contra. Lucife- 
rianos, et apud D Aug. l. 1 Contra Cresc. Gramm. 
c. 1.2 εἰ 5, ubi, ex ipsa confessione Donatistarum, 
referi orientales episcopos rescidisse seu potius cor- 
rexisse suum judicium, quo eis placuerat, de ista Ba- 
ptismi questione Cypriuno el Africano concilio con- 
senlire oporlere. PAMELIUS. 


J. Firmilianus Cypriano fratri *, in Domino salutem. 
Accepimus per Rogatiauum charis.imum nostrum 
diaconum a vobis missum litteras quas ad nos fecisti, 
frater dilectissime; et gratias propter h»c Domino 
moaxunas 5 egimus quod contigerit ut qui corpore ab 


LECTIONES VARIANTES. 


. * Fratri autem MR. Mich. Goul. 


b Deo uaximass Ar. 


VARIORUM NOTAE. 


᾿ Eris. ΕἸΒΜΊΜΙΑΝΙ. — Hancepistolam, quam primus 
protulit Moreliius , habebant etiun ii qui Rom: pr:e- 
fuerunt. editioni operum sancti Cypriani in olficina 
Pauli Manntii. lli autem, ut ait Latinus Latinius , 
non probaverunt uti e tenebris proferretur; hujus- 
que concilii auctorein. se et. sussorem fuisse ipse 
te-L.tur ingenue, cim majorum exempla. secutum , 
tum hominis, id est Firmiliani, cujus ea epistola 
est, petulantiam detestatuim.. Postea. 'awelius , qui 
illam repererat iu sex autiquis codicibus, eaim recu- 
dit , innuens tainen , quo erai in rempublicam ehris- 
tianam et. eeclesiasticain. affectu, se illam omissu- 
rum fuisse, quod pau'o vehementius et acerbius 
quam episc pum deceat scriita sit, nisi jam ἡ Mo- 
rellio fuis«et edita. Scilicet Romanos. et Pamelium 
commoverunt liber Firmiliani «tylus ex. excandes- 
cenlia. adversus. pap: Stephanum. diverse ab eo 
sentientem. ΑΙ, si attente. cossiderassent (uanti et 
quam) vehementes soleant esse affectus cum aguur 
de csusa religionis et fidei, con-iderassest etiam 
quam velienmeus et acerbus fuerat Steplianus scribens 
adversus Cypriwum, profecto hauc. excaudescen- 
tiam condonassent Firniiliano, neque propierea. te- 
nebris damnaudum 6886 putassent illustre hoc anti- 
quitatis ecclesiasticae monumentum, in quo sane bene 
inulta sunt magni momenti quibus hodie careremus, 
cum grandi rerum nostrarum dispendio, υἱ in simili 


argumento censuit Sirmondus edens in lucem libellum 
precum Marcellini et. Faustini adversus. papam Da- 
ma-um. Neque illa Romanorum aut Pamelii cura im- 
pedivisset in hac luce litterarum quin epistola ilia 
prodiret in publicum. Cum enim certum sit illain ex 
veteri lihro editam fuisse a Morellio, extiterit etiam 
in sex codicibus Pamelio vi-is, in iis in quibus in- 
venia est a Latinio, in. septem quibus usi sunt. Àn- 
gli in sus editio:e, in decem cum quibus ego contuli 
opera sancti Cypriani, manifestum est illam non po- 
tuisse semper latere, etiausi Morellius non edidisset. 
Codices autem. cum quibus illam contuli sunt, unus 
Rewigianas, du » Compeud'eise-, duo Victorini, unus 
Putlieanus, unus mnonasierii Beccen is, Latiensis , 
Bigotianus el unus meus. Assentior autem Pamelio et 
ltigaltio, existimantibus illam griece scriptam fuisse 
a Firwiliauo, versam auteur latine à sancto Cypriauo. 
Epistola ergo Firmiliani inveita est in viginti sex 60. 
dicibus manuscriptis. BALUz. 

J. — Firmiliunus. Caesare e Cappadociz episcopus , 
Origenis auditor et adinirator, ut docet Eusebius lib. 
vi, cap. 2, Historic ecclesiustice , cujus et magne il- 
lius fame (ἢ Ecclesia D«i menionem facit, cap. δύ el 
lib. vit, cap. 5. et 50. Vide etiatn epistulam primam 
Basilii ad. Amphilochium. Pr:esedit priori sy«odo An- 
tiocheuz, ut ostendit Henricus Valesius ad Eusebium. 
Obiti apud Tharsum in Cilicia anno Christ 373.BALUz. 


1155 


EPISTOLA FIRMILIANI AD CYPRIANUM , 


1156 


invicem separamur sic spiritu adunemur quasi non A simul iuvocent, sed separatis et divisis ab invicem 


unam tantum regionem tenentes, sed in ipsa atque in 
eadem * domo simul inhabitantes. Quod et decet dice- 
re, quia et spiritalis domus Dei una est. Erit enim in 
novissimis, ait Propheta, diebus manifestus mons Domini 
el domus Dei super vertices montium ([sai. u). In quam 
convenientes P cum jucunditate adunantur, secundum 
quod et in Psalmo hoe postulatur a Domino inhabitare 
in domo Dei per omnes dies vitz (Ps. xxvi). Unde et 
in alio loco ianifestatum est esse apud sanctos mag- 
nam voluntatis charitatem inunum convenire. Ecce, 
inquit, quam bonum et voluptabile est ut habitent [ratres 
in unum | 

II. Adunatio enim et pax et coneordia, non so- 
lum hominibus fidelibus et cognoscentibus veritatem, 
sed ei Angelis ipsis ceelestibus voluptatem maximam 
prestat, quibus dicit sermo divinus esse gaudium in 
uno peccatore poenitentiam agente et ad unitatis vin- 
culum revertente (Luc. xv). Quod utique non diceretur 
de Angelis conversationem in caelis habentibus, nisi 
ipsi quoque essent nobis adunati, qui nostra adunalione 
leiantur; sicut e contrario utique contristantur, 
quando vident diversas quorumdam mentes et scissas 
voluntates, quasi non tantum unum et eumdem Deum 


nec confabulatio jam possit esse aut. sermo commu- 
nis. Nisi quod nos gratiam referre Stephano in isto 
possumus quod per illius inhumanitatem nunc effe- 
cium sit ut fidei et sapientia vestre experimentum 
caperemus. Sed non enim si nos * propter Stepha- 
num lianc beneficii gratiam cepimus , statim. Stepha- 
nus beneficio gratia digna commisit. Neque enim et 
Judas perfidia sua et proditione, qua scelerate circa 
Salvatorem operatus est, dignus videri potest quasi 
causam bonorum tantorum ipse przstilerit ut per 
illum mundus et gentium populus passione Domini 
liberaretur 4. 

Ill.Sed hzc interim qux ab Stephano gesta sunt 


B pratereantur; nedum audacia et insolentiz ejus me- 


minimus, de rebus ab eo improbe gestis longiorem 
maostitiam nobis inferamus. De vobis autem cogno- 
scentes quod secundum regulam veritatis et sapien- 
tiam Christi, hoc de quo nunc quierilur * disposue- 
ritis, cum mnagna titia exultavimus et Deo gratias 
egimus, quia invenimus in fratribus tam longepositis 
tantam  nobiscuin fidei et. veritatis unanimitatem f. 
Potens est enim gratia Dei copulare et conjungere 
charitatis atque unitatis vinculo etiam ea quie viden- 


, LECTIONES VARIANTES. 


* Uns 3tque eadem Gol. 

b [n qua cogvenientes Ar. Bod. 2. . 

* Sic Ar. Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2. Mich. Vict. Enim 
omitti. Oz0n. 

ὦ Sic Lam. Ebor. ΝΟ. 1. Ar. Bod. 3. Mich. Morel. Goul. 


Passione Domini omit. Oxon. 
p M Hoc de quo nunc sequitur Ar. Lai. Ebor. NC. 1. ΜῈ. 
t Veritatis unitatem Lam. Ebor. Ar. NC.1. MR. 


VARIORUM NOTE. 
Scripsisse eam Firmilianum anno 256 ingraves- (ἃ tine reddita exstat inter Cyprianicas septaagesima 


cente tempore hiherno, o-tendit Pearsonius in An- 
nal. Cyprianicis ad ann. 256, secet. x. Obiit anno 272, 
Litem autem Stephanum inter et ecclesias orientales 
exortam de bzreiicis rebaptizandis memoravit in epis- 
tola ad Xystum RomanumS. Dionysius Alexandrinus 
his verbis, Ἐπέσταλχεν μὲν οὖν (Stephanus) πρότερον xol 
περὶ 'EMvou xai περὶ Φιρμιλιανοῦ. xal πάντων τῶν τε ἀπὸ 
τῆς KOuxtag xai καππαδοχίας, χαὲ Γαλατίας, χαὲ πάν- 
τῶν τῶν ἑξῆς ὁμορούντων εθνῶν᾽ ὡς οὐδὲ εχείνοις χοινω- 
νήσων, διὰ τὴν αὐτὴν ταύτην αἰτίαν, ἐπειδὴ τοὺς σἕρε- 
τίχους, φησὶν, ἀναδαπτίζουσι. Apud Eusebium His. 
Eccl. vn, 5. Porro unus de Firmiliani successoribus 
in Cxsoriensi sede S. Basilius M. bujus atque Cypriani 
de rebaptizandis hzreticis sententiam commetnoravit 
in Epistola sua Canonica ad Amphilochium in Beveregii 
Synodico posita. Quid, quod Cypriani et quorumdain 
orientaliura litteras, qux» apud hzereticos et schismati- 
cos datum baptismum improbant, suo superesse tem- 
pore significat S. Augustinus? Vid. 
Contra Cresconium eap. 1 et Librum ejus Contra Peii- 
lianum cap. 14. Plura autem coutra adversarios epis- 
loke, qus in editionem Conciliorum  Florentinam 
nunc demum recepta est, infra annotabimus. Hourn. 
In una atque in eadem domo. Sic vulgo. ipsa pro 
wna, mutavi flde nixus codicis Simonis Goulariii , 
qui Cyprianum edidit anno 1395, idemque facien- 
dum suasit. Grxca fuerant, RouTR. 
Magnam voluntatis charitatem , in wnum convenire. 
IEec verba mendo non carere videntur. Quid si pro 
isto, voluntatis charitatem , reponamus voluntatis ala- 
critatem ἢ Exstat apud Apostolum in Epist. ejus poste- 
riore ad Corinthios ἡ προθυμία vov θέλειν, vit, 11, et in 
Glossarüs Vett, habes 'H προθυπία, alacritas. RourH. 
II. — Quasi non tantum unum, etc. Afferenda sunt, 
qu:e de hoc loco scripsit vir eruditus Prudentius Mara- 
nus in Vita S. Cypriani editioni Baluzianz, scu Bene- 
dictime , premigea. «Hac Firniliani epistola qua la- 


quinta, sic Cypriani stylum redolet, ut non alium 
interpretem habuisse videatur. Fidus interpres Grece 
lingue ingenium nonnullis in locis retinuit. Paulo 
post initium , Contristantur (angeli) quando vident di- 
versas quorumdam mentes et scissas. voluntates , quasi 
non lantum unum et eumdem Deum simul invocent, 
sed separalis et divisis ab invicem nec confabulatio jam 
possit esse, aut sermo conununis; id est, quasi non 
tantum unum et eumdem Deum simul non invocent ; 
qua postrema negalio nonnumquam omittitur apud 
Latiuos, sed sz:ptius apud Grzcos. » i 91, pag. 118. 
Tum pergit vir cl. ad alios locos similes indicandos, 
de quibus ordiue suo posthac. Rourn. 

Passione Domini. Nescio quomodo factum est 
ut ista exciderint in editionibus qux emiss:ze sunt post 
Morellianam , in qua exstant, llabentur enim iu om- 
nibus antiquis codicibus , uno vetere Victorino exce- 
pto, et in codice etiam episcopi Acconensis. Hujus 


Lib. ejus i. Ὁ) omissionis auctor est Pa:.elius, qui ait hzec noo ba- 


bere codices matnuscriptos et textum indicare illa esse 
superflua. Magis miror Anglos, qui, cum ea habe- 
rent in quinque libris suis veteribus, scirent etiain 
exstare in quibusdam nostris, et Higaltium monuisse 
iu observationibus suis ea non debere rejici, ea ta- 
men in textum recipere noluerunt, satis factum le- 
ctori putantes si monerent se ita invenisse in antiquis 
codicibus. BALuz. 

IlI. —l uvenimus in fratribus nostris tam longe positis. 
Sententi:? Cypriani super liereticorum. baptismo fa- 
vebant uon. solum per Africam, Numidiam , et Mau- 
ritaniam ecclesi: quampluriinz, verum etiam omnes 
fere que in Oriente inagno numero Christianam 
pietatem prolitebantur. In. iis autem episcopi nobi- 
ium civitatum celeberrimi innominatim indicati 
stola ad Stephanum, quie, prima est de septem illi 
Dionysii Alexandrini περὲ βάπτίσπατος ab Eusebio 
memoratis, Et in ea quidein epistola magnus ille Dio- 


1157 


CONTRA EPISTOLAM STEPHANI. 


1178 


tur longiore terrarum spatio esse divisa, secundum A rus Prophetarum, ut multiplex et divina ^ sapientia 


quod et olim intervallo temporum separatos ab Job 
ct Noe, qui in primis fuerant, Ezechielem et Dauie- 
lem posteriores xtate ad unanimitatis vinculum vir- 
tus divina conjunxit, ut, quamvis temporibus longis 
discreti essent, eadem divina inspiratione sentirent. 
Quod et nunc in vobis animadvertimus, ut qui lon- 
gissimis regionibus a nobis separati estis, sensu ta- 
men et spiritu copulatos vos esse nobiscum probare- 
tis. Quod totum lioc fit divina unitate. Nam, cum 
Dominus unus atque idem sit qui giabitat in nobis, 
conjungit ubique et copulat suos vinculo unitatis. 
Unde in universam terram exivit sonus eorum qui a 
Domino missi sunt unitatis spiritu velociter curren- 
tes; sicut e contrario nihil prodest aliquos proximos 


per multos distribuatur. Unde et tacere prscipitur 
primo iu prophetia loquenti, si secundo fuerit reve- 
latum (1 Cor. xiv, 30). Qua ex causa necessario apud 
nos fit ut per singulos annos seniores et prseposili 
in unum conveniamus ad disponenda ea qui cure 
nostr:: commissa sunt, ut, si qua graviora sunt, eom- 
muni consilio dirigantur, lapsis quoque fratribus et 
post lavacrum salutare a diabolo vulneratis per ρῶ- 
Bitentiam medela quxratur ; non quasi a nobis re- 
missionem peccatorum consequantur,sed ut per nos ad 
intelligentiam delictorum suorum convertantur et 
Domino plenius satisfacere eogantur. 

V. Quoniam vero legatus iste ἃ vobis missus re- 
gredi ad vos festinabat, et hibernum tempus urgebat , 


et junctos sibi esse corporibus, si animo et mente ἢ quantnm potuimus ad scripta vestra rescripsimus. 


dissideant, quando adunari animae omnino non pos- 
sint qux» se a Dei unitate diviserint : Ecce enim, in- 
quit, qui longinquan! se abs te. peribunt. (Psal. Lxxu, 
27). Sed tales judicium Domini pro merito suo subi- 
bunt , recedentes a verbis ejus qui Patrem pro 
unitate deprecatur et dicit : Pater, da ul, quomodo 
ego et tu unum sumus, sic el. hi in nobis unum sint 
(Joan. xvn, 21). 

IV. Nos vero ea, qus a vobis scripta sunt, quasi 
nostra propria suscepimus ἃ, nec in transcursu legi- 
mus, sed spe repetita memorixs mandavimus 5. 
Neque obest utilitati salutari, aut eadem retexere ad 
confirmandam veritatem, aut et quedam addere ad 
cumulandam probationem. Si quid autem a nobis 


Et quidem, quantum ad id pertiueat quod Stephanus 
dixit, quasi Apostoli eos qui ab hazresi veniunt bapti- 
zari probibuerint et hoc custodiendum posteris tra- 
diderint, plenissime vos respondistis neminem tam 
stultun esse qui hoc credat Apostolos tradidisse, 
quaudo etiam ipsas hzreses constet execrabiles ac 
detestandas postea exstitisse, cum et Marciou, Cer- 
donis discipulus, inveniatur sero post Apostolos et 
post louga ab eis tempora sacrilegam adversus Deum 
traditionem induxisse ; Apelles quoque, blasphemize 
ejus consentiens, multa alia nova et graviora fidei ac 
veritati inimica addiderit. Sed et Valentini et Basili- 
dis tempus manifestum est, quod et ipsi, post Apesto- 
los et post longam statem, adversus Ecclesiam Dei 


additum fuerit, non sic additur quasi ἃ vobis aliquid (* sceleratis mendaciis suis rebellaverint. Ceteros 


minus dictnm sit, sed quoniam sermo divinus huma- 
nam naturam supergreditur, nec polest totum el per- 
fectum anima concipere, idcirce et tantus est nume- 


quoque hzreticos constat pravas suas secias et in- 
venliones perversas, prout quisque errore ducius est, 


LECTIONES VARIANTES. 


* Sic Lam. Ebor. Ar. Mich. Vict. Suscipimus Oxon. 
b Mandamus Mich. Vict. Goul. 


€ Sic Mich. Vict. Ar. Lam. Ebor. NC. 1. FA emitt, 
Ozon. 


VARIORUM NOT. 


nysius Stephanum certiorem faciebat, sedatos esse 
motus, quos in Oriente Novatiani caneitaverant, ila - 
que omnes ecclesias in eo consentife , ut lapsis pee- 
nitentia daretur; verum adjecerat aliquid de paeui- 
teutibus, qui ab h.erelicis redirent, baptizandis, quod 
pretermisit Eusebius ; unde Baronius (hic addendus 
est Famelius Baronium secutus iu. notis ad Cypria- 
num), occasionem sumpsit affürmandi pro certo, 
sic ones illas ecclesias acquievisse Stephano , ut in 
ejus decretum , de uon. baptizaudis hxreticis, abdi- 
cata Cypriani sententia, convenirent; quod adeo nou 
est ab Dionysio traditum, ut defuncto postmodum 
Stepliano idem ille Dionysius Xystum Stephani suc- 
cessorem per alteram epistolam diligeuter ac serio 
monuerit; consideraret attentius. questionis poudus 
et causz difficultatem : Stephanum quidem Heleuo 
et Firmiliano , c:eterisque per Ciliciam et Cappado- 
ciam et finitimas ecclesias episcopis nunciasse per 
literas, minime communicaturum se cum 1i$, eo 
quod liereticos rebaptizarent. Verumiameu esse 
magni momenti negolium, ὄντως γὰρ δόγματα γέγονεν 
ἐν ταῖς μεγίσταῖς τῶν ἐπισχόπων αυνοδοις, ὡς πυνθάνο- 
μαι ὥστε τοὺς προσίοντας ἀπὸ αἱρέσεως προκατηχηθέν- 
τας. εἴτε ἀπολοὐεσύαι καὶ ἀποχαθαίρεσθαι τὸν τῷ; πά- 
λαῖας καὶ ἀχαθάρτου ζύμης ῥύπον. Pergit. Dionysius, 
aitque hoc se ab Antiochi , Cesaree, Elie, Tyri, 
Laodicezx , Tarsi episcopis rogatum scribere Xysto : 
quin et compresbyteris suis Dionysio et Philemoni, 


qui fuerant cjusdem eum Stephano sententiss , scrip- 
sisse hac de re plenius et uberius. RucaLTIUS. 

IV. — Mandamus. Sic Routhius pro preterito man- 
davimus ex quinque codd. scriptis, e quibus tres in 
edit. Oxon. memorantur, quartus Bodletanus, quintus 
novi collegii est. RouTR. 

V. — lliberum tempus. Hinc collegit Baronius hauc 
epistolam fuisse scriptam anno 257, aliquanto tem- 
pore ante hyemetn. At Pearsoniusin Annalibus Cypria- 
nicis contendit ista accidisse aano superiore. BaLuz- 

Postea exsiitissa. Verum hoc est, si modo sermo 
sit de h:reticis illis, quorum causa iume temporis 
agebatur, quosque hic nominal Firmilianus , maxime 
quidem tempore ejus vigentibus; sed xque verum 
est, haereses haud mimus pestiferas im apostolico 
$vo exstitisse. Dignus autem est, qui de hae re 
conferatur Tertullianus , supra, in lib. de Pracript. 
Πατεῖ. cay. 99 et δά. Rousa. 

Basilidis tempus. Variz sunt opimiomes virorum 
doctorum de teaipore quo Basilides doyma souim dis- 
seminavit. Qua de controversia vide qux docte et 
erudile scripsit amicus olim noster J. B. Coteleriua 
in epistolam Ignatii ad Trallianos, uhi tempus Basi- 
lidis revocat ad imperium Adriani. Vide etiam viri do- 
ctissimi Renati j| ebservationes ad Irenzsum 
pag. 99, $ 112. 1nepios Basilidis errores , quos pos- 
(enia vocat, graviter exagitat Hieronymus in epitapbio 
Luciuii B:xtiei et iu libra adversus Vigilantétm. lium 


4159 


EPISTOLA FIRMII.IANI AD CYPRIANUM, 


1160 


postea induxisse; quos omnes manifestum est a se- A quod nou nisi solius Ecclesiz est, eos habere defendit. 


metipsis damnatos esse, et ante diem judicii inexcu- 
sablem sententiam adversus semetipsos dixisse : 
quorum baprisua qui coufirmat, quid aliud suam cum 
ipsis se adjudicat, eL se ipse participem talibus fa- 
ciendo condemnat. 

Vl. Eos autem qui Rom*e sunt non ea in omnibus ob- 
servare quie sint ab origine tradita; et frustra Aposto- 
lorum auctoritatem pretendere scire quis etiam inde 
potest, quod circa celebrandeus dies Pasch:e et circa 
multa alia divine rei sacrauienta videat esse apud 
illos aliquas diversitates , nec observari illic omnia 
aqualiter qu:e Hierosolymis observantur, secundum 
quod in czeteris quo (ue plurimis proviuciis mulia pro 
Jocorum et nominum diversitate variantur, nec tamen 


ΝΠ. Sed et ad illam partem bene a vobis respon- 
sum est ubi Stephanus in epistola sua dixit « hzre- 
licos quoque ipsos in baptismo convenire, et quod al- 
terutrum Ὁ ad se venientes non baptizent, sed com- 
municeut tantum, » quasi et nos. hoc facere debea- 
mus. Quo in loco, etsi vos jam probastis satis ridi- 
culum * esse ut quis sequatur errantes, illud tamen 
ex abundanti addimus, nou esse mirum si sic bszeretici 
agant, qui, etsi in quibusdam minoribus discrepant, 
in eo tamen, qued est maximum, unum et eumdem 
consensum tenent ut blasphemeut Creatorem, quz- 
dam somnia sibi et phantasmata ignoti Dei contiugen- 
tes ; quos 4 utique consequens est sic con-entire 
in baptismi sui vanitate ut consentiunt in repudianda 


propter hoc ab Ecclesise catholica. pace atque unitate B divinitatis veritate, De quibus, quoniam longum est 


aliquando discessum est. Quod nunc Stephanus au- 
δ08 e«t facere, ruimpeus adversum vos pacein, quam 
semper antecessores ejus vobiscum amore et honore 
mutuo custodicrunt, adhuc etiam infamans ἃ Petrum 
et Paulum beatos apostolos, quasi hoc ipsi tradiderint, 
qui in epistolis suis hzereticos exsecrati sunt et ut eos 
eviteuuus monueruut. Uude apparet traditionem lianc 
humauam esse qui hzreticos asserit et baptisma, 


LECTIONES 


^ [nfamat Ar. Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 3. 
b Quod ad alterutrum O0 ron . 

€ |'robastis ridiculum Bod. 92. 

4 Quod Lam δον. ΝΟ. 1. 

* Βο ᾳυοὰ non teneant Lam. Ebor. NC. 1. 


ad singula eorum vel scelesta vel supervacua respon- 
dere satis est breviter illud in compendio dicere, eos 
qui non teneant * verum Dominum, Patrem, tenere 
non posse nec Filii nec Spiritus sancti verit;tem, se- 
cundum quod etiam f illi qui Cataphrygze appellantur, 
et novas prophetias usurpare conantur, nec Patrem 
pessunt liabere nec Filium 5 nec [Spiritum san- 
eium] ^; a quibus si quaeramus quem Christum 


VARIANTES. 


f Quod utique Bod. 2. 
€ Nec Filiun; quibus Ar. NC. 1. Ebor. Bod. 2. Mich. 


Vict. . 
h Sic Lam. Sanctum ; quibus Rig. 


VARIORUM NOTE. 


idem Hieronymus lib. n , adversus Jovinianum vocat 
magistrum [uxurim el turpissimorum complexuum , et 
in epistola ad Ctesiphontem adversus Pelagianos, 
commemorat impictatem Basilidis. 

Vl. — Frustra Apostolorum. Contra, Vincentius Li- 
rinensis de hoc ipso negotio agens ait: Ut omnes luce 
clarius videant beatorum Apostolorum beata successio 
quania vi semper, quanto siudio, quanta contentione de- 
fenderit suscepi semel religionis integritatem. EA inox 
addit Stephaoum Papam dignum existimasse si reliquos 
omnes tantum fidei devotione vinceret quantum loci au- 
ctontate superab 4. Per Apostolos heic et alibi. intel- 
liguntur Petrus et Paulus, quos Ecclesia. considerat 
ut fundatores Ecclesie Roman:ze. Magna animorum 
contentione agit ta est avo nostro qu:zstio de du;lici 
capite in Ecclesia. Nolo referre quie tunc urrinque 
dicta et facta sunt. Illud tantum dicam legendam esse 
exercitationem de singulari primatu Petri quam ea 
occasione scripsit vir illustrissimus Petrus de Marca, 
archiepiscopus Parisiensis. 

Nominum diversitate. Quamvis h:vc lectio constans 
Sit in omnibus antiquis exeniplaribus, puto tamen 
legendum e3se hominum. BALUZ. 

Mec tamen propter hoc. ub Ecclesie catholice pace 
atque umtute aliquando discessum est. Ait εἰ. Cou- 
stantius Firinili:ni verba afferens in vota ad ὃ. Ire- 
nai Epistolam ad Roniauum episcopum Victorem , 

ui Asianos pascham die 14 mensis celebrantes ab 
Ec. lesia separare conatus fuerat, « Celeritis, quippe 
qus, ut credere est, pax ad medicum interturba:a, 
in integrum restituta es: , unitatis rupte. oblivionem 
ita peperit , ut ab ex aliquando discessum. esse ΟΥ- 
iani ztate ne recoleretur quidem. » Row. Pontif. 
pistol p. 99. Quinetiam testatus est. Auatolius 
Laod:cenus, is qui ante concilium floruit Nicenum, 
conten i 


paca'am esse, utrisque partibus, inquit, in sua regula 
perseverantibus, nec a cepto antiquitatis more declinan- 
tibus. Vite Anatolii locum ibidein adductum. ἤουτα. 

VII — Alterntrum ad se venientes. Ad. Cypriani. Epi- 
stolam ad Pompeium, ubi Stepliani verba adbuc plenius 
afferuutur, hoc annotavit Rigaltius. « Kectissima est 
haec scriptura. lloc est, neque venientem a Marci«ne 
baptizat Montanus, n*que venientem. ἃ Montano 
baptizat Marcion. Non rebaptizant alterutrum ad se 
venientes. RoUTH. 

Spiritum sanctun.. Certum est hec duo vocabula 
nonexsiare in libris nostris nec in quatuor Argli- 
canis. It« etiam de uno suo. testatur. Pamelius , qui 
lamen illa addidit ex codice edito, in cujus margi- 
nibus Joannes Cauchius, Ultrajectinus , apposuerat 
castigationes ex variis codicibus manu-criptis. Re- 
manet. tamen. adhuc dubium an hac duo vocabula 
addita fuerint ex lihro veleri , an vero ex conjectura 
Caueliii tantum. Nam, quia in veteribus libris post vo- 
cem filium add'tur nec, ita ut videantur aliqua d 
conjecerat Pame;ius addenda esse duo illa vocabula, 
et addidit videus conjecturam suam confimmatam 
auctoritate libri Cauchi:ui. Iu codice porro Cauchii 
apnotatas fuisse, nou solum varias lectiones veterum 
librorum, sed etiam conjecturas ejus, monet ipse 
Pam. lius in annotationibus suis. Itaque nos bxc duo 
vorabula, quie posita sunt sine auctoritate, ex. couje- 
ctura tantuin, uncis conclusimus. BaLuz. 

Indicaut. quidem Var. Lectt. apud. cdit. Oxon. 
collecte iria verba nec Spiritum sauctum in. qua:uor 
illis lihris Auglicis deesse; sed revera in duobus ex 
illis, hi sunt Bedleianus οἱ Novi Collegii codex, ap- 
paret nec pos! vocem filius cum. sequeutibus con- 
juuctuin. In altero autem. epistolarum. Cypriani co- 
dice, qui penes est. idem collegium, haud exstat 


Uonem isiam de paschate exortam ab lrenzo , Firmiliani epistola. Βσύτη. 


1101 


EPISCOPI CESAREJE CAPPADOCLE. 


1162 


praedicent, respondebunt eum se praedicare qui mise- A ctum non esse, considerent et intelligant spiritalem 


rit Spiritum per Montanum οἱ Priscam locutum. Iu 
quibus cum animadvertamus non veritatis Spiritum 
sed erroris fuisse, cognoscimus eos qui falsam illorum 
prophetiam contra Christi fidem vindicant Christum 
habere non posse. Sed et cxteri quique hzretici, si 


sc ab Ecclesia Dei sciderint, nibil habere potesta- 


tis aut gratie possunt, quando omnis potestas et 
gratia in Ecclesia constituta sit, ubi przesideut majo- 
res natu, qui et baptizandi et manum imponendi et 
ordinandi possident potestatem. Ilzretico enim, si- 
cut ordinare non licet. nec manum imponere, ita 
nec baptizare nec quicquam sancte nec spiritali- 
ter gerere, quando alienus sit a spiritali et deifica 
sanctitate. Quod totum nos jampridem in Iconio, 
qui Phrygize locus est, collecti in unum «onvenienti- 
bus ex Galatia et Cilicia et cxteris proximis regioni- 
bus, confirmavimus tenendum contra hzreticos firmi- 
ter et vindicandum, cum a quibusdam de ista re du- 
bitaretur. | 
VII. Et quoniam Stephanus et qui illi consentiunt 
contendunt dimissionem peccatorum el secundam 
naüvitatem in hxreticorum Baptiema posse procede- 
re, apud quosetiam ipsi con(itentur Spiritum san- 


nalivilatem sine Spiritu esse non posse, secundum 
quod et beatus apostolus Paulus eos qui ab. Joanne 
baptizati fuerant, priusquam missus esset Spiritus 
sanctus ἃ Domino, baptizavit denuo spiritali Bap- 
tismo, el sic eis manum imposuit ut acciperent Spi- 
ritum sanctum (Act. xix). Quale est autem ut cum 
Paulum post Joannis baptisma iterato discipulos suos 
baptizasse videamus, nec eos qui ab haresi ad Ec- 
clesiam veniunt post illicitam et profanam eorum 
tinctionem baptizare dubitemus? Nisi si liis episco- 
pis * quibus [nunc] 5 minor fuit Paulus, ut hi quidem 
possint per solam manus impositionem venientibus 
h:ereticis dare Spiritum sanctuin, Paulus autem ido- 
neus non fuerit qui ab Joanne baptizaüs Spiritum 


B sanctum per manus impositionem daret, uisi eos prius 


eliam Ecclesi: Baptismo baptizasset. 


IX. lllud quoque absurdum quod non putant qux- 
rendum esse quis sit ille qui baptizaverit, eo quod 
qui baptizatus sit. gratiam consequi poterit invocata 
trinitate nominum Patris et Filii et Spiritus sancti, 
Deinde lixc erit sapientia quam scribit Paulus esse 
iu his qui perfecti sunt. Αἱ quis est in Ecclesia per- 


LECTIONES VARIANTES. 


8 Sic Ar. Lam. Ebor. NC. 1. AL Oxton. De quibus. 


b Qui sunt nunc conjic. Rouh. 


VARIORUM NOTAE. 


Ubi prosidert majoresnatu. Gr:ece, ὅπου προχάθενται C, pro. nec, firmantibus illud ms. Novi collegii ac 


οἱ πρεσδύτεροι. Sicet jam supra Firmilianus, Mos apud 
nos fuit, inquit, «t per singulos annos seniores (oi πρεσ - 
6repot) et. prepositi in unum conveniamus. Utroque 
loco designantur, ni fallor, superioris ordinis, seu 
qui president, presbyteri. Presidentem | nominat 
episcopum Tertullianus in lib. de Pudicitia, cap. 44, 
et illo quidem pres'yterorum nomine episcopi a ve- 
teribus interdum appellantur; raro vicissim, idque 
3ccommodatione tantum δὰ Vet. Test. locum, epis. 
coporum titulo donantur presbyteri. Confer. Annotatt, 
ad Concil. contra Noetum vol. II, Reliquiar. Sacr. 
p. 971, ubi tamen minus recte dubitasse me fateor, 
utrum plures episcopi in unum, sive in provinciali 
. concilio, collecti, presbyteri tertio. seculo Ecclesiz 
nominarentur. Porro apud episcopum sitam esse po- 
testatem ritus omnes administrandi , baptizandi , of- 
ferendi, manum imponendi, ordinandi, credebaut 
antiqui ; sed et presbyteris licere, ut muniti aucto- 
ritate episcopi baptizarent atque offerrent. Dandi 


Bodleiano; quin et fortasse revocandum. lov. 

1n jconio. Dionysius Alexandrinus hoc lconiense 
idque in Synnada concilium sanxisse rursus tingeudos 
esse h:xereticos, in tertia epistola ad Philemonein Ro- 
manum commemorat. Verba ejus apud Eusebium, 
Hist. Eccles. vii, 7, hec sunt: Μεμάθηκα xad τοῦτο ὅτι μὴ 
νῦν οἱ ἐν ᾿Αφρυκῆ μόνον τοῦτο παρεισήγαγον, ἀλλὰ χαὶ πρὸ 
πολλοῦ χατὰ τοὺς πρὸ ἡμῶν ἐπισχόπους ἐν ταῖς κολυαν- 
θρωποτάταις ἐχχλησίαις χατὰ ταῖς συνόδοις τῶν ἀδελ- 
φῶν. ἐν Ἰχονέῳ xai Συννάδοις χαὲ παρὰ πολλοῖς τοῦτο ἔδο- 
ξεν, ὧν, elc. Apud Iconiumautem maxime ob Montanis- 
tarum Baptismum motam esse questionem | is'am, 
constat ex Firmiliani verbis infra, in cap. 15. Rourmg. 
Ait Prudentius Maranus in Viia S. Cypriani editioni 
Baluzianz przmissa, ὃ xxxi p. cxvin : Nisi. si his 
episcopis quibus nunc. fuit. Paulgs; legendum putavit 
Pamelius de quibus nunc, sed manifestus est. Helle- 
nismus, τούτοις τοῖς ἐπισχόποις τοῖς νῦν, his episcopis 
nunc existentibus. Hxc ille, qux quidem liaud pro- 


quidem (Baptismum) habet jus. summus sacerdos, qui Ὁ) hibent, ne sentiam reponendum esse qui sunt nunc, 


est episcopus. Dehinc presbyteri et diaconi, non tamen 
sine episcopi auctoritate propter Ecclesie honorem. 
Quo salvo , salva pax est. Alioquin. etiam laicis jus 
est, etc. Hxc Tertullianus in lib. de Baptismo, c. 47, 
haud finito szeculo Ecclesix: secundo docuit. Ad solos 
vero episcopos ordinandi jus pertinere, consentil 
cum Hieronymo universa antiquitas. Adde quud 
idem hic Firmilianus, qui episcoporum ordinem 
presbyterorum nowine his locis appellavit, singulos 
episcopos, presbyteros, diaconos, alibi in epistola 
sua titulis suis distinxit. Porro ait infra, ὃ 12, epis- 
copos ordinatione vicaria successisse Apostolis. 
Rovrn. 
Potestatem. Codex L:etiensis, facultatem. Sic etiam 
se legisse in codice Marchianensi testatur Pamelius. 
BALUZ. 
. Nec spiritaliter gerere. Edit. princeps praestat aut 


PATROL. III. 


pro isto quibus nunc , cum absit przepositio de ante 
quibus a codd. scriptis, quod sciam omnibus. Rourn. 

Vlll. — Quibus nunc. Preposito deest in omnibus 
exemplaribus antiquis et in editione Morelliana. [|- 
lai. Pamelius adjecit ex conjetura, quia existimabat 
sensum absque ea non posse constare. BaLuz. 

IX. — At quis est ἱπ Ecclesia perfectus. Opti- 
me Novi Collegii codex, ut qui est in Ecclesia 
perfectus el sapiens hoc aut defendat aut credat, In tri- 

us quoque codd. scriptis in edit. Oxon. nominatis 
qui pro quis legitur, et qui ante hoc abest. Quapropter 
posthabita Panelii lectione, qu: fortasse ex Cauchii 
conjectura tantum orta est, Morellianam istam revo- 
cavi ; posito tamen ex fide codicis Novi Collegii aut 
pro autem ante verbum defendat. C:eterum paulo ante 
pro poterit priorem lect. potuerit revocavi. RouTm. 
— At quis est. lta emendavit Pamelius ex libro 


97 


b 


1163 


EPISTOLA FIRMILIANI 


1161 


fectus et sapiens * qui hoc aut defendataut credat quod A trum terribilior effeeta est. Serenianus tunc fuit in 


invocatio hzc nominum nuda sufficiat ad remissionem 
peecatorum εἰ Baptismi sanctificationem, cum lize 
tunc utique proficiant quando et qui baptizat babet 
Spiritum sanctum et Baptisma quoque ipsum non sit 
sine Spiritu ^ constitutum. Sed dicunt eum qui quo- 
modocumque foris baptizatur mente et fide sua Bap- 
tismi gratia consequi posse. Quod et ipsum sine dubio 
ridiculum est quasi de ccelo adducere ad se possit aut 
mens prava justorum sanctificationem aut fides falsa 
credentium veritàtem. Non omnes autem qui nomen 
Christi invocant audiri et invocationem * suam con- 
sequi aliquid gratizx posse Dominus ipse manifestat 
dicens : Multi venient in nomine meo dicentes : Ego sum 
Christus ; et multos fallent ( Marc. xii, 6). Nulla 


nostra provincia praeses, acerbus ei dirus persecutor. 
In hac autem perturbatione constitutis fidelibus, et 
huc atque illuc persecutionis metu fugientibus, et 
patrias suas relinquentibus , ^ atque in alias partes 
regionum transeunübus (erat enim transeundi fa- 
cultas, eo quod persecutio illa, non per totum mun- 
dum, sed localis fuisset), emersit istic subito quzdam 
mulier, qu: in extasim ! constituta propheten se prz- 
ferret et quasi sancto Spiritu plena sic ageret. lta 
autem principalium daemoniorum i impetu ferebatur, 
ut per longum tempus sollicitaret et deciperet frater- 
nitatem , admirabilia qu:z*dom et portentosa perfi- 
ciens, et facere se terram moveri * polliceretur. Non 
quod da:moni tanta esset potestas ut. terram movere 


quippe differentia est inter pseudo-prophetam et h:e- Β aut elementum concutere vi sua valeret, sed quod 


reticum. Nam ut ille in nomine Dei aut Christi, ita 
iste in sacramento 4 Baptismi fallit : Mendacio uter- 
que nititur ad decipiendas hominum voluntates. 


X. Volo autem vobis et de historia * quz: apud nos 
facta est exponere ad hoc ipsum pertinente. Ante 
viginti enim et duos fere annos, temporibus post 
Alexandrum imperatorem, multz istic conflictationes 
et pressur: acciderunt, vel in commune omnibus ho- 
minibus, vel privatim Christianis, terrz» etiam motus 
plurimi et frequentes exstiterunt, ut et per f Cappado- 
ciam el per Pontum multa subruerent, quaedam etiam 
civitates, in profundum receptz, dirupti soli hiatu 
devorarentur, ut ex hoc persecutio quoque gravis 


nonnumquam Spiritus nequam, przsciens et intelli- 
gens terr»: motum futurum, id se facturum esse simu- 
laret quod futurum videret. Quibus mendaciis et jacta- 
tionibus subegerat mentes singulorum ut sibi obedi- 
rent, et quocumque ! przeciperet et duceret sequeren- 
tur, faceret quoque mulierem illam cruda hyeme nudis 
pedibus per asperas nives ire nec vexari in aliquo aut 
l:xdi jlla discursione, diceret etiam se in Jadaeam et 
llierosolymam festinare, fingens tamquam inde ve- 
nisset. llic et unum de presbyteris Rusticum, item 
et alium diaconum fefellit, ut eidem mulieri commi- 
Scerentnr ; quod paulo post detectum est : Nam subito 
apparuit illi unus de exorcistis vir probatus et circa 
religiosam disciplinam bene semper conversatus, qui 


adversum nos christiani nominis fieret, qui post C exhortatione quoque fratrum plurimorum, qui et ipsi 


longam retro zxtatis pacem repente oborta de inopi- 
nato et insueto malo € ad turbandum populum nos- 


fortes ac laudabiles in fide aderant, excitatus, erexit 


se contra illum, spiritum nequam revincendum ^; 


LECTIONES VARIANTES. 


^ At qui est in Ecclesia perfectus et sapiens, hoc Ar. 
Lam. Ebor. Mich. Vict. . 

b Sine Spiritu sancto Lam. Ebor. Bod. 2. 

* Et per invocationem Ar. Iuvocatione 9ua Roth. 

d [ste sacramento Bod. 2. 

* Rei Addend. conj. Rouh. 

f Ut et per Lum. Ebor. NC. 1. 

€ Ynopinato malo Bod. 2. 


h Relinquentibus : erat enim Bod. 9. 
1 Sic ΑΓ. Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 3. In extasi Oxom. 
| Dxmonum Ar. Lam. Ebor. NC. 4. 
po o reiens , terram se movere Lam. Ebor. NC. 1. 
1 Diceret quocumque Bod. 3. 
πὶ Àd revincendum conj. Routh. 


VARIORUM NOTE. 


Cauchii. Nam in editione Morelliana, qux prima est, 
legitur : Perfecti sunt, ut qui est in. Ecclesia perfectus 
el sapiens. Hoc autem defendat et credat, etc. In tribus 
antiquis codicibus scriptum est : Perfecti sunt, ttt qui 
est in Ecclesia perfectus et sapiens hoc autem defendat. 
Sic etiam alii libri veteres, nisi quod pro et sapiens 
habent aut sapiens. BaLuz. 

X. — Ante viginti annos. Vide Annales Cyprianicos 
ad annum 256. BALuz. 

Acerbus et dirus. Sic Lactantius, cap. 15, de Mor- 
tibus Persecutorum, Flaccillum vocet mon pusilíurk 
homicidam. BaLvz. 

Quadam mulier. Vide Reginonem lib. wu, cap. 564, 
et notas nostras pag. 592. Barvz. 

Terram movere. Duo libri veteres, etiam movere se 
terram pollicerelur. Quatuor Anglicani, perficiens ter- 
ram se movere. BaLuz. 

Vi sua. lta unus codex regius et Beccensis; que 
est vera lectio. Quatuor libri veteres hahent visu. Ha 
etiain. Divionensis, nisi quod supra lineam habet 
scriptum vel nis. Morellius edidit risu, l'amelius et 
alii jussu. BALvz. 

Rusticum. Morellius edidit rusticum , tamquam non 


esset nomen hominis, séd vocábulam quo simplex homo 
signiicaretur. Pamelius et post eum Rigahius scripse- 
runt Rtusticum, putantes nomen esse presbyteri de quo 
p istic loquitur Firmilianus. Angli aliter censuerunt et 


reposuerunt lectionem αὐ est in editione Morelli, 
argumento dueto ex epistola Cornelii ad Fabium An- 
tiochenum apud &usebium , In qua Cornelius a&t No- 
vatum accivisse ex ftalia tres episcopos Simplicissi- 
mos et omnium ignáros, ut vertit Rufinus, a quibus 
fieret episcopus. Ego in ea opinjonam diversitate, 
cum viderem fectionem Pamelii et Rigaltii posse esse 
bonam et nihil adversus eam confici ex compáratione 
horum episcoporum Italorum, retinui quod magis 
placuisse videbam Pamelio et Rigattio. De Ursicino, 
qui Sedem apostolicam invasit post eletionem Da- 
masi , testatur Rufinus, lib. xi, cap. 10, iltum epis- 
copum factum fuísse a quodam satis intperito et agresti 
episcopo. BALU£. 

Unum de presbyteris rusticum , Sic edidit in bujus 
episiolie edit. principe Morellias, tamquam si rusficus 
nomen appellativuin fuerit; sed quasi nomen um, 
Pamelius et Rigaliius. Aliter Fellus. Dubitat Baluzius. 
Fortasse signifeat hoc loco vot rusticus, non agres- 


1105 


EPISCOPI CESAREAE CAPPADOCLE. 


1166 


qui subtili fallacia etiam hoc paulo ante prxdixerat, A dubio idem error es! , d:emonum fallacia ipsa est, 


venturum. quemdain adversum ^ et tentatorem infi- 
delem. Tamen ílle exorcista, inspiratus, Dei gratia 
fortiter restitit, et esse illum nequissimum spiritum 
qui prius sanctus putabatur, ostendit. Atque illa mu- 
lier que prius per prastigias et fallacias dasmonis 
multa ad deceptionem fidelium imoliebatar, inter cse- 
tera quibus plurimos deceperat, etiam hoc frequen- 
ter ausa est, ut eL invocatione non contemptibili 
sanctificare se panem " et Eucharistiam facere sima- 
laret, et sacrificium Domino sine ^ sacramento solite 
przedicationis offerret, baptizaret quoque multos usi- 
tala et legitima verba interrogationis wsurpaus, .ut 
nil discrepare ab ecclesiastica regula videretur 4, 
Xl. Quid igitur de hujus Baptisme dicemus, quo 
nequissimus daemon per mulierem bapizavit ? . Num- 
quid et hoc Steplianus et qui illi consentiunt compro- 
bant, maxime ceí mec symbolum Trinitatis nec in- 
terrogatio legitima et ecclesiastica defuit? Potest 
credi aut remissio peecatorum éata aut lavaeri salu- 
taris regeneratio rite perfecta, ubi omafa, quamvis ad 
imaginem veritatis, tamen per dzmenem gesta sunt? 
Nisi δὶ et d:&monem it nomine Patris et Filii et Spiri- 
tus sancti gratiam Baptismi dedisse contemdunt qui 
hereticorum Baptisma * defendunt; apud quos sine 


quando apud illos omniuo Spiritus sanctus non 
est. 

XII. Illud etíam quale est quod vutt Stephanus, 
his qui apud hzreticos baptizantur adesse przsen- 
tiam οἱ sanctimoniam Chris ἢ Nam, si non menti- 
tur Apostolus dicens : (Quotquot in Christo tincii estis, 
Christum. induistis (Gal, πὶ, 21), utique qui illic in 
Christo baptizatus est induit Christum. Si autem in- 
duit Christum, accipere potuit et Spiritum sanctum, 
qui a Christo missus est, et frustra illi venienti ad 
accipiendum Spiritum manus imponitur; nisi si a 
Christo Spiritum f induit € ut apud haereticos sit qui- 
dem Christus, non sit autem illic Spiritus sanctus . 

XIII. Decurramus vero breviter et csxtera qui ἃ 


B vobis copiose et plenissime dicta sunt, festinante vel 


maxime ad vos Rogatiano, diacono charissimo no- 
stro. Sequitnr enim illud quod interrogandi sunt a 
nobis qui hzreticos defendunt, utrum carnale si' 
eorum Baptisma, an spiritale. Si enim carnale 
est, nihil differunt ἃ Judaeorum Baptismo, quo 
Sic illi utuntur, ut eo tamquam communi et vul- 
gari lavacro tantum sordes laventur : sin aulem 
spiritale est,quomodo apud illos esse Baptisma spiritale 
potest, apud ques Spíritus sanctus non est! Ac per 


LECTIONES VARIANTES. 


. * Adverswm Ar. Lem. . 
vi antilicare se pacem Lam, Ebor. AC. 1. Bod. ἃ. itich. 
ict. 
t Nen sine Osgen. 


d Viderentur Ar. Lam. Ebor. NC. 3.Bod. 2. 
* Baptismata Bed. 2. Vict. 

f Sanctum add. Ar. NC. 1. Lam. Ebor. 

€ Non ducit confic. Routh. 


VARIORUM NOTE. 


tem, et opimatur Fellus, sed ruralem. ἐκιχώριον. Ἐπε- C fieri mandabat, et dequa D. Pautus (1Cor. n, 26. 
sbyteri ruris in Canone decimo . 


epiot πρεσδύτερφι pre 
ἔτη Concilii Neocesareg memorantur. Sed Graece 
scripsse Frmilianus ἀγροικιχὸν videtur, cum in decimo 
septimo Chalcedonensi ἀγροιχιχὰς παροικίας ἢ ἐγχωρίους 
habeas. RouTn. 

Qui prius sanctus. Fre er accidit ut hypecrite 
impeaerent Ecclesi , id est ut multi post mortem 
suam crederentur esse sancti quorum morcs nom res- 
ponderant tam bons fam», uti pluribus exemplis 
ostensum a nobis est in oratione quam Parisiis in 
collegio regio habuimus die 45 aprilis 1692, cum illicin- 
terpretaremur titulum Decretalium de reliquiis et ve- 
neratione sanctorum. BaLuz. 

Panem. Quatuor libri nostri et quatuor item Án- 
glicani pracferunt pacem. In Divionensi quoque scri- 
ptum est pacem, et supra lineam vel panem. Certum 
ew heic agi de pane Eucharisti:e. In comzdia Que- 
roli legiter : Solum hoc est quod sequntur atque obser- 
vant unice, panem Domini. Ubi quidam vir eruditos , 
cujus manum nom bene novi, sed puto esse Petri 
Danielis out Desiderii Meraldi, in suo exemplari 
edito &cripsiL in margine panem Beum, id est Eucha- 
ristiam. Exnmisaabunt theologi an hsec interpretatio 
git bona. BaLvz. 

Sinesacramento. Non sine sacramento solite predica- 
tionis. Fellus ait hanc. esse veram lectionem (nam 
omissa est particula nonin mss. et editt. omnibus prz- 
ter illam ab ipso Fello adornatam) ex contextu satis est 
manifestum; subjungiter enim, baptizaret quoque mul- 
tos, «sitata et legitima veróa interrogationis usur pans, ut 
nil discrepare ab ecclesiasticaregula videretur. Et quidem 
vis argumenti periret, si verba solemnia, Eacharistiz 
administraóoni grasestituta, non foissent retenta. Prz- 
dicatio selta videtur i&ta ἀνάμνησις, quam Dominus 


χαταγο 

ἔλλετε τὸν θάνατον τοῦ Κυρέον De iTTAY pascha ΚΝ 
in Epist. ad Cecil. dictum. Rem lianc exequi videtur 
Justinus Martyr Apol. 2, (1) ubi dicit : Προσφέρεσθαε 
τῷ προεστῶτι τὸν ἀρτὸν xxi ποτήριον ὕδατος καὶ χρά- 
ματος, ταὶ οὗτος λαδὼν αἶνον xul δόξαν τὸ Πατρὶ τῶν 
ὅλων διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Υἱοῦ χαὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ 
ἁγίου ἀναπέμπει, elc. Ἰλ164}1}8 ait, legendum,videtur : 
Sive sacramentum solite  preoationis offerret. Sacra- 
mentum precalionis dicit, quemadmosam Tertullianus, 
sacramentum oratienis. Fertus. Erudiiesimum hunc 
virum sequi par fuit, cui et in hac re obtemperavit 
Tillemontius, Mem. Eccl. in Vita Firmiliani, tom. IV. 
. 129. ed Bruxel. Particulam igitur negativam, qua 
in textu Baluziano perperam oniissa est, verbis prae- 
misi, cum in voce antecedente Domino olim absorpta 
fuisse eadem videretur. Verumtamen cl. Marano in 
Vit. sua Cypriani ex imitatione Grxcorum corta locu- 
tio videtur. Is ibidem opponens se Rigaltio, qui pro 
vocibus, sine sacramento solite predicationis, voluerat 
ponere sive sacramentum solite precationis, ex Basilio 

. monere Ns : Preces in sacrificio fleri solite vo- 
cantur apud Basil. ep. ccx. ἐχχλησιαστικὰ κηρύγματα, 
predicationes ecclesiastice. p. exviii. Rovra. 

Baptizare Ur ri Vide concilium Cartibaginense 
1v, Can. 99 et 100. BALvZ. 

XI. — Defendunt. Mulia variant in hoc loco lihri 
veteres. Quidam habent defendunt , alii asserunt , alii 
deserunt vel deferunt. Nos retinuimus lectiones quam 

utavimus esse meliorem; nam paulo post legitur : 
nterrogandi sunta nobis qui harreticos defendunt. BALUZ. 

XIII.— /nterrogandi sunt. 1n quatuor codicibus an- 
tiquis scriptum est: Quid interrogandi. Ut hinc colligi 
debeat aut possit ista respicere ad epistolam qux a 
Cypriano missa erat ad Firinilianum. BALuz. 


4167 


EPISTOLA HIRMILIANI 


41168 


hoc aqua qua tinguntur lavacrum est illis carnale A fonssignatus, paradisus cum (ructu pomorum (Cant. 1v, 


tantum, non Baptismi sacramentum. 

XIV. Quod si Baptisma hzxreticorum habere potest 
regenerationem secunde nativitatis, non hzretici 
sed filii Dei * computandi sunt qui apud illos bapti- 
7antur ; secunda enim nativitas qux est in Baptismo 
filios Dei generat. Si autem sponsa Christi una est, 
qua est Ecclesia catholica, ipsa est quz? sola generat 
Dei filios. Neque enim multz ^ sponsz Christi, cum 
dicat Apostolus : Despondi vos uni viro virginem cas- 
tam assignare Christo (IMCor. x1, 9); et Audi filia et vide, 
et. inclina aurem (uam, et obliviscere populi tui *, quia 
desideravit rex speciem tuam (Psal. xw, 21); et, Ve- 
ni, sponsa, de Libano, advenies et pertransibis a prin- 
cipio fidei ( Cant. wv, 8) ; et Ingressus sum in hortum 
meum, soror mea, sponsa (Cant. Υ, 1). Videmus unam 
personam ubique proponi, quia et sponsa est una. Non 
est autem una nobiscum hareticorum synagoga, quia 
nec sponsa est adultera et fornicaria; unde nec potest 
filios Dei parere : nisi si, secundum quod Stepliano vi- 
detur, h:resis quidem parit et exponit, expositos au- 
tem Ecclesia suscipit, et quos non ipsa pepererit pro 
suis nutrit, cum filiorum alienorum mater esse non pos- 
sit. Etideo Christus Dominus noster, unam esse mani- 
festans sponsam suam et unitatis ejus sacramentum 
declarans ait : Qui non est mecum, adversus me est d; et 
qui non mecum colligit, spargit (Luc. x1, 25). Si enim 
nobiscum est Christus, hxretici autem non sunt no- 
biscum, pro certo adversus Christum sunt heretici. 


Et, si nos colligimus cum Christo, non colligunt autem C 


nobiscum heretici, sine dubio spargunt. 

XV. Sed nec illud pretereundum est a nobis quod 
a vobis necessario dictum est, quod Ecclesia, secun- 
dum Canticum canticorum, hortus sit conclusus et 


19, 15). Qui autem numquam in hunc hortum in- 
troierunt, neque paradisum a Deo creatore plantatnm 
viderunt, quomodo de fonte qui intus inclusus * est 
et divino sigillo signatus est, aquam vivam lavacri salu- 
taris przxbere alicui poterunt? Cum vero et arca Noe 
nihil aliud fuerit quam sacramentum Ecclesi: Cbristi, 
qua tunc, omnibus foris pereuntibus, eos solos ser- 
vavit qui intra arcam fuerunt, manifeste insiruimur 
ad Ecclesie unitatem perspiciendam, quemadmodum 
et apostolus Petrus posuit dicens : Sic et vos € similiter 
salvos faciet Baptisma (1 Pet. nt, 21), ostendens quo- 
niam, quomodo $ qui cum Noe in arca non fue- 
runt, non tantum purgati et salvati ἢ per aquam non 
sunt, sed statim diluvio illo perierunt, sic et nunc 
quicumque in Ecclesia cum Christo non sunt, foris 
peribunt, nisi ad unicum et salutare Ecclesiz lava- 
crum per poenitentiam convertantur i. 

XVI. Qualis vero error sitet quanta sit czcitas 
ejus qui remissionem peccatorum dicit apud synago- 
gas hereticorum dari posse, nec permanet in fun- 
damento unius Ecclesi», 4115 semel a Christo supra 
petram solidata est, hinc intelligi potest quod soli 
Petro Christus dixerit : Quaecumque ligaveris super 
terram, erunt ligata et in colis ; εἰ quecumque solveris 
super lerram, erunt soluta el in celis (Math. xvi, 19); 
et iterum in Evangelio quandoin solos i Apostolos in- 
sufflavit Christus dicens : Accipite Spiritum sanctum. 
Si k cujus remiseritis peccala, remittentur illi ; et si 
cujus tenueritis, tenebuntur (Joan. xx, 92, 293). Po- 
testas ergo peccatorum remittendorum Apostolis data 
est et Ecclesiis quas illi a Christo missi constituerunt, 
et episcopis qui eis ordinatione vicaria successerunt. 
Hostes autem unius cathollcz Ecclesiz, in qua nos su- 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Non hereticis, sed fidei computandi sunt Lam. Ebor. 
NC. 1. Mich. . 

b Multe sunt sponse Mich. Ar. Lam. Ebor. NC. 1. 
Bod. 2. Routh. 

9 Populum tuum Ar. Lam. Ebor. NC. Bod. 2. 
' d Contra me est Ar. 

* Intus clausus Ar. Lam. Ebor. NC. 1. , 


f Sic et nos similiter Ar. Lam. Ebor. NC. 4. Bod. 3. 
$ Quoniam quia Lam. Ebor. NC. 1. 

h Sic Ar. Ebor. Lam. NC. 1. Et salvati omitt. Oxon. 
i Conversi Ar. 

j Evangelio in solo Ar. Lam. 

k Sanctum : cujus Ar. 


VARIORUM NOT &. 


XIV. — Filius Dei. Ego non dubito quin hzc lectio 
bona sit. Et tamen in quinque libris veteribus legitur 
fidei ; in meo, sed fideles. Βλιῦ2. 

Christo Spiritum induit. Hic scripsit in loco plus 
semel memorato cl. Maranus : Cuin existimaret Fir- 
milianus adversarios suos in Baptismo foris ab adultis 
suscepto Christo gratiam agnoscere, sic eos refellit, 
Nam si non mentitur. — Spiritus Sanctus. lllud nisi 
si a Christo Spiritum induit, idem valet ac post Chris- 
tum ; nec probabilis est conjectura Cauchii et Pame- 
lii, qui legendum putant : Nisi α Christo Spiritum 
non induit. Qux Marani mihi quidem haud satisfa- 
ciunt, Quid si non ducit latet in voce induit? Rourn. 

Virginem castam. Morellius edidit virginem sanctam 
castam, Pamelius expunxit vocem sanctam , quia eam 
non inveniebat in manuscriptis, el quia non reperitur 
apud Apostolum. Ego tamen illam inveni in sex ma- 
nuseriptis. Sed deest in aliis quatuor. Tres vero qui 
habent vocem sanctam non babent castam. Alteru- 
tram autem oportet auferri. Retinuimus cam qu: est 
apud Apostolum. Baruz. 


XV. — Fons signatus. Ista habentur etiam in epis- 


D tola xxiv, et in epistola Lxxvi. BALUZ. 


Sic et nos similiter. Textum. sacrum, Cyprianique 
codices quinque in var. lectt. edit. Oxon, comme- 
moratos, secutus nos pro vos imprimendum curavi. 
Roura. 

Convertantur. De celebri questione hdc unum mo- 
nebo ; existere argumenta ab altera parte temporibos 
illis allata, quibus Firmiliani suorumque rationes coa- 
velluntur, et Baptismus nomine S. Triuitatis a quovis 
adwinistro celebratus firmatur, cum alibi tum in an» 
notationibus S. Augustini ad Carthaginiense septi- 
mum concilium. Hz in libris ejusdem Patris de Ba- 
plismo legi possunt. RouTH. 

XVI.—Ecclesia... supra petram. Paulo post dicet fun- 
damenta Ecclesi: super Petrum collocata fyisse. Vide 
librum de Unitate Ecclesia, ubi ista explicantur.BALUz. 

Ordinatione vicaria. Vide notas nostras ad episto- 
lam Lxxxiv, Lupi Ferrariensis. BALUz. 

Pari cum eis morte. lta restiuuimus ex fide unius 
codicis antiqui bibliothecx regiz. Hanc porro restite- 


1169 


EPISCOPI CESAREJE CAPPADOCLE. 


1170 


mus, et adversarii nostri, qui Apostolis successimus, A sti ad fidem et baptismi sanctificationem, ut quicumque 


sacerdotiasibi illicita contra nos vindicantes et altaria 
pro'ana ponentes, quid aliud sunt quam Chore et 
Dathan et Abiron, pari scelere sacrilegi, ct easdem 
quas et illi poenas daturi cum his qui sibi consentiunt, 
secundum qwod etiam tunc illorum participes et fau- 
tores pari cum eis morte perierunt. 

XVII. Atque ego in hac parte juste indignor ad 
hanc tam apertam et manifestam Stephani stultitiam, 
quod qui sic de episcopatus sui loco gloriatur οἱ se 
successionem Petri tenere contendit, super quem 
fundaimenta Ecclesix collocata sunt, multas alias pe- 
tras inducat et ecclesiarum multarum nova aedificia 
constituat, dum esse illic baptisima sua auctoritate 
defendit. Nam qui baptizantur complent sine dubio 
Ecclesix numerum. Qui autetn baptisma eorum pro- 
bat, de baptizatis et Ecclesiam illic esse confirmat. 
Nec intelligit obfuscari a se et quodam modo aboleri 
christian petra veritatem qui sic prodit et deserit 
unitatem. Jud:os tamen, quamvis ignorantià cxcos 
et gravissimo facinore coristrictos, zelum Dei Aposto- 
lus habere? profitetur. Stephanus, qui per successio- 
nem cathedram Petri habere se praedicat, nullo ad- 
versus hzreticos zelo excitatur, concedens illis non 
modicam sed maximam gratix potestatem, ut dicat 
eos ^ et assevcrel per baptismi sacramentum sordes 
veteris hominis abluere, antiqua mortis peccata do- 
nare, regenaratione coelesti filios Dei facere, ad 
eternam vitam divini lavacri sanctificatione repara- 


rye. Quissic magna et coelestia Ecclesia: munera hz- (; 


reticis conceditet tribuit, quid aliud * agitquam com- 
municat cis quibus tantum gratizx defendit ac vindicat. 
Et frustra jam dubitat in c:xeteris quoque consentire 
eis et particeps esse, ut et simul cum eis conveniat, 
el orationes pariter cum iisdem misceat, et altare ac 
sacrificium commune constituat. 

XVII. Sed in multum, inquit, proficit nomen Chri- 


et ubicumque? in nomine Cliristi baptizatus fuerit,con- 
sequatur statim gratiam Christi, quando huic loco 
breviter occurri possit et dici quoniam, si in nomine 
Christi valuit foris baptisma ad hominem purgandum 
jn ejusdem Christi nomine valere illic potuit et ma- 
nus impositio ad accipiendum Spiritum sanctum. Et 
incipient ezetrera 5 quoque quae apud hzereticos aguntur 
justa etlegitima videri, quando in nomine Christi ge- 
rantur, secundum quod vos inepistola vestra exsecuti 
estis, non nisi in Ecclesia sola valere posse nomen 
Christi, cui uni concesserit Christus coelestis gratiae 
potestatem. 

X]X. Quod autem perünet ad consuetudinem re- 
futandam, quam videntur opponere veritati, quis 
tam vanus sit ut veritati consuetudinem praferat, 
aut qui, perspecta luce, tenebras non derelinquat? Nisi 
si et Jud:eos, Christo adventante, id est veritate, ad- 
juvat in aliquo antiquissima consuetudo , quod, reli- 
cta f nova veritatis via, in vetustate permanserint. 
Quod quidem adversus Stephanum vos dicere, Afri, 
potestis, cognita veritate, errorem vos consuetudinis 
reliquisse. Ceterum nos veritati ct consuetudinem 
jungimus, et consuetudini Romanorum consuetudi- 
nem, sed veritatis opponimus , ab initio hoc tenen... 
tes quod a Christo et ab δ Apostolis traditum est. Nec 
meminimus lioe apud nos aliquando coepisse, cum 
semper istic observatum sit ut nonnisi unam Dei Ec- 
clesiam nocemus, et sanctum Baptisma nonnisi san- 
οἴα: Ecclesie computaremus. Plane, quoniam qui- 
dam de eorum baptüisino dubitabant qui, etsi non ut 
nos Prophetas recipiunt , eosdem tamen Patrem et 
Filium nosse nobiscum videntur, plurimi simul con- 
venientes in lconio, diligentissime tractavimus et 
confirmavimus repudiandum esse omne omnino bap- 
tisma quod sit extra Ecclesiam constitutum. 

XX. Ad illud autem quod pro hzreticis ponunt, 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Habere confitetur Ar. 'Lam. Ebor. NC. 1. Roulh. 

^ Dicat eis Ar. Lam. Ebor. NC. 4. Bod. 2. 

€ Quid aliud agit Ar. Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2. 

" Quicumque et ubicumque Ar. Lam. Ebor. NC. 1. 
Bod. 2. 


€ (Cetera quoque apud hzreticos, justa Ar. Lam. Ebor. 
NC. 1. Bod. 2 

f Re'ecta Forsan. Routh. 

€ Apostolis Lam. NC. 1. Ebor. 

h Fllum et Sp. sanctum Ar. Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 3. 


VARIORUM NOTE. 


tionem esse legitimam ostendere videntur etiam alia D 


vetera exemplaria, qu:& liabent. pari cum eis perie- 
rint, Quinque et editiones przferuut pariter. BALUZ. 

XVII.—Quid aliud agit. Et istum quoquelocum sup- 
plevimus ex fidequatuor veterumexemplarium BALvZ. 

XVII. — Et ubicumque. Miror ista excididisse in 
editione Rigaltii, cum exstect in Morelliana et in Pa- 
meliana el à omnibus antiquis codicibus. Magis mi- 
ror omissa esse ab Anglis, qui ignorare non pote- 
rant illa liaheri ni duabus editionibus a me comme- 
moratis οἱ in quinque codicibus suis autiquis. Vide 
qu:* notavi supra ad epistolam Lxxin. BALUZ. 

XIX. — Non ut nos. Hanc lectionem, quam puto 
esse optimam, inveni in uno libro meo vetere. Mo- 
rellius posuit non vos; eamque lectionem ego reperi 
in quatuor codicibus antiquis. Pamelius emendavit 
ex conjectura et scripsit novos Prophetas, tum quia 
ronjecturam suam confirmatam reperit auctoritate C0» 


dicis Anglicani quo ipse utebatur, tum quod antea 
Firmilianus novarum prophetiarum meminerit. Ita- 
que ex editione Pamelii emersit vulgaris. Videtur 
autem Firmilianus respexisse ad hzxresim Marcioni- 
tarum , quos Epiphanius ait repudiasse Legem ac 
Prophetas. Monet prieterea. Pamelius in codice suo 
Auglicano legi et Spiritum sanctum post. Patrem et 
Filium. Quod ego in nullo eorum veterum exempla- 
rium reperi quibus usus sum in hac epistola recen- 
senda. Rejecit autem Pamelius loc additamentum, 
quia Cataphryge non eumdem Spiritum. sanctum 
cuim catholicis agnoscebant , utpote qui non illud sed 
Moutanum esse paracletum a Christo promissum di- 
cerent. BALUZ. 

Statuenti hic Baluzio respexisse Firmilianum ad 
Marcionitas recte opponas , veteres patres id semper 
solitos esse pro cerlo statuere, alium ac diversum 
Deum agnoscere Marcionitas, qui Christi Patrem nc 


1111 


EPISTOLA FIRMILIANI 


1179 


et aiunt Apostolum dixisse, Sive per occasionem, sive À rum qui admittuntur, ut non ablutis ν per Ecelesix la- 


per veritatem, Christus annuntietur (Philip., 1, 18), ut 
respondeamus, ineptum est, quando manifestum sit 
Apostolum in epistola sua qua lioc dixit, neque hizere- 
ticorum neque baptismi eorum mentionem fecisse, 
sed locutum esse de fratribus tantum, sive perfide &e- 
cum loquentibus, sive in fide sincera perseverantibus, 
nec oporteat hoc longo tractatu excutere, sed ipsam 
satis sit epistolam legere, et quid Apostolus dixerit, 
de ipso Apostolo recognoscere. 

XXI. Quid ergo, inquiunt, fiet de his qui ab hz- 
reticis venientes sine Ecclesiz baptismo admissi sunt? 
Si de szculo excesserunt, in eorum numero liaben- 
tur qui apud nos catechisati quidem sunt, sed prius 
quam baptizarentur obierunt, non modo dicunt ἃ emo- 
Jumentum veritatis et fidei, ad quam, relicta errore, 
pervenerant, etsi consummationem gratie cohsecuti 
non sunt, morte przventi. Qui autem adhuc in sz- 
culo permanent baptizentur Ecclesie Baptismo, ut 
remissionem peccatorum consequi possint, ne, per 
alienam przsamptionem, in pristino errore manen- 
tes, sine gratix: consummatione moriantur. Czterum 
quale delictum est, vel illorum qui admittunt, vel eo- 


vacrum sordibus, nec peccatis expositis, usurpata te- 
mere communicatione contingant corpus et. sangui-- 
nem Domini, cum scriptum sit : Quicumque. ederit 
panem aut biberit calicem Domini indigne, reus er 
corporis et sanguinis Domini (1 Cor. x«, 47). 

XXII. Nos etiam illos quos hi qui prius in Ecclesia 
catholica episcopi fuerant, et posunodum sihi potesta- 
tem clericz ordinationis assumentes baptizaverunt, 
pro non baptizatis babendos judica vimus. Et hoe apud 
nos observatur, ut quicumque ab illis tincti ad nos 
veniunt, tamquam alieni et nihil consecuti, unico et 
vero Ecclesie catholice Baptismo apud nos baptizen- 
tur et lavacri vitalis regenerationem consequantur. 
Et tamen multum interest inter eum qui invitus et ne- 


B cessitate persecutionis coactus succubuit, et illum qui 


sacrilega voluntate audax contra Ecclesiam rebellai, 
velin Patrem et Deum * Christi et totius muudi condito- 
rem impia voce blasphemat.Et non pudet Stephanum 
hoc asserere,ut per eos? qui,cum ipsi in omnibus pecca- 
tis sint constituti, dicat posse remissionem peccatorum 
dari, quasi possit esse in domo mortis lavacrum salutis! 

XXIII. Ubi ergo erit quod scriptum est: Ab aqua 


LECTIONES VARIANTES. 


* Non modicum conjic. Routh. Vide not. 
bor. P. non abluti, communicatione continguant Ar. Lam. 


* Dominum Christum Ar. NC. 1. 
d Sic Ar. Lam. Ebor. NC. 1. M. R. Qui ipsi Rig. 


VARIORUM NOTE. 
garent creavisse raundum. Audi Tertullianum adhuc C Existimat Rigaltius verbum Aabent reponendum post 


catholicum in hac ipsa de Baptismi quistione idem 
suggerentem. Non debeo, inquit, in illis (h:ereticis) 
agnoscere quod mihi est preceptum, quia non idem Deus 
es nobis et illis, nec unus Christus, id est, idem : de Da- 
ptismo, cap. 15. Itaque veterem revocavi lectionem, 
qu: cum melior apparet, tumexstat in codice Bodleia . 
no atque illo Novi Collegii, eeterisque fbrtasse mss., 
qui in editione Oxon. afferri solent, quippe cum nulla 
sit varietas lectionis ibidem notata. C:zeterum addi- 
tamentum illud, et Spiritum sanctumin codd. quinque 
repertum fuisse novimus ex ead. editione. Ostendit 
vero hic ipse Firmiliani locus recte sensisse de Patre 
Filioque hos quidem Montanistas. RouTB. 

XX. — Perfide. Ita Morellius et quatuor libri ve- 
teres: alii quatuor habent per fidem. BaLur. 

XXI. — [n eorum numero... habentur. Sic restitui- 
mus hunc locum auctoritate vetusti codicis Compen- 
diensis et Michaelini, in quibus vox habentur est 
transposita, sed tamen cum nota veteri, qui osten- 


dit ubi ponenda sit, nimirum post vocem numero, D 


Jtaque cadit conjectura Rigaltii hunc locum emen- 
dantis. BaLuz. — Edd. omnes, xon modo dicunt. Sed 
recipienda videbatur conjectura Prudentio Marano 
(Vita. Cypr. ἃ 51 extr.) ei Ronthio. communis (scilic, 
nom modicum dicunt). GoLpnons. — Cum post ver- 
bum obierunt posita esset ante. Baluzii mutationem 
vox habentur, Rigaltius locum sic emendandum 
voluit, habent non modo discunt emolumentum. 
Affert vero Fellus longam sed satis contortam 
interpretationem verborum, non modo dicuni ema- 
lumentum. Ausim ergo reponere, »on modicum 
emolumentum ; Greco, Οὐ μέτριον χέρδος ἀληθείας xai 
πίστεως. Exstant voces, non modicam supra $ 12. Et 
vostquam hzc scripsi, visis Marani verbis gavisus 
sum, quod ante me eodem fere modo locum corri- 
gere voluisset. « Alium locum, inquit, longe diffici- 
liorem emendare conabor. De iis qui foris baptizati 
sine novo Baptismo ju Ecclesia obierunt, sic statuit 
Firmilianus. Si de secwo non sunt morle vreventi. 


habentur, et sic emendat : habent. non. modo discunt 
emolumentum veritatis e! fidei : sed multo aptius legi 
posset : habent non modicum emolumentum, pro mon 
modo dicunt aut non modo discunt. : Hec Maranus in 
Vit. S. Cypriani, $ 51, p. 148. Sed haud necesse esso 
ut addatur Aiabent, opinor. RouTH. 

Contingant. 1n. editione Pameliana perperam, per 
errorem videlicet typographi, et dein in Rigaltiana 
et in Anglicana scriptum est continquant , sed qon in 
editione Goulartii. Sane hanc pravam lectionem An- 
gli scribunt se invenisse in quatuor codicibus auti- 
quis. Sed istud non probat illam esse retinendam, 
cum prava sit omnino et minime latina. BALUz. 


Necessilate  perseculionis coactus succubuit. Hic, 
quod constat ex superiorihus, clericus designatur. 
Clericus autem lapsus ordine sacro moveri suli- 
tus est, neque ei licuit, ut baptizandi ritum ad- 
ministraret. RouTH. 


XXII. — Deum Christi. Ista sic ponuntur tamquam 
si Deus esset conditor Christi et totius mundi. Viden- 
dum igitur an leetio veteris libri Remigiani et duorum 
Auglicanorum pr;efereuda sit, qui pro Christi habent 
Dominum nostrum. At si ea lectio placet , tollenda est 
conjunctio. Iu uno meo legitur Domini Cliristi. BALUz. 
— Ex edit. Oxon. constat exstare verha Dominum 
Christum, non, ut ait. Baluzius, Domiuum nostrum in 
codd. et Novi Collegii. Ab hoc quidem ms., sicut a 
cod. Dodleiano, haud male abest particula e£ ante vo 
ces totius mundi. 4d verba autem. quod attinet, Pa 
trem el Deum Christi, similiter lucutus est Dominus ipse 
ad Mariam Magdalenam in S. Joannis Evangelio xx, 
11. Similiter scripserunt Apostoli ejus. Confer Rom. 
xv, 6 ; ll Cor. xi, $ ; Ephes., 1, 5, 17 ; Coloss. 1, 5; 
Heb., 1, 9 ; 1 Pet.,1,5. Βουτη. 


Qui cum ipsi.Qui ipsi in omnibus peccatis sint comsti- 


tuti. Veterem lectionem restitui. Primus edidit Fellug 


post codices scriptos qui cum ipsi pro qui ipsi, quod 
quidem ex duplici lectione ortum videtur, Posuit δὺς 


1112 


EPISCOPI CESAREJE CAPPADOCLE. 


4174 


aliena. abstine te et a fonte. alieno ne biberis (Prov. A cundiam facile vertuntur, ut de nullo alio magis 


ix, 19, juxi. LXX), si relicto Ecclesi: fonte signato, 
alienam aquam pro tua suscipis et profanis fonti- 
bus Ecclesiam polluis ? Quando enim baptismo hz- 
reticorum communicas, quid aliud quam de voragine 
et ceno illorum bibis, et ipse Ecclesizx sanctificatione 
purgatus, alienarum sordium contactibus inquinaris ? 
Nec metuis judicium Dei hzreticis testimonium con- 
tra Ecclesiam perhibens, cum scriptum sit : Falsus 
testis non. erit impunitus (Prov. xix, 5). Quin immo, 
tu hzreticis omnibus pejor es : nam, cum inde multi, 
cognito errore suo, ad te veniant ut Ecclesie verum 
lumen accipiant, tu venientium errores adjuvas, et, 
obscurato lumine ecclesiasticae veritatis, tenebras hze- 
relice noctis accumulas. Cumque se illi in peccatis 
esse et nihil grati: habere se, ac propterea ad Eccle- 
siam venire fateantur, tu eis remissionem peccatorum 
subtrahis, qux: in baptismo datur, dum dicis eos jam 
baptizatos et extra Ecclesiam Ecclesi:e gratiam conse- 
eutos. Nec intelligis animas eorum de manu tua ex- 
quiri eum judieii dies venerit, qui sitientibus Ecclesise 
potum negasti, et volentibus vivere causa mortis fuisti. 
Et insuper indignaris. 

XXIV. Vide qua imperitia reprehendere audeas eos 
qui contra mendacium pro veritate nituntur. Quis enim 
justius indignari contra alterum debuit? utrumne qui 
hostes Dei asserit, an vero quiadversus eum qui liostes 
Dei asserit ^ pro Ecclesi: veritate consentitb ? Nisi quod 
imperitos etiam animosos atque iracundos esse manifes- 


quam de te dicat Scriptura. divina : Homo animo- 
sus parat lites , οἱ vir iracundus exaggeral peccata 
(Prov. xxix, 22). Lites enim et dissensiones quantas 
parasti per Ecclesias totius mundi ? Peccatum vero 
quam magnum tibi exaggerasti, quando te a tot gre- 
gibus scidisu ! Excidisti enim teipsum. Noli te fallere; 
siquidem ille est vere schismaticus qui se a commu- 
nioue ecclesiastic:e. unitatis. apostatam fecerit : dum 
enim putas omues a te abstineri posse, solum te ab 
omnibus abstinuisti. Nec te informare ad regulam 
veritatis et pacis vel Apostoli przcepta potuerunt mo- 
nentis et dicentis : Obsecro ergo vos ego vinctus in Do- 
mino, digne ambulare vocatione qua vocati eslis, cum 
omni humilitate sensus et. lenitate, cum patientia susti- 


B nentes invicem in. dilectione, satis agentes servare uni- 


talem spirilus in. conjunctione pacis ; unum corpus, 
et unus spirilus, sicut vocati estis in una spe vocationis 
vestre. Unus Dominus, una fides, unum baptisma, 
unus Deus et pater omnium, qui super omnes , * et per 
oninia, et im onmibus nobis (Eph. 1v, 4-6). 

XXV. Hxc Apostoli mandata et monitasalutaria d 
quam diligenter Stephanus implevit, humilitatem 
sensus et lenitatein primo in loco servans. Quid enim 
bumilius aut lenius quam cum tot episcopis per to- 
tum mundum dissensisse, pacem cum singulis vario 
discordie genere rumpentem, modo cum Orientali- 
bus, quod nec vos latere confidimus, modo vobis- 
cum, qui in Meridie estis; a quibus legatos episco- 


tum est, dum per inopiam cousilii et sermonis ad jra- C pos patienter satis et leniter suscepit, ut eos nec ad 


LECTIONES VARIANTES. 


Δ Quia adversus hostes Dei asserit Lam. 
b Contendit forte, Routh. 


€ Qui est super omnia Lam. Ebor. 
ἃ Salubria Ar. Lam. Ebor. NC. 1. 


VARIORUM NOT £F. 


tem Pamelius sunt pro sint ex Cauchii vel codice vel 
conjectura ejusdem. RourH. 

XXIlI. — Ab aqua aliena. Annotat editio Ànglicana 
textum hunc frusira alibi requiri quam in. versione 
grzca, nimirum abesse a codicibus hebr:eis et vul- 
gato latino, haberi tainen in syriaca , arabica, el ar- 
menica interpretatione, et hine confici posse eamdem 
versionem grzcam, etiam illic ubi ab hehrz»o disce- 
ditur, ubique terrarum invaluisse. Tertullianus lib. 1, 
adversum  Marcionem : Non putem. impudentiorem 
quam qui in aliena aqua alii deo tingitur. Vide notas 
ad epistolam rxxui, Keclesia paradisi instar. BALUz. 

ΧΧΙΝ. — Justius, Non possum omittere quin. ad- 
moneam septem vetera exemplaria przferre injus- 
tius. Sequi tamen placuit editionem Morelli, quam 
confirmant tria vetera exemplaria.Ip. 

Adversus eum qui. Ita Morellius ettres libris veteres. 
Omnes alii omittunt eum qui, etiam unus Anglicanus Ip. 

Imperitos etiam animosos.Quintilianus l. 1, c. 1 : Nihil 
enim pejus est iis qui paulum aliquid ultra primas litteras 
progressi , (alsam sibi scientie persuasionem induerunt : 
nam et cedere pracipiendi peritis indignantur, et velut 
jure quodam potestatis, quo fere hoc hominum genus in- 
tumescit , imperiosi atque interim. sarientes stulistiam 
suam perdocent. Vide etiam lib. v1, cap. 4, et lib. 
vii, cap. 2. Joannes Saresberiensis, lib. vit, de Nugis 
Curialium , cap. 9: llle tamen contradicit citius el per- 
tinacius qui in paucitale rerum addiscenda comsunmpsil 
a:tatem , et tanta angustia premitur, uL, si verbum unum 
aut duo subduaeris , elinguis (iat et quavis staiua laei« 


turnior. Vitruvius in przfatione libri i: Animadverto 
potius indoctos quam doctos gratia superare. Hierony- 
mus in Apologia adversus Rufinum: Animosus inho- 
nestus est. Nonius Marcellus: Animosi dicuntur ira- 
cundi. Augustinus Sermone cLxiv de verbis Apostoli : 
Humanum fuit errare ; diabolicum est per animositatem 
in errore manere. Agobardus in libro de Grandine et 
Tonitruis , notat imperitos loqui confidenter. Animo- 
sus tamen apud Latinos accipiebatur pro magno viro 
el forti animo pr:edito, animositas vero pro vehe- 


D mentia et impetu animi. Jp. 


Consilii e. sermonis. Forsitan scripserat Firmilia 
nu$, συνέσεως xal λόγου. RouTH. 

Parai lites. Va scriptum est in sex libris antiquis ; 
tres alii habent parít. Mihi autem prior lectio videtur 
esse melior, quia in capite xxix Proverbiorum , ex quo 
sumptus est hic locus, legitur vir iracundus provocat 
rixas. Apud Cassianum lib. vitt, cap. 4, scriptum est: 
Vir animosus parat rixas. 

XXV. — Quid enim humilius. Simili ironia Lactan- 
tius, cap. 25, de Mortibus Persecutorum, usus est lo- 
quens de crudelitate Maximiaui adversus mendicos, 
quos congregari omnes jussit el exportatos naviculis 
in mare mergi. Ait ergo Lactantius: Adeo, hominem 
misericordem , qui providerit ne quis illo imperante mi- 
ser esset. BaLvz. 

A quibus legalos episcopos, etc. Haud dubium, 
videtur quin ab Afris, potius quam ab Orienia- 
libus , Romam missi sint legati. Contrarium ta- 
men affirmant Baronius in Annalibus , οἱ Natalis 


1177 


PROLEGOMENA DE AUCTORE ANONYMO LIBRI DE REBAPTISMATE. 


1178 


przvenit, ut alteri ea per mendacium objiceret qux» A ct cunctis clericis et omni fraternitate universi opta- 


ipse ex merito audire deberet. Bene te valere omni- 
bus nobis cum universis qui in África sunt episcopis 


mus, uL perpetuo unanimes et unum sentientes ha- 
beanius nobiscum etiam de longinquo adunatos. 


VARIORUM NOTE. 


Sed forlasse Gr:ece scripserat Firmilianus ἃ δὴ πάντα, 
vel τάδε δὲ πάντα. In. 

Que ipse. lu. recentiore codice Remigiano et in 
Anglicano Pamelii legitur, que ei immerito objici 
deberent. Sic etiam in quatuor antiquis in editione 
Auglicana laudatis. 

Ümnibus nobis. H:c mihi videutur esse luxata. 
Quid si legatur charissime frater, errore irrepente ex 
ignorantia notarum, ut etiam annotavit Hieronymus 


in epistola ad Avitum de erroribus Origenis , ubi ait 
difficile esse notarum posse servare compendia. 
Simon Goulartius monuit in codice episcopi. Acco- 
uensis scriplum fuisse : Bene te valere cum universis 

ui in. África sunt. episcopis et cunctis clericis et. omni 
lraternitate optamus. Quam lectionem, ut. meliorem, 

osuit Reinhartus. Et nihilominus ego przfero con- 
Jecturam meam. Nihil *amen ausus sum mutare, 


. destitutus auctoritate veterum exemplariuim. 


PROLEGOMENA 


DE AUCTORE ANONYMO LIBRI DE REBAPTISMATE. 


-— án «9 9 9 €. am——— 


ARTICULUS I. 
Quis auctor operis, et quo seculo floruerit ? 


Liber de liebaptismate, inquit vir doctus (1), a non- 
nullis tribuitur Ursino monacho, quem Gennadius 
adversus eos, qui rebaptizabant s:zeculo iv, scripsisse 
testatur (2). Qux Ursini monachi libro contineri ait 
Gennadius, ea in hac de Rebaptismate pertractatione 
non difficilé est animadvertere. Nihil enim aliud agit 
auctor, quicumque tandem ille sit, nisi ut eos qui in 
hiresi baptizati sunt non rebaptizandos, sed ad 
saniorem fidem conversis manus imponendas esse 
vincat. Sed Ursinus libelli hujus auctor videri non 
potest, nisi episcopus fuisse tertio s:eculo dicatur. 
Episcopum se esse noster ille Scriptor diserte de- 


clarat. « Siquidem per nos baptisma tradetur, » in- C 


quit (5) » integre et solemniter, et per omnia qui 
scripta sunt adsignetur, atque sine ulla ullius rei 
separatione tradatur ; aut si a minore clero per ne- 
cessilatem traditum fuerit, eventum exspectemius, ut 
aut suppleatur a. nobis, aut a Domiuo supplendum 
reservetur. » Occurrunt in eodem Scriptore sxculi 
terii perspicux note. Sic eniin. de tota illa contro- 
versia loquitur, ut eam recens exortam esse, et adliuc 
vigere indicet. Ait enun (4), Monstri simile esse epi- 
scopos talia scandala cogitare : propositum sibi esse 
turbulentis hominibus ut vel nunc suum negotium agere 
incipiant persuadere. In ipso loco illo, qui a Baluzio 
objicitur, utile e-se statuit (5) : « tot annorum tot- 
que Ecclesiarum, itemque Apostolorum et episcopo- 


B sim: matris Ecclesi» adversus prisca consulta post 


tot seculorum tantam seriem nunc primum repente 
ac sine ratione insurgere. » Colligi ex his verbis non 
debet auctorem szculo quarto vixisse, sed tantum- 
modo eum in exaggerando non valde timidum fuisse. 
Nam praeterquam quod ne quarto quidem s:eculo sine 
absurda exaggeratione objicere potuit οἱ seculorum 
lantam seriem, certe conceptis verbis declarat tunc 
primum controversiam de Baptismo hzreticorum 
exarsisse ; quod sxculo tertio proprie congruit. Quin 
eliam Cyprianum ipsum, tacito uomine, ut adhuc 
viventem et diversas partes auctoritate sua tuentem 
oppugnat. Statuit enim (6) ejusmodi « Controver- 
siarum nullum esse fructuin, nisi ut unus homo, qui- 
cumque ille est, magn: prudentis et constautize esse 
apud quosdam leves homines inani gloria przdice- 
tur, et hireticorum stupore praeditus, quibus lioc 
unum solatium est, si non soli peccarc videantur, 
errores et vitia universarum ecclesiarum correxisse 
apud simillimos sui eL compares celebretur. » Quis 
Cypriano !am indignis modis convitiatus fuisset, 
postquam maculam erroris, quem non siuc summa 
animi moderatione in re nondum decisa defenderat, 
martyrio abstersit, ejusque nominis, refrigerato con- 
tentionis :stu, summa exstitit in omnibus Ecclesiis 
celebritas? 

Qus de hujus anonymi seriptoris λα hactenvs 
edisseruit vir clarissimus Maranus, aliis quoque doc- 
trina et eruditione przstantibus jam pridem probata 
noscuntur, Rigaltius, qui primus inter notas ad opera 


rum auctoritati cum bona ratione acquiescere, cum D S. Cypriani hune tractatum edidit, usus apographo 


Sit inaximum incommodum atque dispendium sanctis- 


(4) Prudent. Maran., in Vita Cypriani, ὃ 35, 
pag. cxxvr, edit. Paris., et pag. 111, edit. Venet. 

2) Gennad., de Script. Eccles., cap. 27. 

9) ^nonym., de Rebaptism., ὃ 10. 

(4^ M. 81. 

(5) M. ibid. 8 6. 


Sirmondiano ex veteri codice monasterii S. Remigii 
descripto , censuit (7) auctoris esse ab zvo Cypriani 
parum distantis. Rigaltium secutus est Cyprianico- 


(6) 4. ibid., 1. c 
(7) Rigalt., ad Opp. rian. pag. 125, edit. 
Paris., 1660, FP.oawine Pg | 


1481 


DE AUCTORE ANONYMO LIBRI DE REBAPTISMATE. 


1182 


rei separatione tradatur; autsi a minore clerico per A tres unum sunt (I Joan, v, 6) (5). Ut ex illis colliga- 


necessitatem traditum fuerit, » eventum exspectemus, 
ut aut suppleatur a uobis, aut a Domino supplendum 
reservetur ; si vero ab alienis waditum fuerit, ut po- 
test hoe negotium et ut admittit, corrigatur: quia 
Spiritus sanctus extra Ecclesiam non sit, fides quo- 
que non solum apud hzreticos, verum etiam apud 
eos qui in schismate constituti sunt, sana esse non 
possit. Idcircoque penitentiam agentibus currectis- 
que per dacirinam veritalis et per fldem ipsorum, qua 
postea emendata est purificato corde eorum, tan- 
tummodo baptismate spirituali, id est, manus impo- 
silione episcopi, et Spiritus sancti subministratione, 
subveniri debeat ; signum quoque fidei integrum hoc 
modo et hac ratione tradi in Ecclesia merito con- 
suevit, ne invocatio nominis Jesu, qux aboleri non 
potest, contemptui a nobis videatur habita : quod 
utique Ron oportet; quamquam talis invocatio, si ni- 
hil eorum, qu: memoravimus secutum fuerit, ab 
operatione salutis cesset ac vacet. Dicente enim 
Apostolo unum esse baptisma (Ephes., 1v, 5) , necesse 
est invocatione nominis Jesu perseverante; quia non 
potest a quoquam hominum, qux semel invocata est, 
auferri. 


Postea exponit baptisma sanguinis a Jesu Christo 
designatum (1) hisce verbis : « Baptizarj habeo aliud 
autem baptisina » (Luc., xii, 50). « Hoc in loco » ait 
noster Anonymus (2) « nori ut secundum baptisma , ac 
si sint duo baptismata, Christus significat, sed alterius 
quoque speciei baptisma ad eamdem salutem concur- 


mus et aquam przstare Spiritum solitum , et san- 
guinem proprium hominibus prestare Spiritum soli- 
tum, et ipsum quoque Spiritum prwstare Spiritum 
solitum (4). 

ARTICULUS 1I. 


Observationes quedam in hunc tractatum , aique 
ejusdem editiones. 


Hsc summa hujus opusculi de Rebaptismate capi- 
t2, quod ex professo exaratum fuisse videtur ad 
defendendam sancti Stephani I Paps sententiam 
quoad validitatem baptismatis ab hereticis collati, 
notatu digulora in hoc tractatu sequentia nobis sunt 
visa. Primo, quod credat inartyrium inutile esse h:ere- 


B ticis, atque iis qui sanguinem suum pro nomine 


Jesu Christi profundunt sine charitate, id est , ex- 
tra Ecclesiam (5). Secundo : quod martyrium in 
communione Ecclesie toleratum οἱ meritum fidei, 
et charitatis consequatur (6). Tertio : quod liber, 
qui inseribitue Predicatio sancti Pauli (T) exaratus 
fuerit à discipulis Simonis magi ; quodque hj hzre- 
tici, ad imitationem sui capitis « eos, qui sunt. sim- 
pliciores aut curigsiores fallere cupiunt assecendo se 
solos integrum atque perfectum, non sicuti nos mu- 


(3) Locum integrum anonymi hujus auctoris , qui 
Comma octavum Joanneum conjunctum cum sezto in 
suo exemplari legisse videtur, excutit ἢ. P. de Ru- 
beis V. C. in dissertatione de tribus in coelo testibus, 
pag. 76. Quod quidem argumentum pr:e c:eteris dili- 


rens donatum nobis esse demonstrat. Quas utrasque (; gentissime pertractasse comperitur eruditissimus Bos- 


species ab ipso Domino nostro primum initiari et 
sanctificari oportebat, ut nobis quoque alterutra sive 
utraque species unum hoc duplex salutiferum, atue 
honorificum baptisma przstaret; et vie quedam 
unius baptismatis sic nobis patefierent, ut aliquando 
impune aliqua illarum deesset, sicut in verbum au- 
dientibus Martyribus impune aqu:e baptisma deest, » 
quos tamen certi sumus , si quid laxamenti habeant , 
etiam aqua solitos baptizari : « Itemque illis, qui legi- 
timi sunt fideles effecti, impune deest baptisma san- 
guinis proprii ; quia baptizati in nomine Christi , re- 
dempti sunt pretiosissimo sanguine Domini, cum utra- 
que ᾿ξ ex uno atque eodem fonte procedant flumina 
Baptismatis dominici... qu:xe primum apparuerunt in 


Domini passione, cujus de latere perforato lancea D 


militari sanguis et aqua manavit, ut emitteret duo flu- 
mina diverse speciei, sed tamen ejusdem ac singu- 
lare latus, ita ut impleatur Spiritu sancto, quicum- 
que credens biberit ex utroque flumine. Hiec enim de 
fluminibus his loquens ostendebat Dominus signili- 
caus Spiritum sanctum. Inde est, quod S. Joannes 
apostolus hec simul conjungens dicat » : Tres testi- 
monium perhibent Spirilus, et aqua, et sanguis. Et isti 


ες (4) Anonym. , $ 14, apud. Galland., a pag. 567, 
edit. Brem. 28, et Venet., pag. 752. 
(2) ὃ 14, apud Galland. , pap. 368, edit. Brem., 
pog. 28, et Venet., pag. 752. 


Suetus contra Simonium, Hemar. sur le Critiq. de la 
Bibliothéque des Aut, Eccl., vom. n, pag. 5; — 638. 
(4) Anonym., 8 15, apud Gallaud., pag. 569 ; apud 
Cypri» p. , pag. 29, edit. Brem., et edit. Venet. , 
a 


(b) Nihil interest utrum hic verbum audiens aut fi- 
delis sit, qui confitetur Domino, dummodo ipsum Cliri- 
stum , quem conliteri oportct ,. confiteatur. Quia Do- 
minus pari vice confitendo et ipse confessorem suum 
apud Patrem lionore eum martyrii, ut pollicitus est 
exornet. Quod utique non debet latius accipi, quasl 
possit usquequaque porrigi ; quia potest Christi nomen 
etiam h:ereticus aliquis, qni tamen ipsum Christum 
negat, confiteri, quia in afium Christum credit. Apud 
Cypr., p. 77, edit. Brem., et edit. Ven., pag, 749. 
Apud Galland., B 11, pag. $07, tom. 1. Qua rationo 
etiam ille hxreticus, qui confitendo Christi pomen 
trucidatur, nihil postea potest corrigere, si quid de 
Deo aut de Christo male senserit, cum in alium 
Deum aut in alium Christum credendo semetipsum 
fefellit, confessor non Chrisli, sed solitario Christi 
nomine ; quando et Apostolus consequenter dicat : 
Etsi corpus meum tradidero ita u1 exurar igni, dilectio- 
nem auem non habeam, nmihil proficio. Quia hoc 
fagto nihil proficit, qui non habet dilectionem ejus 
Dei et Christi. Ibid., p. 23, edit. Brem., Venet., pag. 
754 ; et apud Galland., ἃ 15, p. 568. 

(6) Quod sciret homines nop solum aqua, verum 
etiam sanguine suo proprio habere baptizari. lta nt 
solo hoc baptismate baptizati, fldem integram et 
dilectionem sinceram lavacri possint adipisci, et 
utroque modo baptizari. Ibid., pag. 98. edit. Brem., 
ej Venet., pag. 752 apud Galland., ὃ 14, pag. 568. 

7) Anouym., apud Galland,, ὃ 17, pag. 369 et 
97 “ gud Cypr., edit. Brem., p. δῦ; et edit. Venet., 
p. 4 


1185 


ANONYMI LIBER DE REBAPTISMATE. 


1181 


tilatam et decurtatum baptisma tradere, quod taliter A ait (4) quod « Spiritus sanctus voluntate Dei, non 


dicuntur assignare, ut quam mox in aquam descen - 
derunt, statim super aquam ignis appareat; » quia 
falso docent baptismum Jesu concomitari debere 
ignem materialem (1). 

Ex eodem auctore anonymo discimus, sua state 
miracula patrata fuisse, atque ab ipsis etiam hzere- 
ticis. Ait enim (2) : « Quas virtutes non dubie tunc 
illi sub nomine Christi socient ; in quo nomine viden- 
tur quidam etiam modo quasdam virtutes facere et 
falso prophetare. » 

Przterea occurrunt in hoc opusculo quedam sen- 
tentiz: non satis exact? : sic exempli gratia scribit 
ἢ 4 et 8 14. « Nondum erat Spiritus sanctus , quia 
Jesus non erat elarificatus (5). » Et paulo post 


(4) Id., ap. Galland. 8 16, p, 569, apud Cypr., edit. B 


Brem.. p. cit., et Veuet., p. 755. 


(2) Id., ap. Galland , $ 42, pag. 367; apud Cypr., - 


edit. Brem. , pag: 28, et Venet. , p. 750. In quo uo- 
mine virtutes omnes solent fieri, et nonnunquam 
aliqu: etiam ab hominibus extraneis. Apud Galland., 
1, p. 965 ; et apud Cypr., edit Venet. , pag. 744, 
rem. , pag. 45." 
(5) Exciderit fortasse librario vox datus; quz ne- 


-πττταν -ττ....-..-....ὕὕΨ. -. ὦ... 


propria de ccelo descenderit. Tandem quod baptismus 
Spiritus sancti sit major baptismo aquz (5). Anonymi 
tractatus de Rebaptismate primam lucem aspezit 
anno 1648 inter opera Cyriani a Nicolao Rigaltio 
Luteti:s Parisiorum impressa, postea in omnibus 
subsequentibus operum Cyprianicorum editionibus 
recusus, atque bibliothec:e veterum Patrum ab An- 
drea Gallandio adornate , tom. 1n, a pag. 362- 
911, Venetiis, 1767, insertus, qui et eidem traetatui 
eruditas notas subjunxit. LUMPER. 


cess»rio addenda videtur ex Vulgato interprete. 

(4) Die Pentecostes supervenit Spiritus sanctus , 
voluutate quidem Dei, non sua sponte ccelo lapsus. 
ld., ap. Galland., $ 6, p. 564, edit. Brem. Cypr., 
p. 24, et Venet., p. 742. 

(8) Quoniam inultum interest utrum in totum quis 
non sit. baptizatus in nomine Domini nostri Jesu 
Christi, an vero in aliquo claudicet, cum baptizatur 
baptismate aqu:e, quod minus est, dummodo postea 
coustet in veritate sincera fides in baptismate Spiri- 
tus, quod non dubie majus est. ld apud Galland., 
$6, p. 365, apud Cypr., edit. Brem., p, 94, et Venet., 
p. 744. 


————— 


ANONYMI 


LIBER DE REBAPTISMATE. 


NON DEBERE DENUO BAPTIZARI QUI SEMEL IN NOMINE DOMINI JESU CHRISTI 
SINT TINCTI. 


Iii unam) CRcy) aspere i 


I. Animadverto qu:esitum apud fratres quid potius C matum eis przstaret :an vero etiam iteratam Bap- 


observari óportet in personam eorum qui in h:eresi 
quidem , sed in. nomine Dei nostri Jesu Christi sint 
tinceti ; postmodum inde digressi , et suppliciter ad 
Ecclesiam Dei advolantes , totis preecordiis peeniten» 
tiam agerent ; et erroris sui damnationem nunc de- 
mum intelligentes auxilium salutis ab ea implorarent; 
utrum vetustissima consuetudine ac traditione eccle- 
siastica , post illum quod foris quidem sed (2) in no- 
mine Jesu Christi Domini nostri accceperuut Baptis- 
ma , tantummodo imponi eis manui ab episcopo ad 
accipiendum Spiritum sanctum sufficeret, et hxc 
manus impositio signum fidei iteratum atque consum- 


tisma his necessarium esset, tamquam nihil habituris 
$i hoc quoque adepti ex integro non fuissent, 
perinde ac si numquam baptizati in nomine Jesu 
Christi forent. Ideoque nonnulla super hac nova quzs- 
tione scripta aut rescripta esse jactabantur , quibus 
utraque pars ad destruenda aliena summo studio ni- 
tebatur. In quo genere quzstionis , ut mihi videtur, 
nulla omnino potuisset controversia aut disceptatio 
emergere, si unusquisque nostrum contentus vene- 
rabili Ecclesiarum omnium. auctoritate et necessaria 
humilitate nihil inuovare gestiret, cum locum con. 
tradictioni non. quemlibet animadverteret. Namque 


VARIORUM NOTAE. 


De nepAPTISuATE. Retinuimus inscriptionem quam 
profert vetus codex. Et in calce vetus codex habet : 
Cocilii Cypriani finivit de rebaptismate. 

I. — In nomine Jesu Christi Domini nostri, In veteri 


libro scriptum est Domini non. Quod ita corrigendum - 


esse censuit Sirmondus, ut Dominicum poneretur ; et 


nomine Domini nostri Jesu Christi. Sic in allocutione 
Crescentis a Cirta in concilio Carthaginiensi pag. 
931 scriptum est in vetustissimo codice ms. sancti 
Remigii Remensis , dilectissimi uon pro nostri , et in 
allocutione Munnuli à Girba ibidem Domino dicente, 
cum legendum sit Domino nostro. Sic pro. co. qued 


ita edidit Rigaluus. Nos scripsimus Domini nostri, D apud Marium Mercatoremin editione nostra, pag. 348, 


tam quia paulo ante scriptum est in nomine Dei nostri 
Jesu Christi, tum quia infra diserte scriptum est in 


scriptum est nundum Verbum dicit, nos monuimus 
pag. 470, legendum esse non Deum. 


1185 


- ANONYMI LIBER UE REBAPTISMATE. 


1186 


omne quod et anceps et ambiguum et in diversis sen- A tandem voluerint adquiescerc. Et. ideo quxcumque 


tentiis prudentium ac fidelium virorum constitutum 
est , si contra priscam et memorabilem cunctorum 
emeritorum sanctorum et fidelium solemnissimam 
observationem judicatur , damnari utique debet, cum 
in re olim composita et ordinata quodcumque est il- 
lud quod contra Ecclesiarum quietem atque pacem 
in medium producatur nihil ( preter ) discordias et 
simultates et schismata allaturum: ubi nullus alius 
fructus reperiatur nisi hic solus , ut unus homo , qui- 
cumque ille est, magnx prudenti:e et constanti:e es- 
se apud quosdam leves homines inani gloria pradice- 
tur, et. hereticorum stupore pr:ditus, quibus hoc 
unicum perditionis solatium est si non soli peccare 
videantur , errores et vitia universarum Ecclesiarum 


sanctarum Scripturarum ad hane partem pertinentia 
sunt capitula necessario in unum congeremus, et qux 
videntur esse diversa aut varia, quantum poterit , 
manifeste inter se conglutinabimus , et utilitatem ac 
commodum singulorum pro mediocritate nostra exa- 
minabimus, ut accendi in Ecclesia formam et con» 
suetudinem saluberrimam atque pacificam universis 
fratribus insinuemus. 

IT. Igitur aggredientibus traciatum saluiaris et novi, 
hoc est spiritalis et evangelici Baptismatis, in primis 
occurrit notissima omnibus pr:cdicatio celebrata 
atque ceepta ab Joanne Baptista, qui aliquantum de- 
sciscens a lege, id est Moysis antiquissimo bapti- 
smate, et viam novi et verz» grati:e proesternens, ct 


correxisse apud simillimos sui et coinpares celebre- B baptismate quod interim exercebat aqui et peeni- 


tur. Hxereticorum. enim omnium hoc studium atque 
propositum est , sanctissim:e matris nostre Eeclesix 
ejuscemodi et plurimas quantas calumnias neclere , 
et invenisse aliquid quod ei crimini vel etiam leviter 
dari posset summam gloriam ducere. Quod cum nul- 
Jum san:e mentis fidelium tenere, vel maxime nullum 
omnino in quocumque clero constitutum , ac. mul- 
to rragis episcoporum, audere deceat ; monstri simile 
est ipsos episcopos talia scandala cogitare et turpi- 
tudinem matris Ecclesi: , si quam putant in hoc ne- 
gotio esse, con!ra przeceptum legis et omnium Serip- 
turarum nimis irreverenter eum ipsa ipsorum turpi- 
tudine et periculo non vereri detegere , quamquam 
nulla sit in hoe nisi in errore ipsorum illorum turpi- 


tentixe sensim aures Judzorum przveniebat et occu- 
pabat spiritalis Baptismatis futuri annuntiatione , 
adhortans eos et dicens : Qui post me venil [or- 
tior me est, cujus ego non sum dignus corrigiam 
calceamenti solvere. Ipse vos baplizabit in Spiritu 
sancto εἰ igni (Matth. m, 113; Marc. 1, 7; Luc. 
m,.16; Joan. 1, 27). Propter quod nobis quo- 
que hujus 'sermonis orsus hinc incipere debebit. 
Nam et Dominus hanc eamdem vocem Joannis post 
suam resurrectionem in Actis Apostolorum confir- 
mans, precepit eis αὐ Hierosolymis non discedere, sed 
expectare illam promissionem Patris quam audistis a 
me : quia Joannes quidem baptizavit aqua , vos autem 
baptizabimini Spiritu sancto, non post. multos hos dies 


tudo Ecclesiz. Itaque deterius delinquitur ab homi- (7 (Act. 1, ὁ, 5). Itemque Petrus eadem verba Domini 


nibus ejusinodi , si id quod in observatione antiquis- 
sima ab iis tamquam non recte fiat reprehenditur, 
ct ab bis qui ante nos fuerunt, tum etiam a nobis 
recte observatum esse el observari manifeste ac for- 
titer ostendatur; ita ut etsi paribus argumentis ex 
utraque parte congrederemur , tamen quia non pote- 
rat id quod inaovabatur sine dissensione fraurum et 
damno ecclesiastico consistere , utique non debeat 
contra fas , quod aiunt, et nefas, id est contra bonum 
et equum , Ecclesi: matri quasi macula temere in- 
fligi, eisque qui hoc attentarent audacie hujus atque 
impietatis ignominia merito deberet adscribi. Sed 
quoniam non estin mostra potestate ut secundum 
preceptum Apostoli (1 Cor. 1, 10) idipsum dicamus 


percensuit, rationem pro se apud Apostolos reddens 
dicendo : Cum autem inciperem loqui ego, irruit Spiri- 
tus sanclus super eos, sicut et super nos in principio ; εἰ 
recordatus sum sermonem Domini sicut dicebat ; Joan- 
nes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini 
Spiritu sancto. Si ergo equale donum dedit eis sicut et 
nobis credentibus Dominum Jesum Christum, 660 quis 
eram, qui possem prohibere Domino (Act. xu, 45-17)? 
Et iterum : Viri fratres, scitis quia a diebus antiquis 
in nobis Deus elegit per os meum audire Gentes verbum 
Evangelii, et. credere : et qui corda novit Deus testimo- 
nium perhibuit, dans eis Spiritum sanctum sicut el nobis 
(Act. xv, 7, 8). Ac propterea hujus sententim qui 
sit vis et potestas, considerare debemus. Ait euim 


omnes, neve sint in nobis schismgata ; tamen in quan- T) Dominus eis qui postmodum baptizari haberent, quia 


tum possumus connitimur liujus tractatus statum de- 
monstrare, et turbulentis hominibus ut vel nunc suum 
negotium agere incipiant persuadere , consecuturis 
plurimum etiam nobis , si hoc quoque consilio sano 


crederent baptizandos esse, non quemadmodum ἃ 
se in aqua in poenitentiam, sed in Spiritu sancto. De 
qua praedicatione cum utique nemo nostrum possit - 
ambigere, manifestum est qua ratione homines in 


VARIORUM NOTE. 


Stupore. Arrogantia , superbia , ut recte monuit 
Rigaltius. Vox illa in eo sensu usurpata est à Cypria- 
no et a Pontio ejus diacono. Apud Marium Mercato- 
rem, p. 75 , in editione nostra legitur : In stupore rc- 
maneat dentium Paulus Samosaltenus. 

In quocumque clero. 1d est, in quolibet ordine eo- 
yum qui in clero connumerantur. 

Ab iis. Ita putavi scribendum esse, cum antea lege : 
yetur aliis. 


Accendi. Rigaltius conjecit legendum esse tacendi. 
Angli pro accendi posuerunt accedenti. Ego puto po- 
nendum esse attendi. 

Il.— Moysis antiquissimo. Antea editum erat Moyse, 
antiquissimo. Certam esse hanc nostram emendatio- 
nem ostendit locus ex epistola Lxxm Cypriani : illi 
quia jam legis et Moysi antiquissimum baptisma (uerant 
asseculi. 


1187 


- ANONYMI LIBER DE REBAPTISMATE. - 


1188 


Spiritu sancto baptizati sint. Nam et proprie in ipso ἃ utrum censeas salutem percepisse eum, nec ne : quo- 


solo sancto Spiritu baptizati sunt. qui crediderunt, 
quia Joannes discrevit et dixit, dicens se quidem ín 
aqua beptizare, venturum autem qui in Spiritu san- 
cio bapüzei gratia et virtute. Dei sunt et hoc et oc- 
culta largiente et operante, nibilotinus autem etiam 
in Baptismate spiritus οἱ aqui, praterea etiam in 
Baptismale spiritus in sanguine proprio uniuseujus- 
que, sicut declarant nobis sanete Scripture, qua- 
rum per singula qu:eque eorum qua enparrabimus af- 
feremus perspicuas probationes. 

lll. Ad quz forte tu, qui novum quid inducis, con- 
ünuo impatienter respondeas, ut soles, dixisse in 
Evangelio Dominum : Nisi quis denuo mais fuerit ex 
aqua ei Spiritu, non potest introire in regnum. celorum 
(Joan. ui, 5, 5). Ex quo manifeste apparet, illi Bapti- 
518 solum prodesse, cui possit etiam Spiritus sanctus 
juesse : super ipsum enim Dominum, €um baptiza- 
retur, Spiritum  sametum — descendisse, factumque 
ejus atque dietum pariter congraere, nec alia utlu 
ratione mysterium istud posse consistere. Cui respon. 
80 nemo nostrum adeo ita insanus reperitur aat con- 
tumax, ut audeat contra fas aut contrá. verum oon- 
tradicere; scilicet rebus integris et omni modo Ma 
in Ecclesia gerendis et secundem disciptms ordinem 
perpetuo a nobis observandis. Sed si in eodem Novo 
Testamento heec qui in isto negotio deprehendimus 
adumata, nonnumquam reperiantur quodam modo 
divisa ac separata et preinde disposita atque si sint 
singula ; videamus utram possint esse aliquando etiam 


singulariter solitario, quasi non sint mutila, sed * 


tamquam integre atque perfecta. Nam eum pet ma- 
nus impositionem episcopi datur unicuique credenti 
Spiritus sanctus, sicut Apostoli eirea Samaritanos 
post Philippi Baptisma manum eis impenendo fece- 
runt, et hac ratione Spiritum sanctum ín eos contu- 
lerunt (quod ut fieri posset, ipsi pro. eis oravernnt; 
nondum enim super quemquam eora&m descenderat 
Spiritas, tantum autem baptizati erant in nomine 
Domini Jesu) Dominus quoque noster post resurre- 
citonem, cum insgf(fasset et dixisset Apostolis suis : 
Accipite Spiritum sanctum (Joan. xx, 92), ita demum 
largitus eis Spiritwin sanctam. 

IV. Cum ita imvenitur, quid tibi, frater, vide- 
tur Si quis non ab episcopo baptizatus, ita ut si. in 
conünenti etjam manas ei imponatur , priusquam ta- 


niam quidem et ipsi Apostoli et discipuli, qui etiam 
alios baptizabant, qui etiam ἃ Domino baptizati, 
non statim Spiritum sanctum acceperiut qui non- 
dum erat, quia Jesus nondum fuerat clarificatus 
(Aoan.vn, 59) : sed post resurrectionem ejus nec mo- 
dicum intervallum temporis quo id gestum est, inter- 
cesserit. Siculi et cum baptizati sunt a Philippo Sa- 
maritani, donec Samariam rogati ab Hierusalem Apo- 
stoli descenderent ad illos, ut eis manum impone- 
rent et Spiritnm sanctum per manus impositionem 
in eos conferrent : quoniam illo intervallo tem- 
peris eliquis eorum non adeptus Spiritum sanctum, 
inorté potuit intercipi, et defraudatus gratia Spiritus 
saneti defungi. Quod hodierna quoque die non potest 


B dubitari esse. usitatum et evenire solitum, αἱ pleri- 


que post Baptisma sine impositione manus episcopi 
de seculo exeant, et tamen pro perfectis fidelibus 
habentur. Sicuti AJEthiops eunuchus cum rediret ab 
Hierusalem et legeret prophetam Esaiam et hzsita- 
Γαΐ, suggerente Spiritu, audita veritate a Philippo 
diacono credidit et baptizatus est (Act. vr) : et cum 
ascendisset de aqua, Spiritus Domini rapuit Philippum, 
et non vidit eum jam nunc amplius eunuchus. Abibat 
enim viam seam gaudens quoniam, ut animadver- 
tis, imposità ei manus non est ab episcopo ut Spiri- 
um sanctum acciperet. Quod si hoc admittis et salu- 
lare esse credis, nec opinioni omnium fidelium re- 
fragaris, necesse est confitearis, proinde autem at- 
que hoc latíus tractatu procedit, etiam illud aliud 
latius posse consistere : id est, ut per solam manus 
impositionem episcopi, quia Baptisma in nomine 
Jesa Christi Domini nostri przcessit, possit alio 
homini penitenti atque credenti etiam Spiritus 
sanctus tribui; quoniam eos qui in Christum cre- 
dituri essent, Scriptura sancta przdixit : Oportere 
in Spiritu baptizari : ita ut et hi quoque non videan- 
tur minus aliquid habere quam illi qui perfecti sunt 
christiani , ne necesse sit qu:eri quale illud bapü- 
sma fuerit quod in notine Jesu Christi sunt conse- 
cuti. Nisi forte in illo quoque superiore tractatu 
circa eos qui tantummodo in nomine Christi Jesa 
baptizati fuerint, statuas eliam sine Spiritu sancto 
posse salvos fleri, aut non liac sola ratione, sed si 
per manus impositionem episcopi Spiritum sanctum 
consuesse prestari, aut etiam non episcopum dicas 


men aecipiat Spiritum Sanctum fuerit. defunctus , D Spiritum sanctum solitum esse largiri. 


VARIORUM NOTE. 


lll. — Descenderat. Ita Rigaltius et Fellus. At Ba- 
luzius deciderat. 

Cuin ita invenitur. Oxonienses post Rigallium sic 
distinguunt. Baluzius vero: ita demum largitwe eis 
Syiritum sanctum. cum ita invenitur. Sed in lectione 
Baluziana repetitum ita frigere videtur. 

IN. — A Domino baptizati. Mta edit. Rigalana et 
Oxoniensis. Baluzius, a Domino sint. baptisati. Ubi 
quidem simt importumum €objicio. 

Nondum erat. Exciderit fortasse librario vox datus, 


qus necessario addenda videtur ex vulgato inter- 
prete. At eadem ratione citatur hic locus inira, 
cap. 14. Ubi videas notam Baluzianam. 

Quoniam. Rigaltium sequimur et -Oxenienses Be- 
luz. vel quoniam. 

Quoniam ut animadvertis. Assentior eradito viro 
qui monuit legendom esse quamquam. 


Ne. Hxc et lectio Rigalt. et Oxon. Baluzius ur 
men nec legit. 


1189 ANONYMI LIBER DE REBAPTISMATE. 1190 


V. Quod si ita est, et potest aliquid horum eve- À fuissent baptizati, sicut et ipsi Apostoli, qui tamen 
niens salutem homini credenti non praripere, tu — omnes Dominum nocte qua apprehensus est. dese- 
quoque ipse annuis quoniam modo dimidiatum  seruisse inveniuntur : et ille ipse qui gloriatus est 
et non ut contendis, consummatum mysterium perseveraturum se in sua lide Pelrus et adversus 
lidei, qua necessitas intervenit, salutem adimere non — ipsius Domini predictum obstinatissime repugnavit, 
posse credenti et poenitenti homini. Aut si dicis hu- postremo tamen tum ipsum negavit; ut hac ra- 
jusmodi hominem salvum non posse fieri, omnibus — tione ostenderetur nobis qux» medio tempore quoquo 
episcopis salutem adimimus, quos ita periculis quam — modo contraxerant delicta, eadem hzc in eis fide 
certissimis asiringis ut omnibus liominibus qui sub — postmodum sincera per Baplisma Spiritus sancti 
cura eorum agunt, et hac atque illac dispersis regio — non dubie esse dimissa. Nec ulla, ut puto, alia ex 
nibus ipsorum infirmantur, per semetipsos subveuire — causa Apostoli his quos in Spiritu saucto alloque- 
debeant; quia czleri homines minores clericis qui — bantur, prieceperant ut in nomine Christi Jesu ba- 
periclitantur, hoc idem przstare non possint: ne — ptizarentur, nisi quia virtus nominis Jesu super 
Sanguis eorum qui vacui de szrculo exisse videbun- — quemcumque hominum Baptismate invocata, ad sa- 
tur, de manu episcoporum necesse habeat requiri. lutem assequeudam non modicam przrogativam ei 
Porro autem, ut non ignoratis, credentibus homini- ^ qui baptizaretut prestare posset, sicuti Petrus in 
bus invenitur Spiritus sanctus ἃ Domino datus sine p Actis Apostolorum enarrat dicens : Nec enim aliud 
Baptismate aquz, sicut Actis Ápostolorumcontinetur — est nomen sub celo quod datum est hominibus, in quo 
in hunc modum : Adáuc loquente. Petro verba h&c, — oportet salvos fieri nos (Act. 1v, 12). Sicut etiam apo- 
irruit Spiritus sanctus. super omnes qui audiebant ver- — stolus Paulus aperit ostendens quia Deus exaltavit 
bum : et obsiupefacti sunt qui erant ex circumcisione fi- — Jesum Dominum nostrum, et. donavit illi nomen ad 
deles quotquot simul venerant cum Petro, quia et super — hoc ut sit super omne nomen; ut in nomine Jesu 
Gentes donum Spiritus sancti effusum est. Audiebant — omnes genua curvent colestium et terrestrium et 
enim eos loquentes linguis suis, et magnificabant Deum. — infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus 
Tunc respondit Petrus : Numquid aliquis aquam pro- — est Jesus in gloria Patris (Philip. n, 9-11). Et ille 
hibere potest ut. non baptizentur isti qui Spiritum san- in quo cuni baptizaretur, invocatum esset in nomine 
cium acceperunt sicut et nos? Et precepit eos baptizari — Jesu, licet in aliquo errore consequeretur, tamen 
innomine Jesu Christi (Act. x, 44-48). Sicut etiam idem — quandoque non. prohiberetur rectum sapere, ct er- 
Petrus postmodum de eisdem Gentibus plenissime — rorem suum corrigere, et ad Ecclesiam et ad episco- 
docuit nos dicens : ΕἸ nihil discrevit inter nos et ipsos, — pum venire, et sinceriter confiteri Jesum nostrum 
fide emundatis cordibus eorum(Act. xv, 9). Atque hoc — coram hominibus ; ut tunc cum ab episcopo ei ma- 
non erit dubium in Spiritu sancto homines posse si- (? nus imponeretur, etiam Spiritum sanctum acciperet, 
ne aqua baptizari, sicut animadversis baptizatos hos — nec invocationem illam pristinam nominis Jesu amit- 
prius quam aqua baptizarentur,ul satisfieret et Joan- — teret, quam nemini nostrum licet damnare, quum 
nis et ipsius Domini prxdicationibus: quaudoquidem — hsc nuda et singularis si in errore sjt constituta, 
ei sinemanus impositione Apostolorumetsinelavacro, nom posset ad salutem pr:zestandam sufficere; ne liac 
quod postea adepti sunt, gratiam repromissionisacce- ratione etiam Ethnicos et lhreticos abutentes nomen 
perint : et sic paulo ante emundatis cordibus eoruni, — Jesu, credamus ad salutem sine vera re atqué inte- 
Deus per fldem ipsorum etiam remissionem peccato- gra posse pervenire. Quam tamen invocationem no- 
rum simul eis largitus sit, ut hoc solum eis Daptisma — minis Jesu correctione erroris et agnitione fldei ve- 
subsequens przestiterit, ut invocationem quoque nomi- — ritatis, et abscisa omni labe preteritze. conversatio- 
nis Jesu Christi acciperent, ne quid eis deesse videre- — nis, mysterio Dei circa ejusmodi homines rite perpe- 
tur ad integritatem ministerii οἱ fidei. tratani, locum quem habitura non erat, obtinere, et 

VI. Quod etiam e contrario latere tractatus hujus — postremo in fide recta et ad integritatem signi przc- 
sunt consecuti ipsi illi discipuli Domini nostri, super — standam non obesse, supplemento ejus quod deerat 
quos jampridem baptizatos postremo die Pentecostes — accedente, perquam utile est credere, et tot anno- 
supervenit Spiritus sanctus, voluntate Dei quidem, non [ rum totque ecclesiarum itemque Apostolorum et epi- 
sua sponte ccelo lapsus, sed ad hoc ipsum munus  scoporum aucioritati cum bona ratione acquiescere : 
effusum sedet super unumquemque eorum, cum cum sit maximum incommodum ac dispendium san- 
justi jampridem, ut diximus, Baptismate Domini — ctissimz matris Ecclesie, adversus prisca consulta 


VARIORUM NOTE. 
V. — Quoniám modo. Malim qiotnam modo. VI. — Munt. ejf'usttm. Facile assentior eidem viro 
Modo dimidiatum. Idem vir eruditt& censet leyen- — doetissimo, qui petat reponi debere effusus. 
dum esse non modo dimidiatum ut contendis, sed con- Justi. Legit Rigaltius isti. 
summatur mysterium fidei. Tum ipsum. ldem Rigaltius, ter ipsum emendat. At 


Εἰ sic. paulo ante emundatis. Ita. Baluzius. Rigal- — editio Baluziaga exhibet eum etiam. Btrum vero hzc 
tius, εἰ inundatis, intermediis omissis : quod magis — sit mss. codicis lectio, silet omnino. 
placet. Oxon. et emundatis. 


110] 


ANONYMI LIBER DE REBAPTISMATE. 


1193 


pest tot szeulorum tantam seriem nunc primum A hzc nominis Jesu quasi initium quoddam mysterii 


repente ac sine ratione insurgere. Nec enim 
propter aliud Petrus qui jam fuerat baptizatus, 
et quid sentiret de Domino ab ipso Domino erat in- 
terrogatus, ct veritate revelationis Patris coe'estis in 
cun collocata, quod Dominus noster non solum Chri- 
stus, verum etiam Filius Dei vivi esset confessus 
(Matth. xvi, 16), postmodum eidem Christo przdi- 
canti de sua passione refragatus esse monstratus est, 
ct propterea Satanas dici ostensus est (/bid. v. 5) ; 
uisi quia futurum erat ut quidam, tametsi variantes 
in sententia propria et claudicantes aliquando in fide 
atque doctrina, cum in nomine Jesu baptizarentur, 
tamen si intervallo quodam temporis recorrigere id 
potuissent, non propterea a salute exciderent, sed 
quandoque resipuissent, integram spem salutis pee- 
nitendo obtinerent ; presertim cum Spiritum sanctum 
quo baptizari unusquisque hominum debet , accipe- 
rent, aliquid tale designassent ; sicuti non solum Pe- 
trum hoc. passum esse in Evangelio deprehendiinus, 
verum universos quoque discipulos, quibus jam Ba- 
ptizatis postea Dominus ait, quia vos omnes scandali- 
&abimini in me (Marc. xiv, 27); qui omnes, ut ani- 
madvertimus, correcta fide sua post resurrectionem 
Doniini in Spiritu sancto sunt baptizati : ut. non im- 
merito hodie quoque credamus homines correctos a 
pristino errore, in Spiritu sancto posse baptizari, qui 
cum aqua baptizarentur in nomine Domini aliquod 
scabram habuissent fidem; quoniam multum interest 
utrum in totum quis nou sit baptizatus in nomine 


Dominici commune nobis et czteris omnibus accipi, 
quod possit postmodum residuis rebus impleri; 
alias non profutura talis invocatio cum sola perman- 
serit, quia post morlem ejusmodi hominis non po- 
test ei quidquam omnino adjici, vel suppleri aut 
in aliquo prodesse die judicii, cum illi a Domino 
nostro quà supra memoraviiuus coeperint exprobrari 
qui tamen universi hodie ut sibi his modis subve- 
niant quibus supra ostendimus, non possunt ab ullo 
hominum tam dure tamque crudeliter prohiberi. 
VIII. Sed ad haec, ut soles, contradices, oppo- 
nendo nobis tunc cum  baptizarentur integre ac 
recte discipulos ac non ut hos hzreticos esse bapti- 
zatos : quod ex persona ipsorum et ejus qui bap- 


B üzavit illos, sumas necesse est. £t ideo nos ad 


propositionem hanc tuam non ut accusatores disci 
pulorum Domini respondemus, sed sicuti compelli- 
mur; quia necesse est ubi et quando et quemad- 
modum unicuique nostrum salus sit praestita, ratio- 
nibus investigemus. Namque natum esse Dominum 
nostrum et Christum esse eum multis rationibus a 
discipulis ejus non immerito credi videbatur, quod 
ex tribu Juda, quod ex genere David, quodque ie 
civitate Bethleem fuisset natus; et quod pastoribus 
ab Angelis, quoniam Salvator illis natus esset eo- 
dem momento fuissel annuntiatus ; quod in oriente 
visa ejus stella sollicitissime fuisset a magis requisitus 
et adoratus, et illustribus donis,et insignibus 
muneribus honoratus ; quod puer admodum in tem- 


Domini nostri Jesu Christi, an vero in aliquo cloaudi- C plo sedens cum legis doctoribus, prudenter et com 


cet cum baptizatur Baptismate aqui, quod minus 
est, dummodo postea constet in veritate sincera fides 
in Baptismate spiritus, quod non dubie majus est. 

VII. Nec. 2stimes huic tractatui contrarium esse 
quod dixit Dominus : Jte, docete Gentes, tinguite eos 
in. nomine Patris et Filii et Spiritus. sancti. ( Matt. 
xxvin, 19). Quia cum lioc verum et rectuin et omni- 
bus modis in Ecclesia observandum sit, et. obser- 
vari quoque solitum sit, tamen considerare oportet 
quod invocatio nominis Jesu non debet a nobis 
futilis videri propter venerationem et virtutem ipsius 
nominis : in quo nomine virtutes omnes solent 
fieri, et nonnumquam aliquae etiam ab hominibus 
exiraneis. Cxterum quo pertinent illa verba Christi, 


admiratione omnium disputasset ; quod cum baptiza- 
retur, ἃ ut nulli alii contigerat, ccelis apertis 
descensione Spiritus sancti et super eum mansione, 
testimonio etiam Patris sui itemque Joannis Baptiste 
fuisset clarificatus; quod supra humanam medio- 
critatem corda et cogitationes universorum intelli- 
geret, quod languores et vitia et valettdines cum 
potestate maxima curaret atque sanaret, quod remis. 
siones peccatorum cum evidenti probatione przsi- 
ret, quod dzemonia jussu. expelleret, quod leprosos 
verbo mundaret, quod aquam in vinum convertendo 
convivium nuptiale admirabili letitia amplificaret, 
quod czxcis visionem restitueret aut indulgeret, quod 
doctrinam Patris cum omni fiducia assereret, quod 


qui negaturum se esse dixit, nec nosse eos qui ἢ in loco deserto de quinque panibus quinque 


sibi in die judicii dicturi essent : Domine, Domine, 
nonne in (tuo nomine prophelavimus, et. in nomine 
tuo d&monia ejecimus, et in nomine uo virtutes ma- 
gnas fecimus, respondendo eis etiam cum jurejurando 
quia numquam cognoti vos ; discedite a. me qui opera- 
miini iniquitatem (Marc. xiv, 27); nisi. ostenderetur 
nobis nonnumquam etiam ab his qui operarentur 
iniquitatem, posse per nimiam «*irtutem nominis 
Jesu etiam haec fleri ? idcircoque debet invocatjo 


millia hominum saturaret, quod reliquiz atque buc- 
celle plusquam duodecim cophinos impleret, quod 
mortuos pro sua pietate passim suscitaret, qood 
vens et mari ut .quiescerent imperaret , quod 
super mare pedibus ambularet, quod virtutes omnes 
omnino perficeret. 

IX. Quibus rebus et hujusmodi compluribss 
factis ad claritatem ejus pertinentibus  consequess 
esse videbatur ut quemadmodum Judzi de Christo 


VARIORUM NOT. 


Aliquod scabram. Fortean scripserit Auctor, aliquo 
scabram : hoc est, aliquatenus. Ut apud Tertullianum, 
aliquo Numidas. Quo si quis malit, aliquod scabram, 


feri certe. poterit: quemadmodum apud ili 
os humerosque Deo similis. RicALT. pud Virgilius 


1195 


ANONYMI LIBER. 


1194 


sentiunt, quod tamen de Jesu Christo Domino nos- A et non semel, sed szpius eum negasset : quod consi- 


tro non credunt, ut etiam ipsi existimarent, ut 
talis et tantus nulla obita morte in zteruum per- 
severet, et regnum [lsrael et totius orbis in per- 
petuum quod non corriperetur possideret. Unde 
eliam Judai ausi fuerunt. eum rapere et in regnum 
unguere : quod quidem necesse habuit ille super- 
fugere : ac propterea discipuli ejus arbitrabantur 
quod nulla alia ratione vitam sternam his praesta- 
turus esset, nisi primum ipse vitam lianc tempo- 
ralem cum illa zeterna in se ipso continuasset. De- 
nique cum -conversarentur in $€;alilea, dixit eis 
Jesus : Incipit Filius hominis tradi in manus ho- 
minum, el interficient eum, et. post triduum resurget 
(Marc. 1x, 50). Et contristati sunt nimis, quia, si- 


lium ei quoniam usque ad passionem Domini perse- 
veraturum erat, multo prius a Domino palam factum 
est, ut nos quoque id non ignoremus. Denique post 
resurrectionem Domini unus e discipulis ejus Cleo- 
pas, cum esset maestus secundum errorem omnium 
condiscipulorum suorum, ipsi Domino tamquam 
alicui ignoto referens quod contigerat, sic locutus 
est dicens de Jesu Nazareno, qui fuit propheta po- 
tens. in. factis el. dictis in. conspectu Dei et universi 
populi, quomodo hunc tradiderunt sacerdotes et 
principes nostri in damnationem mortis εἰ cruci 
eum fixerunt : nos aulem sperabamus quod — ipse 
erat. redempturus. Israel. (Luc. xxiv). Juxta. quse, 
omnes quoque discipuli asseverationem quoque mu- 


cuti diximus, longe diversum prius animis ac mente p lierum qu: post resurrectionem viderant Dominum, 


conceperant. Denique lic fuit etiam Judieorum sermo 
contradictionis adversus eum, cum 86 ipse quidem 
doceret eos et futura annuntiaret; illi autem dicerent: 
Nos audivimus a lege quia Christus manet in a'ternum : 
el quomodo tu dicis quia exaltari oportet. filium homi- 
nis (Joan. xu, 54) ? Itaque fuit discipulorum eadem 
hzc praesumptio de Christo, prorumpente in istum 
sermonem incredulitatis sux Petro ipso duce ac 
principe Apostolorum. Cum enim a Domino simul 
cum caleris fuisset interrogatus quidnam sentiret 
de ipso, id est quem esse eum existimaret ; et primo 
veritatem confessus fuisset, dicens esse eum Chris- 
tum Filium Dei vivi (Matth. xvi, 16 et seq.) ; el pro- 
pterea beatus ab illo judicatus esset quod hoc non 


judicaverunt deliramenta ; et. quidam ipsorum viso 
eo non crediderunt, sed dubitaverunt ; quique tunc 
non interfuerunt omnino non crediderunt , nisi post- 
modum ab ipso Domino omnibus modis fuissent ob- 
jurgati atque increpati : quoniam mórs eos ita offen- 
derat, ul putarent eum non resurrexisse, quem 
crediderant mori non debuisse ; quia contra opi- 
nionem ipsorum semel mortuus fuisset. Itaque quod 
ad ipsos discipulos pertinet, neque integram neque 
perfectam fidem habuisse his modis quibus retuli- 
mus inveniuntur; et quod mulio gravius est, sicut ἡ 
in Evangelio cata Joannem scriptum est, etiam alios 
baptizabant (Joan., ui, 22). 

X. Pr:eterea quid dicturus es de liis qui plerum- 


carnaliter , sed per Patris ccelestis revelationem (* queab episcopis pessima: conversationis baptizantur: 


assecutus essel: idem tamen, ubit coepit Jesus osten- 
dere discipulis suis quia oporteret eum Hierosoly- 
mam ire, et multa pati a senioribus et sacerdotibus 
et scribis, et interfici et post diem tertium resur- 
gere; nihilominus ille verus Christi confessor post 
pauculos dies assumpto eo coepit illum corripere 
dicens : Propitius sis tibi, non erit istud (Ibid. 22, 
45) ; ita ut propterea audire a Domino commeruerit, 
Vade post me, Satanas, scandalum mihi es; ob hoc quod 
non saperet ea qu:e sunt Dei, sed ea quie sunt homi- 
nura. Qua increpatio adversus Petrum magis ma- 
gisque eluxit apprehenso Domino, cum a muliercula 
conterritus diceret : (Matth. xxvi, 70 et seq.) Nescio 
quid dicas, neque novi te. EL iterum cum hoc idem 
diceret addhibito jurejurando, et tertio devotans 
οἱ jurahs aflirmaret, quoniam non nosset hominem, 


qui tamen tandem, cum Deus vo!uerit, in sceleribus 
suis convicti, etiam ipso aut prorsus etiam comimnu- 
nicatione privantur? Aut quid statues de eis qui ab 
episcopis prave sentientihus aut imperitioribus fuerint 
baptizati? quando non ad liquidum et integre vel etiam 
aliter quam oportet in traditione sacramenti fuerint 
locuti ; certe aut interrogaverint quid, autinterrogan- 
tes a respondentibus audierint quod minimeita interro- 
gari aut responderi debet : quod tamen non valde illam 
nostram rectam fidem l:dat, sed non tam ornate ut tu 
et composite, isti quoque simpliciores homines myste- 
rium fidei tradant. Dicturus es enim utique pro tua 
singulari diligentia, lios quoque denuo baptizandos 
esse, cum maxime eis res desit aut obstet quominus 
inviolabile illud divinum mysterium fldei intemera- 
tum possint accipere. Sed enim virorum optime red- 


VARIORUM NOTA. 


IX. — Corriperetur. Puto legendum esse corrum- 
peretur. GALLAND, 

Super[ngere. Hoc certe magis Deo convenit, quam 
subterfugere. RicALT. 

Devotans. Tertullianus dixit devotamenta. RicALT. 

X. — Etiam ipso. Legit Fellus, etiam ipso munere. 
Rigaltius vero : Etiam ipso, scilicet Domino, privantur. 
Quia, inquit, vel facto suo pessimo Dominum ne- 
gant, et ad Ethnicos transeunt; aut prorsus eliam 
ejiciuntur ab Ecclesia. GALLAND. 

Virorum optime. Àntea legebatur vivorum : emen- 
datio facilis et obvia. Sic in Epistola Paulini episcopi 
Aquileiensis ad Carolum M. in libro primo miscella- 
neorum nosworum, pag. 365. His et similibus virorum 


PATROL. lil. 


optime. Inter epistolas ineditas Trasmundi monachi 
Clarevallensis reperitur una quz sic incipit : Recipere 
a te, virorum optime, non catenulas ferreas, sed mure- 
nuilas aureas solebamus. Matthzeus Bossus lib. 1, epist. 
11 ad Polycletum : Polyclete, virorum optime. Joannes 
Vatellus in. epistola ad Guillelmum Riviere, quz 
edita est cum epistolis Guillelmi de Mara: Non pos- 
sum nobis non plurimum gratulari virorum optime. 
Apud Marium Mercatorem, pag. 55, 157, in editione 
nostra vir op'ime. lnterpres epistole Palladii ad 
Lausum przlixe libris de Vitis Patrum ; Est au- 
tem hujus desiderii spiritualis exactor virorum op- 
timus Lausus, GALLAND. 


98 


119ὺ 


DE REBAPTISMATE 


1196 


damus et permitamus virtutibus celestibus vires ἃ Christi nomen etiam hesretieus aliquis qui tamen 


suas, el dignationi divinz majestatis concedamus 
operationes proprias, et intelligentes quantum inea sit 
cinolumentum, libenter ei acquiescamus. Et ideo cum 
salus nostra iu Baptismate spiritus, quod plerumque 
cum Baptismate aqu: conjunctum est, sil constituta, 
siquidem per nos Baptisma tradetur, integre et 80- 
lemniter et per omnia qux scripta sunt assignetur, 
atque sine ulla ullius rei separatione tradatur ; aut 
sia minore clero per necessitatem traditum fuerit, 
eventum expectemus ut aut. suppleatur a nobis aut 
a Domino supplendum reservelur; si vero ab alie- 
nis traditum fuerit, αἱ potest hoc negotium et ut 
3dmiuit, corrigatur : quia Spiritus sanctus extra 
Ecclesiam non sit, fides quoque non solum apud 


ipsum Christam negat, eonfiteri; quia in alium 
Christum credit, cum Christus confiteatur quod ei 
prodesse minime possit : siquidem Dominus non se 
ipsum in confessionem ἃ hobis coram hominibus 
deduci oportere dixit, quod sine ipso et sine ve- 
nerando nomine ejus non potest fieri. Et ideo in- 
legrum ac sincerum et. incontaminatum et inviola- 
tum utrumque debet consistere confitenti, nullo 
delectu habito ipsius confessoris, sive ille justus , 
sive peccator, perfectusque Christianus, an vero 
eliam nunc imperfectus , qui summo discrimine suo 
Dominum confiteri non. tímuit. Nec est hoc contra- 
rium superiori traciatui : quia illic quidem tempus 
superat ad corrigenda qux multa vel prava sunt, 


hzreüicos, verum etiam apud eos qui in schismate B et quoniam quxdam conces:a sunt ipsi tantummodo 


constituti suut sana esse non possit. Idcircoque ΡΩ- 
nitentiam agentibus correctisque per docirinam ve- 
riatis et per lidem ipsorum, qua postea emendata 
est purificato corde eurum, tanuummodo Baptismate 
spiritali , id est manus impositione episcopi et 
Spiritus sancti subministratione, subveniri debeat; 
signum quoque (íidei integrum hoc modo et hac 
ratione tradi in. Ecclesia merito consuevil ; ne in- 
vocatio nominis Jesu qux: aboleri non potest, con- 
temptui a nobis videatur habita : quod utique non 
oportet; quamquam talis invocatio, si nihil eorum 
qu» memoravimus secutum fuerit, ab operatione 
salulis cesset ac vacet. Diceute enim Apostolo 
unum esse Bapiisma (Ephes. iv, 5), necesse est 


iuvocatione nominis Jesu perseverante ; quia non C hee revertar, et recdificabo 


potest a quoquam hominum quz semel invocata est 
auferri, si eam contra. decretum Apostolorum gemi- 
pare ausi fuerimus nimietate pr:estandi immo super- 
addendi Baptismatis studio : si ille qui ad Ecclesiam 
revertitur nolit denuo baptizari, futurum est ut defrau- 
demus Baptismate spiritali eum quem putamus defrau- 
dandum non esse baptismate aqua. 

XI. Quid autem stalues in personam ejus ver- 
bum eudientis qui forte apprehensus in nomine 
Christi staüm confessus, ac priusquam baptizari 
aqua permiterelur ei, fuerit puuitus ; utrum pe- 
risse eum pronuntiabis quia non est aqua bapüzatus, 
an vero aliquid extrinsecus patrocinari ad salutem 
existimabis, licet non sitaqua baptizatus ? Quod 


nomini Domini nostri, martyrium autem nonnisi in 
ipso el per ipsum Dominum possit consummari ; et 
idcirco neque Christum sine ipsus nomine quis possit 
confiteri, neque nomen Christi sine ipso Christo ad 
cenfessionem cuiquam possit patrocinari. 

XH. Quapropter totus discernendus est tractatus 
hic, ut possit manifestior fieri. Namque invocatio 
nominis Jesu idco tantum patrocinari potest , si ri- 
té suppleta postea fuerit, quia et Prophet: οἱ Apo- 
stoli ita pradicaverunt. Ait enim Jacobus in Actis 
Apostolorum : Viri fratres , audite : Simon exposuit 
quemadmodum primum Deus. visitaverit accipere ez 
gentibus populum — aomini suo ; et huic consonant 
sermones prophetarum , sicut. scrip'um δε : Post 
tabernaculum — illud 
David quod cecidit ; et que demolita sunt. ejus re- 


edificabo, ei denuo erigam illud ; uti exquirant re- 


δἰάκὶ hominum Deum, et omnes gentes super quas 
ineocolum est. nomen meum super eas, dicit Do- 
minus faciens hec (Act. xv, 15-17). Itaque et residui 
hominum, id est quidam Judzorum, et omnes gentes 
Super quas invocatum est nomen Domini, possunt et 
necesse habent requirere Doniinum, quia ipsa invo- 
catio nominis prebel eis occasionem vel etiam 
imponit necessitatem requirendi Domimmm, cum 
quibus prxcipiunt Scripturas sanctas, sive universas, 
Sive quasdam, tamen audentius de veritate tractare 
quam cum gentibus, super quos non est invocatum 
nomen Domini Jesu Filii Dei vivi, sicuti nec super 


perisse eum existimabis, obviam tibi veniet sententia J) jud:eos, qui veteres tantum Scripturas recipiunt. Et 


Domini dicentis : Quicumque me confessus fuerit coram 
hominibus , confitebor illum οἰ ego coram. Patre meo 
qui in celis est (Math. x, 52) : quia nihil interest 
utrum hic verbum audiens an fidelis sit qui confi- 
tetur. Domino, dummodo ipsum Christum quem 
conliteri oportet, confiteatur; quia Dominus pari 
vice confitendo et ipse confessorem suum apud 
Patrem , honore eum  marlyrii sui, ut pollicitus 
est, exornet. Quod utique uon debet latius ac- 
cipi, quasi poesit. usquequaque porrigi, quia potest 


ideo utriusque hujus generis homines, id est Judai 
οἱ Gentiles , plene ut oportet. eredentes pari modo 
baptizantur. Hzretici vero jam bapiizati aqua in 
nomine Jesu Christi, tantum in Spiritu sancto ba. 
ptizandi sunt: et in Jesu, quod nomen solum da- 
tum e$t sub coelo in quo oporteat salvos fieri nos, 
merito more contemuitur; quoniam sisic perseve- 
rent, salvi eese non possunt, quia non requisive- 
runt Dominum post invocationem nominis ejus super 


VARIORUM NOTAE. 


Et intelligentes Wigaltius, wt intell. GALLAND. 


XI.— Multa vel prava. Reponendum est mutila. GALL. 


1191 


ANONYMI LIBER. 


1198 


cos, sicut et illi qui in eos Christus qui forte A gelorum tantummodo post se respexit, et tumu- 


credere noluerunt , de quibus Dominus ait : Cavete 
ne quis vos in errorem inducal. Multi enim venient 
in nomine meo dicentes : Ego sum Christus : et multos 
in errorem inducent (Matth. xxiv, 4, 5-11). Et iterum 
ait : Tunc si qui dixerit vobis: Ecce hic Christus, aut 
hic ; nolite credere. Surgent enim pseudochristi et 
pseudoprophetge , et. dabunt signa magna εἰ portenta, 
ita ut errent, δὶ fieri potest, eliam electi (lbid. 25, 
24). Quas virtutes non dubie tunc illi sub no- 
mine Christi facient. In. quo nomine videntur qui- 
dam etiam modo quasdam virtutes facere, et falso 
prophetare. Sed certum est eos, quod ipsi non sint 
Christi, propterea ad Christum non pertinere ; 
quemadmodum etiam si quis desciscat a Christo, 
inli:x:rens solo nomini ejus, qui non multum ad- 
juvatur , immo magis hoc nomine etiam oneratur, 
licet fuerit antea fidelissimus aut justissimus, aut 
clero aliquo honoratus, aut confessionis dignitate 
przditus. Hi enim omnes negando verum Christum, 
introducendo aut sequendo alium, cum sit nullus 
omnino alius, nihil spei aut salutis sibi relinquunt : 
non aliter quam illi qui corau hominibus nega- 
verunt Christum, quos negari necesse est a Chri- 
$10, non habita ulla ratione ipsorum ex przce- 
denti conversatione eorum aut sensu aut dignitate ; 
proinde atque ipsi ausi sunt Christum, id est 
salutem suam abrogare, damnati per hujus nodi clau- 
sulam, quia manifestissime a Domino dictum est: 
Quicumque me negaverit coram hominibus , negabo 
eum el ego coram Patre meo qui in colis est 


lus salis facta est. Qua ratione etiam ille hareticus 
qui confitendo Christi nomen trucidatur, nihil 
postea potest corrigere, si quid de Deo aut de 
Christo male senserit, cum in alium Deum vel 
in alium Christum credendo semetipsum fefellit , 
confessor non Christi, sed solitario Christi nomi- 
ne; quando et Apostolus conscquenter dicat: Et 
δὲ corpus meum (radidero , ila ut exurar igni, di- 
lectionem autem. non. habeam , nihil proficio (1 Cor. 
xm, 3). Quia hoc facto nihil proficit qui non habet 
dilectionem ejus Dei et Christi, qui per Legem et 
Prophetas et in Evangelio in hoc modo przdicatur : 
Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota 
anina (ua et in tola cogitatione tua, el diliges proximum 
tibi tamquam te. In his enim duobus preceptis tota Lex 


B pendet et Prophete (Deut. vi, 5; Math. χχιν, 51-10). 


Sicut et Joannes Evangelista dicit : Et omnis qui 
diligit, ex Deo nalus est, et cognoscit. Deum ; quia 
Deus dilectio est. (1 Joan. iv, 7-8). Sicuti et Deus 
ait: Jta. enim dilexit Deus mundum ut Filium suum 
unicum daret, ut omnis qui in eum crederet non 
periret , sed. haberet vitam elernam (Joan. m, 16). 
Ut manifeste appareret eum qui hanc diligendi nos 
et diligendi a nobis dilectionem in se non habeat, 
inani confessione et passione nihil proficere quam 
ut ipsa apparet et consiat hereticum esse qui in 
alium deum credat sive Christum alium accipiat, 
quam quem Scripture Novi et Veteris Testamenti 
manifeste predicant, qui Patrem omnipotentem 
creatorem omnium οἱ Filium ejus sine obscuritate 


(Matth. x, 53) : ut verbum hoc, Quicumque , etiam C annuntiant. Eveniet enim eis ut alii ab alio Deo 


in clausula confessionis plenissime nobis ostendat, 
quod nulla conditio ipsius confitentis obesse possit ; 
licet negator ille antea vel hzreticus fuerit vel au- 
diens aut audire incipiens , qui nondum baptizatus 
sit, vel de heresi ad veritatem fidei conversus, 
vel ab Ecclesia digressus et postea reversus sil ; 
el tunc cum rediret, priusquam ei manus ab 
episcopo imponeretur , apprehensus confiteri Chris- 
tum coram hominibus necesse habuerit, sicut ite- 
rum neganti Christum nulla própria vetus dignitas 
potest ad salutem patrocinari. 

XIH. Quodcumque enim in homine ultimum in 
hac specie deprehensum fuerit, in illo quis no- 
strum judicari necesse habebit, abolitis et obli- 
teratis omnibus qua prius gessit. Et ideo. cum in 

martyrio tanta sit mutatio rerum in momento tem- 
poris, ut in re perquam veloci possint mutari 
universa ; nemo sibi blandiatur qui occasionem ami- 
serit gloriose salutis, si forle se ab ea excluserit 
propria sua culpa: sicuti et illa uxor Loth, que 
similiter in angustiis rerum conia preceptum Án- 


salutem exspectanti : tunc demum contra opinionem 
suam a Christo Dei Patris omnipotentis creatoris 
Filio quem blasphemaverunt, in penam zsternam 
damneniur, cum judicare Deus coeperit absconsa 
hominum secundum Evangelium per Christum Jesum; 
eo quod in ipsum non crediderint, licet ipsius no- 
mine abluti sint. 

XIV. Et usque adeo omne illud haereticorum bap- 
tisma intercedente aliquo intervallo temporis corrigi 
potest, si quis supervixerit et fldem correxerit, ut 
Deus noster in Evangelio secundum Lucam ad dis- 
cipulos suos locutus est dicens : Habeo autem aliud 
baptisma baptizari (Luc. xn, 50). ltem. secundum 
Marcum ad filios Zebedai eadem ratione dixerat : 
Potestis bibere calicem quem ego bibo; aut baptis - 
mate quo ego baptizor, baptizari (Marc. x, 58)? quod 
sciret homines non solum aqua , verum, etiam san- 
guiuc suo proprio habere bapüizari: ita uL eL solo 
hoc Baptismate baptizati fidem integram et digna- 
tionem sinceram lavacri possint adipisci et utro- 


VARIORUM NOTAE. ᾿ 


XII. — Qui in eos Christus. Angli legendum esse 
monuerunt qui ob pseudo-christos [orle credere nolue- 
TURI. GALLAND. 

XIiI.— Quodcumque. Forte legendum, Quocumque. 

GALLAND. 


(uam ut ipsa. Rigaltius censuit ita emendandum 
esse hunc locum ut legatur nihil! proficere quum ut 


ipsum appareat et constet hereticum | esse. Ego conji- 
cerem legendum esse, quoniam re ipsa apparet. et 
consiat. GALLAND. 

XIV.— Deus nogter. Antea legebatur Deum nostrum. 
Sensus autem postulat ut legatur eo modo quo nos 
emendavimus. GALLAND. 


1199 


DE REBAPTISMATE 


1200 


que modo baptizari, aque lamen unum baptisma A prio sensu οἱ tenere hoc fecisse. Ait enim Joannes 


salutis et honoris pariter el :equaliter consequi. 
Quod enim dictum est a Domino, Habeo aliud 
Baptisma baptizari, hoc in loco non ut secundum 
Baptisma, ac si sint duo Baptismata, significat, 
sed alterius quoque speciei Baptisma ad eamdem 
salutem concurrens donatum nobis esse demonstrat: 
Quas utrasque species ab ipso Domino nostro pri- 
mum  initiari et sanctificari oportebat, ut nobis 
quoque alterutra sive utraque species unum hoc du- 
plex salutiferum atque honorificum Baptisma prz- 
starct ; et vie quzedam unius Baptismatis sic nobis 
pateflerent , ut aliquando impune aliqua illarum 
deesset, sicut in verbum audientibus martyribus 
jmpune aquis Baptisma deest, quos tamen certi su- 


de Domino nostro in Epistola sua nos docens: 
Hic est qui venit. per aquam el sanguinem , Jesus 
Christus, non. in aqua luntum , sed in aqua et san- 
guine. Εἰ Spiritus est qui testimonium perhibet, quia 
Spirilus est veritas; quia tres testimonium perhibent, 
Spiritus et aqua εἰ sanguis. Et isti tres unum sunt 
([ Joann. vi, 8). Ut ex illis colligamus , et aquam 
prastare (Spiritum) solitum, et sanguinem proprium 
hominibus przestare Spiritum solitum, et ipsum quo- 
que spiritum praestare Spiritum solitum. Nam cum 
effundatur aqua sicuti et sanguis, spiritus etiam 
effusus sit a Domino super omnes qui crediderunt , 
ulique et aqua et nihiloininus proprio sanguine, tunc 
deinde et Spiritu sancto possunt homines baptizari. Ait 


mus, si quid laxamenti habeant, etiam aqua so- B enim Petrus : (Aci. v, 17, 18) Sed hoc est quod dictum 


Jitos baptizari : itemque illis qui legitimi sunt fi- 
deles effecti, impune deest Baptisma sanguinis 
proprii; quia baptizati in nomine Chris , redempti 
sunt protiosissimo sanguine Domini , cum utraque 
hac ex uno atque eodem fonte procedant flumina 
Baiptismatis dominici , ut omnis qui sitit veniat et 
bibat, sicut Scriptura dicit : Flumina de ventre 
ejus currebant aqua vive (Joan. vn, 98). Qua flumina 
primum apparuerunt in. Domini passione , cujus de 
latere perforato lancea militari sanguis et aqua ma- 
navit, ut emitteret duo flumina divers:x speciei, sed 
tamen ejusdem ac singulare latus, ita ut impleatur 
Spiritu sancto quicumque credens biberit ex utro- 
que flumine. H:ec enim de fluminibus his loquens 


est per Prophetam : Erit in novissimis diebus, dicit Do- 
minus, effundam spiritum meum super omnem carnem, et 
prophetabunt filii eorum et filia: eorum, et juvenes visio- ὦ 
nes videbunt, et seniores somnia somniabunt. Et quidem 
super servos et super ancillas effundam de spiritu meo. 
Quem Spiritum in Veteri Testamento, non quidem 
passim nec effuse, sed communicatum cum aliis, au! 
etiam sponte insiluisse in quosdam homines, vel in- 
duisse illos vel fuisse super eos depreliendimus, sicuti 
Movsi de septuaginta presbyteris ἃ Domizo dictum 
esse animadvertimus : Et auferam spiritum qui super te 
est, et imponam super eos (Num. xy, 17). Pro,ter quod 
eliam secundum pollicitationem suam Deus ab alio 
ex spiritu qui super Moysen fuerat, imposuit supe" 


ostendebat Dominus significans Spiritum sanctum (Σ illos, et prophetaverunt in castris : Quod Moyses, u 


quem accepturi essent qui credituri erant in illum. 
Nondum .autem — erat. Spiritus, quia Jesus nondum 
erat. clarificatus. (Ibid., 59). Igitur dicens quemad- 


inodum generari potest Baptismi quod Apostolus. 


unum esse proxdicat, utique inanifestum est illa 
ratione , quia diverse sunt species unius atque 
ejusdem Baptismatis ex uno vulnere profluentis in 
aquam et sanguinem ; cum illic duo sint de quibus 
locuti sumus Baptismata aqux», id est unius atque 
ejusdem species, cum unum esse debeat Baptisma 
uniuscujusque species, sicut plenius sumus locuti. 

XV. Et quoniam videmur omne Baptisma spiri- 
tale trifariam divisisse; veniamus etiam ad proba- 


homo spiritalis, ita contigisse gaudebat, licet ab 
Jesu filio Nave ut huic rei intercederet invito suade- 
batur, et idcirco non fuisse permotus. Porro autem 
in libro Judicun,, item in Regnorum libris animad- 
vertimus super plerosque aut fuisse spiritum Domini 
aut insiluisse in eos, tamquam super Gothoniel, Ge- 
deon, Jeptlie, Samson, Saul, David et czeteros alios. 
Quod usque adeo ita se habet, ut Spiritus sancii 
sponte accedenti ab eis libertatem ac facultatem ma- 
nifestissime nos Dominus docuerit dicens : Spiritus 
ubi eult spirat, et vocem ejus audis, et nescis unde veniat 
aut quo vadat (Joan. wi, 8). Ita ut idem Spiritus etiam 
super indignos quoque sui nonnumquam inveniatur 


tionen narrationis proposit:eo, ne videamur pro- D esse; non utique otiose nec sine ratione, sed necessa- 


VARIORUM NOTE. ' 


Si quid lazamenti habeant. Si necessitas discrimi- 
nis imminentis aliquid laxaverit, aliquid temporis 
indulserit: quod Cyprianus amat dicere, commea- 
tum. el moram in. seculo tantisper adhuc manendi. 

Ricarr. 

Nondum autem eral spiritus. In Evangelio Joannis in 
editione vulgata legitur spiritus datus. Sed hanc ul- 
timam vocem non exstare in Graco et. subintelligen- 
dam esse jam. monuerunt viri docti. Quamquam sunt 
aliqui qui putant illain esse non necessariam. GALL. 

XV. — Spiritus est veritas, Sic textus Graecus : τὸ 
πνεῦμά ἔστιν ἡ ἀλήθεια. Eamdemque lectionem exhibet 
ὡς Ambrosius, lib. nt, de Spirit. sanct., cap. 10, cum. 
67. At cum Vulgata qua legit, Christus et veritas, con- 


sentiunt alii ferme omnes latini Patres. Locum 
Integrum anonymi hujus auctoris, qui comma octa- 
vum Joanneum conjunctum cum. sexto in suo. exem- 
plari legisse videtur, excutit R. P. de Rubeis V.C. 
in Dissert. de. tribus in celo Testib., pag. 16. Qvod 
quidem argumentum pr: ceteris diligentissime per- 
tractasse comperitur eruditissimus Soucietus contra 
Simonium, ARemarq. sur. (a Critig. de la Biblioth. des 
Aut. eccl., Vom. n, pag. 575 828. GALLAND. 

Spiritum solitum. Assentior vero erudito quem su- 
pra laudavi et admonitione ejus usus sum ὩΣ emen- 
darem et supplerein hunc locum. Certa autem est 
emendatio. GALLAND. 


1201 


ANONYMI LIBER. 


1202 


ri: alicujus operationis gratia, sicuti super Saul fuit, A ignis appareat. Quod si aliquo lusu perpetrari potest, 


super quem factus est Spiritus Dei, et prophetavit. 
Quamquam posteriore tempore postquam recessit ab 
eo Spiritus Domini, et postquam angebat eum spiritus 
malignus a Domino, quouiam tunc ad lioc. postremus 
veneral post nuntios quos ante assidue pramiserat 
ut interficeret David : qui idcirco inciderunt in cho- 
rum Prophetarum et prophetaverunt, ne id quod jussi 
fuerant per(icere possent aut vellent. Quod adinira- 
bili ratione per voluntatem Dei spiritum qui super 
illos omnes fuit, credimus operatum esse. Qui spiri- 
015 implevit etiam Joannem Baptistamn adhuc ab 
utero matris sue, et incubuit super eos qui cum 
Cornelio centurione erant priusquam baptizarentur 
aqua. lia dum cohzret Baptismati hominum, Spiritus 


sicut affirmantur plerique hujusmodi lusus Anaxilai 
esse, sive naturale quid est, quo pac!o possit hoc 
contingere , sive illi putant hoc se conspicere, sive 
maligni opus et magicum virus ignem potest in. aqua 
exprimere : illi tamen talem fallaciam et stropham 
priedicant. perfectum Daptisma esse; quod fideles 
homines si coacti fuerunt accipere, utique non du- 
bitabitur eos id quod habuerant amisisse; periude ac 
δὶ quis sacramento miles dicto, desertis suis castris, 
in hostium diversissimis castris longe aliud sacra- 
mentum velit dicere, hac ratione constat eum vetere 
sacramento exauctoratum esse. 

XVII. Item si hujusmodi homo rursus ad te red- 
eat,,utique hzsitabis utrum habeat Baptisma nec- 


sanclus aut antecedit aut sequitur, vel cessante p ne; et tamen oportebit te huic quoque poenitentiam 


Baptismate aquz:?, incumbit super eos qui credunt, 
dat nobis consilium quod aut ex integro rite Daptisma 
servare, aut forte dato a quocumque in nomine Jesu 
Christi Baptismate supplere id debeamus, custodita 
nominis Jesu Christi, sicuti plenissime exposuimus, 
sanctissima invocalione, custodita prsterea tanti 
temporis, tot virorum, veneranda nobis consuetudine 
et auctoritate. 

XVI. Quoniam autem prima pars disputationis 
hujus videtur explicata, etiam sequentem ejus prop- 
ter hzereticos debemus attingere : quia perquam ne- 
cessarium est eum Lraciatuin qui semel in manus 
incidil non przterire ; ne forte eos qui sunt simpli- 
ciores ex fratribus, aliquis hzereticorum versutia sua 


audeat attentare. Nam quia Joannes dixit nos bapti- ( 


zandos esse in Spiritu sancto et igni (Matth. m, 41; 
Luc. wi, 16), eo quod addiderit dicens et igni, idcirco 
quidam desperati liomines ausi sunt. usquequaque 
pravitatem suam porrigere, et propterea homines 
versutissimi quxrunt quomodo sanctitatis Baptisma 
itla corrumpaut ac violent ut etiam evacuent ; qui 
originem jam exinde trahunt a Simone mago multi- 
formi perversitale per varios errores eam exercentes. 
Cui Simoni Petrus in Actis Apostolorum dixit : Pe- 
cunia tua tecum sit in perditionem , quia gratiam Dei 
existimasti per pecunias posse possideri. Non est tibi 
portio neque fors in sermone hoc. Cor enim tuum non 
est rectum. coram Deo (Act. vin, 20, 21). Et agunt 
isti hec omnia, duin fallere cupiunt eos qui sunt 


simpliciores aut curiosiores : et tentant nounulli il- D 


lorum tractare se solos integrum atque perfectum, 
non sicuti nos mutilatum et decuriatum Baptisma 
tradere, quod taliter dicuntur assignare, ut quam 
mox in aquam descenderunt, statim super aquam 


agenti quibuscumque modis potueris subvenire. Est 
autem adulierini hujus, immo internecini baptisma- 
tis, si quis alius auctor, tum etiam quidam ab eisdem 
ipsis hzereticis propter hunc eumdem errorem con- 
fictus liber qui inscribitur PauL: PRAEDICATIO. ἴῃ 
quo libro contra omnes Scripturas et de peccato 
proprio confitentem invenies Christum, qui solus 
omnino nihil deliquit, et ad accipiendum Joannis 
Baptisma pene invitum a matre sua Maria esse com- 
pulsum : item cum baptizaretur, ignem super aquam 
esse visum; quod in Evangelio uullo est scriptum : 
et post tanta tempora Petrum et Paulum post colla- 
tionem Evangelii in Hierusalem et mutuam cogita- 
tionem et altercationem et rerum agendarum dispo- 
sitionem , postremo in Urbe quasi tunc primum in- 
vicemsibi esse cognitos : et quzedam alia hujuscemodi 
absurde ac turpiter conficta : quze omnia in illum 
librum invenies congesta. Qui autem non ignorant 
Spiritus sancti qualitatem, intelligunt quod. dictum 
est de igni, de ipso Spiritu dictum esse. Nam in 
Actis Apostolorum secundum hanc eamdem promis- 
sionem Domini nostri ( Act. n), ipso die Pentecostes 
cum descendisset Spiritus sanctus super discipulos 
ut iu illo baptizarentur, vis: sunt insidentes super 
singulos linguz quasi ignis, ut constaret eos Spiritu 
sancto el in igne baptizatos, hoc est, eo Spiritu qui 
esset sive ignis sive quasi ignis : qualis ignis fuit qui 
in rubo ardebat et rubum non comburebat, qualisque 
est ille ignis qui est Angelorum spiritus, sicut Serip- 
tura dicit : Qui facit Angelos suos spiritus, et minis- 
tros suos ignem ardentem ( Psal. cii, 4). Cui cum 
similis aut socius aut particeps fueris, poteris nul- 
lum ignem timere, nec illum quidem qui antecedens 
Domino in die judici conflagrabit totum orbem terrie 


VARIORUM NOTE. 


XVII. — PAULI PRAEDICATIO. {18 vetus codex Remen- 
sis, teste Rigaltio , qui tamen Petri nomen reposuit : 
eamque lectionem Rigaltianam retinuit in textu Da- 
Juzius , licet aliter sententiat in notis. Codicis scrip- 
turam pr:estiterunt quoque Oxonienses. Et recte qui- 
dem : nam auctor anonymus non erravit, ut putarunt 
Rigaltius et Baluzius, Pauli predicationem collaudans. 
Siquidem ex Clemente Alexandrino Strom., lib. vi, 
pag. 639, et ex Lactantio Divin, Instit. , lib. 1v, 


cap. 21, discimus, Petri et Pauli praedicationem unum 
jdemque scriptunr fuisse, quod modo sub alterutrius, 
modo sub utriusque nomine circumfertur. Digna sunt 
que proferantur, verba Lactantii : Magister. Deus, 
inquit, discedens — futura. aperuit illis omnia, que 
Petrus et Paulus Home pradicaverunt : et ea. PREDI- 
CATIO in memoriam scripta permansit. (ux sane maxime 
consona iis perhibentur, qux heic statim subdit nos- 
ter anonymus. GALLAND. 


1305 


PROLEGOMENA. 


1201 


(Psal. xcvi, 5), absque eis qui baptizati sunt in Spi- A raverant, ait ad mulierem Domínus : Fides tua te 


ritu sancto et ighi. 

XVIII. Et hominibus quidem Spiritus perseverat 
hodie invisibilis, sicut Dominus dicit : Spiritus ubi vuli 
spirat , et nescis unde veniat vel quo vadat (Joan. wit, 
8 ). Sed in principio mysterii fidei et spiritalis Bap- 
tismatis hic idem Spiritus manifeste visus est et super 
discipulos insedisse quasi ignis : item, ccelis apertis, 
descendisse super Dominam columb:z similem ; quo- 
niam pleraque, immo pene omnia qux essent futura 
manifesta sunt : que tamen modo essent | invisibilia 
nihilominus, nunc quoque oculis et incredulitoti 
hominum vel ex parte, vel aliquando, vel in figura 
Bunt monstrata ad corroborandám et confirmandam 
fidem nostram. Sed nec illud otniserim quod Evan- 


salvam fecit, vade in pace. Ex quibus universis os- 
tenditur fide emundari corda, Spiritu autem ablui 
animas : porro autem per aquam lavari corpora, 
sanguine quoque festinantius perveniri per compen- 
dium ad salutis premia. 

XIX. Puto nos plene exsecutos przdicationem 
Baptist:e Joannis, unde sermoneia sumus exorsi, 
qui dixit ad Judzos : Ego quidem vos baptizo aqua in 
peenitentiam. (Qui outem post me venit fortior me est, 
cujus ego non sum dignus solvere corrigiam calceamenti. 
J pse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni ( Luc. m, 
16). Arbitror autem et apostoli Joannis doctrinam 
nos non inepte disposuisse, qui ait quid tres testi- 
fnoniumn perhibent, spiritus οἱ aqua et sanguis, et sti 


gelium merito przedicat. Ait enim paralytico Dominus B tres unum sunt (1. Joan. v, 8). Nisi fallor autem, 


noster : Bono animo esto, fili, dimittuntur tibi peccata 
(Matth. 1x , 2) : ut ostenderet fide mundari corda ad 
remissionem peccatorum consequendam. Quam re- 
missionem peccatorum consecuta est etiam illa qua 
erat mulier peccatrix in civitate; cui Dominus ait : 
Dimittuntur tibi peccata ( Luc. vu, 48, 50). Et cum 
eacpissent qui simul discumbebant, apud semet ipsos 
dicere : Quis est hic qui peccata dimittit? quod et circa 
paralyticum acerbius Scribe et Phariszi obmurmu- 


etiati illud explanavimus quod Dominus noster ait : 
Joannes quidem baptizavit aqua, vos «utem. baptizabi- 
mini in Spiritu saucto (Act. 1, 5). Przterea existimo 
nos non infirmam rationem reddidisse consuetadinis 
causam. Tueamur tamen, etsi posteriore loco id 
facimus, ne qui putet nos unico articulo praesentem 
altercationem suscitare. Quamquam h:ec consuetudo 
etiam sola deberet apud homines timorem Dei la- 
bentes et humiles , przzcipuum locum obtinere. 


VARIORUM NOT. 


XIX. —Ad salutis premia, Puto. Rigaltii et Oxonien- 
sium interpunctionem sequimur. At Baluzius : Festi- 


nanlius perveniri per compendium ad salutis premia 
puto, etc. Minus recte. GALLAND. 


DE ANONYMO AUCTORE TRACTATUS ADVERSUS 
NOVATIANUM. 


PROLEGOMENA. 


Constat auctorem libri ad Novatianum aequalem C Tillemontium (4) deterruit, quo minus hoc opusculum 


esse Cypriani, nec dubium esse potest, quin in paci- 
ficis, et Ecclesix faventibus Valeriani primordiis 
scripserit. Unam enim: tantum persecutionem nu- 
Jnerat post eam, quie sub Decio seviit, et eos, qui 
in prima ceciderunt, in secunda victores fuisse di- 
cit (1). Videtur etiam Africanus fuisse, tum quia sic 
ludit in Felicissimi nomine (2) : Quid ad ista respon- 
deanl perversissimi isti Novatiani, vel nuac infelicis- 
simi pauci? Tum, quia solam Ecclesiam coelesti 
ralione baptizare pronuntians (3), hzreticorum Ba- 
ptisima non obscure rejicit. Sola styli dissimilitudo 


() Anonym, Τταοίαί. ad Novatian. , cap. 6. apud 
Galland., toi. nt. Bibl. vet. PP., pag. 372; et inter 
Cyprian., pag. 17, edit. Brein., et Venet., pag. 715. 

(2) Id., ibid. cap. 2, apud Galland., pag 371; 
et d Cypr., pag. 16, edit. Brem., et Venet., 
pag. /12. | 

(5) ld., ibid., cap. 5, pag. 372, apud Galland., 
inter Cypr., pag. 17, edit. Brem.; et pag. 775 edit. 

enet. 


Cypriano tribuerit. 

Sed tamen preter hanc rationem alia videtur af- 
ferri posse. Nam declarat auctor hujus libri iu ipso 
exordio : « Cogitant sibi, et intolerabililer animo 
wstuauti, quidnam agere deberet de miserandis fra- 
tribus, qui vulnerati non propria .voluntate, sed dia- 
boli szvientis irruptione, adhuc usque, lioc est, per 
longam temporum seriem agentes poenas darent, ex 
adverso exortum esse alium hostem, et ipsius pa- 
ternz pietatis adversarium hiereticum Novatianum. » 
His autem verbis indicat episcopum se esse, ac per- 
huinaniter lapsis jam dudum poenitentiam. ageutibus 
consulentem, moleste ferre, quod sux lenitati ad- 
versarium habeat hxreticum | Novatianum. — Hine 
etiam infra (5), postquam de iis locutus est, qui 

(4) Tillemont.; Memoir., tom. iv, pag. 155 et 623, 
not. 57, sur S. Cypr.; et edit. Bruxell., 1752, pag. 56 
et pag. 22, in notis. 

5) Anonym., 1. c., cap. 6, pag. 372 ; apud Gal- 


1905 


AD NOVATIANUM DE LAPSIS ANONYMI TRACTATUS. 


1206 


prima acie, id est, Deciana persecutione vulnerati, Α teris desumpta , queis rigorem suum colorabant (7). 


postea, id est, secundo przlio vincant, addit eorum 
pares, hoc est, in eodem crimine lapsus sui adhuc 
constitatos, net ad peenitentiam admittendos a No- 
vatiauis judicari. Nondum ergo auctor hnjus operis 
pacem coneesserat his qui sub Decio lapsi fuerant. 
Nou enim de aliis loquitur : pares illos vocat eorum , 
qui primo pr:zelio victi, in secundo victores fuerant : 
ait eos post longam temporum seriem agentes poenas 
dare, et adhuc usque constitutos in. eodem erimine 
lapsus, quod alii martyrio expiaverant. Αἱ Cyprianus, 
instante Galli et Volusiani persecutione, lapsos, qui a 
primo lapsus die paenitentiam egerant, in dominicam 
gregem collegerat, ac eis Christi sanguinem dede- 
rat, ut illos ad suum pro Christo fundendum arma- 


Allegat hic anonymus Apocalypsin sub nomine Joan- 
nis; 804 non dicit expresse, esse Joannis Evange- 
lise (8). Seribit idem anonymus hoc suo in tractatu 
(9) « Novatianum aliorum delicta, dum in Ecelesia es- 
Set, ut sua propria flevisse. » Sed mirum est, unde hanc 
sibi humanitatis ct diligenti:e in lapsis eurandis lau- 
dem comparaverit. Videtur repugnare Cornelii testi- 
monium , qui Novatianum in persecutione Decii fra- 
tribus auxilio indigentibus succurrere noluisse testa- 
tur apud Eusebium (10). Sed forte hsec humanitatis 
existimatio ad Novatianum pervenit ex przeclarissimis 
cleri Romani litteris inter' Cyprianicas xxxi, qu:e a 
Novatiano scripte in totum orhem missz fuerunt , 
teste Cypriano epistola 1 et 1. Verum de hoc vide 


ret (1). Hactenus vir dectissimus (2) Prudentius B qux alibi disseruinus, ubi de Novatiani epistola 


Maranus, ex cougregatione Sancti Mauri. Observat 
reverendissimus Remigius Ceillierius (5), auetorem 
hunc anonymum, viventeadhue Novatiano (4), contra 
eumdem hoc opusculum exarasse anno circiter 255. 
Jeau Christi quo schisma Felicissimi propemodum jam 
compressum atque extinctum erat. 

Impugnat hoc suo in libello anonymus rigorem 
Novatiani, eique adhareniium 1. Illis ante oculos 
ponendo, quod sine injusiitize crimine non possent 
recusare admissionem ad penitentiam plerisque lap- 
Sorum, qui eam postulabant, cum plurimi ex iis 
qui in persecutione Decii lapsi erant , in Galli perse- 
cutione invicti steterint, et sanguinem suum , et vi- 
tam pro Christo Jesu fundere non meueriut (δ). 9. 


Rom:ni celeri nomine scripta , verba fecimus (11). 
Tractatum hunc primus inter Cyprianica nota 
opera evulgavit Erasmus anno 1520, Basilez. Eru- 
ditis notis illustravit editor oxoniensis eumdem quas 
postea pr:termisit Maurinus editor, anno 1726, sed 
denuo subjunxit Gallandius , sua in Bibliotheca vete- 
rum Patrum, tomo ii, ἃ pag. 371-576. — LuuPER. 


priapi opp., edit. Brem., pag. 16; cdit. Venel., pag. 
111 et 712. 

(5) Anonym. , apud Galland. . pas 212, $6, edit. 
Brem., pag. 17; et Venet., p. 775. 

(6) Id., apud Galland.. capp. 9, 10, 41, 12, 45, 14, 
15, 16 et 18$; a na: 919, 910; et inter Cypr. opp 
edit. Biem., pag. 18-24 ; et Venet., ἃ pag... 110-789. 

(T) Id., apud. Galland., eap. 7, pag. 572 el seqq; 

e- 


Eos auctoritate sacrarum litterarum. convincendo, C inter Cypr. opp. edit. Brem., pag. 18 et seq. ; 


quod Deus infinite misericors sit, paratus semper 
vere penitentibus peccatorum veniam indulgeudi 
(6). 5. Confutando eurum argumenta ex sacris lit- 


land.. et inter. Cypr., 17; edit. Brem., et Venet. 


pag.775. 

i) Conferantur quz tomo xr. Histor. Theolog. 
crit. a pag. 360 — 363. de tractatus hujus auctore 
differimus. 

(2) Maran., Vita S. Cypriani, cap. 35, pag. 127, 
edit. Paris, 1796; el venet., 1753, 118, et seq. 

(5) Ceillier, Hist. Géndr. des Auir., Vom. i, chap. 
1*, art. 4, 82, n. 4, pag. 155. 

(4) In qua domo, si perseverasses, Novatlane, vas 
forsitan pretiosum fuisses; sed nunc te in paleas, et 
stipulam conversum nec iutelligis, nec plangis: Ano- 


ne:., pag. 715. 

(8) Audi in. Apocalypsi dominicam vocem: justis te 
objurgationibus increpantem. Anonym. cap.2,pag.574, 
apud Galland., conf. Apocal., im, 47. Sicut Apocaly- 
psis ducet dicens, etc. 1d., cap. 5, pag. 522, 571; con- 
fer. Apoc. xvui 15 : Clamante Scriptura et dicente. Md., 
cap. 13, conf. Apoc. n, 5. Joannes. autem matifestus 
et de die judicii εἰ consummationis seculi declarat. di- 
cens. ld., cap. 17. pag. 375 ; conf. Apoc. vi, 12-17 : 
Idem in eadem Apocalypsi hoc quoque. Joannes dicit 
sibi revelatum , etc. ld., 1. c., et inter Cyp. opp., edit. 
Brem., paz. 21. Venet», pag. 782 , conf. Apoc., xx, 11. 

(9) Anenym. , cap. 15, apud Galland., 374; et in- 
ter Cypr. opp. , edit. Brem., pag. 19; et Venet., pag. 
118 


. Ε. 
10) Euseb., Hist. eccl., lib. νι, cap. 43. 
11) Vid. Hist. Théolog. Crit. part. xi, sect. n, cap. 


nym., cap. 1, apud Galland., pag. 571, et inter Cy- D 2, art. 5, pag. 42 - «4. 


ANONYMI 


TRACTATUS 


AD NOVATIANUM HJERETICUM : 


QUOD LAPSIS SPES VENLE NON EST DENEGANDA. 


m— —n ga —— MUERE DERE AER END 


] CocvTANTI mihi et intolerabiliter animo sestuanti, 
quidnam agere deberem de miserandis fratribus qui 


WX ———— 


vulnerati non propria voluntate, sed diaboli sevientis 
irruptione , adhuc usque , hioc est, per longam tem- 


1207 ᾿ AD NOVATIANUM DE LAPSIS 4908 
porum seriem agentes, poenas darent; ecce ex ad- A signat, sicut ipse in Evangelio declarat dicens : 


verso obortus est alius hostis, et ipsius patern:e 
pietatis adversarius hereticus Novatianus : qui non 
tantum, ut in. Evangelio significatum est ( Luc. x), 
Sicut sacerdos vel levites jacentem vulneratum prz- 
teriret, sed ingeniosa ac nova crudelitate sauciatum 
potius occideret ; adimendo spein salutis, denegando 
misericordiam patris, respuendo penitentiam fratris. 
Mirum quot acerba, quot aspera, quotl perversa sunt ! 
Seil facilius quis (Matth. vii, 5; Luc. vi, M) in alieno 
oculo festucam perspicit, quam in suo trabem. Nos 
autem, fratres dilectissimi, non raoveat aut turbet lize- 
retici istius perfidi abrupta dementia : qui cum in tam 
ingenti dissensionis et schismatis crimine constitutus, 
et ab Ecclesia separatus sit, sacrilega temeritate non 


Quia qui non introiit per ostium in ovile ovium , sed 
descendit per alieram partem, ille fur εἰ [atro est. 
ltem in eodem quoque ait : Omnes qui veneruna, 
fures sunt et latrones. (Joan. 8). Qui isti. sunt, 
nisi desertores fidei et transgressores; Ecclesiz Dei 
qui contra ordinationem Dei nituntur? quos merito 
Spiritus sanctus per Prophetam increpat, dicens : 
Fecistis. consilium non per me, et conventionem non 
per spiritum meum, adjicere peccata super peccata. 
( /sa. xxx, 1). Quid ad ista respondeant perversissimi 
isti Novatiani, vel nunc infelicissimi pauci; qui ad 
tantam furoris dementiam proruperunt, ut nec Deo 
nec homini reverentiam habuerint? Illic impudenter 
et sine ulla ordinationis lege episcopatus appetitur; 


dubitet in nos sua crimina retorquere. Cum sit enim DB heic autem propriis sedibus et cathedrz sibi tradite 


a semetipso nunc factus immundus , sordibus sacri- 
legis inquinatus; hoc nunc nos esse contendit. Et 
cum scriptum sit ( Ápoc. xxu, 15) canes foris re- 
mansuros ; et Apostolus hos eosdem canes docuerit 
esse vitandos, sicut legimus, ait enim: Videte canes, 
videte malos operarios (Philipp. ur,9.) : Rabiem suam 
non cessat latratibus excitare, luporum more tene- 
brosam caliginem optare, qua facile possit ferina 
sua crudelitate, oves a pastore direptas, spelunca 
tenebrosa laniare. Aurum certe se suosque quos col- 
ligit, esse pronnntiat. Nec nos dubitamus desertores 
Ecclesi» apostatas factos, in aurum nunc facile po- 
tuisse converti ; sed illud aurum in quo prima delicta 
populi Israel denotata sunt. ( Exod. xxxn, 2 seqq.). 


Caeterum vasa aurea et argentea , qux ab /Egyptiis C 


excusa sunt, ( Exod. xu, 55, 56) in dominica po- 
testate, id est, Christi Ecclesia, perseverant : in qua 
domo si perseverasses, Novatiane, vas forsitan et pre- 
tiosum fuisses : sed nunc te in paleas et in stipulam 
conversum nec intelligis nec plangis. 

Il. Quid igitur vanis rebus extolleris? damna potius 
quam lucra consequeris. Quid te ex quo pauperior 
factus es, divitem credis? Audi in Apocalypsi Do- 
minicam vocem justis te objurgationibus increpan- 
tem : Dicis, inquit, dives sum, et ditatus sum, et 
nullius rei egeo : et. nescis quoniam (u es miser, et 
miserabilis, et cecus, et pauper, et nudus. (Apoc. 11,17.) 
Has opes, has divitias paupertatis pro certo possidere 
se credat, quisquis Christi Ecclesia derelicta ratione 
cxca, apud temerarios illos schismatum duces et 
dissensionis auctores converti non trepidat; quos 
Joannes (1 δοαη. i, 48) antichristos appellat, quos 
Evangelista ( Matth. 1, 12) paleis similat; quos 
Dominus Christus ( Joan. x, 4) fures et latrones de- 


a Deo renuntiatur. Illic Veritas : Aspernantur me, at 
sacrificent mihi , nec offerunt oblationes. sanctas flio- 
rum [srael, nec. accedunt offerre sancta. sanctorum ; 
sed accipient ignominiam suam in errore quo errave- 
runt. (Ezech. xiv, 10-15). Satis sit paucis probasse 
quidnam sint. Audite igitur, Novatiani, apud quos 
Scripturz, celestes !eguntur polius quam intelli- 
guntur, parum si non interpolentur. Sunt enim 
( Matth. xin, 414.) vestre preclusee aures et. corda 
czecata , qui nullum de spiritalibus ac salutaribus mo- 
niis lumen admittitis. Sicut Esaias ait : Exceceti 
sunt servi Dei. ( 1sa. x1n, 19). Εἰ merito exczecati , 
quia voluntas schismaticorum non est in lege, qua: 
lex unam nobis et singularem designat Ecclesiam ; 
in illa scilicet φυ sub Noe ante diluvium Dei pro- 
videntia fabricata est arca, in qua non tantum munda 
animalia, sed et immunda, ut tibi cito respondeatur, 
Novatiane, invenimus esse reclusa. Qux arca sola 
cum liis quie secum fuerant, liberata est : in qua et 
extera quie in ea inventa non sunt, diluvio perie- 
runt. Ex [illa igitur arca remittuntur duze aves, 
corax et columba. Qui corax vere lominum immun- 
dorum , et in tenebris perpetuis futurorum per sz- 
culi latam viam, et immunda vescentium apostat- 
rum futurorum , et ad Ecclesiam se ultra non ver- 
tentium, figuram portabat ; quem legentes invenimus 
emissum, et non amplius reversum. Huic ergo avi, 
id est, immundo spiritui, quique fuerint similes in- 
venti, ad Ecclesiam amplius reverti non poterunt ; 
qui etsi voluerint, Dominus prohibebit , qui Moysi 
precepit, dicens : Omne varium et immundum ejice 
foras extra castra (Num. v, 2). Columba autem emissa 
incontinenti significatur reversa, eo quod requiem 
non haberet pedibus suis quam Noe recepit in 


VARIORUM NOTJE. 


Ι. — Excusa sunt. Legendum puto ezcussa sunt. 
Respicit enim auctor ad illud Exod. xi, 55,56 : Filii 
lsrael — petierunt ab. /Egyptiis vasa argentea. et au- 
rea , — et spoliaverunt /Égyptios. GALLAND. 

I]. — Nisi desertores. Sicut et alibi, mendum heic 
irrepserat apud Erasmum, ut legeretur non, eo quod 
velus excusum legat non; cum potius juxta ms. cod. 
significet nisi. PAMEL. 

^^linationem Dei. Hoc quoque recte Gravius et 


- 


ms. cod. pro ordinem : alludit enim 'ad ordinationem 
Cornelii, de qua paulo post.- PAMEL. 

Fecistis... conventionem. Hunc locum sic restitui, 
tum ex epist. Lv. Cypr. tum ob vocem Grx»»cam e- 
θήκας. Hactenus legebatur cogitationem. PAMEL. 

Infelicissimi. Costerius et ms. cod. infeliciseime. 
Non male. Sed illud placet magis, ut per ἀντί 
alludat ad Felicissimum ; cujus spe in Cyyprianis 
mentio, et przsertim epist. jam laudata Lv. PaugL. 


1209 


ANONYMI TRACTATUS. 


1210 


arcam, et post septimum diem iterato emissam , A non facit ea, similabo eum viro stulto qui cdificavit 


recepit, eam portantem suo ore olive folium (Gen. 
viii, 9-11). 

Ill. Et ego quidem, fratres dilectissimi, non temere 
ἰδία cogitans, nec humana sapientia conspirans, sed 
ut celestis Domini dignatione mecessarie et perti- 
nenter mentibus nostris concipere permittitur; dico 
illam, id est, columbam, duplicem nobis per semet- 
ipsam significare figuram. Priniam quidem et prin- 
cipalem , suam, hoc est spiritalem , olim , id est, ab 
initio divine administrationis insistit, et sacramen- 
tum Baptismatis quod in salutem generis humani 
provisuia, et soli Ecclesie ceelesti ratione celebrare, 
per os suum przxeostendit. Ter enim emissa ex arca , 
volitans per aerem super aquam, significabat jam 


domum suam super arenam : venerunt. tempestates , el 
impegerunt in domum | illam , et cecidit , εἰ facta est 
ruina ejus magna ( Matth. vn, 96, 27). Et ne temere 
comparasse videamur, columbam illam lapsorum 
imaginem portare ; Propheta civitateni ut columbam, 
hoc est lapsoruin. personam, increpat, dicens : Co- 
lumba non exaudit vocem, id est praclara et redempta 
civitas non recipit doctrinam , et in Dominum fidens 
non fuit ( Sophon. m, 4, 2). 

VI. Quod autem requiem pedibus columba illa, 
sicut superius diximus, invenire non poterat, hoc 
significabat vestigia negantium, hoc est, sacrifica- 
torum, lubrici veneno serpentis sauciata, in lapsum 
conversa ; qu: ulterius non possent super aspidem 


tunc Ecclesi: nostre sacramenta. Unde et Dominus Ἐ et basiliscum conscendere, et draconem et leonem 


Christus Petro, sed et cxteris discipulis suis mandat, 
dicens : Euntes evangelizate gentibus, baptizantes eos 
in nomine Patris , et Filii, et Spiritus sancti (Matth, 
xxvin, 19). Hoc est, ut Trinitas illa qux» sub Noe per 
columbam figuraliter operata est, hc nunc in Ec- 
clesia per hos spiritaliter operetur. 

IV. Sumamus jam nunc et secundam personam co- 
lumbz ex arca emisse; diluvii scilicet tempore, 
qnando omnes abyssi proruperunt, quando ca!ara- 
ctz: coeli patefactze sunt super terram , propter faci- 
nora hominum qua quotidie exercebant coram Do- 
mino, sicut Moyses dixit : Et vidit. Dominus Deus 
redundare nequitias hominum super lerram , et. quod 
omnes in malum recordarentur a principio dierum suo- 


calcare (Psal. xc, 13). Quam potestatem tradidit 
Dominus discipulis suis, sicut in Evangelio ait : Ecce 
do vobis potestatem calcandi super omnem potestatem 
inimici , el super serpentes et scorpiones , et non noce- 
bunt vobis. (Luc. x, 19). Isti ergo tot et tantis ma- 
lignis spiritibus infestantibus, et in lapsorum necem 
insurgentibus, provisa est vulneratis salutis via : ut 
quibuscumque viribus possent toto se corpore pro- 
trahere, castris suis recipere; quibus recepti pos- 
sent medelis spiritalibus vulnera sua curare. Re- 
cepta igitur columba , paucis etiam diebus inter- 
jectis, iterato emittitur ex atca, qua reversa, non 
tantum firma vestigia, sed οἱ insignia su: pacis 
atque victoris, per illa oliv: folia quze suo ore 


rum , et dizit : Perdam hominem quem feci, a (acie C portabat, ostendit. Duplex ergo illa emissio, du- 


terre , ab homine usque ad pecus, el a reptili usque 
ad volatilia celi ( Gen. v1, 5-7). Emittitur ergo tem- 
pore cataclysmi columba ex arca, aquis violenter 
toto orbe terram infestantibus. 

V. llla arca figuram Ecclesiz, sicut superius di- 
ximus , portabat, qu: verberabatur hinc atque in- 
de aquis insurgentibus tantum. Cataclysmus ergo 
ille qui sub Noe factus est, figuram persecutionis 
qu: per totum orbem nunc nuper supereffusa, osten- 
dit. Aquis autem , diruptis cataractis , undique con- 
venientibus et excrescentibus significabantur gentes, 
quae ad vastandam Ecclesiam excreverunt. Sicut 
Apocalypsis docet , dicens : Aque quas vidisti, po- 
puli sunt, et gentes, et regna (Apoc. xvn, 15). Co- 


plicem nobis persecutionis tentationem ostendit : 
prima in qua qui lapsi sunt, victi ceciderunt; se- 
cunda in qua hi qui ceciderunt, victores extiterunt. 
Nulli enim nostrum dubium vel incertum est, Íra- 
tres dilectissimi, illos qui prima acie, id est, de- 
ciana persecutione vulnerati fuerunt; hos postea, 
id est, secundo przlio ita fortiter perseverasse, ut 
contemnentes edicta sxcularium principum, hoc 
invictum haberent, quod et non metuerunt exemplo 
boni pastoris animam suam tradere , et-sanguinem 
fundere , nec ullam insanientis tyranni szvitiam re- 
cusare. 

VII. Ecce, quam gloriosos, quam Domino charos, 
schismatiei isti ligna, fenum, stipulam appellare non 


lumba autem quz pedibus suis requiem habere non D dubitant (I1 Cor. i, 12). Quorum pares, hoc est, 


poterat, lapsorum imaginem portabat ; qui imme- 
mores divinarum  przdictionum, vel simpliciter 
ignorantes , vel audacter dissimulantes ceciderunt : 
quorum Dominus ruinam in Evangelio futuram his 
verbis significaverat , dicens : Qui audit verba mea et 


in eodem crimine lapsus sui adhuc usque constitutos, 
nec ad poenitentiam admittendos esse prisumunt; 
ex illa Domini pronuntiatione qua ait : Qui me nega- 
verit coram hominibus , negabo eum coram Patre meo, 
qui in colis est ( Matth. x, 55). Proh dolor ! quid 


VARIORUM NOTE. . 


ll]. — Primam quidem et principalem. Locus obs- 
curus et corruptus, etiam in ms. cod. prxterquam 
quod Παῖς satis significet auctor solam Ecclesium 
Baptismi sacramentum habere : quod ad errorem 
Cypri»ni pertinet. — PAMEL. 

Trinitas. Quidam ternitas. Rectius meo judicio Tri- 
nitas : sic enim ms. codex. PAwEL. 


V.— Predictionum. Sic lego pro predicationum ; eo 
quod sequitur : Quorum Dominus ruinam in Evangelio 
[uturam , etc. PAMEL. 

VI.—JXNon nocebunt vobis. Sic Manut. οἱ Morell. pro 
vos, quod tamen habet etiam ms. codex. PAMEL. 

Secularium principum. Galli nempe et Volusiani, 

AMEL. 


1211 


AD NOVATIANUM DE LAPSIS 1312 


contra dominica prxcepta contendunt, ut ea qu: Α in mandatis meis non ambulaverint ; et si justificationes 


Christus judicii sui tempore sit acturus , ;h:ec nunc 
stirps Novatiani, patris sui exemplum dizboli secuta, 
exercere conetur ? dicente Scriptura : Mihi vindic- 
lam , et ego retribuam, | dicit Dominus ( Heb. x, 
50). ! 

VIII. Respondebimus eis ad istam pronuntiationem 
Domini, quam male intelligant. et male sibi inter- 
pretentur. Quod enim ait: Qui me negaverit coram ho- 
minibus, el ego negabo eum coram Patre meo, qui. in 
colis est, utique futuri temporis significatio est ; quo 
tempore incipiet Dominus secreta hominum judicare ; 
quo tempore tribunali Christi omnes nos oportet ad- 
stare (If Cor. v, 10); quo tempore multi incipient 
dicere : Domine, Domine, nonne in tuo nomine pro- 
phetavimus, el in nomine tuo demonia exclusimus, et in 
tuo nomine virtutes multas fecimus (Matth. vii, 92, 25)? 
et tamen audient vocem Domini dicentis: Discedite 
a me omnes qui operali estis iniquitalem : nom novi vos 
(Joan. vi, 68). Ibi adimplebitur quod ait: Negabo ego 
el illos. Quos autem maxime negabit Dominus Chris- 
tus, nisi vos omnes hzreticos, et schismaticos , et 
nominis sui alienos? Qui enim aliquando Christiani , 
nunc Novatiani , jam non Christiani, primam fidem 
vesiram períidia posteriore per nominis appellatie- 
nem mulastis; velim propositioni vestrae respondeatis. 
Legite et docete, quem Dominus de his qui se dereli- 
querant vel negaverant, cum adhuc ipse esset, negavit. 


meas profanaverint , et precepta mea non custollierint : 
visilabo in virga facinora eorum , et in. flagellis delicia 
eorum: misericordiam aulem meam non dispergam ab 
eis ( Psal. uxxxvin, 31-34 ). Uis similia et per Eze- 
chielem legimus dixisse Dominum : Fili tominis , do- 
mus lsrael habitavit super terram suam, et coinquina- 
verunt eam facinoribus suis. Sicut mulieris mensiruate 
facta est immunditia eorum ante faciem meam. Effudi 
iram meam super eos, el disseminavi eos inter gentes, 
et secundum peccata eorum judicavi eos : quia coinqui- 
naverunt sanclum nomen meum. El quia dictum est de 
his: Hic est populus Domini; peperci eis propter no- 
men sanctum meum, quod sprevit domus Israel inter 


B gentes ( Ezech. xxxvi, 18-25). Et conjungens ait: Pro- 


pterea dic populo lsrael : [lec dicit Dominus : Non vo- 
bis parco, domus Israel, sed propter nomen sanctum 
meum parcam , quod coinquinastis inter gentes; et scie- 
tis quia ego Dominus , cum sanctificatus fuero in vobis. 
Item Dominus ad eumdem : Fili hominis , dic populo 
Israel : Quare locuti estis dicentes : Erroribus nostris 
contabescimus , et quomodo salvi esse poterintus? Dic 
eis : Vivo ego , dicit Dominus : quia non desidero mor- 
tem peccaloris ; sed desidero ut averlatur peccator a via 
sua pessima , et vivat. Redite ergo a via vestra pessima. 
Quid morti vos traditis domus Israel ( Ezech. xxxm, 
10-14)? Sic per Esaiam proplietam : Non in eternum 
indignabor vobis, neque semper non defendam cos 


Atqui et ezeteris qui secum remanserant de discipulis (* (sa. Lvn , 16). Et quoniam llieremias propheta iu 


ait: Numquid et vos vultis abire (Joan. v1, 68)? Petrum 
etiarn quem uegaturum ante praxdixerat, cum negas- 
set, ipse non negavit, sed sustinuit; et amare illam 
suam negationein flentem ipse posimodum lenit. 

IX. Quamnam est tua , Novatiane , dementia , ut illa 
qu: ad exitium salutis pertineant , tantum legas: et 
qui? ad misericordiam , prztereas ? clamante Scrip- 
tura et dicente: Paenitentiam. agite qui. erratis , con- 
verlimini corde ( Ezech. xvin, 50). Et eodem quoque 
Propheta similiter exhortante οἱ dicente : Converti- 
mini ad me in toto corde vestro , in jejunio, et plora- 
tione , et planc!u : et scindite corda vestra , et non vesti- 
menta : converlimini ad Dominum Deum vestrum , quo- 


persona populi peccatoris deptecatur Dominum, di- 
cens: Emenda nos, Domine, séd in judicio et non in 
ira, ne paucos facias nos (Jer. x , 24 ) ; a3jecit et di- 
xit Esaias: Propter peccütum modice contristavi eum, 
εἰ percussi eum , el averti (aciem meam ab eo ; et con- 
trislatus est , el abiit tristis in viis suis ( 1sa. pvn , 17). 
Et quia operatur, adjecit et dixit: Vias ejus eidi, εἰ 
curavi eum, el dedi ei exhoriationem veram , pacem 
super pacem ; ponitentibus, deprecantibus, et ογδ- 
rantibus restitui posse, quod male perierint, quod- 
que a Christo declinaverint. 

XI. Denique hoc in Evangelio comprobatur, ob 
( Luc. vn) illa mulier peccatrix describitur, que ve- 


niam misericors est, et miserator muli miserationis [) nit ad domum cujusdam Pharisei , ubi erat Dominas 


( Joel. αν, 12, 15). 

X. Adeo quia mult: miserationis est Dominus, au- 
divimus : audiamus quid per David contestatur Spi- 
ritus sanctus : Si dereliquerint filii ejus legem meam, et 


vocatus cum discipulis, portans vas unguenti ; quz 
stetit ad pedes Domini , et lacrymis suis lavit pedes 
ejus , et capillis extersit, οἱ oscula infixit , ut excita- 
retur ille Phariszus et diceret: Hic si esset Propheta, 


VARIORUM NOTE. 


VIII. — Intelligant interpretentur. Ms. cod. intelli- 
gunt et. interpretantur. PAMEL. 

Per nominis appellationem mutastis. Istud denuo 
ex Gravio, pro eo quod alii per nominis mulastis ve- 
lum : prasertim cum etiam legat velim ms. codex. 

PAMEL. 


cipit defendam pro ulciscar : qua significatione alibi 
quoque utitur 


yprianus. Certe negandi particula 
postea fuit adjecta in cod. ms. Ip. — Non solum Cy- 
prianus , sed etiam Vulgatus interpres defendere pro 
vindicare , ulcisci , frequenter adhibet. Vid. Judith. 1, 
19. 1, 4; Rom. xu, 19. Quin et apud probatissimos 
eodem sensu 


latinos scriptores verbum ejusmodi 
usurpatum comperimus. GALLAND. 

Ponitentibus, εἴς. Sunt hiec verba auctoris , non 
Isai; , uti male censuit Morellus : est tamen ita adhuc 
locus obscurus. PAMEL. 


IX.— Ponitentiam, agite, etc. Hxc quoque Gravio et 
mss. codicibus accepta debemus , alibi desiderata. Ip. 
X.— Neque semper non defendam vos. Mira translatio, 
cum 3d verbum grxce sit, oj fà διὰ παντὸς ὄργισ- 
θνσομαι ὑμῖν, quod latine sonat, neque semper itrascar 
vobis. CoSterius omittens secundam negationem, ac- 


1210 


ANONYMI TRACTATUS. 


1214 


sciret quc et qualis esset ista. mulier que eum tangit, A — XIIJ. Oro, non legisti : Nolite gloriari , el nolite lo- 


quia peccatrix est (Luc. vn , 59-47). Unde incontinenti 
Dominus peccatorum remissor et poenitentium recep- 
tor, ait: Simon , habeo tibi aliquid dicere. At ille res- 
pondit dicens : Magister, dic. Et Dominus : Duo debi- 
tores erant cuidam faeneratori, unus qui habebat denarios 
quingentos, el alius quinquaginta : cum non haberent 
unde solverent , ambobus donavit. Et interrogavit: Quis 
illorum plus diligit? Et respondit Simon: Utique ille 
cui plus donavit. Et àdjecit dicens: Vides istam mulie- 
rem? Intraei in domum tuam , osculum mihi non de- 
disti; hac aulem non cessatit osculando pedes meos: 
pedes meos non lavasti ; hiec autem lacrymis suis lavit , 
et capillis exlersit : oleo pedes meos non unzisti ; hac 
autem unzil. Propter quod dico tibi, Simon, quía re- 


mittuntur illi peccata ejus. Ecce Dominus utrisque de- B 


bitoribus larga sua pietate debitum concedit. Ecce 
delicta donantem. Ecce mulierem peccatricem poaeni- 
tentem, flentem, deprecantem , et remissam pecca- 
torum accipientem. . 

XII. Erubesce jam nunc, si fieri potest, Novatiane: 
desine argumentis tuis impiis incautos decipere : de- 
sine unius capituli przescriptione terrere. Legimus et 
adoramus, nec pretermitiimus celestem Domini sen- 
tentiam, qua ait negaturum se negantem ; numquid 
ct peenitentem ? Et quid ego tamdiu de miserationibus 
probare singula gestiam? Quando quidem Ninivitis Al- 
lophylis, et longe a lege Domini constitutis , propter 
civitatis su:e annuntiatam eversionem deprecantibus, 
misericordia Dei non denegatur ( Jon. 11 )? Ipsi illi 


Pharaonj sacrilega temeritate repugnanti , cum quon- C 


dam coelestibus plagis verberaretur, et conversus 
Moysi et fratri ejus dixisset : Orate pro me ad. Domi- 
num , quia peccavi ( Exod. 1x , 23) , incontinenti ab eo 
suspendebatur ira Dei. Et tu jam, Novatiane, judi- 
cas, et nullam spem pacis ac misericordix habere 
lapsos przedicas ; nec increpanti Apostolo aureni ac- 
coinmodas dicenti: Tu qui es, qui judicas servum 
alienum ? Domino suo siat, aut cadil. Stabit autem: 
potens est Deus stabilire eum ( Rom. xiv, 4). Unde 
pertinenter et necessarie ex persona eorumdem lap- 
sorum increpat vos Spiritus sanctus, dum dicit: 
Noli gratulari inimica mea mihi, quoniam si cecidi, 
et exsurgam; el δὶ in. tenebris ambulavero, Dominus 
lumen est mihi. Iram Domini tolerabo , quoniam pec- 


qui excelsa , et ne exeat magniloquentia ex ore vestro ; 
quoniam erigit a terra pauperem , a sterquilino erigit 
inopem, et sedere eum facit cum potentibus populi (1 
Reg. n, 5,8 )? Non legisti : Quia Dominus superbis re- 
sistit , humilibus autem dat gratiam ( Jac. 1v, 6; 1 Pet, 
v, 5)? Non legisti : Qui se exaltat , humiliabitur ( Mat- 
th. xxi , 19; Luc. xiv, 11; xvin, 1£)? Non legisti: 
Quia Deus perdit memoriam superborum, et non relin- 
quit memoriam humilium ( Psal. ix , 7, 14 )? Non le- 
gisti : Quia quo judicio quis judicaverit , eum judicari 
necesse est ( Matili. viu, 9)? Non legisti : Quia qui odit 
fratrem suum , in lenebris est, et in. tenebris ambulat ; 
et non scit quo eal, quia tenebre excecaverunt oculos 
ejus (1 Joan. ui, 14)? Unde igitur et tam sceleratus, 
et tam perditus , tam discordix furore vesanus exsti- 
terit iste Novatiahus , invenire non possum ; qui sem- 
per in domo una, id est, Christi Ecclesia, proxi- 
morum delicia ut propria fleverit ; onera fratrum , si- 
cut Apostolus hortatur (Gal. νι, 2) , sustinuerit ; lu- 
bricos in fide celesti allocutione corroboraverit. At 
nune ex quo Cainam illam hzresim, qu:e non nisi 
tantum occidere gestit , exercere caepit ; nec sibi no- 
vissitne parcit. Ca:terumsi legisset quia justitia justi 
non liberabit eum in die qua erruveril , et iniquitas impii 
non nocebit ei ex qua dle conversus fuerit ( Ezech. 
xxxi , 19), jam olim in cinere poeniteret, ille qui 
semper penitentibus adversatur: qui in ruina facilius 
sediflecatorum stantium operantur, quam in structione 
jacentium. ruinatüm ; qui tnitltos ex fratribus nostris 
miserrimos falsis suis adversationibus perterritos , 
iterum fecit ethnicos, dicendo quod penitentia lap- 
sorum sit vana , hec possit eis proficere ad salutem ; 
clamante Scriptura et dlcehle: Memento unde eaci- 
deris , et age paenitentiam ; si quo minus , veniam tibi , 
nisi penitentiam egeris ( Apoc. n, 5). Et quidem ad 
septem ecclesias scrihens , singulis sua quoque faci- 
nora et delicta ipgerens : Penitemini,, dicebat. Qui- 
bus, nisi illis, scilicet, quo. pretio magno sui san- 
guinis redeinerat ὃ 

XIV. O te impium scelestumque , hxretice Nova- 
tiane, qui post tot et tanta in Ecclesia, a quibusdam 
retro voluntarie commissa crimina, quz et tu ipse 
in domo Dei priusquam apostata esse cognoveras; 
ei ᾿ς posse aboleri de memoria, succedente bono, 


cavi illi, usque dum justificet causam meam , et faciat y) utique docueras, secundum (idem Seripture dicen- 


judicium et justitium , e producat me ad lucem. Videbo 
justitiam illius : el videbit me inimica mea, el cooperiet 
se con[usione ( Mich. vni, 8, 10). 


tis: Quia sí conversus fuerit facinorosus ab omnibus 
facinoribus suis que commisit, et justitiam fecerit , vila 
elerna vivet, et non morietur in facinore suo ( Ezech. 


VARIORUM NOTAE. 


XII. — Noli gratulari, inimica mea. Non minus et 


istud, pro eo quod corrupte erat amica. Nam Grace 


apud Lxx , est ἐχθρά μου. PAMEL. 

XIII.—Proximorum delicta ut propria fleverit. Respi- 
cit auctor epistolam Novatiani, Romani cleri nomine 
scriptam, quam superius cum aliis ejusdem Nova- 
tioni operibus edidimus. GALLAND. 

Cainam illam heresim. Recte Erasmus, pro ca- 
ninam. Sic enim et Hieronymus appellat eam qua 
adimit spem remittendi peccati. Locus llieronymi 


est Epist. ad Oceanum; et meminit ejusdem quasi 
tollentis martyrium, lib. contra Vigilantium : ut sit 
eadem qu:e Gnosticorum, de quibus Tertullianus in 
Scorpiaco. Atque eado etiam Caina legendum censeo 
apud eumdem Tertull. initio libri de Baptismo , aut 
saltem Caiana, pro eo quod est Gaiana: quippe 40: 
remedium etiam Baptismo tolleret. Dc aliis hujus 
secto erroribus vide eumdem de Prescript. adv. her.; 
Iren:zum, lib. I, cap. ult.; Epiphanium hzr. xxxvi ; 
et Augustinum hier. xvtir. PAMEL. 


1215 


AD NOVATIANUM DE LAPSIS ANONYMI TRACTATUS. - 


4210 


xvin, 21). ( Delicta enim qu: commisit, abolebuntur A dium erit in celo super uno peccatore penitentiam agcn- 


de memoria succedentibus bonis factis.) Tu hodie 
retractas , an debeant lapsorum curari vulnera, qui 
nudati a diabolo ceciderunt, violentia. aque , quam 
8uO ore serpens emisit post mulierem ( Apoc. xit, 15). 
Sed quid dicam? ait Apostolus : Laudo vos? In hioc non 
laudo : quia non in melius , sed in pejus venistis (1 Cor. 
xi, 12 17). Ubi enim sunt «mulationes et dissen- 
siones in vobis, nonne carnales estis, et secundum ho- 
minem ambulatis (1 Cor. n1, 5)? Nec nos quidem mi- 
rari oportet, cur iste Novatianus tam nefanda , tam 
gravia in personam lapsorum exercere nunc audeat : 
quandoquidem habemus exempla przevaricationis hu- 


te (Luc. xv , 6-10). Et subjungens ait ; Aut que mu- 
lier habens denarios decem , et cum perdiderit ex dena- 
riis, unum nonne accendit lucernam, et tota die domnm 
suam emundat , querens donec. inveniat ? Et. cum ia- 
venerit, convocat amicas el vicinas , dicens : Congratula- 
mini mihi , quoniam inveni denarium quem perdideram. 
Dico vobis, quia tale gaudium erit in conspectu Ange- 
lorum Dei super uno peccatore penitentiam. agente. E, 
contrario aulem non agentes facinorum suorum pae- 
nitentiam ; qux: eos maneant , ex ipsius Domini res- 
ponso cognoscant. Legimus enim in Evangelio: quod 
quidam venerunt de Galileis ad Dominum , annuntian- 


jus pr:cedentia. Saul ille bonus (I Reg. ix , 2, xvin, p 466 ei de eis quorum sanguinem miscuit Pilatus cum sa- 


sejgg. ), preter cstera, postea livore evertitur, et 
contra David omnia adversa et inimica agere molitur. 
Judas ille inter Apostolos electus (Matth. x , 4; xxvi, 
15), qui semper in domo Dei unanimis et fidelis 
( Psal. iiw, 15) , ipse postmodum Deum tradidit.— ' 

Pr:edixerat quidem et Dominus multos esse ventu- 
ros sub peilibus ovium, rapaces lupos ( Matth. vit, 
15). Qui sunt isti rapaces lupi, nisi sensu subdolo 
conspirantes ad infestandum gregem Christi? sicut 
legimus apud Zachariam positum : Ecce ego suscito 
pastorem in terra , qui quod aversum est , non visitabit , 
el carnes electorum manducabit , et talos illorum tor- 
quebit ( Zach. xi, 16). Similiter et per Ezechielem 
increpat hujusmodi pastores, scilicet prisdones et 


crificiis ipsorum : quibus respondit Dominus dicens: 
Putatis quia illi Galilei super ceteros Galilgos pecca- 
lores fuerant , quia passi sunt talia ? Non. Dico enim 
vobis : nisi prenilentiam  egeritis , omnes similiter. pe- 
rietis. Aut illi decem et oclo, super quos cecidit turris in 
Siloa , putatis quia debitores fuerunt morti super omnes 
homines qui habitabant in Hierusalem ? Non. Dico vo- 
bis, inquit, quia nisi penitentiam egeritis , omnes simi- 
liter perietis. (Luc. χα, 1-5). 

XVI. Excitemus itaque nos quantum possumus , 
ftatres dilectissimi , et abrupto inertiz et securitatis 
somno , ad observanda Domini precepta vigilemus. 
Quaramus tota mente quod perdidimus , ut invenire 
possimus ; quia Quarenti , ait. Scriptura , dabitur , εἰ 


laniones ( dicam ut zstimaverat ) dicens : O pastores, (? pulsanti aperietur. (Luc. x1, 10). Mundemus domum 


quare lac ebibitis, et coagulatum comeditis , et forte ad 
nihilum perduxistis, et infirmum non visitastis, claudi- 
cantem non curastis, et errantem non revocastis, et per- 
misistis populum meum errare inter spinas et tribulos? 
Propterea hec dicit Dominus : Ecce ego veniam adver- 
&us pastores, et exquiram oves meas de manibus illo- 
rum, εἰ repellam eos ut non pascant oves meas , et non 
erunt eis amplius oves mea in devorationem : et. exqui- 
ram eas sicut paslor gregem suum in die qua fueril ca- 
ligo et nebula : sic exquiram oves meas , et exquiram eas 
in omni loco quocumque disperse sunt : e quod perie- 
rat, requiram: et quod. erraverat, revocabo : et quod 
claudicaverat , curabo : et quod. infirmum esl , custo- 
diam : et pascam oves meas cum judicio ( Ezech. xxxiv, 
9, 4. 10, 11, 16 ). 

XV. Quis ista loquitur ? Utique ille qui relictis no- 
naginta novem ovibus, qussivit illam qux de suo 
erraverat grege, sicut David dicit: Erravi velut ovis 
que perit (Psal. exvii , 176) ; quam inventam Chris- 
tus redit, humcro suo portans peccatricem delicatam ; 
qui gaudens et exultans, vocatis amicis et domesticis , 
ait : Congratulamini mili , quoniam inventa est ovis 
mea que perierat. Dico, inquit , vobis , quia tale gau- 


nostram munditia spiritali , ut secreta quzque et 3b- 
dita pectoris nostri , vero Evangelii lumine radiata, 
dicant : Tibi soli deliqui , et nequissimum in conspectu 
tuo feci (Psal. t, 6); Quia mors peccatorum mala ; 
(Psal. xxxin, 22) et apud inferos penitentia nulla 
(Eccli. x1, 47) : habentes in contemplatione maxime 
diem judicii et retributionis: et quod ab omnibus no- 
Lis credendum , et firmiter est tenendum , quia ac- 
ceplio personarum non. est apud Deum (Rom. u , 4); 
cum praeceperit in Deuteronomio non accipiendam 
personam in judicio: Non accipies , ait , personam , 
nec secundum minimum, nec secundum maximum judi- 
cabis (Deut. 1, 17; xvi, 19). His similia et per Eze- 
chielem dixit :.Omnes, inquit, anime mea sun; 


p sicut. anima patris, et anima flit : anima que. pec- 


caverit , ipsa morietur (Ezech. xvii , &). Hic erit igi- 
tur a nobis venerandus, hic tenendus , hic per ple- 
nam et dignam nostram confessionem propitiandus , 
qui habel potestatem animam et corpus mittendi in ge- 
hennam ignis ( Matth. x , 28), sicut. scriptum est : 
Ecce venit cum multis millibus nuntiorum suorum facere 
judicium de omnibus , et perdere omnes impios , et er- 
guere omnem carnem de omnibus factis impiorum 


VARIORUM NOTE. 


XIV. — Violentia aque , etc. Intelligit persecutio- 
nem quam diabolus iminisit in Ecclesiam. PAMEL. 

Apud Zachariam. Hoc ex conjectura Costerii , pro 
ad : consentit etiam ms. codex. PAMEL. 

De manibus illorum. Adjecit istud recte Gravius : 
nam habent LXX , et Cyprianus epist. τιν, sic etiam 


ms. codex. PAMEL. 

XV. — De omnibus factis... impie. tà ex margine 
Gravii in textum inseruimus, eo quod reperiautur 
apud Judam Apostolum, presertim consentiente nis. 
codice. PAMEL. 


1317 


THOMASSINI DISSERTATIO IN SYN., DE BAPT. HJERET. 


1218 


qua. fecerunt impie , et de omnibus verbis impiis que de A Apostolus bonuim consulens, sic hortatur nos, dicens : 


Deo locuti sunt peccatores. (Jude 14, 45). 

XVII. llis similia et Daniel : Vidi , inquit , tironum 
positum , et Vetustus dierum sedebat super eum , et ves- 
litus ejus erat tamquam nix , el capilli capitis ejus tam- 
quam lana alba, thronus illius flamma ignis, rote illius 
ignis ardens. Flumen ignis prodibat ante eum : mil- 
lia. millium serviebant ei , οἱ millia millium assistebaut 
ei. Ad judicium sedit, et libri aperti sunt (Dan. vni, 9, 
10). Joannes autem manifestius et de die judicii 
et consummatione seculi declarat dicens : Et. cum 
aperuisset, inquit, sigillum sextum , ecce terre motus 
(acus est magnus : et factus est sol niger ut saccus ci- 
licinus, el luna tola sanguinea facta est : et stellae ceci- 
derunt in terrum, quomodo ficus a vento magno agitata 
mittit grossos suos : εἰ celum recessit ut. liber cum in- 
rolvitur : et omnis mons et insule de locis suis mote 
sunt : et reges terre, εἰ maximi quique et tribuni et di- 
vites el fortes, el omnis servus et. liber absconderunt se 
in speluncis el in cavernis montium , dicentes monti- 
bus et petris : Cadile super nos, et abscoudite nos 
a conspeciu Patris sedentis super thronum, et αὐ ira 
Agni : quonium venil dies interitionis : οἱ quis poterit 
siare ( Apoc. vi, 12-17)? Item in eadem Apocalypsi 
hoc quoque Joannes dicit sibi revelatum : Vidi , in- 
quit, thronum magnum; et. candidum sedentem super 
eum, a cujus facie fugit celum et terra ; et locus eorum 
inventus non est , εἰ vidi mortuos magnos et puaillos 
&lantes ante. conspectum throni Domini : et libri aperti 
sunt. Et alius liber apertus est qui est vite : et. judicati 
sunt singuli secundum ea qua scripta erant in libro se- 


secundum opera ipsorum ( Apoc. xx, 11-15). Sed et C 


Nemo vos decipiat inanibus verbis : propterea enim venit 
ira Dei super filios contumucie. Nolite esse participes 
eorum (Ephes. v, 6, 71). 

XVIII. Demus igitur totis viribus fidei nostre Deo 
laudem, demus plenam confessionem : quandoquidem 
super poenitentia nostra gaudeant virtutes coelorum, 
gaudeant Angeli omnes, gaudeat et Christus ; qui nos 
denuo peccatis oneratos, delictis obrutos , plena et 
clementi moderatione cessare a facinore hortatur, 
dicens : Convertile vos, el redite ab impieltatibus vestris : 
el non erunt vobis iniquitates vestra ad penam. Proji- 
cite a vobis omnes impielates vesiras quas. fecistis ad- 
versum me : el facite vobis cor novum et spiritum novum. 
Εἰ ut quid vos morti traditis, domus Israel? Non enim 


B desidero mortem peccatoris. (Ezech. xvi, 50-22) Ego 
sum, ego sum, qui deleo facinora tua ; et non. comme- 


morabor te : tu autem. in mente habe, et judicemus. Dic 
tu facinora tua prius, ut justificeris (Isa. xzui, 25, 26). 
Dum patet, fratres, indulgentiz: aditus, Deum plenis 
satisfactiouibus deprecemur. Humiliemus nos, ut ex- 
altari possimus. Acquiescamus divine exhortationi , 
qua evadere liceat diem Domini et iram. Dicit enim 
sic : Respice , fili, nationes hominum , et acito. Quis 
speravit in Domino, el confusus est ; permansit in man- 
datis illius, et derelictus est ; aut invocavit eum , et de- 
spexit illum? quoniam pius et misericors Dominus , et 
remittens in tempore tribulationis peccata, omnibus in- 
quirentibus se in. veritate (Eccli. n, 11-15). Ait ergo : 
Dic tu facinora tua prius, ut justificeria. Prze manu sit 
vobis oratio illa exomologescos plena. 


,VARIORUM NOTE. 


XVII.— Flumen ignis. Gravius et Manutius flamma : 
sed pugnat vox Graca, ποταμός. | PAMEL. 

XVlII.—Pra manu sit vobis oratio illa. Ex ms. codice 
reposuimus vobis pro nobis. Hinc autem apparet, nisi 
foret illud, Dic tu facinora, etc., mutilum esse et im- 
perfectum. hunc librum. Neque tamen oratio illa Cy- 
priani pro martyribus, ea esse potest cujus meminit ; 
quod nulla poenitenti:e aut relaxationis peccatorum 


(uti ante me quoque Erasmus annotavit) flat mentio. 
Accedit, quod in cod. vet. ex quo hunc librum de- 
scripsit ille, medius interponatur sermo D. Augustini 
de Cypriano ; et in mss. codd. Affligin. Marchinensi, 
Dunensi et Anglico reperiatur illa Oratio cum se- 
quenti , absque tamen hoc libro; ac vicissim bic liber 
in ms. cod. sine ulla oratione. PAMEL. 


PRAECIPUI RECENTIUM EXCURSUS 


IN EAMDEM DE HJERETICORUM BAPTISMATE DISPUTATIONEM. 


p, THOMASSINI DISSERTATIQ AD SYNODUS 


SUB STEPHANO PAPA IN CAUSA BAPTISMI HJERETICORUM 
COLLECTAS CARTHAGINE, ROMAE ET ALIBI ANNIS, CHRISTI 256, 257, Ετο. 
ἀφοῦ 


SYNOPSIS. 


Refellitur putidissima | Novatorum calumniu, tam 


errasse Stephanum in omnium admittendo, quam Cy - 


prianum εἰ Firmilianum in. omnium. hereticorum 
baptismo repudiando. Evincitur. ex omnium Patrum 
consensu eamdem (unc fuisse Ecclesie Romane de 


1219 


THOMASSINI DISSERTATIO 


1220 


baptismo  herelicorum, qu& poslea fui, et qug A Vivmiliani sunt : « lllud quoque absurdum, quod non 


etiam nunc superest disciplina. Usque ad num. xxn. 
Deinceps, ad finem usque, multipliciter solvitur. alia 
quaestio, ecquid Augustinus Cypriauo hinc excusq- 
lionem el patrocinium paret, quod necdum ea res 
plenario concilio elucidala atque. terminata fuissel ; 
cum ideg ipse Pelagianis plenarium concilium fla- 
gitanlibus os obturaverit, localibus synodis el re- 
scriplis apostolice Sedis litem finitam | pronuntians. 


]. STEPHANI PAPA ET CYPRIANI CONCERTATIO. NOVATO- 
RUM CALUMNIA IN STEPHANUM. DUPLEX ADVERSUS EOS 
CONTROVERSIA HIC DIRIMENDA. 


lHilustris et copiosa hzc se aitera objicit qu:estio et 
superiori gemella, de Stephani cum Cypriano con- 
certatione circa baptismum ab hzreticis collatum. 
ees : Romanus, etsi loco major et causa melior, a 
collega spernitur; contumaces adversus prima: se- 
dis deeretum, et aviti moris plus zequo retinentes, 
nihilosecius Ecclesi: communíone fruuntur ; denique 
secubdum Stephanum pronuntiat Niezna synodus. 
Itaque permagnus et admirabilis utrobique persona- 
rum rerumque concentus. Ad cumulum denique ut 
Vietorem, ita Stephanum per toL retro seculorum 
volumina summa admiratiopi habitum, omnium pro- 
cacissimi novatores in liac extrema temporum fxce 
dcuigrare ecepere, quasi aversis quidem vestigiis er- 
rasset tamen ipse perinde ac Cyprianus. Ut hic enim 
omnes proreus arcebat hazrelicos a dandi Baptismi 
potestate: ita ille, ut. garriunt, omnes ea donabat 


Et hic enim sanctitate conspicui colliduntur Ponufi- B 


putant. quzerendum esse quis 51} ille qui baptizaverit, 
co quod qui baptizatus sit, gratiam consequi potuerit 
invocata Trinitate nominum Patris, et Filii, e& Spi- 
rilus sancti. At quis est in Ecclesia perfectus et sa- 
piens, qui hoc aut defendat aut credat, quod invoca- 
tio hiec nominum nuda sufficiat ad remissionem pec- 
catorum et Baptismi sanctificationem ? eum h:ec tunc 
utique proficiant, cum el qui baptizat habet Spiritum 


sanctum, et Baptisma quoque ipsum non sit sine Spi- 


ritu constitgtum. » llipc palam est illud demum pro- 
bari Stephano Bapiisma, quod invocata Trinitas 
Sanclificel, ubi invocatio nominum  suflicia£ ad re- 
wissionem peccatorum : a Firmiliano autem  deside- 

rari przeterea ut is qui baptizat Spiritu sancto vege- 
tetur. Et. rursus jbidem Firmilianus Stephanum 

validissime, ut sibi videtur, urget exemplo mulieris 

veneficz? hareticzeque, qui multos solemni Ecclesiz 

forma tipxerat : « Cum baptizaret. quoque multos , 

usitata et legitima verba interrogationis usuppens, ut 
nibil discrepare ab Ecclesiastica regula videretur. 

Quid igitur de hujus Baptisipo dicemus quo nequis- 
simus demon per mulierem baptizavit? Numquid et 
hoc Stephanus et qui illi. consentiunt comprobapt? 
Maxime cui nec symbolum Trinitatis, nec interro- 
gatio legitima el ecclesiastica defuit? Potest credi 
aut remissio peccatorum dala, aut lavacri salutaris 
regeneratio rite perfecta, ubi omnia quamvis ad ima- 
ginem verilatis, tamen per demonem gesta sunt? 
Nisi et demonem iu nomine Patris et Filii, et Spiriwus 


iudiseriminatim, sive legitima, sive spuria et pro- C sancti, gratiam Baptismi dedisse contendunt qui 


fana uterentur in tingendo verborum formula. 
liaque propulsanda haec prinio a sanctissimo papa et 
martyre calumnia. Tum ingrediemur ad aliam quoque 
controversium, qui Cyprianus ab Augustino culpa 
pene absolutus sit, quod ante concilium pleuarium 
necdum veritas satis eliquata fuisset; cum idem Au- 
gustinus una prima sedis auctoritate et sententia 
alibi Pelagianos haereticos abunde pronuntiet con- 
fectos esse, nec plenario jam opus esse concilio. 


I]. NON ERRASSE STEPHANUM IN OMNIUM HJAERETICORUM 
BAPTISMO RECIPIENDO , PROBATUR EX FIRMILIANO. 
Hallucinatum ergo et ipsum Stephanum fuisse in 

omnium Aereticorum baptismo probando, pergeque 

ut Cyprianum in omnium repudiando, hallucinubundi 
somniant, eliciuntque ex lioc ejus decreto apud Cy- 
prianum relato epist. Lxxiv : « Si quis ergo ἃ qua- 
cumque hàresi venerit ad nos, nihil innovetur, nisi 
quod traditum est, ut manus illi imponatur ad poeni- 
lentiam ; cum jpsi hxretici proprie alteratruia ad se 
venientes non baptizent, sed communicent tantum. » 

Nihil ergo discriminis, inquiunt, interponebat Ste- 

phanus, et quibuscumque demum verbis, etiam ab 

Evangelica veritate alienissimis consecrato subscri- 

bebat Baptismo. Αἱ Stephano primum pairocinari 

licet ex ipsa Firmiliani adversus eum scripta ad 

Cypriauum epistola. Ut invictissimum sit quod ab 

jpso adversario vis veri extorquet testimonium. Verba 


hzreticorum Baptisma defendunt. » Ne (fingere qui- 
dem mihi possum quidquam his apertius. 


111. ET IDEM EX EODEM. 


Et idem ibidem rursum et sua et Stephani sess 
prodere pergit ex Christi invocatione sanctificatum 
Baptismum exagitans, nisi a viro catholico exhibe- 
retur. « Sed in multum, inquit, proficit nomen Christi 
ad fidem et Baptismi sanctificationem : utquicumque 
in nomine Christi baptizatus fuerit consequatur sia- 
tim gratiam Christi. Quando huicloco breviter oe- 
curri posset, et dici, quoniam si in nomine Christi 
valuit foris Baptisma ad hominem purgandum; in 
ejusdem Christi nomine valere illic potuit et manus 
impositio ad accipiegdum — Spiritum — sanctum. ) 
Ergo id Stephanus Baptisma adwittebat, quod in 
nomine Trinitatis, quod in nomine Christi consecra- 
retur. Et rursum ibidem : « Ad illud autem quod 
pro hzreticis ponunt et aiunt, Apostolum dixisse, 
sive per oceasionem, sive per veritatem Christus 
annuntietur. » Àn formulis Baptismi adulterinis qui- 
bus Christi et Trinitatis ecclesiastica fides proscin- 
deretur, jacitasset Stephanus cum asiipulatoribus 
suis Christum annuntiari ? [lle sane Apostoli locus 
przdicantis vitio monet non infuscari sana praedica- 
lionis veritatem. 

IV. ALIA EX EODEM ARGUMENTA. 
5i vero admissus a Romanis esset. Baptismus im- 


129] 


IN SYNODOS, DE BAPTISMO UAERETICORUM. . 


1232 


pia et hzretica aliqua verborum formula profana- A sanctum aut Christi nomen imprecarentur, non euin- 


tus, hanc. maxime hzreseos formulam prodidisset, 
hauc exagitasset Firmilianus in tam prolixa Epistola, 
elila prorsus victoriam aut ad se inclinasset, aut 
Stephano extorsisset. Sed cum fidem perfidissimam 
lireticorum iusectetur vir usquequaque doctissimus, 
nusquam verba ipsa attingit ad Baptismum consur- 
prandum ab eis effusa. Quorsum autem suggillaret 
invocatam ab hzretico ore Trinitatem aut majestatem 
Christi: sileret autem ab eodem in Trinitatis, in 
Christi nominis contumeliam eructatas insanias ? 


V. ET RURSUS ALJA. 


Adde quod totus est Firmilianus in baptizatore 
beretico exhibilando, ct ex ejus vitio Baptismum 
infürmat. E contra totus erat Stephanus, ut vel ex 
ejus refuiatione liquet, in ipsius per sese sacramenti 
et verbi Chrisü ei invocationis Trinitatis vi amplifi- 
cando, quam exhaurire nequaquam posset vel ne- 
quam, vel hireticus quisquam cujus ab ore ea re- 
Sonarent. Cardo itaque controversix tune in eo ver- 
" M&ebatur 3n sola verborum divinorum majestas et 
efficacia sanctificationem Baptismi perficere valeret, 
a quocunique demum ministro illa proferrenLur ; an 
ministri perfidia verborum virtutem corrumpere et 
evacuare posset. Nec ad statum ergo quasUonis 
animum adjecisse videntur qui Stephanum uale- 
dictis incessunt. 

Vl. 1!5gM EVINCITUR EX CYPRJANO. 


Eadem propemodum argumenta exculpi possunt 
ex opusculis Cypriani hac in causa editis. Sic enim 
ille in £pist. ad Pompei : « Utique Baptisma quod in 
eadem unitate consistit, esse apud h:sreticos non 
potest, quia separari neque ab eclesia neque a 
Spiritu sancto polest. Aut si eflectum Baptismi 1na- 
jestati nominis tribuunt, ut qui in. nomine Christi 
Jesu ubicumque et quomodocumque baptizantur, 
innovati et. sanctificati judicentur, etc. » Tribuebat 
ergo Stephanus effecium | Daptismi inajestati nomi- 
num et invocationi nomiuis Christi. Et in. epist. ad 
Jubaiauuim : « Non est aotem quod aliquis ad cireum- 
veniendam veritatem Christianam Christi nomen 
opponat : ul dicat iu uomine Jesu Christi ubicumque 
et quomodocumque bap:izati, gratiam Baptismi sunt 
consecuti. Cum ipse Christus loquatur et dicat : Non 
omuis qui dicit mihi : Domine Domine, intrabit in 
regnum celorum. Quod autem contra nitatur .Cy- 
prianus urgeatque non solum Christi pomen, sed to- 
tius Trinitas imprecandum esse ut ratus sit Baptie- 
mus, niliil id quidem cause Steplani officit. Nam 
multorum l'atrum, recentiumque δοκοὶ Uieologicie 
magistrorum sententia est, etiam io solius Christi 
nominis invocatione perfici Baptisma posse, aut sal- 
tem aliquando potuisse. Et utut id. habeat, Christi 
invocatione Steplianus, ut et complurimi veterum 
theologorum, totius Trinitatis numen comprehende- 
bai, idque patet ex verbis Firmiliani supra relatis. 

VI. kx EODEM. 


Etsi autem hzretici Patrem, et Filium, et Spiritum 


dem illis Patrem Christumque ac Spiritum sanctum 
alque Catholieis esse interpretabatur Cyprianus, quia 
non eadem fides est, ideo non eumdem esse Baptis- 
mum. Epist. ad Jubaianum: « Nam si fides una est 
nobis et hzreticf$, esse potest et gratia una. Si 
eumdem Patrem, eumdeu Filium, eumdem Spiri- 
ium sanctum, eamdem Ecclesiam confitentur ; potest 
illic et Baptisma unum esse, si est et fides una, etc. 
Numquid hanc Trinitateja Marcjon tenet? Numquid 
eumdem asserit, quem et nos Deum Patrem creato- 
rem? Numquid eumdem unum Filium Christum de 
Maria Virgiwe natum? etc. Longe alia est apud 
Marcionem, sed el apud ceteros fides; immo nihil est 
apud illos, nisi perfidia, » Anxius rimatur Cyprianus 


B non quid iuvocetur, sed quid credatur ἃ baptizante : 


cum Stephanus non fidem baptizanüs, sed potesta- 
tem verborum scrutaretur. Et infra : « Quare Bap- 
tisina nobis et hzereticis non polest esse, cum qui- 
bus nec Pater Deus, nec Christus Filius, nec Spirits 
Sancius, nec fides ipsa in Ecclesia communis en. » 
Quo decreto suo Cyprianus cum Novatianos quoque 
complectatur quos constat Trinitatis el carnis Christi 
fidem intaminatam custodisse, palam est ab 60 non 
eumdem Deum, non eumdej Christum nobis et ha- 
reticis commyunen dici, etsi eadem nominum invo- 
catio sit. 
Vlll. £X CONCILIO CARTHAGINENSI. 

Ex concilio item Carthaginensi aperitur in quo 
s8Uumma hujus disputationis consisteret. « Hereticis 
aut nibil licet, aut totum licet. Si baptizare possunt, 
ei Spiritum sanctum dare poesunt. Si autem Spiri- 
itum sanctum dare non possunt, quia non babent 
Spiritum sanctum, nec baptizare spiritaliter possunt.» 
Ibidem et alius Cypriani assecla episcopus ait : « IHz- 
retici Chrisüani supt, an non? Si Christiani sunt, 
cur in Ecclesia Dei non sunt ; quomodo Christianos 
faciunt?» Solam ergo ministrorum personam Cy- 
prianus, solam Stephanus verborum Christi effica - 
«jam contemplabatur. Nam si et minister hzreticus 
e&t forma fuisset impia , eecur Stephanus hoc vel no- 
Jine tenus baptisma dici paseus esset? Cur probas- 
set in bieretico quod vel in catholico homine abomi- 
natus esset ? Denique ipsae voces rem indicant. Qux- 
ritur enm de baptismo hsreticorum, id est, de 
baptisino ab haereticis dato : ubi ea nempe sola am- 
bigendi rao occurrit qui ex hsretià baptizaniis 
persona trabitur. Nam ai οἱ boreticus tingat , et tin- 
gendo profanas invocet Deit:tis larvas, quis hzc 
pro:niseue habeat? quis hoc baptisma vel nominet ἢ 
quis boc cum Novatianorum baptismo permisceat οἱ 
&&que approbet ? , 


AX. τὶ TERTULL!)ANO. 


Idem efficitur ex Tertulliano. Nam lib. de Pudicitia 

ait in hujus ipsius Cypriani sententi: patrocinium : 

- « Ut ethnico par, immo et super ethnicum bgerelicus 
etiam per baptisma veritatis admittitur.» Et ]. de 

Baptismo : « Non idem Deus est gobis et illis : nec 


4225 


THOMASSINI DISSERTATIO 


1224 


unus Christus, id est, idem. Ideóque nec baptismus A quopiam Romano novatum postea füerat, non tam 


unus, quia nec idem.» Qu: ne ad solos Marcionistas 
spectare suspiceris, consule rursus Cyprianum 1. 1, 
epist. 6, eadem prolixius de Novatianis disputantem. 


X. TEM EX CONCILIO ARBLATENSI. 


Venio ad canonem 8 concilii Arelatensis, an. 514 : 
« De Afris quod propria lege sua utuntur ut reba- 
ptizent, placuit ut si ad Ecclesiam aliquis de heresi 
venerit, interrogent eum Symbolum. Etsi perviderint 
cum in Patre, et Filio, et Spiritu sancto esse bapti- 
ziium, manus eis tantum imponatur, ul accipiat 
Spiritum sanctum. Quod si interrogatus non respon- 
derit banc Trinitatem, baptizetur. » Quare hoc ca- 
none soli vellicantur Afri, non etiain Romaui, si etsi 


fidenter Stephanus traditioní et antiquitati incumbe- 
ret. Romanz traditionis seu corruptela initium ali- 
quod, velut cunabula ejus, Cyprianus aut Firmilia- 
nus aliquando indigitassent quorum et eruditio et 
:estustio in hoc negotio exploratissima est. Eusebius 
African: disciplinz: exordia nupera notat , haudqua- 
quam Romana. Denique Cyprianus ipse auctorem se 
sequi Agrippinum profitetur, quem vero ducem pri- 
mum sequatur Stephanus non usquam declarat , sed 
consuetudini et tradition) cui derogare non poterat 
veritatem identidem clamitat anteponendam. ltaque 
epist. 71, ita habet: «Quod quidem et Agrippinus 
ceteris coepiscopis suis qui illo tempore in provincia 
Africa et Numidia Ecclesiam Doinini gubernabant, 


dissimili, juxta tamen absurdo utrique versabantur p statuit, et librato Concilii communis examine firma 


jn errore? aut si Romauis parcere animus erat, quin 
parcebatur et. Afrorum nomini, ac sola Baptismi re- 
gula przfigebatur? Quin immo configendi potius fuis - 
sent Romani, ut longe turpius errantes, si baptismum 
aliena fideique inimica forma collatum pro rato ha- 
buissent. Id enim atrocius est quam quorunlibet 
h:reticorum baptisma rescindere. Hic enim dete- 
siabilis semper est baptizatoris impietas, ideo excu- 
satur uuyrumque zelus detestantis. Αἱ illic et baptismi 
et baptizatoris profanitas in promptu est, unde 
inexcusabilis prorsus foret approbantium inscitia. 


X]. EX EUSEBIO. 


Patrocinatur et. Eusebius Stepliano, omnemque ab 


vit. Quorum sententiam nos eliam secuti sumus. » 
Et in epist. ad Jubaianum : « Apud nos non nova ast 
repentina res est ut baptizandos censeamus eos qui 
ab hereticis ad Ecclesiam perveniunt : cum multi 
jam anni sint et longa :etas, ex quo sub Agrippino 
bonz memorie viro convenientes in unum episcopi 
plurimi hoc statuerunt, atque exinde in hodiernum 
tot millia hzreticorum in provinciis nostris ad Eccle 
siam conversi, salutaris Baptismi gratiam consecati 
Sint.» Su: consuetudinis novitatem prodit, dum 
venditat vetustatem. At Roman:e disciplinae antiqui- 
tatem detrectare non valens, uni veritati serviendum 
clamitat paulo post : « Proinde frustra quidam qvi 
ratione vincuntur consuetudinem nobis opponunt, 


co amolitur erroris suspicionem, 1. vn, c. 2: « Ad (. quasi consuetudo major sit veritate ; aut non [uerit 


liunc Stephanum Dionysius primam earum quas de 
Baptismo conscripte sunt epistolam cxaravit. Cum 
per id tempus non mediocris controversia exorta 
esset, utrum eos qui ex qualibet hzresi convertun- 
tur Baptismo purgari oporteret, quippe antiqua con- 
suetudo invaluerat ut in ejusmodi hominibus sola 


manuum impositio cum precationibus adhiberetur. . 


Primus omnium Cyprianus qui tunc temporis Car- 
thaginensem regebat ecclesiam , nonnisi per Bapti- 
smum ab errore prius emundatos', admittendos esse 
censuit. Verum Stephanus nihil adversus traditionem 
quas jam inde ab antiquis temporibus obtinuerat in- 
novandum ratus, gravissime id tulit.» Innovationis 
culpam omnem retorquet in Cyprianum, sive in Cy- 


in spiritualibus sequendum , si melius fuerit a sancto 
Spiritu revelatum. » Qui ergo Stephano error, idem 
traditioni Ecclesiarum antiquissimze, idem A poslolis 
ipsis ejus magistris impingitur. 


Xlll. DEFENDITUR ARGUMENTUM STEPHAN! ADVEBSUS 
CYPRIANUM. 


Et Stephanum quidem ab exemplo h:ereticorem 
argumentantem sannis et dicteriis insectatus est (Ὁ 
prianus. At pace sanctissimi martyris dixerim bac 
Stephani argumentatione nihil opportunius, pibil hac 
suggillatione inconsideratius fieri potuit. Nam exple- 
ratissimum hinc fiebat hzereticos in solemni Bapüisas 
forma nihil novasse, nec propriarum hallucinationus 


priani praedecessorem Agrippinum, Stephano autem T) ullam ei permiscuisse labem, quandoquidem alii alie- 


ron aliud ait quam antiquam consuetudinem retineri 
placuisse, qua in re errare haud sane potuit. 


XII. EX STEPHANI IPSIUS VERBIS. 


Quod idipsum apertissimum flt ex ipsismet Stepha- 
ni verbis a Cypriano et Firmiliano relatis nihil inno- 
vari; quod traditum est, retineri debere. (uis non 
intelligit hanc adversus omnes errores medicinam 
esse certissimam , nedum ut error aliquis propinari 
his vocibus queat? Ab initio enim pr:edicationis 
Evangelieze invaluerat ista Romanz Ecclesi: disci- 
plina, ut. Eusebius innuit. Aut si quid secus quam 
Apostoli apostolicique viri factitassent, a prosule 


rum non respuebant baptisma. Errorem enim ak 
aliorum detestabantur , et detestati proinde fuisset 
baptisma, si peculiaribus singulorum  deliriis {πὲ 
fuisset vitiatum. Qui ergo h:zereticis, eadem Stepla- 
no aderat ratio ne baptisma extra Ecclesiam tri 
tum iteraret. 


X]V. ITEM EX BIERONYEO OSTENDITUR NON ERRASSE 
STEPHANUM IN QUESTIONE£ BAPTISMI. 


Porro Hieronymus Dial. adversus JLuciferianos & 
scribit qu:e nec frontis perfrictissimz homines mgr 
re ausint in Stephani patrocinium scripta esse. «C 
natus est B. Cyprianus contritos lacus fugere Νεὸ 


1225 


IN SYNODOS , DE BAPTISMO ILERETICORUM. 


1236 


bibere de aqua aliena, et idcirco hz:ereticorumn. Ba- A etc. Numquid dixit; Rebaptizentur qui in Nicolai- 


ptisma reprobans, ad Stephanum tunc Romanz ur- 
bis Episcopum qui a B. Petro vigesimus-sextus fuit, 
super hac re Africanam synodum direxit. Sed cona- 
tus ejus frustra fuit. Denique illi ipsi episcopi qui 
rebaptizandos hzreticos cuin eo staluerant, ad an- 
iquam covsuetudinem revoluti , novum emisere de- 
cretum. Quid facimus? ita et nobis majores nostri et 
- illis sui tradidere majores.» Vides ut novitatem Cy- 
priano, vetustatem traditionis Stephano assignet , 
Cypriani denique collegas aliquando tandem sui pe- 
nituisse conatus, et ad antiquam Stephani majorum- 
que ipsorum suorum consuetudinem revolutos fuisse 
dicat. Et idem mox Stephani sententiam et traditio- 
nem vere Apostolicam , vere ab Apostolis adhuc su- 


perstitibus propagatam, exemplisque confirmatam B 


fuisse adstruit, pernumeratis apostatarum et h:eretico- 
rum catervis quz ipsa Ecclesi cunabula infestarunt, 
quorum tamen nullius iteratum legitur Baptisma. 
« Sed quid de posterioribus loquar? Apostolis adhuc 
in seculo superstitibus , adhuc apud Judzeam Christi 
sanguine recenti, phantasma Domini corpus assere- 
batur : Galatas ad observationem legis traductos 
Apostolus iterum parturit : Corinthios resurrectio- 
nem corporis non credentes pluribus argumentis ad 
verum iter trahere conatur. Tunc Simon magus et 
Menander discipulus ejus Dei se asseruere virtutes. 
Tunc Basilides, etc. Nicolaus quoque, etc. Saturni- 
num, etc. Carpocratem, οἱ Cherinthum, et hujus 
successorem Hebionem. ei cxeieras pestes, quorum 


plurimi vivente adbuc Joanne Apostolo eruperunt. Et C 


tamen nullum eorum legimus rebaptizatum. » Vides 
nulla partitione uti Hieronymum ut alios hzretico- 
rum tingendos in Ecclesia , alios non tingendos do- 
ceat. Sed universim inficiari tingendos iterum ullos 
esse, ullos ab Apostolis vel eorum successoribus 
tinctos iterum fuisse, etsi eorum jom tum plerique 
portentosa quedam figmenta de Deo eruciassent. 
Nec fallebat Hieronymum in tanta ejus 1] luce, ma- 
xime tamdiu post Arelatensem synodum , ratum non 
esse uisi quod in Trinitatis nomine sanctificaretur 
Baptisma. Ergo si Simon, Menander, Basilides, Car- 
pocras , Cerinthus , Ebion Baptismi Ecclesistici for- 
mam non adulteraverant ut ncc eorum Baptismus in 
irritum mittendus esset : idem xqnissimum est de 
cxteris usque ad Stephani tempora augurari. 


XV. RURSUS EX EODEM. 


Idem ex Apocalypsi argumentari pergit Hierony- 
mus ibidem, ubi complures memorantur hzretica 
imbuti insania ; nec ipsis tamen vel eorum discipulis 
Baptismus, sed penitentia ad abluendas sordes in- 
dicitur. « De Apocalypsi quoque approbemus hzre- 
ticis sine Baptismate debere poenitentiam concedi. 
In Angelo Pergamena, Ecclesie idolothytorum ejus 
et Nicolaitarum doctrina reprehenditur. Item apud 
Angelum Thyatirorum Hiesabel prophetissa, et si- 
mulachrorum esc: et fornicationes increpantur. Et 
tamen omnes hos ad poenitentiam Dominus hortatur, 

PaTRoL. III. 


tarum fide baptizati sunt? Quin potius, Age, inquit, 
poenitentiam, etc. » Sic ille inveter.tam quam Ste- 
phanus mordicus defensabat consuetudinem ab ipsis 
usque Apostolis derivatam, et ipsis Seripturz divina 
paginis consignatam fuisse demonstrat. Porro ut 
Stephanus, ita Hieronymus nullo discrimine hzre- 
ticos dispescit, omnes una in navi locat, omnes 
poeuitentia non Baptismo jubet ablui. 


XVI. EX EODEM ITERUM, 


Verum luculenta prz ceteris sunt quie infra dis- 
putat idem Hieronymus adversus Hilarium diaconum 
Luciferiani schismatis pra:couem , inde novum orbis 
Deucalionem factum , quod veuientes ab Arianis 
denuo tingendos iusaniret. « Si haretici Baptisma 
non habent et ideo rcbaptizandi ab Ecclesia sunt , 
quia in Ecclesia non fuerunt : ipse quoque Hilarius 
non est Christianus. In ea quippe Ecclesia baptizatus 
est que semper ab h:reticis Baptismum recepit. 
Antequam ariminensis synodus fieret, antequam Lu- 
cifer exularet, Hilarius Romanx Ecclesix: diaconus 
ab hi:reticis venientes, in eo quod prius acceperant, 
Baptismate recipiebat. Nisi forte tantum Ariani hz- 
retiei sunt et ab ipsis solis baptizatum recipere non 
licet, ab aliis licet. Diaconus eras, o Hilati, et a 
Manich:is baptizatos recipiebas, Diaconus eras, et 
llebionis Baptisma comprobabas. Repente postquam 
exorius est. Arius, tolus libi displicere coepisti, » 
Et paulo post Ecclesiam Romanam inducit, ad Hi- 
larium verba facientem : « Si in sinu meo natus, 
si uberum meorum lacte nutritus, adversum me 
gladium levas, redde quod dedi, et esto si potes, 
aliter Christianus. Meretrix sum, sed tamen mater 
tua sum. Non servo unius thori castitatem? Talis 
eram quando conceptus es. Cum Ario adulteria 
committo? Feci et antea cuin Praxea, curn Hebione, 
cum Cerintho, Novato. » Vides ut et hic omnes 
prorsus lhzreticos sinc novo Baptismo per solam 
poenitentiam ab Ecclesia Romana receptos defendat, 
idque jure et Apostolico instituto, atque inconcusso 
Scripturarum divinarum pracepto factum tueatur. 
Adeoque et Arianos sine Baptismate admittendos 
concludat. Porro hec Hieronymus post Arelatensem 
Synodum, post Nicenum de Daptüsmo decretum 


D scribebat. 


XVII. Ex EODEM. ᾿ 

Denique idem consequenter validius id quoque 
munit. « Quod si negandum quispiam putaverit hz- 
reticos a majoribus nostris semper fuisse susceptos, 
legat B. Cypriani epistolas in quibus Stephanum 
Roman: urbis Episcopum, et inveleraL:v. con-uetu- 
dinis lacerat errorem. Legat et ipsius Hilarii libellos 
quos adversum nos de rehaptizaudis h:ereticis edi- 
dit. et ibi reperiet ipsum Hilarium confiteri a Julio, 
Marco, Sylvestro et c:eteris veteribus Episcopis simi- 
liter in penitentiam omnes hzrelticos susceptos , 
nec tamen sibimet veritatis consuetudinem przju . 
dicare debere. Synodus quoque Nicsna omnes liae- 


99 


Pd 


1221 


pulis, » Vides et hic ligreticos , omnes hareticos sinc 
Baptismi iteratione susceptos ab Ecclesia Romana, 
perieque post. Árelatensem Niezenamque synodum, 
atque prius. Ergo si qua culpa afüngatur Stephano, 
eadem — post Arelatensem  synodugm οἱ Niczenam 
quibus affuerat per legatos Romana Sedes, quarum- 
que vindex primaria semper ipsa exsti&t, Romanis 
omnibus Episcopis et ipsi Hieronymo horum pr:eoni 
illinenda est. Vides rursum quam Stephano propitia 
el consentanea fuerit Nicirna synodus qua « omnes 
hireticos suscepit exceptis Pauli Samosateni disci: 
pulis : » qui Stephani »vo necdum infaustum caput 
orco extulerant. Ut nihil possit vel petulantius vel 
imperitius fingi novatoribus hujus evi, qui Nic:unam 


synodum garriunt nec. Stephano. omnes, nec Cy- B 


priano nullos sine Baptismo recipienti suffragatam : 
sed distinctione ea usam qua uterque error casti- 
garetur. Stephano enim prorsus astipulati sunt 
Patres Niceni qui omnes quos ille sine Baptismo 
hzreticos suseipi jussere; eos tingi sanxere quos 
Me erupturos rescire non potuit. Denique nusquam 
Hieronymus vel levissime conquestus est de errore 
vel Stephani, vel eorum qui Baptisma heterodoxis 
verbis collatum non iterarent. 


XVIII. ipEM EFFICITUR EX PASILIO. 


Accedat Basilius epist ad Amphil. c. 4. Ille enim 
etsi consuetudinem Romanorum Antistitum in Bap- 
tismo minus probet, non errori tamen, sed eeconomi:e 
eam assignat. Eique quamquam minus ipse subseribat, 
economix tamen ergo a:sentitur, ut qui volent adhze- 
rescant. Et Dionysio quidem Alexandrino, quod 
Pepuzenorum Baptismum approbarit a fide immaniter 
abhorrentem , nonnihil succenset, Cypriani οἱ Fir 
miliani non sine elogio meminit, a Stephano per- 
stringendo prorsus abstinet, qui tamen si qua fides 
esset Sycophantis nuperis, longe feedius Dionysio 
cespitasset. « Pepuzenorum Baptisinus nullam. mihi 
habere rationem videtur, et miratus sum quomodo 
hoo magnum Dionysium qui fuit canonicus pro- 
teriit. » Et infra: « Pepuzeni in sanctum Bpiritum 
blasphemarunt, Montano et Priscilla Paracliti ap- 
pellationem nefarie tribuentes. Quam ergo rationem 
habet verum  eotum Baptisma judicari, qui in 


THOMASSINI DISSERTATIO 
reticos suscepit," exceptis Pauli Samosateni disci- A 


3238 
XIX. EX &IRICIO INNOCENTIO, LEONE R. PP. 


Innocentius autem primus epist. 92, c. 4, distinc- 
tionum similiter incuriosus, ait : « Nostr:e vero lex 
est Ecclesie venientibus ab hzreticls, qui tamen 
illic baptizati sint, per manus impositionem, laicam 
lantum tribuere communionem, etc. » Dum ait, 
« qui tamen illic baptizati sunt, » verum Baptismum 
el ἃ se et a majoribis suis desideratum significat, 
Evangelicis verbis dedicatum : alio qui nec Baptis- 
mum dicendum. Unde c. 5, ibidem, rationem inda- 
gans cur Niexna synodus Novatianis tam secunda, 
fam adversa autem Paulianistis fuerit, ut illos nec 
à clero dimoverit, horum vel Baptisma irritarit; 
« Quod idcirco distinctum esse istis duabus h:eresibus 
ratio manifesta declarat , quia Paulianiste in nomine 
Patris, et Fil, et Spiritus sancti minime baptiza- 
bsnt, et Novatiani iisdem tremendis verendisque 
nominibus baptizant. » Igitur etsi sancti. Pares. in- 
discrete pronuncient omnes ab hzereticis tioctos 
sola penitentia expiandos esse, conscii tamen iidem 
sunt nec. Baptismum dici, nisi nomine Trinitatis 
consignatum. Et rursum cum Paulianistz:» quod ia 
nomine Trinitatis non tingerent, ad Ecclesiam ve- 
nientes rursus ablui jubeantur ; nulli ergo alii hzre- 
tici tempore Niczenz synodi hzretica forma verbo- 
rum  contaminaverant Baptismi mysterium. Cai 
argamento robur accedet a Siricii epist. r, e, 4, qui 
preterito eliam  przedecessoris sui Liberii decreto 
pugnat : « Nos cum. Novatianis, aliisque bzreticis , 
sicut est iu synodo constitutum, per invocationem 
solam septiformis Spiritus, episcopali manus impo- 
sitione, Catholicorum conventui sociamus Arianos. 
Quod etiam totus Oriens, Occidensque cusiedit. » 
Vides quam non satagat de discrimine significado. 
ltem. Leo I, epist 57, c. 2 : « Quod si ab haereticis 
baptizatum quempiam fuisse constiterit, erga hunt 
nullatenus. Sacramentum regenerationis iteretur. » 
Nempe Baptismum non sinit vocari, nisi debita ob- 
servatione tributum. Et epist. 79, c. 7 : « Nam hi 
qui Baptismum ab hzreiticis acceperunt, cum bap- 
lizati antea non fuissent, sola invocatione Spiritus 
sancti per impositionem manuum confirmandi sunt : 
quia forma tautum. Baptismi siue sanctificationis 
virtute suupserc. » Et epist. 92, c. 16 : « Hi autem 


Patrem, et Filium, et Montanum, Priscillamque ἢ qui se baptizatos sciunt, sed cujus fidei fuerint qui 


baptizant? Non enim baptizat] sunt, qui non in nobis 
Wadita baptizati sunt. Quare etsi hoc magnum 
Dionysium latuit, nobis iamen non est servanda 
erroris imitatio. » Ubi facile subolet quo non tam 
Dionysius quam Basilius laboret errore. Nam lidem, 
non verha Baptismi interpolaverant Pepuzeni, nee 
in Montani et Priscill& nomina, sed in nomen Spi- 
ritus sanct baptizabant, quo cum Montianum et 
Priscillam intelligerent, in Montani et Priscillie no 
men eos tinxisse parum commodus interpres Basilius 
commenlalur: meniein. eorum. polius quam. verba 
pensitans. ldeo ergo nec a Romanis Montanisu 
rebapüzabantur. 


eos baptizavere, nescire se profitentur : quolibet 
inodo formam fptismatis acceperint , rebapiizandi 
non sunt. » Vides quam non in Senteutiau, sed in 
verba ipsa Stejhani conspirent, et omnes quidem 
h:iereticos promiscue liabeant, et ab ipsis baptizatos 
non rebaptizent ; sed id. nimirum innuant baptizatos 
non dici, nisi qui formam Daptismatis, hoc esl, in- 
vocalionem Trinitatis suscepere. 


XX. ITEM EX AUGUSTINO. 
"lis succedat, qui prrcelere et unus instar om- 
nium esse potuerat Augustinus. Ex eo autem qud 


primum, quid deinde carpemus ad Stephani patroci- 
nium ? Omnia enim ejus de Baptismo contra Donad- 


1229 


IN SYNODOS , DE BAPTISMO HJERETICORUM. 


1250 


stas scripta, omnia capita, omnes prope versus, hanc A ploratiora et Stephani et Cypriani verba atque sensa? 


Stephani cum Cypriano concertationem ita exequun- 
tur, nt discipline sanioris et veritatis majestas tola 
penes Stephanum resideat. Paucissima decerpam ex 
immenso pene cumulo innumerabilium ltestimonio- 
rum. Igitur 1. 1, de. Baptismo eon. Donst., c. 18: 
« Cum enim tanti meriti episcopus Cyprianus aliud 
de Baptismo arbitraretur quam erat inquisita dili- 
gentius veritas firmatura ; multique ejus collega, 
quamvis liquido nondum manifestatum, id tamen te- 
nerent quod et preterita Ecclesi cousueludo , et 
postea totus catholicus orbis amplexus est, non se 
ille tamen a cateris diversa sentientibus separata 
communione disjunxit. » Audin Stephanum et czeteros 
ejus collegas a quibus dissentiebat Cyprianus, id te- 


Non illum pr:eterierant illa Stephani verba, «de qua- 
cumque heresi.» Nec tainen ille errasse S'ephanuni 
inde elicuit, sed ex adverso, Apostolic: traditioni 
inexpugnabiliter adh:esisse. Canonis autem Arcla- 
tensis ac. concilii plenarii sensum, fructumque, non 
in emendanda , sed in confirmanda priore consuetu- 
dine, quis ipso dilucidius potuit pervidere? 


XXI. QUAM DICTU NEFAS » TOTAM ALIQUANDO ERRASSE !N 
HOC ETIAM NEGOTIO ECCLESIAM. 


In hac enim parte universam aliquando caligasse 
Ecclesiam, et mendacii retibus iniplicatam fuisse, 
cupide quidem amplectuntur hxretici quibos sponsa 
Christi prostibulum est. Apage autem ut assentian- 


nuisse: « Quod et przeterita Ecclesie consuetudo, et B tur umquam viri. catholici. Subscribant potius Au- 


postea totus catholicus orbis amplexus est? » Eit l. ui, 
€, 7:« Nondum erat diligenwr illa Baptismi quae- 
suo pertractata. Sed tameu saluberrimam consuelu- 
dinem tenebat Ecclesia : quam credo ex apostolica 
traditione venientem, sicut multa non inveniuntur 
in litteris eorum, neque in conciliis posteriorum : et 
tamen quia per universam custodiuntur Ecclesiam, 
nonnisi ab ipsis tradita et commendata creduntur. » 
Ergo Stephanus et universa. cum eo Ecclesia, si Cy- 
prianum cum fautoribus demas, non errabundam et 
postea emendandam, sed apostolicam et plenario post 
Arelatensi Nicenoque concilio corroborandam reti- 
nebat consuetudinem, Et ibidem c. 9: « Concilium 
universale nondum factum erat, quia consuetudinis 


gustino, ut catera taceam, rei recentissim:e testi, 
quam novellis hireticis, post mille quadringentos 
pene annos nova subinde mendaciorum et caluminia- 
rum monstra parturientibus. Tam male de Ecclesia 
Christ suspicari dedoceat illos Augustinus 1. i1 con- 
tra Cresconium Grammat. c. 35 : « Proinde quam- 
vis hujus rei certe de Scripturis canonicis non pro- 
feratur exemplum, earumdem tamen Scripturarum 
etjam in hac re a nobis tenetur. veritas, cum hoc fa- 
cimus quod univers» placuit Ecclesie, quain ipsa- 
rum Scripturarum commendat auctoritas. Ut quo- 
niam saneta Seriptura fallere non potest, quisquis 
falli metuit hujus obscuritate quaestionis, eamdem 
Ecclesiam de illa consulat, quam sine ulla anmbigui- 


robore tenebatur orbis terrarum, et hec sola oppo- C tate Scriptura sacra demonstrat. ». Non fidei igitur 


nebatur inducere volentibus novitatem. » Et. 4, c. 
6:«Nec invenio eur istam consuetudinem impro- 
beni, qui post Cyprianum etiam plenario tolius or- 
bis concilio confirmata est, etc. cum ejus consuetu- 
dinis muland:e causa auctoritatem Cyprianus quzre- 
rel, nonnisi in Africa sola factum paucis aute se an- 
pis Agrippini concilium reperiret. Quod cum sibi ad- 
versum iotius orbis morem pon suflicere cerneret, 
etc. » Εἰ]. v, c. 25. « Donec per plenarium conci- 
lium quid esset rectius eluceret, non aliqua novitate 
instituta, sed vetustate roborata. » Vides quo perti- 
nuerit quid perfecerit plenarium concilium, seu Áre- 
late , seu Niczezx collectum ? Non ut novain hzeretico- 
rum faceret distributionem, sed uL vetustam consue- 


tudinem a Stephano propugnatam accensa veritatis D 


face iilustratam. confirmaret. Et 1l. vu, c. 20 : « Nain 
veritate postea liquidius revelata cessit error veri- 
tati, cum illa saluberrima consuetudo etiam plena- 
rii concilii auctorilate firmata est. » Et]. de unico 
Baptismo con. Petil., c. 44 : « Ecce duo crant uno 
tempore, ut. de aliis taceam, qui diversa sentiebant : 
duo erant eminentissimarum ecclesiarum, Romanz 
&cilicet et Carthaginensis episcopi, Stephanus et Cy- 
prianus ambo in unitate catholica. constituti. Multi 
cum illo, quidam etiam cum isto sentiebant. elc. » 
Quis porro Augustino exercitatio in hac discepta- 
tione ? Quis altius ingressus iu bujus questionis qua 
adhuc cum Donatistis fervebat. indagationem ? Cui ex- 


tantum , sed et disciplinz castigatioris regula, sic- 
übi sileat Scriptura, ipsa tamen est Ecclesia, de qua 
non silet Scriptura. Si universa autem aliquando Ec- 
clesia, etsi dissimili, in. errore tamen jacuisset, ec- 
quid illam consuli attineret ? Si errasset. cxtra syno- 
dum universa, quin errasset et iu. synodo plenaria ? 
Num tutior ab errore est, reprasseniatio Ecclesia, 
quam Eeclesia ? Num collecta in unum locum, quam 
effusa in omnem ? Àn ubi ipsa. effunditur ubique ter- 
rarum, effunditur et evanescit S;iritus sanctus, pe- 
ctoris hospes intimus ? Cui catholico hac bilem non 
moveant? 


XXII. ITEM EX VINCENTIO LIRINENSI. 


Vincentius quoque Lirinensis omnem cavillandi 
faculatem resecat. Common. 1, c. 9 : « Quondam igi- 
tur ven. mem. Agrippinus Carthaginensis episcopus 
primus omuium mortalium , contra. divinum cano- 
nem , contra universalis Ecclesi: regulam, contra 
sensum omnium consacerdotum, contra morem at- 
que instituta majorum rebaptizandum esse censebat. 
Qui pr:iesumptio tantum mali invexit, ut non solum 
hiereticis omnibus formam sacrilegii, sed etiam qui- 
busdam catholicis occasionem praeberet erroris. Cum 
ergo undique ad novitatem rei cuncii reclamarent, 
atque omnes quaquaversum sacerdotes pro suo quis- 
que studio reuiterentur : tunc beate memoriz papa 
Stephanus apostolice sedis Antistes , cum caeteris 


123! 


THOMASSINI DISSERTATIO 


12352 


quidem collegis suis, sed tamen prz c:teris resti- A sciat uon csse Baptismum Christi si verba evangelica 


tit ;diguum, ut opinor, existimans, si reliquos om- 
nes tantum fidei devotione vinceret , quantum luci 
auctoritate superabat. Denique in epistola qux tunc 
ad Africam missa est, his verbis sanxit, nihil novan- 
dum, nisi quod traditum est. » Ubi perspicis quam 
oinnia ad Stephani defensionem sint instructa. Et 
lixc quidem scribebat Vincentius post Arelatense, 
post Niczenum, post C. Politanum generale conci- 
lium. Non his ergo conciliis eque repudiatam Ste- 
pliani ac Cypriani sententiam suspicabatur. 

His adde Facundum Hermianensem episcopum 1. 
x « Cum Cyprianus non solum privatim, ut ei visum 
est, verum etiam congregato concilio definierit ut 
omnis hereticus ab Ecclesia rediens baptizetur, et 


propter hoc. culpatus ἃ Stephano Antistite Romano B 


restiterit, injuriose tractana eumdem B. Stephanum 
a quo fuerat jure culpatus, etc. » Et 1. con. Mocia- 
num : « Idcirco B. quoque Stephanus presul aposto- 
lic: sedis cum sanctum Cyprianum atque alios Afros 
episcopos de baptizandis omnibus hereticis decre - 
visse cugnosceret, continuo ei denunciavit, quod si 
qui hxc auderent, ab Ecclesia pellerentur. Et Ste- 
plani potius quam Cypriani sententiam tenet Eccle- 
sia, non solum de non rebaptizandis h»reticis, ve- 
rum etiam de rebaptizantibus non ferendis. » Quid 
his apertius optari potest ? 


XXIII. Ex HINCMARO RBEMENSI, ET AUGUSTINO RURSUS. 


Hincmarus denique , ne longius progrediar, in 


opusculo 55, capp., c. 19 : « Et quia concilium Ni- ( 


cx num Paulianistas ha:reticos ad Ecclesiam venien- 
tes baptizari prz:ecepit, quidam etiam alios h:ereticos 
baptizandos esse dixerunt, quod apostolica sedes et 
plenaria concilia, sicut decreta Romanorum Ponti- 
ficum, et sanctus Augustinus verbis et seusibus co- 
piose ostendit, penitus abdicarunt. »Paulianistze enim, 
ut supra tradidit lunocentius, in nomiue Trinitatis 
non tinguebant, tinguebant alii fere hzretici, etsi iis 
nominibus non eam quam Ecclesia catholica fidem 
complecterentur. Unde Augustinus l. ni de Bapt. 
con. Donat., c. 15 : «Quamobrem si evangelicis ver- 
his in nomine Patris, et Filii, et Spiritus saneti 
Marcion Baptismum consecrabat, integrum erat sa- 
cramentum, quamvis ejus fides sub eisdem verbis 


quibus symbolum constat, illic defuerint ? Sed faci- 
lius inveniuntur hzretici qui omnino non bapüizent, 
quam qui non illis verbis baptizent. » 


XXIV. ALTERA ATTINGITUR CONTROVERSIA, AN POST 
DECRETUM STEPHANI PLENARIO ADHUC ESSET OPUS 
CONCILIO, UT INNUERE VIDETUR AUGUSTINUS. 


Jam satis, ut opinor, superque, diluxit quantilla fi- 
des habenda sit novatoribus, quando in re tam 
aperta fucum facere, et omnium Patrum conspira- 
tissimze sententi:e obluctari conati sunt. Ad alteram 
jam accingamur hujus controversie partem expe- 
diendam. Et ex suprapositis Augustini testimoniis il- 
lud quidem emicabat, excusatos illum utrumque ha- 
buisse Stephani adversarios, quod necdum res ple- 
nario Ecclesiz concilio diffinita atque elucidata fuis- 
set. An ergo ante concilii plenarii definitionem, nul- 
lius culpz aflines sunt qui sedis apostolicze constituta 
despicantur ? An ea erat. inter Cyprianum et Ste- 


| phanum :eualitas, ut pari jure in tantz rei disso- 


nantía suo uterque judicio frueretur ἢ : 


XXV. CONTRA EX EODEM AUGUSTINO, ETIAM ANTE COK- 
CILIUM ET SUMMA FUIT STEPHAN! POTESTAS ET CYPRIANI 
ERROR EXPIANDUS, NON EXCUSANDUS. 


Nequaquam ita habere vel Augustinus ipse fide- 
jussor est. Nam l. v, c. 25 contra Donat. de Bapt. : 
€ Scribit Cyprianus Stephanum quem Romanz Ec- 
clesiz episcopum tunc fuisse didicimus, non solum 
sibi ad ista non consensisse, verum etiam contra 
scripsisse atque przcepisse. » Sic ergo alibi supra 
dixit duos fuisse eminentissimarum — ecclesiarum 
przsules diversa sentientes, ut hic agnoscat alterum 
alteri pr:ecepisse. Et 1.1 de Bapt. con. Donat., c. 18: 
« lu qua Ecclesia, sí aliud alii adhuc de ista quzs- 


. tione salva pace sentirent, donec universali concilie 


unum aliquid eliquatum sincerumque placuisset, 
humanz infirmitatis errorem cooperiret charius 
unitatis : sicut scriptum est, quia charitas operit mal- 
titudinem peccatorum. Qua enim absente caetera ins- 
niter habentur, eadem presente quaedam venialiter 
non habentur. » Peccasse Cyprianum non dissimu. 
lat : quem mox ait « ad palmam martyrii pervenisse, 
ut si qua in ejus lucidam mentem ex humana coodi- 


aliud opinantis quam catholica veritas docet, non es- ἢ) tione nebula irrepserat, gloriosa serenitate fulgentis 


sct integra, sed fabulosis falsitatibus inquinata. Nam 
sub eisdem verbis, id est, in nominibus Patris, et 
Filii, et Spiritus sancti non. solum Marcion, aut Va- 
lentinus, aut Arius, aut. Eunomius, sed ipsi carna- 
les parvuli Ecclesie, de quibus dicebat Apostolus ; 
non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi 
earua'ibus, si possent singuli diligenter interrogari, 
0t diversitites opinionum fortassis, quot homines, 
numerarentur. » Consule Epiphanium et alios qui de 
h;eresibus scripsere etsi minutias fere consectati sint 
omnes, eversam tamen ab ullis formam Baptismi vix 
reperies, nisi ab uno et altero. Unde scite Augusti- 
Bus |. vt de Bapt. con. Donat. : « Ceterum quis ne- 


sanguinis fugaretur. » Et mox addit quod de Bp 
tismo aliter senserat quam se res habebat, « id chr- 
ritatis ubertate pensatum, et passionis falce purgs- 
tum esse. » Et 1. v, c. 251 : Jam. illa quz in Sie 
phanum irritatus effudit Cyprianus retractare nole, 
quia et non opus est Ea preterire melius est que 
periculum perniciose dissensionis habuerunt. Sve- 
planus autem et abstinendos putaverat qui de susci- 
piendis h:ereticis priscam consuetudinem convellere 
conarentur. Iste autem quzstionis istius difficultste 
permotus et sancte charitatis visceribus  largissime 
przditus, in unitate eum eis manendum qui diversi 
sentirent. lta quamvis commotius, sed tamen fr» 


4958 


IN SYNODOS, DE BAPTISMO HJERETICORUM. 


1254 


terne indignetur: vicit tamen pax Christi in cordibus A Culpa liberari ergo non poterat Cyprianus , qui con- 


eorum, ut in tali disceptatione nullum inter eos ma- 
lum schismatis orireiur. » Vides ut Cypriani effer- 
vescentiam perstringat, Stephano eadem jlacuisse 
astruat quz universali post Ecclesiz:, ut ne Baptisma 
hereticorum ileraretur, οἱ iterantes abstinerentur : 
denique dispensationi qua errori suo blandiebatur 
Cyprianus ad avertenduin schisma acquievisse tan- 
dem Stephanum. Etsi enim nullo decreto, ipsa ta- 
men patientia sua qua intentatum fulmen inhibuit; 
eonsensit Stephanus in hanc «cconomiam. Itaque 
Stephauo in illam c&conomiam consentiente, ejus 
auctoritatem jam non spernebaut qui concilium 
plenarium opperiebantur. 


XXV]. EX EODEM, CYPRIANUS PETRO CONPARATUR 
ΒΆΒΑΝΤΙ, SED CORRIPIENTE COLLEGAM AUDIENDI. 


Quid quod sexcenties idem Cyprianum Petro com- 
parat, episcopum Apostolo, errantem  erranti, 
martyrem martyri ? Cum tamen Petrus paulo cor- 
ripienti acquieveril, ejus erroris sectatores ab Ec- 
clesia precisi sunt. Ita et Cypriani martyris imi- 
tatores ab unitate se abrupere. Lib. vii, c. 1. « Hz- 
relici nati ex illo errore in quem Petrus devians 
a Paulo revocatus est, in hoc usque persistunt. 
Sicut ergo illi, Petro in primatu Apostolorum 
martyrii gloria coronato, in sua perversilate prz- 
cisi ab Ecclesia remanserunt ; sic isti Cypriano per 
abundantiam charitatis in sortem sanctorum pas- 
sionis claritate suscepto, seipso exules unitatis agno- 


scunt. » lta. Cyprianus Stephano, ut Petrus. Paulo αὶ 


saltem obtemperaret. ld ergo prx:erea sanguine 
elut, Et lib. ni, c. 8. « Monet nos non fuisse im- 
possibile, ut de Baptismo Cyprianus aliquid aliter 
Saperet quam veritas postulabat, qux ab Ecclesia 
et ante illum et post illum retenta est, sicut potuit 
aliquid etiam Petrus aliter sapere quod veritas non 
habebat, quam Paulo Apostolo doctore didicimus. » 


XXVII. QUAM NON POSSIT EXCUSAR! CYPRIANUS EX 
EODEM, TRADITION! APOSTOLICA ET ECCLESIE UNI- 
VERSALI IMMORIGER. 


Quam non posset etiam Augustinus Cyprianum 
absolvere apertum est preterea ex |. n, con. Donat. 
de Dapt., c. 7, ubi ait, etsi res nondum diligentius 
pertiractata fuisset ; « Saluberrimam tamen consue- 
tudinem tenebat Ecclesia, etc. quam consuetudi- 
nem credo ex apostolica traditione venientem , 
Sicut multa non inveniuntur in litteris eorum ne- 
que in conciliis posteriorum , et tamen quia per 
universam custediuntur Ecclesiam , nonnisi ab ipsis 
tradita et. commendata creduntur. Hanc ergo sa- 
luberrimam consuetudinem per Agrippinum prz- 
decessorem suum dicit sanctus Cyprianus quasi 
cepisse corrigi. Sed sicut diligentius inquisita ve- 


ritas docuit, verius creditur per Agrippinun cor- 


rumpi coepisse, non corrigi. » Idem alibi pluries 
inculcat eam non iterandi Baptismi consuetudinem 
nb universali Feclesia lactenus. observotam [Π|546. 


suetudinem universalis Ecclesi: et. traditionem ab 
Apostolis usque ipsis derivatam contemnebat , post- 
habebatque nupere per Agrippinum invecte cor- 
ruptelz. Minus adeo est mirum, si Apostolic: 
Sedis statuta minoris faceret qui apostolicas tra- 
ditiones et universalis Ecclesiz leges flucci faciebat. 
Àb hoc Cypriani contemptu quem martyrio expiavit, 
nibil adversus vel prime Sedis, vel Ecclesiz uni- 
vergalis , vel apostolicarum traditionum auctorita- 
tem rite excipi potest. 


XXVIII. FADEM EX HIERONIMO CONFIRMANTUR, VIN- 
CENTIO LIR. ET FACUNDO HERG. 


]ntàà Hieronymus dial. adv. Lucifer. frustra a 


B Cypriano impetitam. utramque copulat auctoritatem 


et Sedis Apostolic:e et universalis Ecclesize. « Legat 
B. Cypriani epistolas, in quibus Stephanum Ro- 
wmanx urbis episcopum et invelerate. consuetu- 
dinis lacerat errorem. » lta et Vincentius Lirinensis 
loco supra laudato : « Cypriano Stephanus Aposto- 
lice Sedis Antistes, cum czteris quidem collegis 
suis, sed tamen pra» c:leris restitit: dignum , ut 
opinor, existimans, si reliquos omnes tantum fidei 
devotione vinceret, quantum loci dignitate supera- 
bat. » Equum erat utique morem ut ei gereret 
Cyprianus, qui ceteros collegas et fidei devotione, 
et loci dignitate superabat. Quid mirum autem δὶ 
ei non cessit, qui Agrippino potius se addixit 
« primo omnium mortalium conira divinum ca«- 
nonem, contra universalis Ecclesie regulam , con- 
tra sensum omnium consacerdotum , contra morem 
atque instituta majorum, rebaptizandun) esse cen- 
senti ? » lta et Facundus supra aiebat « jure culpa- 
tum » a Stephano Cyprianum, et Stephani senten- 
ti , non tum quidem Cyprianum, sed Ecclesiam, 
el tum et postea accessisse. 


XXIX. RURSUS EX AUGUSTINO. 


Et rursum Augustinus octoginta episcopos cum 
Cypriano, quinquaginta cum Firmiliano consensisse 
non nescius ,nihilo tamen secius orbem Christianum 
universum a Stephani partibus stetisse fidenter af- 
firmat. Ut hinc rursus patescat tam non posse ad- 
versus Stephani quam nec adversus Ecclesiw€ uui: 


D versalis auetoritatem vel decreta quidquam hinc 


objectari. Sed et Stephani et Ecclesie potestas 
quidem invicta, sed permodesta et multis c cono- 
mix et venis blandimentis temperata intelligatur. 
Lib. fh, con. Cresconium c. 5: « Proinde si omnino 
jam credendum sit quinquaginta episcopis Orien. 
talium id esse visum, quod septuaginta Afris vel 
aliquanto etiam pluribus, conira tot millia epis- 
coporum quibus hic error in toto orbe displicuit : 
cur non potius etiam ipsos paucos Orientales suum 
judicium correxisse dicamus ? »' Et |. ni, c. 9, de 
Bapt. con. Donat : Nondum factum erat universale 
concilium , quia consuetudinis robore tenebatur or- 
his terrarum. » Vide et |. c. 6, ut supra retulimus. 


1235 


THOMASSINI DISSERTATIO 


4 


1936 


Eusebius quoque supra relatus |l. vn, c. 2, et 5, A asperius primo acceperit legatos Cypriani Stepha. 


antiquam consuetudinem, cui Stephanus tuenda 
ineumbebat , in omni Ecclesia invaluisse insinuat 
ab initio, Ut necesse sit Firmilianum partium sua- 
rum studio raptum extra veri semitam fuisse, cum 
de copia suorum asseciatorum licentius gloriatur. 


XXX. NON ULTRA MINAS SEVIT STEPHANUS, ET TAN- 
DEM DISPENSATIONI ACQUIEVIT, ATQUE ITA DECRETI 
SUI EXECUTIONEM SUSPENDIT IPSEMET. 


Quod autem Steplianus ultra minas et terrorem 
non eruperit, cohibitoque mucrone sacro , indul- 
gente. tacitus saltem acquieverit, ut ne ea de causa 
unitas Ecclesie  scinderetur , multis  assequimur 
conjecturis. l:usebius novum et insolens Cypriani 
decretum et synodi Carthaginensis gravissime tu- 
lisse ait Stephanuin, nec ultra indignationem :es- 
tuasse, aut tentasse quid narrat. Hieronymus supra 
laudatus aiebat Cyprianum concilii sui decretum 
ad Stephanum mississe , sed conatum ejus frustra 
[visse : denique illos ipsos episcopos ad vetustiorem 
consuetudinem sese  recollegisse. Vincentius Liri- 
nensis fervorem Stephani magnilicentissimis verbis 
prosecutus est , de anathemate prorsus silet. AÁu- 
gustinus ]. v, c. 95: « Cyprionus ad Pompeium 
scribens indicat Stephanum non solum sibi ad ista 
non consensisse, verum etiam contra scripsisse at- 
que precepisse. » Huc usque sxvitum est. Εἰ 1. de 
unico Bapt. con. Petil , c. 44. « Cum Stephanus non 


nus, quo ad officium illum revocaret , nibil mo- 
ror :at pacem ab eo won esse ruptam, id superiorá 
argumenta pervincunt. Et ipse denique Cyprianus 
in epist. ad Pompeium , qua asperiores ad se Sie- 
phani litteras asperriue exagiist, íratrem tamen 
ipsum appellat, rupt:e communionis nusquam me- 
minit. t.t ad cumulum Augustinus l. v, con. Deaat. 
c. 25 : « Steplianus. abstinendos putaverat qui de 
suscipiendis li:ereticis priscani consuetudinem convel- 
lere conarentur. Cyprianus in unilate cam eis ma- 
nendum qui diversa sentirent. Ita quuamvis commotius 
sed tamen fraterne indignetur, vicit tamen pax Chris- 
ti in cordibus eorum, ut in tali disceptatione nullum 
inter eos malum schismatis oriretur. » Utcumque i- 


B gitur consensit Stephanus qui diversa sentirent ab 


unitate non prdcidi ; et universale Conciliüm er- 
pectari. 


XXXI. GRAVIORI AUCTORITATI! CEDERE DEBUISSE CYPRIA- 
NUM EX AUGUSTINO. 


Quocirca ut ejus auctoritati a multis resisteretar , 
charitas ejus in causa fuit que ad veniam tandem 
ipsum et c conomiam inclinavit. Alioqui  quantalibet 
potestate et scienti» ubertate afflueret. Cyprianus, 
infleeti tamen ipsum debuisre graviori auctoritate 
auctor est ipse Augustinus l. 11, de Bapt. con. Donot., 
c. 5. : Certe nobis objicere soletis Cypriani litteras, 
Cypriani sententiam, Cypriani concilium etc. Quis ne- 
scial &1nctam Scripturam eanonicam omnibus poste- 


solum non rebaptizaret h:ereticos , verum etiam C rioribus episcoporum litteris ita praeponi, utrum verum 


facientes, vel ut fieret decernentes , excommuni- 
caudos esse censeret , sicut aliorum episcoporum 
et ipsus Cypriani litter& ostendunt, tamen. cum 
eo Cyprianus in unitatis pace permansit. » Excom- 
municandos censebat , non excommunicabat : ini- 
nitabatur Stephanus , non jaculabatur. ldeo et 
Cyprianus permansit in posce unitatis, eliam cum 
Stephano, unde ibidem mox : Ecce duo erant uno 
tempore, ut de aliis taceam, qui diversa sentie- 
bant. Duo erant eminentissimarum ecclesiarum , 
Romaus scilicet et Carthaginensis episcopi, Ste- 
phanus et Cyprianus ambo in unitate catholica 
constituti, Multi cum illo, quidam cum isto ctiam 
sentiebant, utrique cum eis in unitate consisten- 


vel ut de illa omnino dubitari el disceptari non possit, 
utrum rectum sit, quidquid in ea scriptum esse cons- 
titerit, Episcoporum autem litteras qu:e. post confir- 
matum canonem vel script» sunt, vel. seribuntr: & 
per sermonem forte sapientiorem cujuslibet in ea re 
peritioris, et per aliorum episeoporui graviorem 
auctoritatem , doctioremque prudentiam, et per con- 
cilia licere reprehendi, si quid in eis forte a veritate 
deviatum est. » Quorumlibet, ut vides, episcopo- 
rum, atque adeo Cypriani littere reprehendi pote- 
rant, non sapientiore tautum cujuslibet privati ser- 
mone, non concilii tantum congregatione , sed alio- 
rum etiam episcoporum, atque adeo prz ceteris 
Romani Presulis graviore auctoritate doctioreque 


tes. » Nihil his apertius fleri potest. Atque adeo D prudentia. Hzc enim tria perspicue diseriminat Au- 


mitiganda sunt nonnihil Firmilia ni ad Cyprianum 
verba adversus Stephanum stridentia. in huuc. mo- 
dum : « Pacem cum singulis vario discordi» ge- 
nere rumpentem , modo cur Orientalibus , €juod 
nec vos latere confidimus ; modo vobiscum, qui 
in meridie estis : a quibus legatos episcopos pa- 
Lienter. satis. et leniter suscepit, ut eos nec ad 
sermonem saltem colloquii cominunis admitteret : 
adhuc insuper pr:zciperet fraternitati universe, ne 
quis eos in domui suam reciperet : ut venien« 
tibus non solum pax et communio , sed tecium 
€t hospitium  negaretur. Rhetoricabatur Firmilia- 
Du), Θὲ esuse sus estu effusius incandescebat. Ut 


gustinus. 


XXXIl. ET CYPRIANUS ET ALI! EJUS CONSENTANEI 
FORSAN RESIPUERE. 


Quid si et ipse Cyprianus ante. obitum  resipuit? 
Nolim equidem vel illius, vel Firmiliani sanctitatis 
famam ab hoc religare ambiguo. Sed et. rem dubiam 
nolim indubie explodi. Sobrie et sapienter suo more 
Augustinus 1. u, de Bapt. con. Don. « Si Petrum  lau- 
dat et prz dicat Cyprianus ab uno posteriore collega 
patenter. eoncorditerque correctum; quanto citius 
ipse cuin concilio provincix sux, universi orbis anc- 
toritate , veritate patefacta, cessisset? Quia profeeto 


1957 


IN SYNODOS, DE BAPTISMO H/ERETICORUM. - 


1858 


et uni verum dicenti et demonstranti posset facillime A rect» orbit:e se reddant : a consuetudinum recto tra- 


consentire tam  sanctá anima, tàm pacata, Et 
fortasse factum est, sed nescimus. Neque enim om- 
nia quie in illo tempore intéf' episcopos gesta sunt 
emori:e litterisque matidari potuerint : aut omnía 
qua mandata sunt novimus. » Vides ut has conjec- 
turas nec leviter astruat, nec fidenter aspernetur sanc- 
tus Pater. Et epist. 48: « Cyprianus aut non sensit 
omnino , quod eum sensisse recitatis, aut hoc postea 
correxit in. regula veritatis, aut hunc quasi nzvuni 
cooperuit ubere charitatis. » 

Dionysium Alexandrinum docet Hieronymus lib. 
de Seript. Eccl. « In Cypriani et African: synodi 
dogma consensisse ; » et tamen ut ejus épistolas ad 
Romanos Pontifices ex Eusebio datas. sileam : Basi- 


lius in epist. ad Amph. semel iterumque conqueritur B 


de Dionysio, quod Pepuzenorum Baptisma appro- 
baret. Hinc conjectura est ad Romanorum senten- 
tiam tandem accessisse. llieronymus autem adv. 
Lucif : Mi ipsi episcopi qui rebaptizandos hereticos 
cum Cypriano statueraut, ad antiquam consuetudi- 
nem revoluti, novum einisere decretum, etc. » Au- 
gustinus 1. ni, contra Crescon., c. 2, innuit, « Orien- 
tales suum judicium correxisse. » lucassum ergo 
Baronio indignantur ejusmodi quid ominanti de Fir- 
miliano. Si tamen fides ejus rei adhuc nutat , nec 
plus quo indulgendum est suspicionibus animi no- 
stri, consultius erit Augustinum rursum audire, ]. 
de unico Bapt. con. Petil., c. 15: « Nec nos qui Bap- 
tismi veritatem etiam in hzreticorum iniquitate agno- 


mite declinantes ex venia pers:pe tolerantur. Hic 
habet, illic non. habet locum dispensatio. Definitre 
semel lidei derogari deinceps numquam et nusquam 
potest : covstitate. quomodolibet consuetudinum di- 
sciplinas non raro posterior [45 derogat, ipsa saltem 
desuetudine. Conciliis etiam axcumenicis consuetu- 
dines aliquas sancientibus aut non statim obtemperatur 
aut obtemperati desinitur postea, ut non citra culpan, 
at citra unitatis Ecclesiastic:e labem ; at fidei semel 
constitute irrevocabiliter obaudiendum est. Tertullia- 
nus l. de Virgin. veland : « Regula, inquit, fide omnino 
una est, sola immobilis, et irreformabilis. » 


XXXIV. vaRIA HUJUS DISCRIMINIS DOCUMENTA. 


ideo forsitan in. unitatis et pacis gremio retenti 
sunt ad concilium usque Nic:num, qui de pasch:m 
die à catholica Ecclesia dissonabant : cum cetera 
h:ereses etiam ante Nicenam synodum a corpore 
Ecclesiw detruucate fuerint. Ideo de questione 
paschatis dirimenda laborarunt vehementer Niczni 
Patres; de priscis h:eresibus innumeris per provin- 
cialia tantum concilia antehac proscriptis, rursus 
proscribendis, et ex acumenic: auctoritate synodi 
fulminandis nihi! fuere solliciti. Ideo et concerta« 
tionem de Baptismo iidem sopire studuerunt, unos 
rebaptizari jubendo Paulianistas. Quia ut liberior et 
versatilior sua sponte est disciplina; ita universali 
magis consensu opus est, sicubi restringatur. ideo 
et Cyprianus vehementer contendebat, et Stephanus 


scimus potius quam negamus, ideo meliores Cypri- ὦ tandem condonavit, ut diversa quamlibet sentientes 


ano sumus, sicut nec Petro, quia gentes judaizare 
non cogimus. Hoc de Agrippino aliisque episcopis 
qui illa concilia fecisse perhibentur responderim , 
qui sic diversa senserunt, ul cuim eis coutra quos 
de hac quzestione sentiebant , in unitate persisterent 
ubi charitas couperit multitudinem peccatorum. » 
Et Bedam rursum audire superius relatum ; qui 
Aidaui vitam evangelicze amussi coaptatam laudabat, 
non laudabat autem quod. canonicum. Paschze tem- 
pus, « vel ignoraus, vel sui gentis auctorilate, 
nec agnitum sequeretur, devietus, non observaret, 


XXXIll. ALTERA APERITUR VIA SOLYENDAE HUJUS CON- 
TROVERSLE, EX DISCRIMINE QU.ESTIONUM DE FIDE ET 
DE CONSUETUDINIDCS. 


Et hinc rursus alia. se paudit ratio sedand:x inter 
varia Augustinian:e dociriuz capita confliciationis : 
cum idem ipse et concilii plenarii spem amputarit 
Pelagianis, iuexorabilem indicens necessitatem Afri- 
canis conciliis el Apostolice maxime Sedis definitio 
nibus subscrihendi : E& Cypriano ejusque collegis 
copiam fecerit, aut patrocinium adornaverit, ut ante 
concilium  plenarium non acquiescerent. lugenti 
enim prorsus bae quiestiones distant intervallo. llla 
ad fidem, liec ad consuetudines magis Ecclesi;e per- 
tinet. In unitatem fldei concinere necessuin est fideleg 
omnes, in unitatem. consuetudinum non est semper 
pecesse ; A lide deviantibus nil venid superest, nisi 


ab unitatis tamen individuo nexu ne discederent : 
sieut et in negolio pasclatis Irenzus aliique sentie« 
bant sequioris observantiz tenaciores quosque a com- 
page Ecclesie non scindendos. Deniquedisciplina 
varietatem alicubi etiam ornamento esse et Augusti» 
nus et Gregorius iufra suo loco nos docebunt. Gre» 
gorius autem non assensus modo, sed hortatus etiam 
est diversos ab Ecclesia Romana ritus, sicubi tem» 
pestiviores occurrerent, in ecclesiam Anglicanam 
wansplantari. In. fide autem nemo hanc licentiam 
concesserit. 


XXXV. QUESTIONEM HANC CIVILITER TRACTATAM ESSE, 
UT AD CONSUETUDINES SPECTANTEM, NON AD FIDEM, 
PROBATUR PRIMUM EX FIBMILIANO. 


Nec me fallit quodam posse modo ad fidei nego- 
tium revocari isías de Baptismo hzxreticorum quas- 
stiones ; 1»ulto etiam magis quain de paschalis die, in 
quo aberrantes ecclesiasVictor licterodoxas appellabat, 
Sed unum id existimo ex priscorum Patruin scriptis 
scintillare hauc rem illos non aliter, quam ut con- 
sueludinis ecclesiastic:e et disciplin: partem spec- 
tasse, nec ad fidei substantiam et necessitatem revo- 
casse. lta sentiebat Firmilianus in epist. ad Cypr. 
salvo unitatis vinculo in his dissentiri posse : « Cir 
celebrandos dies Paschae et circa multa alia divinae 
rei Sacramenta, videat quis esse apud Romauus 
aliquas diversitates, neo observari illic omnia sequa- 


1241 


Etsi alias quandoque disciplin:e et. consuetudinum A 


capita, ad Baptismi scilicet vel Sacramentorum spirita- 
les causas attinentia, ad fidem trahantur, ut infra 
monebiimus dissert. hujus num. ult. 


XXXIX. EX AMPHILOCHIO. 


[ta scutiebat et Amphilochius qui in Novatianorum 
Baptismo iterando vel von iterando, sux cujusque 
moribus Ecclesi» serviendum esse censebat; ut 
testatur Basilius c. 1, ep. ad eumdem scripta : 
« Quse itaque ad Catharos pertinent, recte admonuisti, 
quod oportet uniuscujusque regionis mortem sequi. » 
Quz ita interpretatur Balsamon : « Án oporteat bap- 
tizari Novatianos, diverse sententix€ processerunt 
quemadmodum tu admonuisti, et placuit sequi mo- 
rem uniuscujusque regionis. » 


XL. EX ATHANASIO. 


Ita sentiebat οἱ Athanasius, eujus orat. 3. adv. 
Arianos liec. sunt verba : « Si in nomine Patris et 
Filii datur perfectitudo Baptismi, plenaque initiatio : 
Patrem autem verum Ariani non pronunciant, eo 
quod negent aliquid ex ipso existere et simile esse 
ilius substanti: : Negant quoque verum Filium, 
aliumque ex non entibus conditum sibi commini- 
scentes in Baptismate proferunt ; qui, qu:eso, igitur 
non plane vanum ac inutile fuerit Baptisina quod ab 
illis datur, cum id nonnisi species sit et inane simu- 
lachrum? Non enim in Patre et Filio tribuunt Baptis- 
ma Ariani, sed in Creatore et creatura, in Factore et 


factura. Sicut igilur creatura diversum quid esta (t 


Filio, ita diversum quid a vero Bapiismate est, quod 
ab illis existimatur dari; tametsi nomen Patris et 
Filii, quoniam illa in Scripturis vident, simulent se 
nominare. » Et infra : « Certe alize etian h:ereses, ex- 
que numero mnon pauci, nomine tenus ritum istum 
pronuntiant, sed non recte sentientes, neque sanam 


fidem retinentes, inutilem possident aquam, nimiruin | 


lumine et religione destitutam. Adeo ut qui ab illis 
asperguntur, sordescant potius prava religionc, quatn 
redimantur. » llc vir iutaminatissiiz fidei. de 
Baptismo hzrelicorum et exterarum hzeresum, 1a- 
metsi invocatioue Trinitatis conferretur : Audi et 
quid mox subjiciat. « Itidem quoque et Mauiclizi, ac 
Pliryges, ac. discipuli Samosatensis, nomina ipsa 


IN SYNODOS, DE BAPTISMO ILERETICORUM. 


4349 
XLI. FX EPIPHANIO. 


lta sentiebat et Epiphanius cujus adscribendus hic 
est locus illustris in exposit. fid. Cath., n. 15 : « Alii 
qui audaciores videntur ex Catholicorum partibus, 
privata sibi factione constata przter Ecclesie con- 
sueludinem, ac citra concilii generalis decretum, eos 
qui ab Arianis ad suas partes transeunt, iterum ba- 
ptizare nihil verentur ; cum nondum ea res, ut dixi, 
universalis synodi judicio decisa sit; quod adhuc po- 
puli promiscue ad hodiernum usque diem habeautur. 
luter quos multi quidem sunt Catholici, sed ficte ac 
per simulationem, sacerdotum auctoritatem sequun- 
tur, donec execranda illa secta ab Ecclesi: commu- 


. nione segregetur, ut tuuc aliquid de illa statuatur. Ex 


jis qui suapte auctoritate iterum hoc modo baptizant, 


B audio quemdam in Lycia presbyterum esse. » Nemini 


posthae, ut arbitror, mirum accidet, si fluctuaverit 
Athanasius, si Basilius, si Amphilochius, et hzreti- 
corum Baptisma in nomine, sed non in fide Trinitatis 
collatum iterari optaverit ; cum Epiphanius Romans 
Ecclesi» et Occidentalis morum scientissimus zeque 
alternaverit, et eos qui ab Arianis ablutos iterato 
abluebant, non hzreseos sed audacism insimularit, 
unumque illud iterum atque iterum deprecatus sit, 
ne ante concilii universalis definitionem rebaptizare 
eos perseverareut, maxime cum illi necdum aut se- 
cessissent, aut execti essent ab Ecclesix€ catholica 
comuiunione. 


XLIÍ. EX CYRILLO HIEROSOL. 


Ita sentiebat et Cyrillus Hierosolymitanus, qui prze- 
fat. in Cutech. de omnibus h:ereticis promiscue hiec 
habet. « Soli h:eretici. rebaptizantur. Siquidem prius 
illud non erat Baptisma. » θυ autem vel levissima 
illius ah Augustino decantatissimi plenarii ex toto 
Christiano orbe concilii fama evaserat ad Basilium, 
ad Amphilochium, ad Cyrillum Hierosol., ad Epiplia- 
nium denique ? ubi illa orbis consensio post plenarium 
concilium ad non iterandum h:ereticorum Baptisma? 
Cum Arclatensis utique illa sit synodus ab Augustino 
indigitata, paulo ante ejus natales celebrata, ut alibi 
ostendemus : ecqua hujus apud Grazcos usquam ves- 
tigia vel ab emunctissimz naris hominibus olfieri 
possunt? Non Zonaras, non Balsamon, non 21} ejus 
meminere Gra:ci. Sed et in Arelatensi synodo, ubi 


pronuuciantes, nihil ob id sunt minus hzretici. lta D illa tam copiosa elucidatio veritatis, qua Cypriani 


quoque deincejs et reliqui, et qui cum Ario sentiunt, 
etiamsi recitent seripta, proloquantarque ipsa nomi- 
na, frustrantur, illuduntque eis qui ab ipsis Baptisma 
accipiunt. » flic obiter adverte nomina ipsa persona- 
rum divinarum, quia saeris in paginis consignata verhis 
conceptis sunt, inter tingendum ab omnibus pene h:ere- 
ticis pronunciata fuisse, ideoque nullius culpx fuisse 
aflinem ad Stephanum vel Ecclesiam Romanam, eo- 
rum Bapüsma iterari vetantem. Porro Athanasius 
Basilio aperte suffragatur, eassum ratus Baptisina, 
quod tametsi verbis evangelicis conferatur, eorum 
tamen qui conferunt alienus sensus ab Evangelio, 
aliena fides cst. 


doctrina refelleretur, traditionis catholicze et vetus- 
tissimi ratio et sapientia splendidissime elucesceret ? 
An temporun iniquitas intercepit tam egregia doc- 
trin:e. catholicze monumenta? Án diu ante synodum 
inter orthodoxos episcopos res agitata et eliquata 
fuerat, et ita ad synodum ventum est? Id forsan innuit 
Augustinus I. Il, de bapt. con. Donat., c. 4 : « Quo- 
modo potuit ista res tantis altercationum nebulis in- 
voluta, ad plenarii concilii luculentain illustrationem 
confirimationemque perduci, nisi primo diutius per 
orbis terrarum regiones, multis hinc atque hinc dis- 
put»tionibus et collationibus episcoporum pertractata 
constaret? lllud certe ex antedictis constat, Arelatensis 


1945 THOMASSINI DISSERTATIO 1944 


synodi vix rumore aliquo aspersos esse Grzcos, ideo- 
que plenariam illam forte ab Augustino dici, non 
quasi cecumenicam, sed ut ipsi moris est, quasi uni- 
versalem, hoc est, pluribus ex provinciis congrega- 
tam, velut regionalem , aut nationalem. Unde idem 
paulo infra enodandis aliis quibusdam de Baptismo 
dubitationibus, optabit « auctoritatem concilii tanti, 
quantum tante rei sufficiat, » Optabit item « regio- 
nàli cepta concilio, plenario concilio terminari. » 
Idem alibi transinarina concilia magni facere visus 
est. Unde autem Augustino de aeumenicis con- 
ciliis hxc sentent Oobrepsisset, qui solum pene 
Nicxenum audivit, CPolitanum vix scivit, Ephesinum 
morte antevertit? Et ille tamen frequens plenaria 
concilia crepat, aliaque aliis emendari autumat. Nec 
Basilius supra de cecumenico concilio satagebat, sed 
de concilio tantum, ut lis ista dirimeretur. Epipha- 
nius cecumenic:e synodi operam desiderat, peritior 
fortasse dissidii quo Orientales nonnulli ab Occiden- 
talibus adhuc dissidebant. 


XLIII. kx SECUNDA SYNODO OECUMENICA. 


Iia sentiebant Patres centum quinquaginta in 8y- 
nodo secunda ecumenica. Nam can. vii ita edieunt : 
« Eos qui rect fidei adjiciuntur, et parti eorum qui 
ex heretücis servantur, recipimus secundum subjec- 


tam hic consequentiam οἱ consuetudinem, Arianos. 


quidem, eic. Eunoinianos vero, etc. » Illos nempe 
unctione Chrismatis, hos Baptismo. Suum aimplicis- 
sime morem enarrant, consuetudinem hanc 6556 per- 
hibent, nihil amorulentius in secus vel sentientes, 
vel facientes stomachantur. Ceterum Montanistas, 
seu Cataphrygas, Eunomianos, aliosque nonnullos 
baptizari iterum jubent, quos Romana in Ecclesia 
rebaptizatos non fuisse elicitur ex supra positis Ilic- 
ronymi aliorumque testimoniis. Solos Paulianistas 
Nicena synodus jusserat iterum lingi, non Mouta- 
nistas. In Ecclesie Romana codice canonum deest 
canon iste. 


ALIV. EX $YNODO TRULLANA. 


Ita sentiebant et Trullani Patres, qui can. n reci- 
piunt cum aliis receptissimis synodis, etiam « a Cy- 
priano qui Afrorum regionis fuit Archiepiscopus et 
Martyr, et synodo quie sub eo fuit, emissum cano- 
nem ; qui in przedictorum prasulum locis, et solum 
secundum traditam eis consuetudinem servatus est.» 


Etsi a Cypriano dissentirent tunc Groci, hane timen - 


ejus consuetudinem suo loco et tempore viguisse 
censent. 


XLV. EX CONSENSU GRJECORUM, MAXIME THEODORI 
STUDITAE. 


Ita sentiebaut Grzeci. oliin. omnes, quibus summo 
semper in honore fuit illa Basilii Epistola canonica 
ad Amphilochium, in codice canonum greco pra 
cseteris radians. Specialiter autem Timotheus Pres- 
γιοῦ cujus fragmentum refertur ἃ Balsamone, ubi 
tres ordines recenset accedentium ad Ecclesiam, qui 
Baptismo, qui Chrismate, qui $0la erroris ejuratione 


À recipiuntur. « Et qui baptizantur quidem, sunt hi, 
Tascodrugi, Marcionistte, Artotyrite , Saccophori, 
Apotactit:e, Valentini, qui etiam Basilidii et Heriu:ei 
appellautur, Nicolaitze, Moutanistz, Pepuzeni, Mani - 
chz:ei, Eunomiaui, Paulisnista, Photinianistze, Sabel- 
liani, Cerinthiani, Menaudriani, Ebionzi, Simoniani, 
Carpocratiani, Saturniani, et qui ab impio Marco, 
qui ab Apelle, qui a Theodoto Coriario, Helcesaitz, 
qui a Nepote, qui a Pelagio et Cielestio, et Melchise- 
decit:e. Qui autem &ancto Chrismate unguntur, sunt 
hi, Tetradit:e seu Tessaresdecatiue, Novatiani seu 
Sabbatiani, Ariani, Macedoniani, Apollinaristzi.» Et 
paulo post. ibidem subjicitur et istud ex epistola 4 
Theodori Studite ad Naucratium excerptum : « Qua 
ἃ ine petivisti, ut sigillatim responderem de sectis, 

B et Baptismis, eic. Accede ad sacrum librum Epipha- 
nii, etc. Contemplatio tripliciter dividitur. Baptizantur 
autem Marcionisue, Tascodrugi, Manichzi, et qui 
sunt ejusdem ordinis, usque ad Melchisedechitas, 
viginti quinque h:ereses. Inunguntur autem sacro 
Chrismate Tetraditze, Novatiani, Ariani, Macedoniaui, 
Apollinarista, simul quinque. Qui vero nec baptizan- 
tur, nec unguntur, sed solam propriam et omnem 
aliam hzresin anatliematizant, Meletiani, Nestoriani, 
Eutychianistie, etc. » Qua prolixior fere est canonis 
septimi synodi CPolitan:e interpretatio. Vides autem 
quam immaniter hec dissideant a consuetudine Ro- 
manz Ecclesiz, qui nunquam deinceps tamen ea de 
re litem movit Graecis, Canonem illum CPulitanum 
suo ex codice rejecisse contenta. Vides quam rudes 

C fuerint Graeci, aut incuriosi illius plenarii concilii, et 
canonis Arelatensis de Baptismo ab Augustino cele- 
brati. Vides quam jure meritoque canon Arelatensis 
ad Afros destinetur, quorum propria lex erat ut re« 


baptizarent. 
Ld 


XLV]. EX GENNAD!O. 


lta sentiebat, ut ad Latinos rursus me referam, 
Gennadius de Dogmat. Eccles., c. 52 : « Illos qui non 
sancte Trinitatis invocatione apud hzreticos bapti- 
zali sunt, et veniunt ad nos, baptizari debere pro- 
nunciamus, non rebaptizari. Neque euim credendum 
est. eos fuisse baptizatos, qui non in nomine Patris, 
et Filii, et Spiritus sancti juxta regulam a Domino 
positam tincti sunt. Ut suut Paulini, Procliani, Bor- 
D boritz, Siphori, qui nunc vocantur Bonosiani, Pho- 
tiuiani, Montani, et Manichxi, variaque inipietatis 
germina, vel cz:eter: istorum originis sive ordinis 
pestes, 45 duo principia sibi ignota introducunt, ut 
Cerdon et Marcion ; vel contraria, ut Maniclizeus ; vel 
tria et barbara, ut Sethianus, et Theodosius ; vel 
multa ut Valentinus ; vel Christum hominem fuisse 
absque Deo, ut Cerinthus, Ebiou, Artemon et Photi- 
nus. Ex ipsis, inquam, si qui ad nos venerint, non 
requirendum ab eis utrum baptizati sint, an non; 
sed lioc tantum, si credant Ecclesi: fidem, et bapü- 
zentur ecclesiastico DBaptismate, » Minus stupebis 
jam Gracos ab Arelatensi canone, et ab Ecclesias 
Roman:e ritu deviasse, cum videas civitati et Arela- 


19435 


IN SYNODOS, DE BAPTISMO HAERETICORUM. 


1946 


tensí et Romans adjacentes ecclesias ab cis :z:que Α semper retentum est nonnisi auctoritate apostolica 


deflexisse. Muftos enim horum, quas Gennadius tíngi 
rursus imperat, in Ecclesia Romana sine novo Ba- 
ptismo receptos fuisse supra expresse nos admonuit 
Hieronymus Sileo nostro hoc vo novellos h:ereticos 
a multis Catholicis sub conditione rebapüzatos fuisse, 
idque vetandum fuisse, conc. Rotom. au 1581. Re- 
mensi an. 1585. Aquiensi an. 1585. Tolosano an. 
4590. Narbon. an. 1609. lta onim definierat Pius V, 
ut fertur in synodo Ebroiceusi an, 1576 apud Βο- 
chellum pag. 171. 


XLVII. £X AUGUSTINO. 


]ta sentiebat denique Augustinus ipsemet, sexcen- 
ties hauc consuetudinem appellitans, loci$ tum supra 


traditum rectissime creditur. » Et 1. 11, €. 7 : « Quam 
consuetudinem non rebaptizandi hzreticos, credo 
ex apostolica traditione venientem, sicut. multa non 
inveniuntur In litteris corum, neque in conciliis 
posteriorum, et tameu quia per universam eustodiun- 
tur Eccle-i1am, nounisl ab ipsis tradita et eommen- 
data ereduntur. » Et rursus idem Augustinas, |. u 
cont. Epist. Parnien., c. 15: «€ Et hee quidem alia 
qusstlo est, utrum et ab illis qui numquam fucrunt 
Christiani possit Baptismus dari. Nec aliquid temere 
inde affirmandum est, sine auctoritate tanti concilii, 
quantum tante rel sufficiat. » Et |. vi de Bapt. con. 
Donat., €. 55, inquirens an Baptismus a pagano 
collatus, ve] joco, vel mimice, ratus 8it: « Nobis 


allegatis, tum aliis innumeris, quibus huc congereu- p inquit, tutum est in. ea non progredi aliqua temeri- 


dis supersedeo. Addo hunc unum locum, l. de unico 
Baptisme. cont. Petil., c. 45: « Ego autem ut quod 
de hae re sentio, breviter dicam * rebaptizare lizre- 
ticos, quod illi fecisse dicuntur, tuuc fuit humani 
erroris; rebaptizare a3uteu Catholicos, quod adhuc 
isti faciunt, semper est diabolicze preeeumptionis. » 
Itaque ea fuit propria et haeretica Donatistarum per- 
versitas, ut rebaptizarent eos, qui in Ecelesia catho- 
lica jam abluti sacro fonte fuerant. 


XLVIII. coNCiLIA PLENARIA AUGUSTINUS FREQUENTER 
AD CONSUETUDINES ORDINANDAS REQUIRIT. 


Plenarii autem concilii auctoritatem ab Augustino 
expelitam fuisse, non ad fidei, sed ad consuetudinis 


tate sentent, qu:e nullo in Catholico regionali con- 
cilio caepta, nullo plenario concilio terminaia sunt. » 
Et epist. 119, c. 45: « Ad agendum Pascha ex Evan- 
gelio quia jam manifestum est, quo die Dominus 
resurrexit, adjuncta est etiam ipsorum dierum obser- 
vatio per Patrum concilia : et orbi universo chri- 
stiano persuasum est, eo modo Pascha celebrari 
oportere. » In fidei autem dogmatis vix umquam ila 
pendere anims dubium invenies Augustinum a con- 
ciliorum definitione, adde Epiphanium supra lat 
datum, an iterum lusirali fonte piandi esaént, quos 
tinxissent Ariani, οὐ aGcwmenico €oncilio statuendum 
esse opinantem. Adde Basilium similiter concilii de- 
siderio sestuantein, in ista de Baptisino hareticorum 


et disciplinz: unitatem universe Ecclesiz concilian- ὦ fiuctwatione. Cum adversus Origenistas ei tot alias 


dam, quia consuetudo sua. sponte libera et indiffe- 
rens, ita commodius astringiur ad unum ubique ri- 
tum : liquet ex epist. 148: Illa auteni quae non scripta, 
sed tradita custodimus, 40:5 quidem toto terrarum 
orbe observantur, dantur intelligi, vel ab ipsis Apo- 
stolis, vel plenariis conciliis, quorum est in Ecclesia 
saluberrima auctoritas, commendata atque statuta 
retineri, sicuti quod Domini passio, et resurrectio, et 
ascensio in cadum, et adventus de codo Spiritus 
sancti anniversaria solemnitate celebrantur. Et si 
quid aliud tale occurrerit, quod servatur ab uni- 
versa, quacumque se diffundit , ecclesia. Alia vero 
quae per loca terrarum regionesque variantur, sicuti 
est quod alii jejunant. Sabbato, alii vero non, etc., 


totum hoc genus rerum liberas habet observationes. D 


Nec disciplina ulla est in his melior gravi prudenti- 
que Christiano, quam ut eo modo agat, quo agere 
viderit ecclesiam, ad quamcumque forte devenerit. » 
Ubi perspicuum est, non uti fidem, ita disciplinam 
et cousuetudines *ad unam formulam in omni Ec- 
clesia restringi et adunari necessario debere : sed in 
illa omnes convenire, in hac alias ab aliis inculpatis- 
sime Ecclesias discrepare, Sicubi autem etiam con- 
suetudo aliqua vel obtineat, vel obtinere debeat in 
omni Ecclesia hanc legem vel ἃ Scripturis, vel ab 
apostolica. traditione, vel a plenariis conciliis profi- 
cisci. Et I. iv de Bapt. cont. Donat., cap. 24: « Quod 
universa tenet Ecclesia, nec conciliis institutum, sed 


tunc grassantes lsereses, uec Epiphanius, nec Basi- 
lius tanta flagrarint coneilii cupiditate. Denique ecu- 
menicam suam illam constitutionem, ut ἃ Cyrillo 
Hierosolymitano vocatur catech. 18. synodice edi. 
derunt Apostoli, non de fidei, sed de discipline ca- 
pitlliua : et provinciales synodi semel et iterum quot- 
annis cogenda olim erant, non tam ut de fide quid 
scisoerent, quam ui disciplinzs castimoniam tutaren- 
tur. Ktiam nunc sane de Confirinatione, de Ordine, 
de Absolutione, de Matrimonio non pauca controver- 
tuntur inter schol optimates, aliqua inter ecclesias 
ipsas discrepant ; quae his rata, his videutur irrita : 
sed civilis et ad disciplinge ingenium temperata. hec 
conflietatio est : tametsi de his, ut de complusculis 
aliis possent cudi definitiones, et ad fidei necessita- 
tem trahi. Nee tamen quamdiu et. sententiis et mori- 
bus certatur hinc et hinc diversis, utrisque ex aequo 
applaudere integrum est. Longe anteferenda est enim 
altera sententia, verbi gratia, Baptisma hzreticorum 
non iterantium utpote οἱ sacramenti dignitati, et 
tradiüoni eccle-ievtico , οἱ Pontificum — definitioni 
consentanea. Sed ex Ecclesim οἱ Pontificum aute 
synodum universalem conniventia ac dispensatioue , 
qui secus sentiunt ac faciunt, videri interim illi 
possunt, errore quidem aliquo, sed materiali tantum, 
ut niunt, laborare. flac autem venia prolixius uti 
Ecclesiam οἱ Pontificem non improbat Dellarm., 1. 1 
de Conc., c. 10 : Probabile et auctoritate Sedis Apo- 


1349 


STEPH. 1 PAP/E SENTENTIA CIRCA RECEPT. HJ/ERET. 


1250 


DISSERTATIO 


QUA VERA STEPHANI CIRCA RECEPTIONEM H/ERETICORUM 
SENTENTIA EXPLICATUR. 


$1 90C— €-- 


1. SENTENTIAM ILLIUS RATIONE DESTITUTAM NON FUISSE. À ipsi potius heretici, cum ad se ab aliis sectis ve- 


1. Licet ea, qux? Stephanus super controversia de 
Baptismo hzereticorum scripserit, Cyprianus vel su- 
perbz, vel ad rem non pertinentia , vel sibi ipsi 
contraria et imperite atque improvide scripta cen- 
seat, in iis tamen, qux: cum ipse Cyprianus, tum 
Firmilianus notarunt ut 8 ratione magis aliena, nibil 
quod censuram hujusmodi mereatur, offendimus. 
Immo Donastitarum adversus Ecclesiam argumenta 
sapienter iis przverti deprehendimus. His nempe 
praludebant rebaptizantes, dum humana ralione 
nixi, neminem dare quod non habet, adeoque h:ere- 
ticos gratiam, qua carent, dare non posse conten- 


nientes non baptizabant , id quod in Ecclesia, ante- 
quam separarentur ab ea, usitatum ac receptum 
viderant , sectabantur. 

9. Neque dissimulavit Stephanus rationem , quam 
ipsi Cyprianus ac socii ut invictam opponebant, pro 
certo ponentes Spiritu sancfo destitutos illum dare 
non posse , adeoque nec Baptismi gratiam conferre. 
Illis enim ,hzec ideo invicta videbatur, quia et rem 
Sacrameuti a sacramento, el ministrum seu instru- 
mentum a Domino qui illo utitur, distinguere nes- 
ciebant. Verum lizec apprime distinguens Steplianus, 
non imperite nec improvide, sed apte ac sapienter 
docebat, «his qui apud hzreticos baptizantur, adesse 


debant. Verui rationi huic Stephanus consuetudinem p praesentiam et sanctimoniam Christi ( Apud Cypr., 


opponebat, non qualemcumque, sed ab apostolica 
traditione acceptam : quid sapientius? In rebus enim 
divinis omnis humana ratio Dei concedere debet 
auctoritati. Plus igitur z2equo rationi suz tribuit Cy- 
prianus, cum dixit, « Frustra quidam qui ratione vin- 
cuntur, consuetudinem nobis opponunt (Epist Lxxi:)» 
frustra noluit a Stephauo dici ,^« Quod accepimus ab 
Apostolis, hoc sequimur ( Epist. xxu). » Suspecta 
esse debet ea ratio, quxe tantze auctoritati adver- 
satur. 

9. Rideat licet idem prxsul ac prorsus absurdam 
censeat rationem , qua traditionem istam Stephanus 
conürmabat , ac dicat : « Przclara sane et legitima 
traditio Stephano fratre nostro docente propouitur, 
quxe auctoritatem nobis przbeat. Nam in eodem loco 
epistolz su: addidit et adjecit, cum ipsi li:vretici pro- 
prie alterntrum ad se venientes non bapiizent, sed 
communicent tantum : » de illa tamen longe aliter 
judicabunt, qui eam attentius expenderint. Cum enim 
αὖ Ecclesia recesserint omnes heretici, niirum non 
est eos de doctrina illius nonnihil retinere. Immo 
nullus re ipsa est, qui non aliquid ex ea retineat. 
Cum igitur, quantumvis inter se dissidentes, in ali- 
quo cum Ecclesia consentiunt, hoc ab Ecclesia sibi 
traditum retinuisse merito affirmantur. Quocirca et 
hzretici, qui verum Christi corpus in Eucharistia 
nesant, ab antiqua et constanti Ecclesiz fide dis- 
cessisse hinc convincuntur, quod varia sect, 4118 
a multis jam szculis, aliis in rebus, a catholica dis- 
cordant Ecclesia, hoc in dogmate cum illa concor- 
dent. Non igitur, ut. scribebat Cyprianus, tunc « ad 
loc malorum devoluta est Ecclesia Dei et sponsa 
Christi, ut hereticorum exempla sectaretur : » sed 


Ep. xxv), qui videlicet hereticorum ministerio quod 
vult operatur. Ipsi quippe merito persuasum erat, 
quod multum proficit nomen (auctoritas ac virtus ) 
Christi , (quo operante fit) ut quicumque et ubicum- 
que in nomine Christi baptizatus fuerit, consequatur 
statim gratiam Christi. Hoc igitur propugnabat, quod 
Joannem a columba didicisse nou uno loco Augus- 
tinus inculcat, nempe ut aliis verbis hic doctor ex- 
ponit, « quamdam proprietatem .in Christo talem 
futuram, ut quamvis multi ministri baptizaturi es- 
sent, sive justi sive injusti, non tribueretur sanctitas 
Baptismi, visi illi super quem descendit columba, 
de quo dicium est : Hic est qui baptizat in Spiritu 
sancto. Petrus baptizet, hic est qui baptizat : Paulus 
baptizet , hic est qui baptizat : Judas baptizet, hic 
cst qui bapiizat. » Hinc quomodo et in Ecclesia 
el apud hereticos unum Christi Baptisma esse 
possit, quod ἃ Stephano predicari Firmilianus 
iniquo animo ferebat, recte percipitur. 


4. Frustra igitur Cyprianus ad defensionem causs 
80.258 lociim Ecclesiastici xxxiv, 20, proferebat in hune 
modum : « Qui baptizatur a. mortuo, quid proficit 
lavatio ejus (Epist. .xx1)? Primo quidem eum, qui 
Baptismur ab hzeretico suscipit, a mortuo baptizari 
falso est arbitratus. Vivit quippe Cliristus , qui per 
hazreticum baptizat, adeoque qui Baptismum ab hz- 
relico suscipit, nequaquam a mortuo baptizatur. 


D Deinde testimonii allati sicut nec integritatem habuit, 


ita nec assecutus est sensum. In sinceris enim Eccle- 
siastici codicibus illud ita legimus. « Qui baptizatur a 
mortuo, ei iterum angit eum, qui proficit. lavatio 
ejus. » Quibus verbis inanem esse docemur ejus, qui 


4251 


STEPHANI 1 PAP/E SENTENTIA 


1253 


mortuum tetigerat, lotionem , si lotus eumdem mor- A tione, quam prxvaluisse contenduntin Baptismi sau- 


tuum rursus táugat. Eodem loco sic truncato simili- 
que ratione in gratiam lieresis su» cum abusus essel 
Donatus, liunc Augustinus ut divini eloquii violatorem 
vehementer arguit. At cum idem Doctor in libros 
posunodum ineidisset Donati parte antiquiores , in 
quibus idem vitium jam erat, eum retraclare atque 
emendare non puduit ; quod adversus h:ereticom illurg 
hona fide scripserat ( fetract., lib. 1, cap. 21, n. 3). 
Qua:n recte autem de codicum illorum antiquitate ju- 
dicarit, evincunt Cypriani libri, in quibus versiculus, 
et iterum tangit eum, jam deerat, Qnod in transcursu 
observatum sit. Ad Siephanum quod attinet, cum di- 
xit, « Si quis ergo a quacumque heresi venerit ad 
nos, nihil iunovetur, nisi quod traditum est, » tantum 


Clificatione (Cyp., epist. .xxw)? » Sic ratiocinabatur 
Cyprianus adversus Stephanum, putans eum ita h:ere- 
ticorum Baptismum admittere, ut impositionem manus 
ad accipiendum Spiritum sanctum ab eis susceptam, 
hoc est Con(irmalionis sacramentum eis collocatum, 
respueret , atque innovari et iterari permitteret. Qua 
in re δῷ (alatur necne, inferius excutiemus ; sed hinc 
nemini dubium relinquitur, quin eorum dumtaxat, 
qui in nomine Jesu Christi baptizantur, Baptismum a 
Stephano recipi plane agnoscat idem prazsul ac pro 
certo habeat. Nec movere quemquam debet in allatis 
Cypriani verbis'vox quomodocumque : cum ab illo ad 
majorem explicationem vocabuli ubicumque adjectam 
esse, ac pro quovis ministro , qui in nomine Jesu 


oppositam proferre voluit sententiam statuto Africani B Christi baptizet, non pro qualibet forma acceptam 


concilii, de eo qui ab haresi venit decernentis : « Ba- 
piizandus est et inpovandus qui ad Ecclesiam rudis 
venit, uL intus per. sanctos sanctificetur (Cypr. Epiat. 
Lxx). » Hoc igitur sibi vult : Nihil innovetur circa 
baptismum ejus qui sic venit, sed tautum servetur 
quod traditum cst; seu , nihil ei de novo detur, uisi 
quod traditum est erga eum pr:estandum esse, ut sci- 
licet manus ei impouatur in paenitentiam, Ideo autem 
Baptismum nolebat innovari, quia hoc sacramentum 
non ex eo qui ministrat, sed ex Christo, cujus nomine 


confertur, virtutem suam sortiri persuasum habebat. - 


Nec alia fide dixit. « Multum proficit nomen Chri— 
sli, elc. » quam qua postea Augustinus, « per queni 
libet enim ministrum illius est Baptismus de quo di- 


fuisse, eo certius judicetur, quod apud Firmilianum, 
qui ipsa Stephani verba referre accuratius videtur, 
istud et quomodocumque minime compareat. 

6. Quocirea falluntur, et a Stephani mente procul 
aberrant, qui verbis illius pressius h:erentes , quibus 
quemlibet a quacumque heresi venerit, suscipi et in 
nullo Baptismum innovari przcipit, Baptismuin sub 
quavis forma collatum ab eo admitti opinantur. Sic 
porro loquebatur Stephanus, quia hzereticos sub aliena 
forma baptizantes aut ignorabat, aut non attendebat. 
Certe Augustini ea est observatio, ut « facilius inve- 
niantur haretici, qui non baptizent , quam qui non 
verbis istis (in Ecclesia usitatis) baptizent (Aug. (δ. 
vi de Bapt. contra Donat., cap. 95, n. 41). » Notant 


ctum est : Hic est qui baptizat (lib. v de Bapt. contra (; quoque Innocentius, Epist. xv1 ad Macedonas, cap. 10, 


Donat., c. 18). « Sed eadem Stephani verba quiestioe 
nibus aliis locum dederunt. 


ll. AN STEPHANUS BAPTISMUM AB HARETICIS SUB QUALI- 
BET FORMA COLLATUM ADMISER!T. 


5. Non desunt qui Steplianum in confutanda reba- 
plizantium sententia modum non tenuisse, atque 
lixcreticorum quorumvis Baptismum sub qualibet for- 
ma collatum aduiisisse suspicentur. Sed ad amoven- 
dani hujusmodi suspicioneim liec illius verba repetere 
satis erit, qua a Firmiliano nobis transmissa sunt : 
« Multum proficit nomen Christi ad fidem et Bapti- 
smi sanctifleationem, ut quicumque οἱ ubieumque ín 
nomine Christl baptizatus fuerit, consequatur statim 
gratiam Christi. » Certe qul. totam Baptismi! elfica- 
cium Christi virtutl. attribult , nullum censet illius 
fructum, si Christi nomen ei defuerit. Unde non 
omnem Baptismum, sed eum tantum, qui Christi no- 
mine et auctoritate collatus sit, ἃ Stephano admissum 
esse conficitur. Esdem Pupse hujus verba dum refu- 
tare aggreditur Cyprianus, hoc intellectu dicta esse 
confirmat in hunc modum : « Si effectum Baptismi 
majestati nominis tribaunt, ut qui in. nomiue Jesu 
Christi ubicumque et quomodocumque baptizantur, 
innovati ot sanetifieati judicentur ; eur non in ejus- 
dem Christ nomine illie et manus baptisato imponitur 
&ad aociplendum Spiritum sanctum? cur eadem ejus- 
dem majestas nominis non przvalet in manusimposi- 


et Hieronymus sub finem dialogi contra Luciferianos, 
Nicanum concilium , ubi solos Paulianistas excipit, 
ceterorum hzreticorum Baptismi suscipere. Propter 
hanc igitur raritatem usu venit, ut Patres de Baptismo 
h:reticorum loquentes, de ulla exceptione facienda 
nihil prorsus cogitarint. Quemadmodum Stephanus in 
Epistola Firmiliani generatim dixisse narratur. « Quid 
ergo flet de iis qui ab h:xresi venientes sine Ecclesis 
Baptismo suscepti sunt? » ita et Ilieronymus sub finem 
dialogi mox dicti ait, « H:ereticos a majoribus uostris 
seinper fuisse susceptos, el Ecclesiam semper ab bz- 
reticis Baptismum suscepisse. » Nec. minus generale 
est Leonis decretum seu in Epistola cxLix ad Nicetam, 
cap. 7 : « Qui Baptismum ab hzreticis acceperunt, 


p cum antea baptizati non fuissent, sola invocatione 


Spiritus saucti per impositionem manuum confir- 
mandi sunt; » seu in Epistola ctv ad Neon-m, cap. 
2. « Si ab luereticis baptizatum quempiam fuisse con- 
stiterit, erga bunc nullatenus Sacramentum regene- 
rationis iteretur : sed hoc tantum , quod ibi defuit, 
conferatur, ut per episcopalis manus impositionem 
virtutem Spiritus sancti consequatur. » Quihus verbis 
Leonem Stephani sententiam exprimere voluisse ne- 
mo non animadvertit. Si igitur ia his Leonis , Hiero- 
nymi, aliorumque Patrum de recipiendo hzreticorum 
Baptismo similibus locis clausulam, modo cum legi- 
lima forma οἱ usitatis verbis collatus Sit, subaudiri 
nemo dubitat ; neque ctiam ambigere debet , quin e - 


1355 


CIRCA RECEPTIONEM ILE RETICORUM. 


1951 


a Stephano eadem clausula eademque conditio intel- A tam esse nemo nescit, non ei uni, scd et antiquis 


lecta sit. Immo si vera est superior Innoceutii Hiero- 
nymique observatio , qua solos Paulianistas Niconz 
synodi tempore contra formam Baptismi peccasse , 
ideoque concilii hujus patres, solis Paulianistis exce- 
ptis, ceterorum hzreticorum Baptisma suscepisse 
censent: cum Stephani avo nondum exorti essent 
Paulianist:e, nihil opus erat ut his papa, haereticorum 
Baptisma suscipiendum esse propugnans, ullam exce- 
ptionem adjiceret. 

7. Aliuude vero eum non aliud nisi Christi Bapti- 
&ma nosse aut probasse certum est. Firmiliano hac in 
re, ut vidimus, concinit Cyprianus : qui quidem prze- 
terea. Epist. Lxxig, primo Stephani nominatim de 
Marcionis Baptismo sententiam ita exponit, « ut nec 


fuisse familiarem. Hac usi «unt eilam ipsius Steplaui 
adversarii. Nempe in concilio Carthaginunsi Ill sub 
Cypriano , exp. 4, Czcllius a Bilta apud hzreticos , 
« ubi iN NOuINE CanusTI! tingit Antichristus, » Baptisma 
esse negat, non quia ín nomine Christi , «ed quia tin- 
git Antichristus. Non alia mente eap. 91, Hortensianus 
a Laribus quarit: « Quomodo possunt ih. nomine 
Christi aliquem baptizare , quos ipse Christus dicit 
adversarios suos esse? » Eamdem loquendi rationem 
et Cyprianus Eplst. txzim, et apud eum Firmilianus 
Epist. xxv usurpant. [lie valere debet Hilarii moni- 
tum, quo ea Aetorum loca, in quibus Apostoli in no- 
miue Jesu baptizasse leguntur, ex,licatione indigere 
observat : « ne, inquit, Apostoli reperiantur in cri- 


(ab eo) venientes dicat baptizari oportere, quod jam B mine, qui baptizare in nomine Patris et Filii et Spi- 


BAPTIZATI E-SE IN NOMINE JEsU videantur : » ac subinde 
cur idem Papa generatim et ἃ cxleris hiereticis ve- 
nientes eodem modo suscipiendos esse sentiat, notat 
his verbis : « Non est autem quod aliquis, ad circuin- 
veniendam christianam veritatem, Christi nomen op- 
ponat, ut dicat, ix ΝΟΜΙ͂ΝΕ Jesu CrnisTI ubicumque et 
quomodocumque baptizati gratiam Baptismi sunt con- 
secuti. » Unie «xploratum est, Stephanum et nullum 
suscepisse Daptismum nisi collatum in nomine Jesu 
Chris, et totam hujus Sacramenti virtutein et effica- 
ciam poterjissimi hujus nominis sanctitati tribuisse. 
Et quidem temporum illorum zxqualis aut. suppar 
Anonymus a Nic. Rigaltio primum e Remigiano exem- 
plari ad calcem operum Tertulliani editus, ac deinde a 


ritus sancti jussi , tantum in nomine Jesu (si litterze 
harcamus) baptizarunt (Hil. 85 de Syn.). Eodem 
quippe crimine tenebuntur et sequentium szculorum 
Patres, si quos in nomiue Jesu. baptizatos dixerant , 
nequaquam verbis a Christo preescriptis boptisatos 
intellexerint. Verum ardua non est interpretatio, qua 
et Apostoli et Apostolorum ituitatores a crimine libe- 
rentur. Apostolorum quippe temporibus a Baptisma- 
te, quod Joannes tradiderat, distinguendum fuit quod 
Christus postmodum instituit. Nulla autem aptior 
excogitari potuit distinctio, quam ut, eum primum 
]am diceretur Baptisma Joannis , altertom. Baptisma 
Christi appellaretur; et qui hoe susciperent , in no- 
mine Jesu baptizati, hoc est Baptismo Christi sucto- 


Phil. Labbeo tom. 1 Concil., pag. 770, recusus , sic ὦ ritate instituto, adeoque in nomine Patris e. Filii et 


ab initio Tractatus de Baptismo hereticorum quiestio- 
nem, de qua tunc disceptabatur, proponit : « Aniinad- 
verto apud fratres quaesitum, quid potius observari 
oportet in personam eorum, qui in h:vresi quidem, 
sed iN. NouiNE Dei NosTR! Jesu CunisI siT TiNCTI, 
postmodum inde digressi , et suppliciter ad Ecclesiam 
Dei advolantes, totis przcordiis poenitentiam age- 
rent. » Non igitur qu:estio tunc erat de iis, qui indif- 
ferenter sub euavis forma iu hzeresi baptizati essent, 
sed de iis unis, qui in h:eresi quidem, sed in nomine 
Dei nostri Jesu Christi sint tincti , sen ut idem auctor 
aliis verbis mox repetit, qui foris quidem, sed 1N No- 
MINE JEsc Cirrisri Dominicum acceperunt Baptisma : 
neque alia de causa Steplianus, Cypriano teste, Mar- 


Spiritus sancti , initiati dicerentur. 

9. Quocirea. Innocentius Epist. xv) δὰ Macedonas 
ἢ. 10,eos qui Aet. xix, 5, baptizati im nomine 
Domini Jesu dieuntar, in nomine Patris et Filii et 
Spiritus sancti. baptizatos esse haud dubius pronun- 
tit. ipse vero quamvis Epist. n, cap. 8 sanciat, 
Venientes ἃ Novatianis vel Montensibus per manus 
tantum impositionem suscipiantur, quia quamvis ab 
hzereticis, tamen in Christi nomine sunt baptizat! : » 
et Novatianos tamen et Montenses seu Donatistas 
verbis ἃ Christo prescriptis baptizasse pro certo 
habet. Unde in Niexno concilio aliter cum Pau- 
lianistis , et aliter cum  Novatianis actum essc 
observat: « quia Paulianistze In. nomine Pairis et 


cionistarum Baptismum recipiebat, nisi quia hi in D Filli et Spiritus saneti minime baptizant, οἱ Nova- 


nomine Jesu laptizabantur. flinc alia oboritur quzstlo. 


ll. AN EOS, QUOS BAPTIZATOS IN NOMINE JESU , DIXIT 
STEPHANUS, INTELLREXBRIT 1N NOMINE TRINITATIS 
BAPTIZATOS. 


8. Eadem quaestio aliter proponi sic potest, an vl- 
delicet Stephanus Baptismum , in quo Jesu Christi 
nomen loco trium personarum substitutum | esset , 
admiserit, et eum, qui in nomine Jesu Christi, non ín 
noniine Patris et Filii et Spiritus sanctl baptizatus es- 
set, Baptismi gratiam consequ! potuisse existimarit. 
Observandum est autem, Stephani de Baptismo locu- 
tionem, quam Actuum Apostolicorum auctoritate ful- 


dani iisdem nominibus tremendis venerandisque 
baptizant. » Idein. dieendun et de Dematistis, qui 
verbisin Ecclesia consuetis baptizare non destiterunt. 
Ipse etiam Cyprianus, non seeus atque Innoeenius, 
quod in Actis Apostolorum Baptisma Christ appella- 
tur, hoc in nomiue Patris et Filii et Spiritus sancti 
collatum esse non dubitat. Primo enim. pramiuit : 
« Illi, qui jam legis et Moysi antiquissimum Baptisma 
fuerant adepti, In. nomine quoque Jesn erant bap- 
tizandi, secundum quod in Actis Apostolorum Petrus 
ad eos loquitur et dicit : Ponitemini, et baptizetur 
wnusquisque vestram in. nomine Jesu Christi. ν» Ac 
deinde ista explicans subjicit, « Jesu Christi mento- 


1955 


STEPHANI 1 PAPAE SENTENTIA 


1256 


nem facit Petrus, non quasi Pater omitteretur, sed ut Α cutiebatur, visum est quibusdam etiam egregiis 


Patri quoque Filius adjuugeretur. » 

40. Stephani vero idoneus est interpres ipse, qui 
verba ejus retulit, Firmilianus. llic porro quod Ste- 
phanus cum sociis dixerat, « Multum proficit. nomen 
Christi.... ut quicumque et ubicumque in nomiue 
Christi baptizatus fuerit, statim consequatur gratiam 
Christi, » sic palam et aperte exponit : « Non putant 
querendum esse quis sit ille qui baplizaverit, eo 
quod qui baptizatus sit gratiam consequi potuerit 
invocata TRINITATE NOMINUM Patris et Filii et Spiritus 
sancli. » Unde evidens est his verbis, baptizari in 
nomine Christi, Baptismum in nomine Patris et Filii 
et Spiritus sancti collatum, ἃ Firmiliano, Stephano 
et sociis intellectum esse. Rem adeo evidentem ina- 


antisutibus Christi, inter quos przcipue B. Cyprianus 
emiuebat, non esse posse apud hzxreticos vel schis- 
maticos Baptismum Christi, nisi quia non dis- 
tinguebatur saceramentum 40 effectu. vel usu 
sacramenti. Et quia ejus effectus atque usus in 
liberatione a peccatis et cordis rectitudine apud 
hereticos non inveniebatur, ipsum quoque sacra- 
mentum non illic esse putabatur. » (Initio lib. vi, de 
bapt. cont. Donat ) Quocirca idem Doctor Cypriano 
objicienti, « Salus extra Ecclesiam non est, » res- 
pondet, «Quis negat ? Et ideo quecumque ipsius 
Ecclesix: habentur, extra Ecclesiam non valent ad 
salutem, Sed aliud est non habere, aliud non utiliter 
habere (Ibid. lib. v, cap. 17). (Non utiliter quippe 


gis ac magis confirmat, qux» ab eodem Firmiliano B habet, qui sacramentum habet sine sacramenti 


adversus Stephanum ac socios subjicitur historia mu- 
lieris « qua: prius per przstigias et fallacias daemonis 
inulta ad deceptionem fidelium moliebatur, » atque 
inter czetera hoc etiam ausa fuerat, « ut baptizaret 
multos usitata et legitima verba interrogationis usur- 
pans, ut nil discrepare ab ecclesiastica regula videre- 
tur. » Quod factum ubi latius enarravit Firmilianus, 
statim adjungit : «Quid igitur de hujus Baptismo dice- 
mus ? Numquid et hioc Stephanus, et qui illi consen- 
tiunt, comprobant ἢ maxime cui nec symbolum T&i- 
NITATIS, nec interrogatio legitima et ecclesiastica 
defuit ? » Quorsum vero istud maxime etc. nisi 
quia Stephanus ecclesiasticam baptizandi formam 
tenens. eam etiam ab aliis teneri vellet; adeo ut si 
quis ex recepta Ecclesi* regula przcipuum aliquid, 
qualis est in primis a Cbristo prxscripta verborum 
forma, omisisset vel mutasset, Baptismum illius ab 
hoc Papa rejiciendum esse Firmilianus non dubitaret? 
Sed et ea occasione idem episcopus Stephani sen- 
tentiam mirifice illustrat, dum eam sic sugillat: 
« Potest credi aut remissio peccatorum data, aut 
lavacri regeneratio rite perfecta, ubi omnia per 
d:emonem gesta sunt ? Nisisi et dzemonem in no- 
iine Patris οἱ Filii et Spiritus sancti gratiam Bap- 
tismi dedisse contendunt, qui hxereticorum Baptisma 
defendunt. » Inde enim manifestum est uullum a 
Stephano Baptismum admissum esse, nisi qui in 
nomine Patris et Filii et Spiritus sancti collatus 
esset. Uno verbo Cypriani, Firmiliani ac sociorum 


effectu.) Qui non habet, est baptizandus ut babeat. 
Qui nonu utiliter habet, corrigendus » Et paucis 
interjectis : « Potest igitur nobis et h:vreticis Bap- 
tisma esse commune, cum quibus potest et Evan- 
gelium esse commune, quamvis a fide nostra error 
distet. illorum. » , 

12. Sed si ἃ vero aberravit Cyprianus, cum sacra- 
mentum et usum seu effectum sacramenti noa 
distinguens, ideo negavit sacramentum ab h:ereticis 
accipi, quia in h:eresi non confertur effectus 
Sacramenti ; nonne peccasse dicendus est et Stepha- 
nus, cum viam oppositam tenens, affirmare videatur 
non modo sacramentum, sed etiam sacramenti 
effectum ab hareticis percipi? Cum enim salutem 


C extra. Ecclesiam non esse in confesso sit; quo pacto 


eximere ab errore licet, que. a Stephano, et iis qui 
cum illo consentiebant, dicta esse Cyprianus ac Fir- 
milianus testificantur? Si enim bi non falluntar, 
aiebant illi, « dimissionem peccatorum et secundam 
nativitatem in hzreticorum Baptisma procedere, sea 
per eos qui cum ipsi in omnibus peccatis sint cons- 
ütuti, posse remissionem peccatorum dari ; ideoque 
quzrendum non esse quis sit ille qui baptizaverit, 
eo quod qui baptizatus fuerit, gratiam consequi pe- 
tuerit invocata Trinitate nominum : et quia multe 
proflcit nomen Christi, ut quicumque baptizatus fet- 
ritin nomine Christi, consequatur statim gratam 
Christi. » 

15. Hic observandum est primo, nulla Stepbasi 


cum Stephano et cseteris episcopis traditionis defen- D verba nisi ex adversariorum cjus Scriptis ad 1 


soribus una de ministro, non de[orma Biptisini, 
controversia crat, aliis putantibus quavrendum esse 
quis sit ille qui baptizaverit, aliis id quarenduin 
non esse, sentientibus. 


]V. AN NON STEPHANUS HAERETICORUM BAPTISMO MaA- 
JOREM, QUAM DÉCET, VIRTUTEM ATQUE EFFICIAM 
TRIBUAT. 


44. Totius controversie, de qua jam multa disse- 
ruimus, originem atque causam Augustinus sic expli- 
cat : «Nec ob aliud illis temporibus, quando ista 
quaestio contra veterem consuetudinem disputationi- 

bus salva charitate atque unitate altercantibus dis- 


pervenisse. Nec dubium quin ea exscripserint, x 
forte eo etiam modo expresserint, unde illi majorem 
invidiam conflare possent. Deinde metuendum est, 
ne qui sacramentum et sacramenti effectum ne 
distinguebant, eamdem confusionem | Stephano at- 
tribuerint, adeo ut quod ille de uno sacramens 
dixerit, hoc ex praoccupata mente , tanquam res 
inde consequentem, ab eo etiam de sacramenti d- 


fectu dictum | interpretati sint. Quamquam euam ὦ 


predicta Stephani verba non mutasse, scd summ 
fide expressisse ponantur; nihil in iis est, quod asi 
erroris argui, aut non catholice veritati consesm 
neum judicari possit. Si enim de infantibus seres 


1251 


CIRCA RECEPTIONEM ILERETICORUM. 


1358 


est, certum est eos, ubicumque et a quocumque bap- A dum? quia nihil ad corporis Christi sanetitatem 


tizati fuerint, statim consequi gratiam Christi. Si de 
adultis agitur, etiam illud vere in Epistola a Jubaiano 
ad Cyprianum missa scriptum erat, « quod non sit 
qurrendum quis baptizaverit, quando is qui bapti- 
zatus sit, accipere remissam peccatorum potuerit ; » 
non simpliciter quidem, et, quemadmodum infantes, 
ipso Sacramenti usu; sed ul ibi proxime adjicitur, 
secundum quod credidit, hoc est si recta lide ac- 
ceperit atque omnia pra se tulerit, qux Christiana 
religio ad hanc gratiam consequendam requirit. Et 
hanc quidem Stephani et eorum, qui cum illo con- 
sentiebant, sententiam esse Firmilianus confirmat, 
ubi de iis, « qui non quzrendum putant quis sit ille 
qui baptizaverit, » hoc testatur : « Dicunt. eum, qui 


obest tradentis nequitia ; quzerendum non esse credi. 
mus quis sit sacerdos qui illud tradat. Sed quam- 
vis integrum sit sacramentum, seu a malo tradatur, 
seu a malo accipiatur, longe tamen diversus est 
effectus ejus, si recta fide et optimo corde aut prava 
fide et perverso corde percipiatur. Et ideo Augusti- 
nus ait : « Dico sacramentum Baptismi et bonos et 
et malos posse habere, posse dare, posse accipere : 
et bonos quidem utiliter ac. salubriter, malos autem 
perniciose atque poenaliter ; cum illud tamen sit 
in utrisque zqualiter integrum (lib. iv, c. 2). » 
Eamdem quoque ob causam Stephanus sacramen- 
tum Baptismi percipientes mente et fide sua dis- 
cerni, et unomquemque secundum quod credidit 


quomodocumque foris baptizatur, mente et fide sua B Baptismi effectum percipere docuit. Sic porro, 


gratiam consequi posse. » Quoties igitur Stephanus, 
et c:eteri episcopi cum illo consentientes , baptizatum 
ab hzxreticis gratiam adipisci posse dicunt, ibi secun- 
dum quod credidit, seu pro fide atque animi disposi- 
tione, subaudiendum esse liaud suspectis Cypriani 
atque Firmiliani testimoniis habemus. In quo sane 
nibil est absurdi, nihil quod veritati non apprime 
congruat. Potest enim fieri, ut quis recte sentiens ab 
eo, quem hzreticum nescit, Baptismum accipiat. 
Tunc vero, hxresis dantis, nihil officiet. viro Sacra- 
mentum hoc sana et integra tide suscipienti. 

44. Immo et catholicus ab eo, quem ἐρίου 
novit, Baptismum cum sacramenti hujus effectu potest 
percipere. « llle enim inquit Augustinus, cui tradit 


apostolica traditione edoctus, quia in iis qui ab hee- 
resi veniebant, Baptismi sacramentum integrum ma- 
here certo credebat, noluit iterari: et quia illis 
perniciose atque  penaliter inesse nihilominus 
sciebat, redeuntibus ad Ecclesiam manum in poeni- 
tentiam imponi voluit. Tandemque, teste Augustino, 
« eluxit pastoribus Ecclesise catholicze, per quos 
postea plenarii concilii auctoritate originalis consue» 
tudo (a Stephano vindicat) firmata est, etiam ovem 
quz foris errabat, et DOMINICUM CHARACTEREM ἃ falla- 
cibus deprzedatoribus suis foris acceperat, venientem 
ad Christiane unitatis salutem ab errore corrigi, a 
captivitate liberari, a vulnere sanari ; CHABACTEREM 
tamen in ea Dominicum agnosci potius quam impro- 


(separatus,) potest. salubriter accipere, si ipse non C bari. » Stephanum quidem characteris nomine usum 


separatus accipiat : sicut plerisque accidit, ut catho- 
Jico animo et corde, ab wnnitate pacis non alieuato, 
aliqua necessitate mortis urgentis, in aliquem hzre- 
ticum irruerent, et ab eo Christi Baptismum sine 
illius perversitate perciperent. » Tantum id eis tunc 
cavendum fuit, ne furte ad haeresim ac perversita- 
tem eorum, a quibus Baptismum suscipiebant, tran- 
'sisse pularentur, et eorum exemplum aliis offensioni 
esset. C:eterum, ut Idem Doctor explicat, « cum 
Baptisma verbis evangelicis datur, qualibet ea per- 
versitate intelligat ille per quem datur vel 'jile cui 
datur, ipsum per se sanctum est propter illum cujus 
est : ei si quis per hominem perversum id accipiens, 
nou accipiat tamen ministri perversitatem, sed so- 


esse minime asseveraverim, sed. rem hoc nomine 
ennuntiatam propugnasse nullus negaverit. Ita ille 
recize fidei assertor ac vindex, explicationum illarum, 
quibus postea Augustinus catholicam veritatem ad- 
versus Donatistas feliciter illustravit atque propu- 
gnavit, semina jecisse comprobatur. Adhuc tamen 
scrupulus restat circa id quod de manu in peeniten- 
tiam imponenda precipit eximendus. 


WV. AN MANUM AB HJERESI REDEUNTIBUS 1MPONI VOLUE- 
RIT STEPHANUS, UT CONFIRMATIONIS SACRAMENTUM EIS 
CONFERRETUR. 


16. Quod Stephanus dixit, « Si quis ergo ἃ quacum- 
que h:eresi venerit ad nos, nihil iunovetur nisi quod 


lam mysterii sanctitatem , in bona fide, spe et chari- Ὁ traditum est, ut manus illi imponatur in pcniten- 


(516 unitati compaginatur Ecclesi? , remissionem 
accipit peccatorum (lib. 1v, c. 12). » Tunc igitur 
accidit quod docebat Stephanus, « Hzresis quidem 
parit et exponit, expositos autem Ecclesia suscipit. » 

45. Item constans Augustini doctrina est, id quod 
sacramentum vocatur, zque in omnibus illud perci- 
pientibus sanctum esse, nec sanctitati ejus augendze 
vel minuendze tradentis vel suscipientis seu zequita- 
tem sen perversitatem prodesse vel obesse. « Nihil in- 
terest, inquit, ad Baptismi sanctitatem quanto quisque 
pejor id habeat et quando pejor id tradat. » Hoc et a ira- 
ditione cum accepisset Stephanus, docebatquzrendum 
non esse quis baptizaverit (lib. v1, c. 5) ; quemadmo- 

PaTRoL. lif. 


tiam, » duplici ratione interpretari licet; primo 
quidem sic, ut in eo qui venit, nihil innovetur circa 
ejus Baptismum, sed tautum servetur quod tradi- 
tum est, ut manus illi imponatur in penitentiam ; 
aut hoc alio modo, ut in eo qui ab hzresi ad Eccle- 
siam venerit nihil innovetur, nisi qnod traditum est 
innovandum, ut scilicet manns ei in harresi imposita, 
redeunti iterato imponatur. Et hac quidem posirema 
ratione Stephani verba interpretantes Cyprianus , 
Firmilianus eurumque nonnulli socii, Confirmationis 
iterationem ab eo permitti sibi persuaserunt. Unde 
adversus liunc papam, Cyprianus Epist. rxrin, ita 
disputat: « Quod si secundum pravam fidem bapti- 
0 


4289 


STEPHANI 1 PAPJR SENTENTIA 


1460 


ziri aliquis foris, e& remissam peccatorum consequi Α Baptismo h:ereticorum, jam supra in notis ad Episto- 


potuit: secundum eamdem fidem consequi Spiritum 
sanctum : potuit e& nou est neeesse venienti manum 
imponi, ut Spiritum sanctum consequatur, et signe- 
tur. Aut utrumque enim fides foris potuit, aut neu- 
trum eorum qui foris fuerat accepit. » Simile argu- 
mentum Epist. Lxxiv, superius num 5, a nobis 
descriptum, et Epist. Lxxvi repetit. Ipsius vestigiis 
insistens Firmilianus, « Utique, inquit, qui illie in 
Christo baptizatus est, induit Christum : si autem 
induit Christum, accipere potuit et Spiritum sane- 
tum qui a Christo missus est ; et frustra illi venienti 
ad accipiendum Spiritum sanctum manus imponitur. » 
Et inferius, ubi Stephani de virtute nominis Christi 
in Baptismo verba retulit, proxime subjicit: « Si in 


lam laudatus, eamdem sententiam primo notat his ver- 
bis: « Tuqui novum quid indueis, continuo impatienter 
respondens (forterespondes) nt soles, dizisse in Evan- 
gelio Dominum : Nisi quis renatus fuerit ex agua et 
Spiritu, non potest. introire im regnum. celorum. Ex 
quo manifesie apparet, illud Baptisma solum pro- 
desse, cui possit etiam Spritus sanctus inesse.» Tum 
opiniodis hujus assertorem im ea senteutia foisse 
exponit, ut nullus sit. Baptismus, nisi simul et Spiri- 
tussanetus per impositionem manus episcopi acci- 
piatur: adeo ut duo illa Sacramenta separari nom 
possint. Quod confutans, praedicti Tractatus seriptor, 
tum exemplo Apostolorum, qui baptizati a Christo 
ante ipsius mortem, tanium post resurrectionem 


nomine Chrísti foris valuit Baptisma ad hominem B ejus Spiritum sanctum perceperunt, tum aliis plari- 


purgandum, in ejusdem Christi nomine valere illic 
potuit manus impositio ad accipiendum Spiritum 
sanctum. » Non alia mente in concilio Carthagi- 
nensi i1 sub Cypriano cap. 24. Secundianus a Car- 
pis dixit « Constat. super filios alienos et soholes 
antichristi Spiritum sanctum per mauus impositionem 
tantummodo non posse descendere, cum manifestum 
sit hzreticos Baptisma non babere. » lloc enim sibi 
vult. Falluntur omnino qui apud hereticos Baptisma 
esse, sed tantummodo Confirmationis sacramentum 
ab iis conferri non posse existimant, cum eos nec 
Baptismum habere constet. 

17. In eodem concilio cap. 5, Nemesianus a Thu- 


bunis sententiam suam ita enuntiat : « Christus 


bus, Baptismum sine Spiritu saneti. eollatione dari 
et accipi posse probat ; ac rursum exemplo eerum, 
de quibus Petrus in Actig Apostolorum dixisse legi- 
tur: Nunquid aliquis equam prohibere potcst, st. nou 
baptisentur : hi, qui acceperunt Spiritum sanctum sicul 
nos? Spiritum sanctum sine aqua conferri posse os- 
tendit. Unde et infert : « Atquehoc non erit dubium, 
in Spiritu sancto homines posse sine aqua baptizari. » 
Quo circa qua scriptor ille in prima "Tractatus mi 
parie edisserit, cum superiore Secundioni sem 
tentia qui contulerit, hane illum in primis confatere 
voluisse laud temere suspicabitur. 

18. Idem auctor questionem, de qua tune discep- 
tabatur, proponit in haue modum : « Utruin vetustis- 


locutus est dicens, Nisi quis renatus fuerit ex aqua (Σ sima consuetudine ac traditione ecclesiastiea.... qui 


et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei. 
Hic est Spiritus, qui ab initio ferebatur super 
aquam. Neque enim Spiritus sine aqua operari potest, 
neque aqua sine Spiritu. Male ergo sibi quidam inter- 
pretantur, ut dicant quod per manus impositlionom 
Spiritum sanctum accipiant (hzretici et. schismatici 
revertentes), et sic recipiantur; cum manifestum 
Sit UTROQUE SACRAMENTO debere eos renasci ia Eccle- 
sia catholica. » Qua in re Nemesianus imitatus esse 
videtur iud, qued in Epistola rxxm, Cypriani toti 
concilio tunc prilecta sudierat : « Baptizdri eos 
oportet, qui de hzxresi ad Ecelesiam veniunt; ut qui 
legitino et unico sanetz:e. Ecclesiz Baptismo ad re- 
gnum Dei regeneratione divina praparantur, sACRA- 


foris quidem, sed in nomine Jesu Christi Dominicum 
acceperunt Baptisma, tantummodo imponi eis ma- 
pum ah episcopo ad aecipiendum Spiritam saneum 
sufficeret, et h:ec manus impositio signum fidel ite- 
ratum atque consummatum eis praestaret : am vere 
eikum  iteratum. Baptisma his necessarium esaet, 
tamquam nihil habituris, si hoc quoque adepti ex 
integro non fuissent. » Unde, scripioris hujus ses- 
tentia, non in eo erat quxstio, utrum redeentibus sb 
lzeresi :nanus impositio, qux: ab episcopo ad aeti- 
piendum Spiritum sanctum eonfertar, sen. coniras- 
tio iteranda fuerit, cum de hoc conveniret inter par- 
tes : sed de eo omnis faerit controversin, an etiam 
Daptisma esset iterandum, id affirimantibus nones- 


MENTO UTROQUE nascantur, quia scriptum est : iVisi p) lis, et plerisque, a quibne ipse scriptor stat. veiss- 


quis rcmalus fuerit ez aqua εἰ Spiritu, mon potesl 
introire in. regnum Dei. » lta et rursum Cyprianus ia 
superiori! Epistola 11 ad Stephanum, n. 4, loquitur : 
« Tunc enim derum plene . sanctificati et. esse filii 
Dei possunt, si. sacramento utroque nascantur, cum 
scriptum sit, Nisi quis renatws, etc. » Hujusmodi 
autem verba interpretari sic forsitan liceret, ut frus- 
tra quisquam lavetur aqua, si non siraul et Spiritam 
sanctum seu spiritalem gratiam consequatur; adeo- 
que iis , qui. spiritalem illam gratia consecuti non 
fuerint, redeuntibus frustra imponatur manus ad 
aceipfendum Spiritum sanctum, nisi antea οἱ aqua 
abluantur. Verum autiquus &criptor Tractatus de 


tissima consueludine οἱ traditione ecclesiastica πίστει, 
idem negantibus. Quod enim idem auctor bis verbis, 
« Signum fidei iteratum atque consummatum, » Ces- 
firmationis sae:amentum intelligat, evineitup cem e 
bis, Cypriani Epist. Lxxiu. « Nuno quoque apud se 
(id) geritur, ut qui in. Eoclesia baptizantur, prepe- 
$iti8 Ecclesi; olierantur, ut per nostram oretienen 
ae manus impositionem  Spiritüm sanctum eouse- 
quautur, ei signaculo Dominico consummenutur ; 
(um ex ritu in veteribus Sacramentorem libris pra- 
Scripto, quo pontifex frontem signans dieere jebeter, 
« Signum Christi im vitam :teraam, vel, Sigast i 
Deus sigillo fidei » (Martene de Antiq. Rit. Eccl. t.» 


1261 


CIRCA RECEPTIONEM HJERETICORUM. 


1969 


pag. 251). Sed et ex citati Tractatus serie ambiguum ἃ 249, seqq. Et hxc quidem benedictionum seu super 


non est, impositionem manus ab hzresi venientibus 
preseriptam sic ineo spectari, velut Confirmationis 
sacramentum. An vero alia sint. veterum testimonia, 
qua opiuioni eidem sufíragentur, expeadamus. 

49, Ea de re, Patres Arelate anno 314 congregati, 
in Epistola ad Sylvestrum papam scribunt a se cón- 
stitulum : « ut si ad Ecclesiam aliquis h:ereticus ve- 
nerit, interrogent eum Symbolum , et si perviderint 
eum in Patre et Filio et Spiritu sancto baptizatum , 
manus ei tantum imponatur ; » in canone autem 8 
idipsum edicentes , post verba , « manus ei tantum 
imponatur, adjiciunt, Ut accipiat Spiritim sanctum. » 
Siricius cum in aliis h:ereticis,- tum in iis nominatim 
suscipiendis, qui ab Arianis Baptismum perceperant, 


eos qui veniunt ab hieresi , seu super confirmandos , 
consentio non parum iis favere videlur, qui venienti- 
bus ab bzresi manum ab episcopo impositam putant, 
ut eis Confirmationis sacramentum eonferretur. Án 
vero illis reipsa suffragetur , excussuri mox sumus. 
Tantum hic observamus , prescriptam in Geilonensi 
exeinplari benedictionem essc antiquissimam. EL banc 
quidem Eusebius (Hist. lib. vii, c. 2), haud obscure 
nolat his verbis : « Antiqua. consuetudo invaluerat , 
ut iu hujusmodi hominibus (qui ab hzresi veniebant) 
80la manuum impositio cum precatione adhiberetur. » 
Eamden Siricius in loco superius citato apertius me- 
morat , eique concinit Innocentius infra referendus. 
Neque minus perspicue ad ipsam respicit Leo in E- 


Ecclesie consuetudinem sic explicat : « Quos non B pistola cxrix δά Nicetam, cap. 7, ubi istud decernit : 


cum Novatianis aliisque haereticis , sicut est in syno- 
do constitutum , per invocationem solam septiformis 
Spritus , episcopalis manus impositione , Catholico- 
Fum conventui sociamus; quod etiam tolus Oriens 
Occidensque custodit. » Hujus autem ritus, quem a 
toto Oriente et Occidente custoditum Siricius tradit , 
usum exhibet Gellonensis codex Caroli Magni tem- 
poribus exaratus , in quo legitur : Benedictio super 
eos, qui de diversis hxresibus veniunt. « Sancte Pa- 
ter oinnipotens , qui famulum tuum ab errore bzre- 
8605 dignatus es eruere, et ad sanctam Ecclesiam re- 
vocare, quz»sumus te , Domine , immitie in eum Pa- 
raclitum Spiritum iuum septiformem , Spiritum sa- 
pientiz et intelleetus , Spiritum consilii et fortitudi- 


t Qui Baptismum ab haereticis acceperunt , cum antea 
baptizati non fuissent, sola invocatione Spiritus 
sancti per impositionem manuum confirmandi sunt ;» 
seu cuni in Epistola i. ad Rusticum, cap. 18, de eis- 
dem statuit : « Per manus impositionem , invocata 
virtute Spiritus sancti, quam ab hzreticis accipere 
non potuerunt , Catholicis copulandi sunt; » et in E- 
pistola συν, ad Neonem : « Hoc tantum , quod ibi de- 
fuit, conferatur, ut per episcopalis manus impositio- 
nem virtutera sancti Spiritus consequantur. » 

20. Ad Stephanum quod attinet , nihil est in ver- 
bis ejus , quod Confirmationis sacramentum sonet, 
nihil quo aliam ab eo manus impositionem , quam 
que penitentie indicium esset , desiderari opine- 


nis, Spiritum scientiz et pietatis , et adimple famu- C mur. Ubi enim buie Afrorum sententie de eo qui ab 


lum tuum Spiritu timoris Domini. » Neque negari po- 
test benedictionem istam consimilem omnino esse illi, 
qui super eos , qui ad Confirmationis sacramentum 
accedebant, proferebatur. Cujus rei fidem laciunt 
prope omnes veteres Sacrameniorum libri. In codice 
insignis ecclesia Bellovacensis habemus : Oratio su- 
per confirinandos. « Qunipotens sempiterne Deus, 
qui regenerare dignatus es hos famulos ex aqua et 
Spiritu sancto , quique dedisti eis remissionem pec- 
catorum, emitte in eos Spiritum sanctum tüum Para- 
clitum , et da eis Spigyim sapientiz et intellectus , 
Spiritam consilii et forfitudinis , Spiritum scientia et 
pietatis, et adimple Spiritu timoris Dei eos et Domini 
nesiri Jesu-Christi ; et jube eos consignari signo cru- 


bzresi venit, « Baptizandus est et innovandus,» suam 
opposuit ;bis verbis : « Nihil innovetur nisi quod ura- 
ditum est ; » hoc est, non innovetur ejus Baptismus , 
sed tantum teneatur quod traditum est; ac deinde 
his addidit, «ut ei manus imponatur in penitentiam; » 
proferre nihil potuit diseriius , quo sacramenti Con- 
firmationis intelligentiam amoveret. Inter eos etiam, 
qui, venientibus ab h:eresi, Baptisma conferendum 
esse cum Cypriano copsentiebant , non deerant qui 
Stephani verbis , in eo quod ad impositionem manus 
attinet, hzrerent. Nominatim Crescens ἃ Cirta in 
memorato Carthagiuensi i1 concilio censere se dixit, 
omnes hzrelicos sive schismaticos , qui ad catholi- 
cam Ecclesiam voluerint venire, non anie ingredi, 


cis in vilam propitiatus aeternam. Per.» In Caturcensi: D nisi exorcizati et baptizati fuerint , exceptis bis sane 


Ad Confrmatonem benedictio. « Omnipotens sem- 
piterne Deus , qui regenerare dignatus es hos famu- 
los tuos et famulas ; quique dedisti eis. remissionem 
peccatorum, emitte in eos vel in eas septiformem 
Spiritum tuum Paraelitum de colis , Spiritum sapien- 
tig et. intellectus , Spiritum consilii et fortitudinis , 
Spiritum scienti: et pietatis, et adimple eos, vel eas, 


Spiritu timoris tui ; et consigna eos, vel eas, in signum: 


SaneL» crocis in vitam propitiatuszeternam. Amen.» 
Orationum autem hujusmodi super confirmandos di- 
cendarum similes formulas e pluribus aliis vetefibus 
libris descriptas vel citatas videsis apud nostrum 
Edmund. Martene de antiq. Eccl. Rit. tom. 1, pag. 


qui in Ecclesia catholica fuerint ante baptizati; ita 
tainen, ut per manus impositionem in penitentiam 
, Ecclesie reconcilientur. » Eodem in concilio Vincen- 
tius a Thiburi dixit: « IIxreticos scimus esse pejo- 
res quam ethnicos... Ergo primo per manus impo- 
sitionem in exorcismo, secundo per Baptismi regene- 
rationem tunc possunt ad Christi pollicitationeu ve- 
nire. » Übi sane cum ea exigatur manus impositio 
qui ab hxeresi venientibus ante Baptismum adhibea- 
tur , et qua Leo (Ep. crvi) baptizandos ad hoc Sacra- 
mentum praparari notat ; nullus patet sacramenti 
Confirmationis intelligendi locus ; siquidem hoc Sa- 
cramentum 5015 baptizalis confertur. 


1265 


CIRCA RECEPTIONEM H/ERETICORUM. 


1266 


nis pariter utrisque conferri existimarent. Quamquam Α veritas prz:valeat , nam consuetudo sine veritate ve- 


inficiandum non est eoncilium Constantinop. 1, can. 
4, etiam illud Sacramentuin hzreticis nonnullis, quos 
appellat, conferri voluisse, utpote quibus redeuntibus 
pracepit frontem, oculos, nares , os ef. aures sancto 
Chrisimate signari, οἱ a signantibus dici , « Signacu- 
lum doni Spiritus sancti. » Cur vero nominatim cum 
Novatianis sic. agi voluerit , explicat Theedoretus su- 
perius pag. 454 , uot. c. relatus. Arianos vero , quos 
Similiter signandos esse idem concilium statuit , sola 
manus impositioue in Occidente recipi Gregorius lib. 
. xi, Ind. 4, Epist. 67 ad Quiricum testatur. Ceterum 
impositionis manus, hereticis redeuntibus, adhibite 
duplex erat. effectus. Illa enim in iis ut peenitentibus 
abluehat hxretic: culpze labem ; eosdem vero ut cor- 


tustas erroris est ; » ul saltem ejus vetustatem fateri 
cogatur. Ejusdem antiquitatem poriter confiteri, ve- 
ritatis vi suadente atque convincente, compulsi sunt 
et alii episcopi qui cum Cypriano in. Cartbagiuensi 
concilio considebant. Et horum quidem sententias Au- 
gustinus, lib. ur. de Bapt. cout. Don. cap. 5, 6, etc., 
consulto collegit, ut id eos inficiari non potubse cor- 
probaret. ἢ 

95. Ipse etiam Firmilianus, quamvis apud suos an- 
tiquum esse obtendat h:ereticos baptizandi morein , 
euindem tamen apud Afros novum ultro agnoscit his 
verbis: « Adversus Stephanum vos dicere Afri po- 
testis , cognita verilale, errorem vos consuetudinis 
reliquisse. » Quibus deinde in gratiam provinci:e su: 


rectos Ecclesie copulabat. Effectum utrumque Àu- B adJit: « Czeterum nos veritati et consuetudinem jun- 


gustinus ita enuntiat: « Manus autem impositio si 
non adhiberetur ab haresi venienti , tamquam extra 
omnem culpam esse judicaretur. Propter charitatis 
autem copulationem, quod est maximum donum Spi- 
ritus saucti, sine quo non valent ad salutem quzcum- 
que alia. sancta in homine fuerint , manus hzrelticis 
imponitur , » (lib. v. de Bapt. cont. Donat. c. 25 n. 
55.) Hinc et ad accipiendum Spiritum sanctum, et in 
penitentiam manus eis imponi , aut. utrumque , qui 
dicunt, nihil eloquuntur , quod non cunr antiqua fide 
consentiat, aut unde eos impositionis hujusmodi vo- 
cabulo sacramentum Confirmationis intellexisse con- 
ficiatnmr. Minime vero omnium id ex verbis Stephani 
elici potest. 


ginus, et consuetudini Romanorum consuetudinem, 
ged veritatis opponimus ; ab initio hoc tenentes, quod a 
Christo et ab Apostolo traditum est. » In hac porro 
sententiarum pugna , dum hinc Stephanus haretico- 
rum Baptisina recipiens dicit, « Quod ab Apostolis ac- 
eepinus, sequimur, » illinc Firmilianus idem re- 
spuens tenere se affirmat, « quod a Christo et ab A- 
postolo traditum est ; » utri credendum ? Si tam op- 
positas tamque contrarias assertiones ad Augustini 
exigamus regulam , qua id ab Apostolis traditum ju- 
dicat , quod cum nusquam scriptum sit , universa ta- 
men frequentat Ecclesia; Stephanum potiori jure 
quam Firmiliauum , apostolic:e traditionis auetorita- 
teni sibi vindicare concedemus. Forte etiam in ipso 


VI. STEPHANUS ΑΒ ANTIQUIS LAUDATUR UT. APOSTOLICE (5 Oriente hzreticos baptizandi consuetudo ab Icouien- 


TRADITIONIS VINDEX , NEC ERRORIS AB ULLO ARGUITUR, 


NIS! AB 185 QUI QUORUMVIS H/ERETICORUM PBAPTISMA 
RESPUEBANT. 


24. Vincentio Lirinensi nullus occurit Agrippino 
Carthaginensi episcopo antiquior , cui h:ereticos ad 
Ecclesiam redeuntes baptizandi consuetudo tribui 
possit. Sic porro loquitur : « Quondam igitur venera- 
bilis meinori:e Agrippinus, Carthaginensis episcopus, 
primus omnium mortalium contra divinum canonem, 
contra universalis Ecclesie regulam , contra sensum 
omnium consacerdotum , contra morem et instituta 
majorum , rebaptizandum esse censebat. Quse prae- 
sumptio tantum mali invexit , ut non solum hzereticis 
omuibus formam sacrilegii, sed etiam quibusdam 


sis consilii definitione , quam Firmilianus laudat , 
initium sumpsit. Et vero definitioni huic, Firmiliano 
teste , occasionem dedit nonnullorum de Montanista- 
rum Baptismo , an recipieudus esset , dubitatio. 
Quamvis enim eorum in confessione Patris et Filii 
nuilus esset error, circa fidem tamen Spiritus sancti 
peccare videbantur. Quapropter, inquit ilem Firmi- 
lianus , « plurimi simul convenientes in Iconio dili- 
gentissime tractavimus , et confirmavimus repudian- 
dum esse omnino Baptisma, quod sitextra Ecclesiam 
constitutum. » ( Apud Cypr. epist. Lxxv pag. 498. et 
202 ) Si antem in Oriente tamquam res a Christo et 
ab Apostolo tradita tenebatur , h:ereticorum  Baptis- 
ma repudiandum esse; unudeilla nonnullorum dubita- 


Catholicis occasionem przxeberet erroris. Cum ergo un- D tio cirea Baptismum Montanistarum , qui jam longe 


dique ad novitatem rei euncti reclamarent, atque om- 
nes quaquaversum sacerdotes pro suo quisque studio 
reniterentur ; tunc beate memori: Stephanus, apos- 
tolic:e Sedis antistes, cum cxteris quidem collegis suis, 
sed tamen prx» ceteris restitit; dignum. ut. opiuor 
existimans, si reliquos omnes tantum fidei devotione 
vinceret , quantum loci auctoritate superabat. » Cy- 
prianus ipse non diffitetur usum illum , quem propu- 
guabat , ab Agrippino primum in Africam iuvectum 
esse; nec antiquam esse negat consuetudinem , quam 
Stephanus constanter tuebatur. [1a enim eam veritate 
destitui contendit his verbis, « Nec consuetudo , qux 
apud quosdam obrepserat , impedire debet quominus 


antea audiebant ut lieretici , et eo nomine damnati 
fuerant ? Certe Firmilianus cum nequaquam memi- 
nisse se dicat, hxreticorum Baptisma in Oriente re- 
pudiari aliquando coepisse ; illud nullo exemplo, nul- 
love auctore probare potuit, antea reipsa fuisse re- 
pudiatum. Neque etiam ulla pervenerunt ad nos ve- 
terum scripta , quie traditionis ab ipso vinditatze ve- 
ritatem testarentur. Tantum Dionysius Alexandri- 
nus , ubi Ecclesie su: de recipiendo hereticorum 
Baptismo traditionem explicuit, istud in Aírorum 
gratiam adjicit : « Didici non ab Afris solis hunc mo- 
rem nunc primum invectum fuisse, sed et multo an- 
tea, superiorum episcoporum temporibus, in ecclesiis 


1369 ) 


CIRCA RECEPTIONEM HJERE£TICORUM. 


1410 


sint. ita et Stepbano metuendum erat, ne quid Roms A peregerit, aut id certe Dionysio ignotum fuerit. Eidem 


moverent Afri , ac Cypriani, cujus magnum erat in 
urbe nomen, conciliorumque ejus auctoritate , nec- 
non ratione humana abuterentur, ut apostolice tra- 
ditionis veritatem labefaciarent. Jam Novatiani , teste 
Jubaiano apud Cvprianum, Catholicos ad se venientes 
rebaptizabant. Neque istud Cyprianus Jubaiano rescri- 
bens inficiari valuit. Dionysius quoque Alexandrinus 
apud Eusebium lib. vn, 6. 8, tantum nefas ab here- 
ticis illis commitii, seque illos, eam ob causam, justa 
indignatione aversari testatur. Dum igitur Stephano 
heeretieorum eurumdem, qui in Urbe praesertim gras- 
sabantur, novus ille furor sequo horrori erat , rairum 
non est illum communicare nullo pacio cum legatis 
voluisse, qui similem errorem praíracte taebantur. 


loquendi modo insistens Augustinus ait, « Cum ergo 
Stephanus non solum non rebaptizaret hsreticos, 
verum etiam hoc facientes, vel ut fleret decernen- 
te$, EXCONMUNICANDOS esse censeret, sicut aliorum 
episcoporum et ipsius Cypriani litterze ostendumt ; ta- 
men cum 60 Cyprianus in unitatis pace permansit 
(ἐδ. de un. Bapt. cont. Petil. n^ 38). » Alter Afer, 
sseeuli sexti scriptor celeberrimus, id quod ea de re 
traditum acceperat; memorise mandavit his verbis : 
« Beatus quoque Stephanus przesul apostolicze Sedis , 
cum 8. Cyprianum atque alios Afros episcopos de ba- 
ptizaudis onibus h:relicis decrevisse cognosceret , 
quamvis, ut dictum est, nullo interposito anathemate, 
neque adversus ulia concilii generalis antiquiora de- 


lpsi nimirum metwendum erst, ne si blandius eum jg creta, aut. conniventes hereticis talem sententiam 


eis ageret, errori eorum connivere atque inanes ad- 
versus illos minas jactasse videretur. [ta quidem 
cum illis egit, quomodo agi solet cum iis qui excom- 
municati censentur : sed interdum hujusmodi agendi 
ratio tantum est suspensze, non penitus sublataa com- 
munionis indicium. Nondum pro excommunicatis ha- 
bebant Afri legatos Novatiuni, quos Gyprianusg Ep. r, 
ad Cornelium π᾿ 1, Carthaginem venisse scribit : 
et eum postularent audiri , negata audientia, « a com- 
munione, inquit idem Cgprianus, eos nostra statim 
cohibendos esse censuimus, » Sic et ex eo, quod 
Stephanus Aírorum legatos audire noluit, et à com- 
munione eus sua statim cohibuit , non sequitur ut 
adversus Afros excommunicationis sententíam jam 


protulissent, continuo ei denuntiavit, quod si qui 
hoe auderent , ab Ecclesia pellerentur ( Facund. cont; 
Meocian. ). » lta loqueus Facundus nihil, opinor, ela- 
rius afferre potuit, quo rebaptizantibus heeretieos tan- 
tum a Stephano intentas esse doceret excominunica- 
tionis minas. 

80. Neque minus aperte idem scriptor, quam zqua 
sibi videretur Stephani adversus Cyprianum censura 
declaravit, ubi ait: « Si nemo sapiens Ecclesiam 
cred hzreticam, quia doctrinam B. Cypriani Car- 
thaginensis episcopi οἱ martyris laudat, cum ille 
non solum privatim, ut ei visum est, verum etiam 
cengregato concilio definierit , ut omnis hsereticus ad 
Ecclesiam veniens baptizetur, et propter hoc culpatus 


protulisse existimandus sit. Neque vero crediderim (j ab Stephano antistiie Romano restiterit, suamque 


Cypriani ac sociorum nomina, si jam in sacris Ec- 
clesie Roman: diptychis obtinuissent, tune temporis 
inde fuisse expuncta. Denique si veterum, quí vel 
Stephani zvo vel post vixerunt, testimoniis hzrea- 
mus, Steplianus Afros aut Orientales non excommu- 
nicavit plane aut de Ecclesia ejecit, sed eos, si in 
Sententia sua persisterent, excommunieaturum se 
tanium denunti»vit. 

29. Nihil aliud per se souat illud Cypriani ad Porn- 
peianum de Stephano : « Hzereticorum amicus, et ini- 
micus Christianorum sacerdotes Dei veritatem Chrisü 
et uniiatein Ecclesia: tuentes ABSTINENBOS putal ( Eyiat. 
LXX1v ). » [bi quidem verbum abstinendos, de iis etiam 
qui abstenti fuissent , dici ac intelligi posse non infi- 


sententiam scribens ad Pompeium quanta potuit hu- 
mana argumentatione defenderit , injurinse tractans 
eumdem B. Stephanum , ἃ quo fuerat JURE CULPATUS 
(lib. x, c. 5). » Idem vero Cyprianus, qui jure a 
Biephano culpatus in eo fuit, quod ab opinione, qu:xe 
traditioni adversabatur, sese divelli non sinebat , ob 
id Augustini meruit laudes, quod cum Stephano in 
unitatis pace permansit. Nempe in eo ipso, inquit ille 
Doctor, in quo aliter sapuit, collegas diversa sentien- 
tes nec judicandos, nec a jure communionis amoven- 
dos esse decrevit (Aug. epist. al. 48, nunc 95, n* δ6).» 
Hereticos ad Ecclesiam venientes baptizaudos esse 
constituit quidem; sed, ut supra observavit Facun- 
dus, nullo interposito anathemate adversus eos qui 


cior; sed de solis excommunicationis minis reipsa B) eosdem non baptizandos censebant. Quocirca Hiero- 


intelligendum esse persuadet, quod Dionysius Ale- 
xandrinus ad Xystum Stephani successorem scribit : 
« Àutea quidem literas scripseral ( Stephanus ) de 
Heleno et de Firiniliano ac de omnibus per Ciliciam 
'et Cappadociam cunctasque finitimas previncias con- 
stitulis, sese ob eamdeu causan) ab illorum commu- 
nione discessurum (οὐδὲ ἐκείνοις χοινωνήσων ) quod hae- 
relico8 pebaptiaarent. » Tantum igitur. intermninatus 
erat Stephanus , ne Firmilianus ac sogii baereticos re- 
baptizarent, alioquin se ab ipsorum comimnunione dis- 
cessurum ; adeoque nondum ab illa discesserat. Hac 
autem scribebat Dionysius post mortem ejus: unde 
sequitur ut quod minatus erat Stephanus, re minime 


nymus Hilarii diaconi discipulos, qui Cypriani scri- 
ptis abutebantur, istud monet : « Sciant illum hae 
non cum anathemate eorum, qui se sequi noluerant, 
edidisse , siquidem in communione eorum permansit, 
qui sententize sux contraierant ( Sub fin. dial. cont. 
Lucif. ). » Ipse Cyprianus coustantissinum pro uni- 
tatis pace studium suum Epist. Lx xur, ad Jubaianum 
significat his verbis: « Heec tibi breviter pro nostra 
mediocritate rescripsimus , frater charissime, nemini 
prescribentes aut prejudicantes, quominus unus- 
quisque episcoporum quod putat faciat, habens arbi- 
tii sui libertatem. Nos, quantum in nobis est, pro- 
pter iareticos cum collegis ei coepiscopis nostris non 


1975 


DISSERTATIONIS HISTORICO-DOGMATICAE PRLEFATIO. 


1214 


atque nullum. Quid facerent, αἱ observat Augusti- À atque fldem ill:esam sincere vellent; et de quibus 


nus ( lib. v, de Bapt. cont. Donat. c. 21) , qui etiam 
intus in Ecclesia hominem Dei quzrentes , in homi- 
cidam latentem , in ebriosum , in raptorem et invi- 
dum incurrissent ἢ Quz: exinde conscientlarum per- 
turbatio, qu:e auxietas exoriretur ? Etsi enim rebap- 
tizantes non eo processere, ut Baptismum a malis 
Catholicis collatum innovandum esse dicerent, ex 
omnibus tamen momentis, qux Stephano oppone- 
bant, sequitur ut qui a Catholicis charitate atque 
gratia destitutis baptizatus videatur, baptizatus re 
ipsa non sit , adeoque sit innovandus. Quo semel ad- 
misso, quis se baptizatum confideret? quam multi ea 
de re merito dubitarent? Jam et hoc Firmilianus de 
lis, quos episcopi ob idololatrix* crimen de sacerdo- 


Auguslinus dicit: « Vicit pax in cordibus eorum, ut 
in t4li disceptatione nullum inter eos malum schis- 
malis oriretur (lib. v de Bapt. cont. Donat. c. 25).» 
Inde quoque discant novitatis amatores et ecclesias- 
ticarum comtemplores iraditionum, cui periculo se 
committant, cum speciosis quibusdam rationibus hu- 
manis, vel etiam iis prorsus destituti, a consuetu- 
dinibus in Ecclesia semper receptis et studiose ob- 
servatis recedere non verentur. Si eiiam aliquando 
a summ: sanctitatis atque auctoritatis viris impu- 
gnari potuit constanti traditione accepta Ecclesiz fi- 
des, ἃ nullo umquam potuit superari. Si xvo suo, 
cum nulla legerentur concilii generalis decreta , Cy- 
prianus adversus Stephanum clamavit, « Nec quis- 


tali dignitate dimoti baptizarant, in ecclesia sua usu B quam dicat : Quod accepimus ab Apostolis, hoc se- 


receptum tradit, « ut quicumque ab illis (episcopis ) 
tiucti ad nos veniunt, tamquam alieni et niliil conse- 
cuti, unico et vero Baptismo apud nos baptizentur. » 

94. In hac tota disputatione, quam valde acrem ac 
vividam fuisse fatendum est, si viris sanctitate non 
vulgari przditis, dum uno veritatis studio abripi sibi 
videntur, nonnulla exciderunt verba, qu:xe conimu- 
nes christian: modesti» leges non probant; quid 
non ab illis disputationibus metuendum , αυ temere 
ac levibus de causis suscipiuntur, ac spe una glo- 
ri: cupiditate foventur ac nutriuntur? Sed si vitari 
non possunt, sic se gerant partes , ut el ei qui veri- 
tatem propugnat, exprobrari non possit quod schis- 
malicum pr:e se ferat animum, et is qui aberrat a 


quimur. Quanto, inquit Augustinus (lbid. lib. iv , c. 6), 
robustius nunc dicimus : Quod Ecclesi? consuetudo 
semper tenuit, quod h:ec disputatio discindere non po- 
tuit, et quod plenarium concilium ( seu Arelantense 
can. 8, seu Nicaenum item can. 8) confirmavit ; huc ac- 
cedit, quod perspectis ex utroque latere disputationis 
rationibus et Scripturarum testimoniis, potest etiam 
dici : Quod veritas declaravit, hoc sequimur.» Miratur 
alibi Augustinus, et hoc vere admiratione dignum est, 
quod Petilianus Donatista, cum Cypriani de Baptis- 
mo sententiam laudaret ae sequeretur, nihilomiuus 
Stephanum inter eos commemorarit Roman: Eccle- 
sie preesules, « quos illibatum episcopatum gessisse 
confessus esi. » Ea nimirum est vis veritatis, ut in- 


vero , de catholica mente gloriari valeat. Stephanum C terdum etiam ab adversariis suis δι πὶ testimonium 


imitentur atque Cyprianum, quorum animi semper 
fuerunt ita comparati, ut Ecclesi:te pacem non secus 


extorqueat. Post hujusmodi autem testimonium quis 
ullam in Stephani fide labem suspicetur? 


AUCTORITAS PONTIFICIA, 
NOTISSIMO CYPRIANI  FACTO 


A QUIBUSDAM NEOTERICIS ACRITER IMPUGNATA, 
SED A SAPIENTISSIMIS GALLLE THEOLOGIS SOLIDE VINDICATA. 


DISSERTATIO HISTORICO-DOGMATICA. AVENAM, 1740. 


PR/EFATIO. 


* Varia inter argumenta qui ad nov» opinionis 
patrocinium ex vetustiori etiam antiquitate extundere 
conati funt neoterici quidam, Romans infallibilitatis 


hostes, nullum, opinor, famosius apud ipsos ac fre- 
queniius quani quod, ex trito pervulgatoque S. Cypria- 
nuin inter et S, Stephanum Romanum Poatiflcem in 


-"--—— 


1371 


PRUEFATIO. 


1418 


tari, nec eo usque attigisse, conceptam de ipsis existi- A benigne excipienda redderent paratissimos, maxima 


mationem, ut nova queque predieantibus plena fides 
haberetur ; eum probe intelligerent non tantam esse 
suam ipsorum apud omnes auctoritatem, ut quam ipsi 
Romanis Pontificibus inerrantiam abjudicant, ipsis- 
met illis adjudicetur, prudenter arbitrati sunt non 
rhetorices figuris tantum, sed et validis, ut possent, 
argumentis ostendendum esse quod de solemni Sie- 
phani reseripto jactitabant. Tanta vero fuit in il: seli- 
gendi; mentis sagacitas, tania ingenii vis el acies, ut 
affirmari nou verear congruenliora rei probands 
argumenta afferri non potuisse; quid enim magis 
eonsentaneum, quam, sieuti certis indubia, antiquis 
vetera probantur, sic figmentis commentis, novis 
recentia conlürimare ? ld. porre viriliter, abundeque 


Cypriani merita commendare, immensa de Cypriano 
eelebrare preconia adorti sunt. Quxsita undique 
labore immenso atque congesta quzecumque ad Cy- 
priani commendationem aliquatenus conducerent, 
coneilia tum xcumenica, tum particularia. Romani 
ipsi Pontifices, Ecclesix Patres «t Doctores, historici 
et ναοὶ οἱ Latini, quotquot esse poterant, apellati 
fuerunt. Adducta nova et. vetera Martyrologia atque 
Calendaria, Missale Ambrosianum, prisc:e ae recentes 
diversarum ecclesiarum Missz, przefationes, et ipse 
Canon. Citaià nova et vetera Breviaria Romana. 
Hispanica, Gallica, et immo relatz ipsius Breviarii ru- 
brieg, nec non varlz, ecclesiartim Litaniz : laudat» 
quoque Cyprian! reliquiarum translationes, Ipsius 


praestiterunt Beoterici nostri. Etenim quod a Ste- p festi solemnitates ac. plures sub illius nomine eccle- 


phano Romano Pontifice tantes solemnitatis decretum 
prodiisset, nova res erat et haetenus inaudita. Quid 
ergo neoterici? Nova parlter nee prius audita ad id 
probindum argumenta fabricarunt, ab iis enim scrip- 
toribus ehristianus tundem didicit orbis Stephani 
decretum in concilio Rotmauo editam fuisse, (1) 
ad omnes ecclesias ἃ Stephano fuisse directum ac 
missum (8), solemni illo deereto certissimam fuisse 
Stepliani mentem, ut omnibus omnino fidelibus fide 
credendum proponeret «on esse denuo tingendos 
homines 2b hsereticis baptizatos, eum intra Ecclesi 
communionem sese recipiebant (5); quie quidem 
omnia cum antea mortalium nemini in mentem 
venerint, adduci profecto debebantur ad illud pro- 


siarum dedicationes, nec omissum quod ab aliquibus 
in 8. Cypriani vigilia jejunium actum fuerit (4), et 
quasi tanta monumenta Cypriani magnitudinem atque 
excellentiam totam, quanta fuit minime satis adum- 
brarent ac proderent, tot illum nominibus, encomiis, 
laudibus absque mensura et uumero cumularit, one- 
rantque ut vix hominem fuisse credas. 

Absit ut maximis Cypriani meritis, ac singulari 
quam apud omnes jure obtinuit venerationi, quid- 
quain detractum velimus. Nobis támen constat non 
paucos rerum :equos zstimatores tot Ín Cyprianum 
effusas sine delectu laudes ferre non posse, non ea 
solum de causa quod nimize laudes vexant modestos, 
sed quiá láus omnis hyperbolica odium primo, deinde 


bendum, quod nullum ia antiquitate tota vestigium (C contemptutn parit. Est ehim, inqulunt, In jure titulus 


habebat. H:ec. appesite &eoterici nostri, ut petitum 
istud » Cypriano argumentum in Lutheranis jam- 
dudum profligatum ex hac parte auffulcirent ac. cor- 
roborarent. 

Ad secundum vero quod speciat, qux non, bone 
Deus ! illi dixerunt, quz non cumularunt ut Cypriani 
in Stephanum agendi rationem non solum ab. omni 
reatu immunem, sed et charitatis et aquitatis plenam 
ae animo episcopali et apostolico vere dignam nobis 
ostenderent ac suaderent? Π{π6 nisi legerentur, quis 
uspiam catholicus, quis eanus credere potuisset ? Sua 
tim quo lectorem anímos sibi eoneiliarent, nee. non 
ad ea qua pro Cypriani defensione prolaturi erant 


(1) Felix Deschamps in sua de summo Pontifice 


de Pluris petitione, ut qui plus postulat, minus acci- 
piat; nobisque a natura inditum est, ut cüm aliquis 
plus justo extollitur; naturali quadam propensione 
conemur illum deprimete. Cyprianum maximum 
Ecelesix african decus et oruamentum, splendidum 
sui smeuli lumen, gravissimum totius Ecclesi doc- 
torem, sanctissimum episcopum, ac martyrem glo- 
rioslssimunt quis non prediect, quis non predicare 
cogitivit unquam ? Quis pariter Cyprianum tamquam 
(fidei propugnaculum, traditionum  promptuarlum, 
disciplinz ecclesiasticze palladium, moralis exangelicee 
firmamentum, oc. christiane doctrinz: munimentum 
mon agnoscat aut non agnoverit? [Ic porro quia 
cerià sunt 3c servandos veritatis limites minime 


Epistola. δά Martinum Steyaert p. ἐδ, Siephanus D transcendunt, libenter et audiuntur, et a nemine non 


decretum defin.torium in concilio Homano edidit ei ad 
omnes fideles direxit quo intendit obligare, sub excom- 
municationis pena, omnes omnino fideles ad credendum 
non rebaptizandos esse baptizatos sb hereticis. 

(2) ldem ihid. Et Jacobus Gilbert in tractatu de 
Sedis apostolice primatu quest. 5. ὃ 9. Stephanus de- 
cretum definitorium edit el ad omnes fideles dirigit ut 
illos omnes instrual in materia et puncto summi momenti 
quia agebatur de voliditate. vel nullitute. Baptismi sine 
quo nullus salvari potesl et per illud decretum intendit 
obligare omnes omnino fideles ad credendum nbn tebup- 
tizandos esse baptizatos ab,hereticis. 

Item defensor declar. Gallic. an 4682. part. n, lib. 
xiv. cap. 5. Stephanus decretum condidit et ad omnes 
misil ecclesias. 

(3) Felix Deschamps, et Jacobus Gilbert in loeis 
modo cilalis. 


probantur. At que de Cypriano sspius ostentantur, 
tamquam inter Eeclesix doctores ac magistros pri- 
matum obtinente, qui ingenii sublimitate, judicil 
maturitate, dicendi elegantia, doctrinx puritate, 
eruditionis amplitudine, demum charitate, patieutia, 
pietate, ecterisque animi dotibus ac virtutibus vix 
ulli comparari possit; qui nil nisi sancte gesserit, 


(4) Hac in re, consule prs exteris Launoium in 
epist. ad Beuilaquam 15. parte 8. epistol. edit. Can- 
tabr. 1689 ; item. P. Gersium in vita. 8. Cypriani 
Gallico idiomate typis mandata. Parisiis 1717. liem 
D. Lombertum in praefat. operis gallici inscripti fes 
OEuvres de S. Cyprien traduites en francais, edit. Roto- 
mag. 1716. 


1219 


DISSERTATIONIS HISTORICO-DOGMATICAE 


1286 


nil nisi recte docuerit, adeo ut « ab illis etiam levis- A et Martyr traduites en francais, hanc Cypriani epi 


simis erroribus immunis extiterit, qui primis Eccle- 
sie Patribus communes fuerunt, » (i) et alia id 
genus perinulta, quz vix in hyyperbolico panegyrico 
tolerarentur, quia nimia et reduundantia. stomachum 
movent, frigide excipiuntur, insulsa videntur, sper- 
nuntur et irridentur. lta plurimi ratiocinantur, qui 
etsi bene sciant nulli facilius veniam concedi, quam 
illi qui de nimiis erga nos laudibus accusatur, in illis 
tamen rependendis modum a nemine excedeudum 
esse putant. 

Verum quidquid sit de hoc, quod neotericis no- 
stris inuritur, vitio, fateri omnes debemus nil ab ipsis 
pritermissum, quo lectorum animos ad ea compro- 
banda disponerent et inclinarent, que pro Cypriani 


stolam magnanimitate ac libertate episcopali adeo di- 
gnam censuit, ut ab Augustino audes promeruisse 
tradat : ea. enim recitata erumpit in haec verba: 
« Sic libere S. Cypriauus ac generose suam cirea 
Baptismum opinionem contra papam Stephanum de- 
fendit, de quo a S. Augustino laudatur, » unde nil mi- 
rum, si sepius inculcat Cyprianum in bac de Baptis- 
mo concertalione « maxime moderationis specimina 
sewper dedisse. » Enumeratos hactenus. Cypriaui 
vindices superavit P. Gervasius. Etenim in vua S. 
Cypriani, quam gallico idiowate, supresso tamen no- 
mine, edidit, excellentem, vocat quam ad Pompeium 
Cyprianus scripsit epistolam, in qua elucet « vigo 
vere apostolicus (8) ; tantamque in illa unctionem at 


defensione etiam levissime suppeditarentur. Lecio- B moderationem christianam , sive se ipsum defendat 


rum igitur animis sic erga Cyprianum dispositis et af- 
fectis, rem ipsam attingunt neoterici quos spectamus, 
atque Cypriani adversus Stephanum agendi rationem 
vindicare modis omuibus ac defendere aggrediuntur. 

Videamus nunc tandem quid pro illius Cypriani 
defensione protulerint neoterici nostri. Fleuriacus, 
sicuti suum in describendo Stephani martyrio cala- 
mum íta moderatus est, ut tantum traditionis vindi- 
cem sine minima laude morientem dimiserit, ita 
seipsum adeo teinperavit in hac Cypriani epistola re- 
ferenda, ut satis superque habuerit asserere Cypria- 
num in hac epistola responsum refutandum assum- 
psisse (2). Et revera nihil in ea Cypriani epistola vel 
tantisper a charitate alienum se deprehendisse nobis 


Cyprianus sive suum aggrediatur aut refutet adver- 
sarium, inveniri contendit, ut lateri omnes opor- 
teat Ecciesi; juribus magis quam propriis illum 
intendisse (9); recensi&s enim iis omnibus quz, 
ut supra vidimus, in Stephanum Cyprianus, ef- 
futiit, exclamabundus ait : « En praeclarus profecto 
ardor ac valde spiritualis ; in sanctis illis animi impe- 
tibus dignoscitur cor amoris divini flammis penitus 
accensum, ac nihil aliud spirans quam domus Domiai 
gloriam ac pulchritudinem (10). » 

Demum pr:etermissis aliis nonnullis id generis 
scriptoribus, Dupinus in sua Bibliotheca Eccles., nobis 
significat toL.dem fuisse veritates, quidquid in Ste- 
planum Cyprianus cougessit; immo veritates, quas 


significat, quando tradit Cypriani sanctitati suum er- C Stephano licet ingratas, ipsi tamen objicere tenere- 


rorem nullatenus obfuisse, quia non solum Ecclesi:e 
unitatem, sed et charitatem in hoc negotio semper 
conservaverat (5). 

Fleuriaco concinit Launoius, qui Cypriani ad Pom- 
peium epistolam celebrat ut neryosam et fortem ; 
Alla enim relata : « hzc, inquit, (4) nervose et forti- 
ter Stephano opponit Cyprianus ; » immo posterorum 
judicio memori dignissimam illam fuisse tradit ἃ. 
que ac Firmiliani ad Cyprianum epistolam : « Poste- 
ri, inquit, Stephani epistolas memori: minus dignas, 
Cypriani vero et Firmiliani epistolas memoriz dignis- 
simas judicarunt (5). » Tillemontius qui Stephanum 


(ur Carthaginensis episcopus, et quantum polit, 
cousueta sua jucunditate, temperare curaverit. Ubi 
enim cum Tertulliano Cyprianum comparat, ab ille 
scribit adversarios injuriose tractari; « at S. Cegrie- 
fus, inquit, longe moderatior, si quando snis adter- 
sariis veritates qus ipsi displiceant dicere teneu, 
eas, quantum potest, sua jucunditate temperat (11); 
unde licet Stephanum in suo responso magne duri- 
tatis insimulet (129), nihil tamen in Cypriani adPes- 
peium epistola notavit, quod moderationi miss 
consonum videretur (15), in quo socium habet Adra- 
num Baillet in vitis Sanctorum (14). 


etiam inhumanilatis accusare non hisitavit (6) lesam y, — Eve et alia multa id genus, novaturienses ther 


tamen a Cypriano ad Pompeium scribente mansuetu- 
dinem ac fraternam charitatem minime fuisse fiden- 
ter affirmat (7). 


Lombertus in sua przfatione przefixa operi gallice 
inscripto : les GEuvres de S. Cyprien, évéque de Carthage 


(4) Dupin, B'bliothecha Auctorum Eccles. tom 1. 
p^g. 524. edit. Paris. 1688. S. Cyprien est exempt , 
je ne dis pas seulement des erreurs grossiéres, mais 
aussi de celles qui sont légéres et communes dans les 
Péres des trois premiers siécles. 

[3 Hist. Eccl. tom. ut, lib. vn. num. 98. 

5) Ibid. num. 32. 


900} Epist. ad Bevilaq. 15, parte 8. Epistol. pag. 


(5) Ibid. pag. 8014. 
(6) Hist. Eccl. tom iv, art. 49, pag. 155. 
(7) Ibid. art. 47, pag. 150. 


logi pro vindicanda Cypriaui in Stephanum agendi 
tione, qux quidem si cuipiam inflata et. exagen 
videantur, eo solum nomine sint vituperanda quod *- 
ritatem offendant, utcumque tamen toleranda, qe 
nullius famam, nullius dignitatem, nullius sanctitas 
directa saltem fronte impetant. Verum hos intra fie 
tes contineri nequaquam valuit effrenis adversariores 
in laudanda Cypriani agendi ratione labor et impets 


(8) Lib. v, num. 16, pag. 444 

(9) Ibid. 

(10) lbid. pag. 419 

(11) Tom. 1, pag. 555. 

(3) Ihidem pag. 500. 

4 ) Ibidem. 

(ia Tom. imr δὰ diem 16. Septembris peg. 9 
edit. Paris. 4701. ; 


1281 


PRIUEFATIÍO. 


1282 


Mitto insulsam illam affectationem , qua s:epius in- A prianum inauditum judicat et damnat (14), ipsum vocat 


culcant, ac fusiori eliam probare calamo nituntur , 
Cyprianum videlicet louge pluris quam Stephanum in 
Ecclesia fieri (1). Dudum est ex quo male olent, vix- 
que ac ne vix quidem in panegyricis oratorum decla- 
mationibus sanctorum illa virorum quos suis fastis 
23dscriptos Ecclesia veneratur, comparationes, et 
injuriosz utrisque de utrorumque meritis contentio - 
nes, eo collimantes, ut alterius sanctitas alterius at- 
tenuatione augeatur. 

Negligo pariter tot neotericorum conatus in amplifi- 
canda eorum multitudinem quos Cypriano potius, quam 
Sthephano complausisse scribunt Tillemontius (2) , 
Dupinus (5), Launoius (4), P. Gervasius(5), ex quorum 
caleulo sequeretur Dionysium Alexand., Dionysium 


pseudochristum, pseudoapostolum, dolosum et perfi- 
dum (15), Cypriani legatos contumeliosissime trac- 
lat (16), ipsis pacem, communionem, hospitalitatem, 
victum non negavit solum, sed negari ab omnibus 
praecepit (17). Stephanus zeium przesefert quidem, 
sed ad omnia promiscue devastanda unice ido- 
neum (18) : hic Stephani zelus imperatorem movit ad 
Ecclesiam crudeliter persequendam (19). Stephanus 
quam plures ecclesias tyrannice opprimebat (20), 
nullam Ecclesi: unitatis rationem habet, quam scin- 
dere flocci facit (24). Stephanus non unum vel duos 
dumtaxat, sed tres errores fidei catholicz» adversos 
docuit in suo rescripto ad Cyprianum (22). Ὁ 
Integerrimam Steplavi vitam tot conviciis dilace- 


et Philemonem, presbyteros Romanos, Hyeronimum, fy T258e, tot onerasse criminibus baud satis habuerunt. 


Athanasium , Optatum Milevit. ; synodum Nicenam, 
Basilium, Gregorium Naziazenun, Cyrillum Hierosol., 
Gregorium Nyssenum, Ambrosium, Augustinum, Theo- 
doretum, Romanam sub Gelasio synodum, Fulgen- 
tium Ruspensem episcopum, Gregorium Magnum, sy- 
nodum Quinisextam, Cypriano potius quam Stephano 
adhasisse. Ecquis enim vero tot conatuum, tot labo- 


.gum fructus ? Quod sentio libere profero in congeren- 


dis tot in Stephanum adversariis manifestarunt neote- 
rici, quo fuerint erga Stephanum sicuti erga tot Pa- 
trum memoriam, spretis historiz ac zequitatis legibus 
animo affecti. ' 

Hzc inquam aliaque similia praetermitto, qux» cum 
sequentibus comparata leviora sunt, quam ut morari 
nos debeant. Quid igitur de Stephano Pontifice ma- 
ximo, traditionis apostolicze vindice ac martyre sanc- 
tissimo tradunt, qui Catholicos, qui humiles filios, 
qui moderatos scriptores se esse profitentur ac videri 
volunt ? 

Stephauus, inquiunt neoterici nostri , indigne pe- 
nitus erga Cyprianum se gessit (6), ad Cyprianum 
scripsit Epistolam indignam prorsus que ἃ Romano 
Pontifice ad Carthaginensem scriberetur (7), super- 
bam et injuriaram plenam (8), magnopere contume- 
liosam (9). Stephanus fastum tumide ac dominatum 
affectat (10), imperantem ac tyrannum agit (14), magna 
inhumanitate Cypriano. respondet (12) , inlnmanum 
valde erga Cyprianum se praebet (15). Stephanus Cy- 


(1) Launoius in Epist. ad Bevilaq. 15. P. Gervasius 


neoterici, sanctam el ipsius mortem aggrediuntur, 
gloriosi martyrii palmam, immo sanctitatem ipsam 
Stephano eripere tentant; modo significant acta már- 
tyrii S. Stephani satis, authentica non esse, ut in 
historia fidem mereri debeant (25); modo contendunt 
aliquem dubitandi locum esse, utrum Stephanus vere 
martyr extiterit (24) ; hic subjiciunt S. Augustino ac 
Vincentio Liriuensi perspectum non fuisse, quod Ste- 
phanus martyr exstiterit (25) ; illic tradunt jure credi 
posse Stephanum in carcere vel alio modo minus 
illustri obiisse , non vero per judicis sententiaain ac 
persecutorum mauu quod solum pro vero perfecto- 
que martyrio tunc temporis habebatur (26) At quale- 
cumque tandem martyrium Steplianus pertulerit, iliud 


C saltem pro Christi nominis confessione passus est ? 


Nequaquam juxta Dupinium, illud, inquit, passus 
est, quia in cemeterio iuventus est contra Valeriani 
Imperatoris jussum qui coemeteria a Christianis fre- 
quentari sub poeta mortis edicto prohibuerat (27). At 
demum pro Christi nominis confessione Stephanus 
non interierit, vere martyr non exstiterit, indubia sal- 
tem erit illius sanctitas? Immo maxime dubia ac nullo 
nixa fundamento, 8i Lomnberti valeant effata; que 


14) P. Gervas. in Vita S. Cyp. pag. 456. 

15) Tillemont. Hist. Eccl. tom. iv. pag. 150. Idem. 
P. Gervasius in Vita S. Cypr. pag. 413. Lombert. in 
laud przfat pag. 72. Baillet ad diem 16. Septemb. in 
loco citat». | 

(16) Tllemant. ibid. pag. 155. 

(47) Fleuriacus Hist. Eccl. tom. n, lib. vii pag. 283. 


| passim in Vita S. Cypr. Lombertus in laud. praefat. D Idem scribunt Tillemontius Hist Eccl. tom. wv. art. 49. 


- 


ad opera S. Cypriani. 

(2) Hist. Eccl. tom. iv. art. 45, 44 et 48. 

(5) B.bliot. Eccl. tom. t, pag. 540. 

m Epist ad Bevila,. 15. 

5) ln Vita S. Cyp. lib. v. nui. 4. 2. et alibi. 

6) P. Gervas. in Yita S e pag. 455. 

(7) Idem ihid. pag. 412. Baillet. de vitisSanctorum 
ad diem 2. August. pag. 111. Idem Tillemout. Hist. 
Ecc. tom. iv, pag. 330. 

8) Lombert. in laud praefat. pag. 73. 

9) Lombert. ibid. 
i6 10) P. Gervasius in Vita S. Cyp. pag. 415, et pag. 

t. 
(11) P. Gervas. ibid. pag. 451. 

(12) Dupin. Bibl. Eccl. tom. pag. 500. 
13) Tillemont. Hist. Eccl. toin. 1v. art. 49. p. 155. 
Baillet. In Vitis, Sanctorum t. Η1. ad diem 16. Sept. 


Lombertus in laud. przfat. pag. 72. P. Gervasius in 
Vita S. Cyp. p»g. 462. Baillei in vitisSanetor. ad diem 
2. Augusti pag. 111. 

48) P. Gervasius in Vita S. Cypr. pag. 438. 

19) P. Gervasius in Vita S. Cypr. pag. 452. 

20) IJem. pag. 459. 


ἘΝ Ibid. 
(27) Bibl. Eccl. tom. 1. pag. 505. 


j 
/ 
, 


1385 


HISTORICO-DOGMATICA. 


1980 


in clerum Romanum cooptatus Cornelii primo, deinde A rioso martyrio constituti dandam esse lapsis pacem 


Lucii Romanorum Pontificum fuit archidiaconus (1), 
in quo officio talem se prxbuit Cornelio, ut ipsum 
pr» omnibus dignum censuerit, cui tutius « omnia 
Ecclesiz bona ante suam passionem traderentur (2).» 
Lucio vero ita se probavit, ut ipsum ex omnibus unum 
ad susiinendam diflicillimis temporibus nutantis Ec- 
clesixe molem deligeret : « hic enim, inquit Anasiasius, 
potestatem dedil omnis Ecclesie Stephano archidia- 
cono suo dum ad passionem pergeret (2) : vel juxta 
Eusebium (4), moriens episcopale officium Stephano 
dereliquit. » 

Lucio, gloriosa morte defuncto, successit Stepha- 
nus (5). Ecclesia a persecutionibus respirante, ac pa- 
cem sub Valeriano ad tempus obtinente, majorem 


censuerunt. » ' 

Cyprianus interea adeo non aubitabat, quin Stepha- 
nus, re ad lantam lucem jam provecta, ipsius consilio 
et hortatu litteras ad provinciam et plebem arelaten- 
Bom mitteret, quibus et Marcianum abstlneri, et alium 
episcopum in ejus locum substitui preciperet, ut et 
quis fuerit substitulus sibi significari roget his verbis : 
« significa plane nobis quis in locum Marciani Arelate 
fuerit substitutus, ut sciamus ad quem fratres nostros 
dirigere, el cui scribere debeamus (9). » Dejectuin 
autem e sede tuuc Marciauui a Stephano fuisse tota 
silet antiquitas ; δι illud indicio esse potest, quod no- 
men ejus in antiquis Arelatensis ecclesizx diptychis a 
Mabillonio editis (10) uon legatur. 


sanctus Pastor agendi libertatem nactus ad remotis- B — Eodem circiter, ut creditur, tempore praclarum 


simas quoque per orbem Ecclesias sollicitudinem 
vertit : «omnibus Siriarum eum Arabia provinciis non 
semel, sed identidém necessaria suppeditans (6); » 
quorum autem corporibus tanta charitate ac liberali- 
tate sanctus Pontifex subveniebat, animos etiam be- 
nignis ac salubribus scriptis solari, et ad pietatem 
excitare studebat, teste Dionysio, citatis modo verbis 
lisc subdente : «et quibus litteras nunc scripsi- 
stis. » 

Marcianum Arelatensem in Gallia episcopum No- 
vatiano plurimum studere non sine Écclesiz detri- 
mento Stephano significavit una cum ceteris provin- 
cie episcopis Faustinus Lugdunensis antistes (7). 
Stephanum autem pro rei gravitate mature proce- 


auctoritatis ac sux clementize specimen dedit piissi- 
mus Pontifex in causa Basilidis Legionis et Asturie2 
in Hispaniis episcopi. Hic cum ob varia crimina, quo- 
rum accusabatur, ab episcopatu a suis depulsus esset, 
ejusque loco Sabinus fuisset suffectus sese Romam 
ad Stephanum contulit, a quo ut in suam sedem re- 
stüitueretur obtinuit (14). Cyprianus, cum Basilidemn 
omnium, quorum accusabatur criminum reum exisli- 
maret, et aliunde Stephani aquitas adeo aibi nota 
essel, ut ipsum facinoroso patrocinari voluisse nulla - 
tenus suspicaretur, Stephanum ἃ Basilide in hoe ne- 
gotio fuisse ceceptwm censuit, quod Stephano accidere 
potuisse contendit, ut pote (onge ab Hispania po- 
silo οἱ gesi& rei ae lacitee verilatis ignaro (12). 


dehtem, ac in excommunicandis et deponendis epi- Si revers Stephanus iu hac re, ut putavit Cypria- 


scopis non festinantem per epistolam adii a Gallis 
incitatus Cyprianus, ipsum interpellans « ut in pro- 
vinciam et ad plebem Arelate consistentem litteras 
dirigeret οἱ quidem plenissimas, quibus abstento 
Marciano alium in locum ejus substitueret (8) ; » quare 
autem vellel tam severa et gravi censura it Marcia- 
hum animadverti, disertius exponit sub epistolze fi- 
iem ; quod nimirum vindicandus esset Romanorum 
Pontificum lionor, a quorum ille « de recipiendis la- 
psis » decretis pertinaciter dissentiebat : « Servandus 


est enim, inquit, Antecessorum nostrorum beatorum. 
martyrum Cornelii et Lucii honor gloriosus, quorum 


memoriam cum nos honoremus, multo magis iu, fra- 
ter charissime, honorificare et servare gravitate et 


nu$, circunveniri se passus est, non propterea gra- 
vis, aut eliam levis negligentiae illico culpandus, cuin 
experienlia constet vel diligentissimo nonnumquam 
cautissimeque obrepi solere; maxime si, ut Stepha- 
nus, ea plenus est charitate qu& omnia credens nec 
cogitans malum, reis magis quas actoribus indulgere 
sludel ; sed nescio an Cyprianus potius, quam Ste- 
plianus in hoc negotio fuerit deceptus ; quidquid enim 
Cyprianus in liae Epistola de Basilidis criminibus sta- 
tuit, statuit parte altera inaudita, hoc est ex sola re- 
latione legatorum qui erant episcopi depositis ( Basi- 
lidi et Martiali) substituti, et ex litieris eorum, qui 
hos deposuerant, illos substitueramt ; at hi. profecto 
in causa propria testes non erani idonei, et aque iu- 


áuctoritate tua. debes, qui vicarius et successor eo- B) pouere Cypriano poterant, δὲ Stephano Basilides. Ab 


rum factus es. llli enim pleni Spiritu Dei et in glo- 


(1) Idem Anastasius in Vitis SS. Cornelii et Lucii 
edit. Rom., 1718. 

2) Idem in Vita S. Cornelii. 

9) In Vita S. Lucii. 

4) Histor. Eccles. lib. vit, cap. 2, edit. Vales. Paris., 

8 


(5) Id post Cyprianum, Eusebium, Optatum milev. 
Augusunum, Prosperum, Nicephorum, eic. omnes 
agnoscunt. 

(6) Dionysius Alexand. apud Eusebium. lib. vu, 


cap. 3. 

(1) S. Cyprianus, Epist. ad S. Stephanum rxvi, 
supra coi. 989. 
κ (8) Cyprianus, ibid. 


Hispania (onge quidem positus orat Stephanna; at Hispa- 
nis noa adeo propior Cyprianus, ut qute Bonam inde 
penetrare poterat fallacia, non potuisset etiass Cartha- 
ginem; cum maxime am rara Carthaginenses inter et 
Hispanos nullo jurisdictionis vinculo colligato$ quam 
frequentia Hispanorum cum Romanis, quibus et civili 
et ecctesiastiea potestate suberant, haberentur eom- 
tercia ; crediderim potius quod in ffispania agebatur 


(9) Ibidem. 


(f0) Annal. tom. ur, pag. 432, edit. Parigie. , 1612. 
(11) Cyprianus ig Epist. ad. Stephanum axvii, su- 


pra. 
(12) Ibidem. 


1989 


IH STORICO-DOGMATICA. 


41290 


Tandem ne quid omitteret vigilantissimus pontifex, A — Tam laudabile Stephani pro avita religione ser- 


quod Cyprianum, aliosque rebaptizantes ab exitiali er- 
rore latius in diesserpeute revocare posset, ipsis « de- 
nuntiat seseabillorum communione discessurum » (1), 
8i in sua sententia persisterent ; ut nimirum quus pa- 
terno praecepto, ac rationum, quas attulerat momen- 
lis minus permovisset, minis saltem, ad errorem 
deponeudum excitaret. Hzc pro vindicanda adversus 
Cyprianum, aliosque rebaptizantes antiqua et univer- 
sali Ecclesix€ traditione Stephanus Romanus poniti- 
fex, nec plura juxta probata veterum omnium monu- 
menta (2). 


ianum Lxxim, atque Episcopi anonymi tractatum qui 
incipit Non debere, etc. apud Labbz»um tom. 1, Con- 
cil. pag. 770. et supra. 

(1) Dionysius Alexandr. apud Euseb., Hist. Eccl., 
lib. vit, cap. 5, et supra. 

(2) Inter probata veterum momenta non recense- 
mus Firmiliani ad Cyprianum epistolam , qu: irati 
animi monstra nobis exhibeat, non sancti episcopi dic- 
ta, quz veritatem religionem, €uitatem. modestiam, 
ac charitatem christianam sapiant. Scribit quidem 
Firmilianus Stephanum cum Cypriano pacem rupis- 
86, ipsumque pseudo christum, pseudo apostolum 
vocasse, ac ipsius legatis communionem ac hospitali- 
tatem denegasse; at hxc in Stephani litteris non 
leguutur. H:ec veterum nemo de Stephano vel ob-cu- 
re indicavit. De bis apud Steplianum conquestus non 
est Cyprianus. ipse, qui tamen de levioribus, genio 
commotionis indulgens, altas et amaras edidit qux- 
relas. [lec non. attulit Augustinus pro tinuenda, ut 
totus allaborabat, Cypriani in Stephanum irritationis 
culpa. Hvc. mansuetudini,, lenitati, et charitati quie 
in Stephani vita ubique eluxere minime consona. 
Hac si credenda sunt, quia ea Firmilianus effuiiit, 
credendum jam erit Stephanum fuisse audacem , in- 
solentem, improbum, manifeste stultum, inhumanum, 
schismaticum, falsum testem, omnibus hizereticis pe- 
jorem, eum Juda ipso Christi proditore comparan- 
dum; credendum jam erit beatos Apostolos Petrum 
et Paulum a Stepliano fuisse infamatos, ac de nullo 
alio magis, quam de Stephano Scripturam sacrain di- 
cere : Homo animosus paril lites et vir iracundus exa- 

erat peccata. Credeudum jam erit zelun Dei apud 
Judaos ignorantia czecos ac gravissimo crimine con- 
Striclos magis inveniri, quam apud Stephanum, ac 
hujus animam fortasse unam non esse, adeo est. lu- 
brica, mobiliset incerta. Credendum jam erit Stepha- 
num pacem cur singulis per totum orbem episcopis 
vario discordi: genere rupisse, ac merito nuucu- 
nduin pseudo christum , pseudo apostolum , et do- 
osum operiarum. Credendum etiam erit Romanam 
Ecclesiam frustra Apostolorum auctoritatem praten- 
dere, nec in ea traditiones aposlolicas conservari : 


vanda studium novitatem amantibus ac errantibus 
displicuit. Pastoris vox ab iis, qui de una agi discipli- 
na male credebant non auditur, contemnitur ; Roma- 
nus ipsc Pontifex arguitur injuriis, contumelis affici- 
tur (1) verum Stephanus spretus , injuriose tractatus 
et lacessitus nescit irasci, nescit iudignari, nescit con- 
queri, irritari non valet, omnia fert, omnia sustinet, 
omuia patitur « omnia bono pacis et unitatis tole- 
rat (2). » Non judicem, non Pontificem maximum, non 
spretum, non offensum se cogitat, ut paterni ac chris- 
tian:e charitati unice intendat ; (ilios errantes, inob- 
temperantes, ac contumeliosos non increpat, non ob- 
jurgat, non punit, sed « vir ubique magnus ac magna 
charitate przeditus (5). » sollicita pietate tolerat (4) , 


B mansuetus et humilis non studet injurias repellere, vel 


vsum honorem vindicare, sed « studet servare uni- 
tatem. &piritus in vinculo paci* (5). » Seuserat quain 
« pernicios:e dissensionis periculum liaberent, quae in 
ipsum irritati effuderant » adversarii (6) idecque om- 
nia sub velo silentii, sub velo charitatistegit: os suum 
nec aperit, ut suam defendat innocentiam, uni Deo 
sue juslificationis curam reliquens; non propriis, 
sed Ecclesix bonis, paci, non suz defensioni vigilat, 
etuna « pax vicit in ipsius corde (7), » non desperans 
$ua landem patientia ac longanimitate adversariorum 
corda movere, ipsosque ad meliorem frugem reduce- 
re, quod ut a Deo impetraret bonis operibus magis 
ac magis abundare nitebatur. 

Interim enim, dum magni a rebaptizantibus motus 
in Africa et Oriente excitantur, ipse domi « monitio- 
nibus sanctis et eruditione Scripturarum omnes im- 
buebat (8), » exterisque eo grandior, quo sibi vilior 
commissum gregem coaesti doctrina pascere non 
solebat, nisi prmissa sux iudignitatis confessione : 
se audiri rogabat non ut poutificem, non ut magi- 
strum, non ut pastorem, sed ut peccatorem ; «Filioli 
mei» humilis inquiebat, « auditi me peccatorem » 
Eccl. s:eculi dissert. 12, ar. 1, p. 687. Frassen de 
Sacramentis, quxest, 3, p. 90. Turuelius 46 Sacra- 
mentis, quast. 7, art. 4, p. 447. D. Constantius de 
Epistolis Rom. Pontificum, tum. 1, p. 250, de Revero- 
ni in Dissertatione Dogmatica de dissidio inter S. Cy- 
prianum et S. Steplonum. p. 71, et alii quawm plures, 
quorum argumenta falsitatem eorum , 4085 Firmilia- 


nus Stephano impegit adstruentia prosequi per tem- 
pus non licet. Id unum asserere juverit, quod ultro 


Credendum erit hizreticos non nisi post longam a'ta- D) concedet quilibet verum zquus zstimator, a Cypriano 


tem ab Apostolorum temporibus vixisse. Ilz:ec enim 
omnia, ut ala omittam , Firmilianus in ea epistola 
profudit. Hac hoiineu perhibent bile adeo agitatum 
et commolum, ut veritati, xquiiati, religioni, ac 
chiaritati intendere non valuerit, quie proinde totam 
Firmiliano ad Cypriauuin scribenti fidem detrahant. 
Et revera quie Stephano. Firmilianus objicit tam- 
quam pura putidaque coinmenta tota habuit antiqui- 
tas. Νιὶ in Stephano contra Cyprianum agente hiec 
repreheudit; immo Stephanum constantissime com- 
mendat, idque palam szpiusque de Stephano negat , 
quod de ipso Firmilianus aperte affirmat ut infra 
ostendemus. Nec puris apud Gallice etiam gentis 
scriptores habetur Firiniliani hac in re testimonium, 
uorum quidem major ac sanior pars nullam ipsi ἢ - 
dem concedendam esse libere pronuntiat, de quo 
videri possunt Natalis Alexander. in Hist. Eccl. ni. 


PATROL. Ill. 


nimirum, Dionysio Alexandrino, Eusebio, Augustino, 
Hieronymo, Vincentio Lirinensi, Facundo Hermian., 
exterisque omnibus qui de hac re pacatis animis 
scripserün!, percipienda polius esse, qux» Stephanus 
contra rebaptizautes egit, quam 840 uio Firmiliano 
infestissimo Stephaui adversario, qui sermonem intra 
veritatis et zequitatis limites coutiuere in citata epi- 
stola non valuerit. 

(1) 8. Cyprian. Epist. ad Pompeium xxiv , et Fir- 
mil. Epist. ad Cyprian. Lxxv, inter Cyprianicas. 

9) August., lib. vi, de Bapt., contra Donat. c. 92. 

9) August., lib. 1, de Bupt., c. 7. 

4) August, lib. γι, de Bapt., c. 23. 

5 August., ibid. 

(6) August., lib. v, de Bapt ., c. 25. 

(7) Augustinus, ibid. 

(8) In actis Hypoliti, Eusebii et sociorum apud Ba. 


AUN LWMW.—-ew——— s 


19235 


» 


«συ» 


no fidei necessitatem, aliasque virlutes commendanti 
succinebant «Nos desideramus et facultates terrenas 
derelinquere, eliam et sanguinem propter nomen 
Domini nostri Jesu Christi fundere, si tamen ejus 
meremur gratiam adipisci.» 

Ut appem fortes ac constantes redderet S. Pontifex 
illos pietalis sensus, quos crebris exhortationibus in 
fidelium corda excitabat, ac ingerebat, s:epius « pro 
illis sacrificium Deo offerebat » eurabatque ut « omnes 
corpore et sanguine Christi participarent. » Tantaque 
ipsis virtutum omnium exeripla przebebat, ut Roma- 
nis, oculatis nempe testibus « Spiritus sancti gratia re- 
pletus, » veluti alter Stephanus. protomartyr videre- 
tur, ac diceretur. Sic verbo, opere et exemplo genti- 
les ad fidem convertere, fideles in (ide corroborare, 
ac ad martyrium fortiter obeundum dispemere Ste- 
phanus R. pontifex enitebatur. Tot ornatum virtuti- 
bys pontificem, el miraculis clarescere Deus voluit 3 
quam enim suis exhortalionibus Christo per Baptis- 
mum generat Lucillam Nemesii Tribuni « filiam vi 
suarum orationum a nativitate cecam » etiam « illu- 
minat. » Non mirum igitur si sub tanto pontifice tot 
viderit Roma, 10t celebret Ecclesia generosos Christi 
atletas, qui ad agonem usque pro Christo certaverint, 
qui spretis minis sicut promissis , blanditiis , honori- 
bus, divitiis ::que 46 tormentis superatis, martyrii pal- 
mam tunc fuerint consecuti, quorum « corpora » sicut 
ubique « requiri curabat, » ita « sepelire ipse » ponti- 
fex humilis ac religiosus « non dedignabatur. » 

Tot pro servanda ac propogauda religione christiana 
exautlatis laboribus, tot sustentis angustiis, pluribus- 
que institutis episcopis, presbyteris ac diaconibus(1 ); 80 
superato jam exilio, teste ànastasio (2) Stephano Jam 
nihil supererat, quam tandem illam proovibus animam 
ponere, quam perdere pro illis numquam timuerat , 
sinceris aliis veterum Actis nunquam recitarentur. 
Ceterum hzxee Tillemontii argumenta solide et abunde 
refutata leguntar apud libachium et 
lócis supra citatis; el certissime num.uam ellicient 
ot ila; Stephani Acta veuerandam Ecclesip univer- 
sális approbationem in his que ad Stephanum attinent 
pér tot retro. s:zecula non habueriut. uM 
- 4) Catafogus R. Pontif. 6, seculi et Anastasius bi- 
bliot. ad Vitàm S. Stephuüni. ᾿ 

"(3) Ibidem. 


Bollandistas in* 


HISTORICO-DOGMATICA. 


1291 


unum Stephano restabat ardentissima erga Deum et 
homines sus charitatis prebendum specimen : hoc 
unum pulcherrimum Deo, et hominibus dandum a 
pontifice maximo spectaculum ; Stepliano datur occa- 
5io, occasioni Steplianus non defuit ; pro Christo, pro 
grege moritur qui pro Christo, pro grege semper 
vixerat; quemque tot sudoribus sibi creditum agrum 
irrigaverat, suo etiam sanguine feecundari non recu- 
$at, gloriosoque martyrio sanctissimze ac laboriosis- 
simz vitze finem imponit. 

Cum enim Valerianus imperator accepisset Stepha- 


num t suis persuasionibus atque adhorlationibus » po- 


D 


pulo ab idololatria revocando incumbere, missis mi- 
litibus illum comprehendit ; comprehensum pastorem 
« Christianorum plurimi sequebantur a longe cum la- 
crymis ; » ad tyranni tribunal adductus palam confl- 
tetur « Christum Jesum Filium Dei Deumes se cuim Pa- 
tre et Spiritu sancto ; » Valerianolibere declarat « dze- 
monia » esse quz a paganis « adorabantur idola, » se- 
que Romanos «inonere atque hortari, ut, illis derelic- 
tis ad Deum vivum et verum creatorem coeli et terre 
redirent. » Auditum Stephanum jubet imperator in 
fanum Martis deduci, ubi, si illi sacrificare nollet, ca- 
pitis sententia puniretur; sanctus Fontifex ibi « leva. 
tis, ad celum oculis » orationem ad Deum coram 
omnibus effundit ; ac repente de caelo tactum est delu- 
brum et idolum, et niagna ex parte corruit, quod ce- 
rnentes milites pavefacti fugerunt ; Stephanus vero, 


C suis comitatus ad sancize Lucinze ceemeterium se reci- 


p ibique fidelibus «ut bonus pastor mullis consola- 


ionibus, atque exhortationibus » ad martyrium ac- 
censis «obtulit sacrificium Deq omnipotenti. » Hxc 
audiens Valerianus milites rursus ad eum capiendum 
mittit, qui Stephanum inveniunt sacrificium Dco offe- 
rentem, qui « intrepidus et constans ante altaris solem- 
nia et jugiter coepta perficiens eodem loco, sic in sua 
decollatus est sede (1) suh die quarto nonarum au- 
gustarum. Factus est autem maximus Christianorum 
planctus, qui talem pastorem cum gloria martyrii prze- 
miserant ad coelestia regna. » Sepelierunt autem ejus 


(4) Stephani martyrium capitis amputatione fuisse 
consummatum prater Stephani acta tradunt. Ánasta- 
sius bihl. in Vita Stepliani, martyrologium Romanum, 

artyrologia Adonis, Usuardi et Notkerii, Grxcorum 

(enolozia, Grecorum. manca , Mienologium Basilii 
imperatoris; Metaphrastes apud Lipomanum, S. l'e- 
trus Damianus sermone 58. de Stephano, Platina. in 
Vita Stephani, martyrologium Galli canum, uno verbo 
qui ex veteribus omnes Stephani morti describendze 
vacarunt, quorum nemo aliud mortis genus ipsi alfin- 
git. Hxc antiquissima, lizc una. de Stephaui morte 
hactenus ecclesiarum omntum traditio, cui potius sub- 
scribendum esse puto, quam Tillemontio sine teste, 
sine probatione temere conjiciendo effutienti in notis 
ad S: Stephanum, ipsum obiisse in carcere, vel exilio 
vel alio modo minus glorioso, non autem per judicis sen- 
Lentiam aw manu — perseculorum , quod verum tunc 
temporis per[ectumque martyrium reputabaiur.. lta 
Tillemontius pro suo ad conciliandam Stephano ve- 


nerationem studio. 


DISSERTATIO 
corpus cum ipsa sede «sanguine ejus conspersa» inea- A martyrologium Romanum , martyrologium | Gallica- 


1995 


dem crypta, quz est in cemeterio Callixti, via Appia. 

Jl:ec S. Stephani Romani illo nomine primi pontifl- 
cis vite Coronides. Hxc prxcipua gesta inclyti illius 
fidei apostolice defensoris, quem universa Ecclesia 
tamquam martyrem gloriosum jugiter coluit et colit, 
Latina quidem die 2 Augusti, Grzca vero eodem die, 
vel sequente, vel etiam 30 Augusti et 7 Septembris, 
ut videre est in diversis Grxcorum fastis apud Bollan- 
di continuatores ad diem secundam Augusti, huic 
porro Ecclesi: judicio de Stephani martyrio tota suf- 
fragatur antiquitas. ' 

Stephanum enim martyrio fuisse coronatum, marty- 
fem fuisse veterum nullus negavit umquam, aut dubi- 
tavit ; testantur vero germana Stephani Acta, ut vidi- 


1296 


num, ctc. Id pariter confirmant sacraet pervetusta plu- 
rium in ltalia, Sicilia, Hispania, Germania, Lotharin- 
gia, Belgio ecclesiarum monumenta, in quibus fit men- 
tio reliquiarum S. Stephani « papa et martyris quzibi- 
dem cum magna veneratione asservantur. » Una tan- 
dem omnium de Stephani martyrio hactenus erat sen- 
tentia, quando neotericos quosdam zetate nostra non 
puduit Stepliani martyrium vetustissimis tot per Ec- 
clesiam universam testimoniis assertum in dubium re- 
vocare, eo quod S. Augustinus et Vicentius Lirinen- 
sis nil de Stephani martyrio scripserint, et in uno an- 
tiquo privati cujusdam Kalendario Stephanus marty- 
ris titulo non decoretur, et tandem quia S. Pontius 
in vita S. Cypriani Xistum Stephani successorem vo- 


mus, Martyrologium S. llieronymi apud Florentinium, p caverit « bonum et pacificum sacerdote: ac bealissi- 


missale Ambrosianum, Liber pontificalis sub nomine 
Damasi pap: apud Labbeum, S. Gregorii liber Sacra- 
mentorum, martyrologium Romanum vetus octavo cir- 
citer sx»culo conscriptum ; S. Paulus R. pontifex in 
suo diplomate pro translatione reliquiarum S. Ste- 
phani: Anastasius bibliotbecarius, ubi de Stephano; 
venerabilis Bed:e martyrologium, menologia et m:enea 
Grecorum, menologium etiam Basilii imperatoris; 
martyrologia Adonis, Usuardi, Notkeriapud Canisium, 
Rabanus archiepiscopus, Moguntinus in suo martyro- 
logio; Waldelbertus, Ordericus Vitalis in lib. Eccl. 
Histor., Metaphrastes apud Lypomanum, S. Petrus 
Damianus sermone 38 de S. Stephano ; hodiernum 


mum martyrem, ex quo inferunt arguti Pontium his 
verbis voluisse Stephanum perstringere ac negare 
eum fuisse beatum martyrem, quae neoiericorum 
pro aljudicando Stephani martyrio argumenta, seu 
potius misera perturbati animi ludibria exponere jam 
est refutare : qui plura ac magis testata et iilustrata 
de Stephani martyrio desiderat, consulat inter alios 
Odoacrum libacliium in Actis sanctorum martyrum 
vindicatis, Roma an. 1725, excusis lib. v, cap. 6 αἱ 
1, ac praecipue eruditos Bollandi continuatores a 
diem 2 Augusti, quorum laboriosis inquisitiouibus nos 
parum adjutus nos hic fuisse memores et grati, cas 
dide ac libenter agnoscimus et declaramus. 


APPENDIX 


AD VITAM S. STEPHANI ROMANI PONTIFICIS ET MARTYRIS, IN QUA IPSIUS CONTRA 5. ΕΥ̓͂. 
PRIANUM ALIOSQUE REBAPTIZANTES AGENDI RATIO YETERUM TESTIMONIIS A QUORUNDAM 


NEOTERICORUM CALUMNIIS VINDICATUR. 


S. Stephanus, ut vidimus, in causa Baptismatis li&- C dicandum ab iis calumniis :equam et sapientem Ste- 


reticorum Cypriano, Firmiliano, aliisque rebaptizanti- 
bus precepit, neantequam hzreticos sine iterato Bap- 
tismo recipiendi mutarent Ecclesi:e traditionem, illis - 
que denuntiavit sese ab illorum communione disces- 
surum, si in sua sententia persisterent. 4 

Qui cz::co in Romanos pontifices odio abrepti illorum 
actis vituperandis ac diffamandis potissimum incum- 
bere videntur, neoterici nimirum, quos impugnanius, 
hanc Stephani contra rebaptizantes agendi rationem 
vellicare, et quo possunt dente carpere non cessant : 
duram, intempestivam , przcipitem et iniquam esse 
vociferantur. Stephanum przxcipiendo ac excomnu- 
nicationis ininas intentando et sux potestatis limites 
protergressum fuisse, et immoderatze ac iniqu:e se- 
veritas specimina dedisse contendunt, Stephani ze- 
lum damnant tamquam ad omnia devastanda unice 
conducibilem; verbo dicam, sanctissimum Pontificem 
impotentioris dominatus tumidique fastus, immo ty- 
rannidis et ecclesiarum oppressionis insimulare non 
erubescunt. 

Verum quam sane diversum SS. Patrum ac veterum 
omnium de Stephano judicium, quam validum ad vin- 


D cula Cypriano vulgo adscripta, auonymum licet bt 


phani contra rebaptizantes agendi rationem. 

I. Eniin perlegantur veterum omnium cum Graco- 
rum, tum Latinorum, qui res pacata ac serena mesi 
cousiderabant monumenta. Perlegatur strenues ift 
Ecclesize traditionum vindex episcopus Cypriaoo ce 
&vus, cujus modestia et humilitas nomen nobis iari- 
dit, iv suo qui incipit: « Non debere denuo baptizuri 
elc. » tractatu (1), consule Dionysium Alexandrises, 


(1) Tractatus qui incipit his verbis: Non debere 1e 
nuo baptizari qui semelin nomine J esu Christi eint tud 
ex concessione Jacobi Sirmondi primum a Nicolw 
Rigaltio editus post. Cypriani ad Pompeium episie 
lam, deinde a. Philippo Lab.eo, t. 1,  Concilier ;* 
stex ab Anglis Cypriani operum editoribus inter ope 


beat auctorem, magnain tamen apud eruditos obüatl 
auctoritatem Si euim auctoris scopum attendas, ἃ 
controversia Baptismatis hi:ereticor. ESeclesize causas 
contra Cyprianum ejusque asseclas viriliter prept- 
guabat, 8 ejus personam et. antiquitatem, erat ee 
scopus Cypriano co:vus ut merito observasi & 
ipsis Gallis Tillemont. Hist. eccl., tom. zv, pag. ΗΒ 
et 629. Fleuriacus, Hist. eccl., t. n, 1. vis, a") 

378. Dupin. Bibl. eccl., t. 1, p. 551. Natalis Ajezd 
Hist. eccl., t. nt, p. 691, et, t. v, p. 488 et 495. Ter 


1297 


MISTORICO-DOGMATICA. 


1298 


Eusebium Cxzsariensem, Hieronymum, Augustinum, A suffragabantur, quod antiquam Ecclesi: traditionem 


Vincentium. Lirinensem, Facundum Hermianensem, 
V. Bedam, Nicephorum Callixium, Georgium Syucel- 
lum; volvantur et ipsorum Donatistarum scripla, et 
si qui sunt alii, qui de agitata Stephanum inter et Cy- 
priznum circa h:ereticorum Baptisma quaestione verba 
fecerint ; hi profecto quid hinc et inde in hoc dissi- 
dio gestum fuerit non ignorabant, sicuti notum omni: 
bus erat Steplianum in liac causa pr.ecepisse ac mi- 
nas excommunicationis rebaptizantibus intentasse, 
ita ex illis quamplures id passim testantur ; attamen 
nemo Stephanum non dico inhumanitatis aut tyran- 
nidis, sed vel minims» severitatis erga Cypriauum, 
et alios insimulat, nemo aliquid in Stepliaui agendi 
raiione deprehendere valuit, quod ulla censura vel 


teneret, non vero in eo quod gravius Cypriano aliis- 
que rebapiüzantibus succenseret ? Id quidem excogi- 
tarunt. recentiores nonnulli ; at nemine antiquorum 
refragante testatur Augustinus totam illam episcopo- 
rum multitudinem cum Stephano non tantuin Bapus- 
mum Christi in nullo iterandum esse censente, sed 
« et lioc facientibus graviter succensente sensisse »: 
libro enim de uno Baptismo eontra Petilianum, cap. 
14. « Steplianus, inquit, Baptismum Christi in nullo 
iterandum esse censebat et hoc facientibus graviter 
succensebat ; Cvprianus autem in hxresi vel schis- 
mate baptizatos tamquam non habentes Baptismum 
Christi baptizandos in Ecclesia catholica existimabat : 
muli eum illo, quidam cum isto etiam sentiebant. » 


animadversione dignum sibi videretur. Et cerie si tale B Quot. autem. cum. Stephano fuerint qui multi hic ab 


aliquid observassent memorati scriptores, illud pro- 
fecto minime suppressissent, nec Stephano magis 
quam Cypriano, cujus tanta agnoscebant et pradica- 
bant merita, pepercissent, in quo tamen fuisse aliquid 
culpandum, aliquid corrigendum, manifestare veriti 
non sunt. Quanta apud veteres Cypriani exi-timatio ! 
Quot Cypriani panegyristze ! Quot Cypriani defenso- 
res ! innumeros fere congessit Launoius (1) ; illorum 
tamen nec unus Cypriano intempestivain et minus 
rectam pronuntianti Stephani agendi rationem suf- 
fragatur, nullus. Cypriano hac in parte adstipula- 
tur ; nullus Cypriani sequitur judicium, nullus Cy- 
prianum eam ob causam excusat, quod Stephanus in 
jpsum severius sese gesserit. Quantum Augustini in 


Augustino dicuntur, significat ipse scribens contra 


Cresconium, lib. it, cap. ὅ :ε Proinde, inquit, si om- 


nino jam credendum sit quinquaginta episcopis Orien- 
talium id visum esse, quod septuaginta Afris vel ali- 
quanto etiam pluribus contra tot millia episcoporum 
quibus hicerror in toto orbe displicuit. 

Aute Áugustinum tradiderat S. Dionysius Alexan- 
drinu$ Stephani judicium, quo volebat rebaptizau- 
tes, qui in sua sententia persisterent excommunican- 
dos esse, fuisse simul judicium et sententiam reliquo-- 
rum episcoporum, teste Eusebio, lib. vit, histor., c. v, 
apud Valesium : « ad hunc (Xistum R. pontificem) 
Dionysius secundum de Baptismo scripsit epistolam, 
in qua Stephani simul et reliquorum episcoporum 


elevandis ac. minuendis Cypriani erratis studium | C sententiam ac judicium exponit ; » quale autem fue- 


Quantus ardor ! Quanta propensio ! Nullibi tamen ad- 
optat quie Cyprianus pro sui defensione contra Ste- 
pliauum effuderat, nullibi intempestivum subindicat 
Stepliani zeluim, ut nimi: Cypriani in ipsum commo- 
tionis culpam imminuat. Uno verbo veterum nemo 
intempestivam aut severam, aut minus sapientem 
dixit Stephani adversus rebaptizantes agendi ratio- 
nemu, ullus in Stephano aliquid reprehendendum inve- 
nit. Qui autem Stephani agendi rationem vellicassent 
aut improbassent illi qui ipsam, quando opus fuit, 
celebrare ac commendare non omiserunt, ui modo 
videbimus. : 

M. « Graviter revera Cvpriano succensebat » Ste- 
phanus (2), quando ipsi przcepit ac denuntiavit se 
ab illius communione discessurum si in sua sententia 
persisteret ; at de hac gravi Stephani successione 
quid putarunt tot per orbem universum episcopi, qui 
pro 5858 Ecclesie dortriua cum ipso contra rebapti- 
zantes militabunt ? Illamne credebant incongruam aut 
intempestivam ? Numquid in eo tantum Stephano 


nelius, de Sacrameniis, p. 575. Baillet,in Vitis san- 
ctorum ad diem 2 Augusti, p. 20. Defensor declar. 
Cleri, Gallic.1682, t. 2, p. 266. P.Gervasius, inVita S. 
Cypriani, p. 423 et seq. D. Marand in DBaluziana 
Cypri:ni operum editione przfat., p.126. D. Cellier. 
Benedict. Histor. Sacrorum. auctor., t. 5, p. 194, et 
alii quamplures. 

o Epist. ad Bevilaquam 15. 

(3) Augustin., lib. un. contra Petilian., c. 44. 


rit Stephani, quod simul reliquorum erat episcopo- 
rum judicium, qux: immediate sequuntur hzc mani- 
festant verba : « De Stephano ita scribens ; ante qui- 
dem literas scripserat de Heleno ct Firmiliano, de 
omnibus denique sacerdotibus per Ciliciam, Cappa- 
dociain, cunctasque finitimas provincias constitutis se- 
se ob eam causam : ab illorum communione disces- 
surum quod lizreticos baptizarent. » 

Idem testatur et Nicephorus Callixtus his verbis : 
« Ad Xistum secundam de Baptismo epistolam Dio- 
nysius dedit Stephani et reliquorum judicium in ea 
ostendens, scripserat namque prius de Heleno et Fir- 
miliano se cum illis non communicaturum cam ipsan 
ob causam quod hzreticos rebaptizarent (1). » 


D Vincentius etiam Lirinensis Stephanum Cypriano 


restitisse tradit, nec ignorabat quo pacto Stephanus 
restitisset, precipiendo videlicet, ac minas excom- 
municationis intentando, quandoquidem Siepliani ad 


ἢ Africanos epistolam refert (2); attamen huic Stephani 


intercessioni czxeteros undique complausisse Przsules 
affirinat his verbis : « Stephanus apostolic:e Sedis 
antistes cum czeteris quidem collegis suis, sed tamen 
prie cxteris restitit (5).» 

IIl. Censuit S. Stephanus. rebaptizandos non esse 
hareticos, insuper arbitratus est Cyprianum aliosque 


1) Histor. eccl., lib. vi, c. 7, edit. Paris. 1650. 
2) Commonit., c. 9. 
(5) Ibid. 


4281 


PRAEFATIO. 


1282 


Mitto insulsam illam affectationem , qua sepius in- A prianum inauditum judicat et damnat (14), ipsum vocat 


culcant, ac fusiori etiam probare calamo nituntur , 
Cyprianum videlicet longe pluris quam Stephanum in 
Ecclesia fieri (1). Dudum est ex quo male olent, vix- 
que ac ne vix quidem in panegyricis oratorum decla- 
matüonibus sanctorum illae virorum quos suis fastis 
adscriptos Ecclesia veneratur, comparationes, et 
injuriosz utrisque de utrorumque meritis contentio- 
nes, eo collimantes, ut alterius sanctitas alterius at- 
tenuatione augeatur. 

Negligo pariter tot neotericorum conatus in amplifi- 
canda eorum multitudinem quos Cypriano potius,quam 
Sthepliano complausisse scribunt Tillemontius (2), 
Dupinus (5), Launoius (4), P. Gervasius(5), ex quorum 
calculo sequeretur Dionysium Alexand., Dionysium 
et Philemonem, presbyteros Romanos, Hyeronimum, 
Athanasium , Optatum Milevit. ; synodum Nicznam, 
Basilium, Gregorium Naziazenum, Cyrillum Hierosol., 
Gregorium Nyssenum, Ambrosium, Augustinum, Theo- 
doretum, Romauam sub Gelasio synodum, Fulgen- 
tium Ruspensem episcopum, Gregorium Magnum, sy- 
nodum Quinisextam, Cypriano potius quam Stephano 
adlizsisse. Ecquis enim vero tct conatuum, tot labo- 
pum fructus ? Quod sentio libere profero in congeren- 
dis tot in Stephanum adversariis manifestarunt neote- 
rici, quo fuerint erga Stephanum sicuti erga tot Pa- 
trum memoriam, spretis historiz ac zequitatis legibus 
animo affecti. 

Hzc inquam aliaque similia praetermitto, qux cum 
sequentibus comparata leviora sunt, quam ut morari 
nos debeant. Quid igitur de Stephano Pontifice ma- 
ximo, traditionis apostolicze vindice ac martyre sanc- 
tissimo tradunt, qui Catholicos, qui humiles filios, 
qui moderatos scriptores se esse profitentur ac videri 
volunt? 

Stephauus, inquiunt neoterici nostri, indigne pe- 
nitus erga Cyprianum se gessit (6), ad Cyprianum 
scripsit Epistolam indignam prorsus 40:8 a Romano 
Pontifice ad Carthaginensem scriberetur (7), super- 
bam et injuriaram plenam (8), magnopere contume- 
liosam (9). Stephanus fastum tumide ac dominatum 
affectat (10), imperantem ac tyrannum agit (11), magna 
inhumanitate Cypriano respondet (12) , inhumanum 
valde erga Cyprianum se prz bet (15). Stephanus Cy- 


(1) Launoius in Epist. ad Bevilaq. 15. P. Gervasius 


passim iu Vita S. Cypr. Lombertus in laud. przfat. D 


ad opera S. Cypriani. 
(2) Hist. Eccl. tom. 1v. art. 45, 44 et 45. 
(5) B.bliot. Eccl. tom. 1, pag. 540. 

m Epist ad Bevila«. 15. 

5) In Vita S. Cyp. lib. v. nuia. 4. 2. et alibi. 

6) P. Gervas. iu Vita S C. psg. 455. 

(7) Hem ihid. pag. 412. Baillet. de vitisSanctorum 
ad diem 2. August. pag. 111. Idem Tillemont. Hist. 
Ecc. tom. iv, pag. 330. 

8) Lombert. in laud przfat. pag. 73. 

9) Lombert. ibid. 

A 10) P. Gervasius in Vita S. Cyp. pag. 445, et pag. 
461. 
(11) P. Gervas. ibid. pag. 451. 

(12) Dupin. Bibl. Eccl. tom. pag. 500. 


(45) Tillemont. Hist. Eccl. tom. tv. art. 49. p. 155. 


Baillet. In. Vitis, Sanctorum t. ut. ad diem 46. Sept. 


pseudocliristum, pseudoapostolum, dolosum et perfi- 
dum (15), Cypriani legatos contumeliosissime trac- 
tat (16), ipsis pacem, communionem , hospitalitatem, 
victum non negavit solum, sed negari ab omnibus 
precepit (17). Stephanus zelum przsefert quidem, 
sed ad omnia promiscue devastanda unice ido- 
neum (18) : hic Stephani zelus imperatorem movit ad 
Ecclesiam crudeliter persequendam (419). Stephanus 
quam plures ecclesias tyrannice opprimebat (30), 
nullam Ecclesis unitatis rationem habet, quam scin- 
dere flocci facit (21). Stephanus non unum vel duos 
dumtaxat, sed tres errores fidei catholicze adversos 
docuit in suo rescripto ad Cyprianum (22). 
Integerrimam Stephaui vitam tot conviciis dilace- 


p rasse, tot onerasse criminibus baud satis habuerunt. 


neoterici, sanctam et ipsius mortem aggrediuntur, 
gloriosi martyrii palmam, immo sanctitatem ipsam 
Stephano eripere tentant; modo significant acta már- 
tyrii S. Stephani satis, authentica non esse, ut in 
historia fidem mereri debeant (25); modo contendunt 
aliquem dubitandi locum esse, utrum Stephanus vere 
martyr extiterit (24) ; hic subjiciunt S. Augustino ac 
Vincentio Lirinensi perspectum non fuisse, quod Ste- 
phanus martyr exstiterit (25); illic tradunt jure credi 
posse Stephanum in carcere vel alio modo minus 
illustri obiisse, non vero per judicis sententiam ac 
persecutorum manu quod solum pro vero perfecto- 
que martyrio tunc temporis habebatur (26) Αἱ quale- 
cumque tandem martyrium Stephanus pertulerit, illud 


C saltem pro Christi nominis confessione passus est ? 


Nequaquam juxta Dupinium, illud, inquit, passus 
est , quia in ceemeterio inventus est contra Valeriani 
Imperatoris jussum qui coemeteria a Christianis fre- 
quentari sub poeta mortis edicto prohibuerat (27). At 
demum pro Christi nominis confessione Stephanus 
non interierit, vere martyr non exstiterit, indubia sal- 
tem erit illius sanctitas? Immo maxime dubia ac nullo 
nixa fundamento, si. Loinberti valeant effata; quz 


14) P. Gervas. in Vita S. Cyp. pag. 456. 

15) Tillemont. Hist. Eccl. tom. 1v. pag. 150. Idem. 
P. Gervasius in Vita S. Cypr. pag. 413. Lombert. in 
laud przfat pag. 72. Baillet ad diem 416. Septemb. in 
loco citato. 
" T llemont. ibid. pe 155. 
17) Fleuriaeus Hist. Eccl. tom. i, lib. vin pag. 285. 
Idem scribunt Tillemontius Hist Eccl. tom. iv. art. 49. 
Lombertus in laud. przfat. paz. 72. P. Gervasius in 


. Vita S. Cyp. p»g. 462. Baillei in vitisSanctor. ad diem 


9. Augusti pag. 111. 
(18) P. Gervasius in Vita S. Cypr. pag. 458. 
19) P. Gervasius in Vita S. Cypr. pag. 452. 
20) Idem. pag. 459. 
21) Lombert. in laud. przefat. pag. 75. Lombertum 


(27 Bibl. Eccl. tom. 1. pag. 905. 


1385 


HISTORICO-DOGMATICA. 


4286 


in clerum Romanum cooptatus Cornelii primo, deinde A rioso martyrio constituti dandam esse lapsis pacem 


Lucii Romanorum Pontificum fuit archidiaconus (1), 
in quo officio talem se prxbuit Cornelio, ut ipsum 
pr» omnibus dignum censuerit, cui tutius « omnia 
Ecclesi bona ante suam passionem traderentur (2).» 
Lucio vero ita se probavit, ut ipsum ex omnibus uuum 
ad sustinendam diflicillimis temporibus nutanüs Ec- 
clesixz: molem deligeret : « hic enim, inquit Anastasius, 
potestatem dedit omnis Ecclesia Stephano archidia- 
cono suo dum ad passionem pergeret (5) : vel juxta 
Eusebium (4), moriens episcopale officium Stephano 
dereliquit. » 

Lucio, gloriosa morte defuncto, successit Stepha- 
nus (5). Ecclesia a persecutionibus respirante, ac pa- 
cem sub Valeriano ad tempus obtinente, majorem 


censuerunt. ) . 

Cyprianus interea adeo non aubitabat, quin Stepha- 
nus, re ad tantam lucein jam provecta, ipsius consilio 
el hortatu litteras ad provinciam et plebem arelaten- 
som mitteret, quibus et Marcianum abstineri, et alium 
episcopum in ejus locum substitui przciperet, ut et 
quis fuerit substitutus sibi significari roget his verbis : 
« significa plane nobis quis in locum Marciani Arelate 
fuerit substitutus, ut sciamus ad quem (ratres nostros 
dirigere, et cui scribere debeamus (9). » Dejectum 
autem e sede tunc Marcianum a Stephano fuisse tota 
silet antiquitas ; ai illud indicio esse potest, quod no- 
men ejus in antiquis Arelatensis ecclesizx diptyohis a 
Mabillonio editis (10) uon legatur. 


sanctus Pastor agendi libertatem nactus ad remotis- B — Eodem circiter, ut creditur, tempore praeclarum 


slmas quoque per orbem Ecclesias sollicitudinem 
vertit : «omnibus Siriarum cum Arabia provinciis non 
semel, $ed identidem necessaria suppeditans (6) ; » 
quorum autem corporibus tanta charitate ac liberali- 
tate sanctus Ponüfex subveniebat, animos etiam be- 
nignis ac salubribus scriptis solari, et ad pietatem 
excitare studebat, teste Dionysio, citatis modo verbis 
lisc subdente : «et quibus litteras nunc scripsi- 
stis. » 

Marcianum Arelatensem in Gallia episcopum Νο- 
vatiano plurimum studere non sine Ecelesiz detri- 
mento Stephano significavit una cum czeteris provin- 
cie episcopis Faustinus Lugdunensis antistes (7). 
Stephanum autem pro rei gravitate mature proce- 


auctoritatis ac suz clemeutize specimen dedit piissi- 
mus Pontifex in causa Basilidis Legionis et Asturies 
in Hispaniis episcopi. Hic cum ob varia crimina, quo- 
rum accusabatur, ab episcopatu a suis depulsus esset, 
ejusque loco Sabinus fuisset euffectus sese Romam 
ad Stephanum contulit, a quo ut in suam seder re- 
siüituereiur obtinuit (11). Cyprianus, cum Basiliden 
omuium, quorum accusabatur criminum reum existi- 
marel, el aliunde Stephani aequitas adeo sibi nota 
esset, ut ipeum facinoroso patrocinari voluisse nulla - 
tenus suspicaretur, Stepbanuim a Dasilide in lioe nc- 
gotio fuisse ceceptum censuit, quod Stephano accidere 
potuisse contendit, ut pote longe ab Hispania po- 
silo el gesig rei ac lacitme verilalis ignaro (12). 


dentem, ac in excommunicandis et deponendis epi- 5 $i revers Stephanus in hac re, ui putavit Cypria- 


scopis non festinantem per epistolam adit a Gallis 
incitatus Cyprianus, ipsum jnterpellans « ut in pro- 
vinciam et ad plebem Arelate consistentem litteras 
dirigeret οἱ quidem plenissimas, quibus abstento 
Marciano alium in locum ejus substitueret (8) ; » quare 
autem vellet tam severa οἱ gravi censura itl Marcia- 
hum animadverti, diserbius exponit sub epistolz fi- 
hem ; quod nimirum vindicandus esset Romanorum 
Pontificum honor, a quorum ille « de recipiendis la- 
psis » decretis pertinaciter dissentiebat : « Servandus 


est enim, inquit, Antecessorum nostrorum beatorum. 


martyrum Cornelii et Lucii honor gloriosus, quorum 
memoriam cum nos honoremu$, multo magis tu, fra- 
ter charissime, honorificare et servare gravitate el 


nu$, circunveniri se passus est, non propterea gra- 
vis, aut etiam levis negligentise illico culpandus, cum 
experientia constet vel diligentissimo nonnumquam 
cautissimeque obrepi solere; maxime si, ut Stepha- 
Dus, ea plenus est charitate qu& omnia credens nec 
cogitans malum, reis magis quas actoribus indulgere 
sludet ; sed nescio an Cyprianus potius, quam Sie- 
phanus in hoc negotio fuerit deceptus ; quidquid enim 
Cyprianus in liae Epistola de Basilidis criminibus sta- 
tuit, statuit parte altera inaudita, hoc est ex sola re- 
latione legatorum qui erant episcopi depositis ( Basi- 
lidi et Martiali) substitoti, et ex litteris eorum, qui 
bos deposuerant, illos subitituerant ; at hi. profecto 
in causa propria testes non erant idonei, et asque im- 


auctoritate tua. debes, qui vicarius et successor eo- 8 ponere Cypriano poterant, ac Stephano Basilides. Ab 


rum factus es. Jlli enim pleni Spiritu Dei et in glo- 


(4) Idem Anastasius in Vitis SS. Cornelii et Lucii 
edit. Rom., 1718. 

2) idem in Vita S. Cernelti. 

9) In Vita S. Lucii. 

4) Histor. Eccles. lib. vis, cap. 2, edit. Vales. Paris., 

618. 

(5) Id post Cyprianum, Eusebium, Optatum milev. 
Augustinum, Prosperum, Nicephorum, eic. omnes 
agnoscunt. 

(6) Dionysius Alezand. apud Eusebium. lib. vi, 

5 


cap. ὃ. 

(7) S. Cyprianus, Epist. ad S. Siephanum ΚΑΙ, 
supra col. 989. 
ε (8) Cyprianus, ibid. 


Hispania (onge quidem positus eret Stephangs; at Hispa- 
nis nog adeo propior Cyprianus, ut quae Roniam inde 
peneirare poterat fallacia, Aon potuisset etiam Carudhia- 
giutiv;; eum maxime tam rara Carthiaginenees inter et 
Hispanos nullo jurisdictionis vinculo colligato& quam 
frequentia Hispanorum cum Romanis, quibus et civili 
et ecclesiastiea potestate suberant, haberentur eom- 
wercia ; crediderlm potius quod in ffispania agebatur 


(9) Ibidem. | 
(fü) Annal. tom. m, pag. 432, edit. Parigie., 673. 
(11) Cyprianus ig Epist. ad. Stephenum axvii, su- 


pra. 
(12) Ibidem. 


1280 


ΠΙΒΤΟΒΙΟΟ-ὈΟΟΜΑΤΙΟΘΆ. 


1590 


Tandem ne quid omitteret vigilantissimus pontifex, A — Tam laudabile Stephani pro avita religione ser- 


quod Cypriauum, aliosque rebaptizantes ab exitiali er- 
rore latius in diesserpente revocare posset, ipsis « de- 
nuntiat seseabillorum communione discessurum » (1), 
δὶ in sua sententia persisterent ; ut nimirum quus pa- 
terno przcepto, ac rationum, quas attulerat momen- 
tis minus permovisset, minis saltem, ad errorem 
deponeudum excitaret. Hzc pro vindicanda adversus 
Cyprianum, aliosque rebaptizantes antiqua et univer- 
sali Ecclesi: traditione Stephanus Romanus ponti- 
fex, nec plura juxta probata veterum omnium monu- 
menta (2). 


ianum Lxxi, atque Episcopi anonymi tractatum qui 
incipit Non debere, etc. apud Labbs»um tom. 1, Con- 
cil. pag. 770. et supra. 

(1) Dionysius Alexandr. apud Euseb., Hist. Eccl., 
lib. vtr, cap. 5, et supra. 

(2) Inter probata veterum momenta non recense- 
mus Firnmiliani ad Cyprianum epistolam , qu: irati 
animi monstra nobis exhibeat, non sancti episcopi dic- 
ta, quie veritatem religionem, zquitatem, modestiam, 
ac charitatem. christianam sapiant. Scribit quidem 
Firmilianus Stephanum cum Cypriano pacem rupis- 
86, ipsumque pseudo christum, pseudo apostolum 
vocasse, ac ipsius legatis communionem ac hospitali- 
tatem denegasse; at liec in Stephaui litteris non 
leguutur. H:ec veterum nemo de Stephano vel ob-cu- 
re indicavit. De bis apud Stephanum conquestus non 
est Cyprianus ipse, qui tamen de levioribus, genio 
commotionis indulgeus, altas et amaras. edidit quxe- 
relas. 1556 non. attulit Augustinus pro iinuenda, ut 
totus allaborabat, Cypriani in Stephanum irritationis 
culpa. Hec. mansuetudini,, lenitati, et charitati quae 
in Stephani vita ubique eluxere minime consona. 
Hxc si credenda sunt, quia ea Firmilianus effutiit, 
credenduui jam erit Stephanum fuisse audacem , in- 
soleutem, improbuin, mauifeste stultum, inhumanum, 
schismaticum, falsum testem, omnibus h:zreticis pe- 
jorem, cum Juda ipso Christi proditore comparan- 
dum; credendum jam erit beatos Apostolos Petrum 
et Paulum a Stephano fuisse infamatos, ac de nullo 
alio magis, quam de Stephano Scripturam sacrain di- 
cere : Homo animosus parit lites el vir iracundus exa- 

erat peccata. Credendum jam erit zeli. Dei apud 
judzeos ignorantia czecos ac gravissimo crimine con- 
Slriclos magis inveniri, quam apud Stephanum, ac 
hujus animam fortasse unain non esse, adeo 651 lu- 
brica, mobiliset incerta. Credendum jam erit Stepha- 
num pacem cum siugulis per totum orbem episcopis 
vario discordix: genere rupisse, ac merito nuncu- 
pondum pseudo christum , pseudo apostolum , et do- 
osum operiarun. Credendum etiam erit Romanam 
Ecclesiam frustra Apostolorum auctoritatem praten- 
dere, nec in ea traditiones apostolicas conservari : 


vanda studium novitatem amantibus ac errantibus 
displicuit. Pastoris vox abiis, qui de una agi discipli- 
na male credebant non auditur, contemnitur ; Roma- 
nus ipsc Pontifex arguitur injuriis, contumelis affici- 
tur (1) verum Stephanus spretus , injuriose tractatus 
et lacessitus nescit irasci, nescit indignari, nescit con- 
queri, irritari non valet, ouinia fert, omnia sustinet, 
omnia patitur « omnia bono pacis et unitatis tole- 
rat (2). » Non judicem, nonPontificem maximur, non 
Spretum, non offensum se cogitat, ut paternze ac chris- 
tianz? charitati unice intendat; filios errantes, inob- 
temperantes, ac contumeliosos non increpat, non ob- 
jurgat, non punit, sed « vir ubique magnus ac magna 
charitate praeditus (5). » sollicita pietate tolerat (4) , 


B mansuetus et humilis non studet injurias repellere, vel 


s:sum honorem vindicare, sed « studet servare uni- 
tatem. &piritus in vinculo paci« (5). » Seuserat quam 
« pernicios:ze dissensionis periculum haberent, quie in 
ipsum irritati effuderant » adversarii (6) ideoque om- 
nia sub velo silentii, sub velo charitatistegit: os suum 
nec aperit, ut suam defendat innocentiam, uni Deo 
Su: justificationis curam reliquens; non propriis, 
sed Ecclesizx honis, paci, non sux defensioni vigilat, 
et una « pax vicit in ipsius corde (7), » non desperans 
$ua tandem patientia ac longanimitate adversariorum 
corda inovere, ipsosque ad meliorem frugem reduce- 
re, quod ut a Deo impetraret bonis operibus magis 
ac magis abundare nitebatur. 

Interim euim, dum magni a rebaptizantibus motus 
in Africa et Oriente excitantur, ipse domi « monitio- 
nibus sanctis et eruditione Scripturarum omnes im- 
buebat (&), » cx:eterisque eo grandior, quo sibi vilior 
commissum gregem coelesti doctrina pascere non 
solebat, nisi praemissa sux iudignitatis confessione : 
se audiri rogabat non ut pontificem, non ut magi- 
strum, non ut pastorem, sed ut peccatorem ; «Filioli 
mei» humilis inquiebat, « audit me peccatorem » 
Eccl. s:eculi dissert. 12, art. 1, p. 687. Frassen de 
Sacramentis, quxesi, 3, p. 90. Turuelius de Sacra- 
mentis, qusst. 7, art. 2, p. 447. D. Constantius de 
Epistolis Rom. Pontificum, um. 1, p. 250, de Revero- 
ni in. Dissertatione Dogmatica de dissidio inter S. Cy- 
prianum et S. Steph»num. p. 71, et alii quam plures, 
quorum argumenta falsitatem eorum , qu: Firmilia- 


nus Stephano impegit adstruentia prosequi per tem- 
pus non licet. Id unum asserere juverit, quod ultro 


Credendum erit liereticos non nisi post longam arta- ἢ concedet quilibet verum aequus :etimator, a Cypriano 


tem ab Apostolorum temporibus vixisse. {Π:86 enim 
omnia, ut alia oumittam , Firinilianus in ea epistola 
profudit. Hac hominem perhibent bile adeo agitatum 
et commotum, ut. veritati, xquitaü, religioni, ac 
charitati intendere non valuerit, qua proinde totam 
Firmiliano ad Cyprianum scribenti fidem detrahant. 
Et revera quie Stephano. Firmilianus objicit tam- 
quam pura putidaque commenta tota liabuit antiqui- 
tas. Nil. in Stephano contra Cyprianum agente hiec 
repreheudit; immo Stephanum constantissime com- 
mendat, idque palam szypiusque de Stephano negat , 
quod de ipso Firmilianus aperte affirmat ut. infra 
ostendemus. Nec pluris apud Gallice etiam gentis 
scriptores babetur Firmiliani hac in re testimonium, 
uorum quidem major ac sanior pars nullam ipsi fi- 
dem concedendam esse libere pronuntiat, de quo 
videri possunt. Natalis Alexander. in Hist. Eccl. ui. 


PaT«0.. Ill. 


nimirum, Dionysio Alexandrino, Eusebio, Augustino, 
Hieronymo, Viucentio Lirinensi, Facundo Hermian., 
cxterisque omnibus qui de hac re pacatis animis 
scripserünt, percipienda potius esse, qux: Stephanus 
contra rebaptizautes egit, quam ab uno Firmili«no 
infestissimo Stephani adversario, qui sermonem intra 
veritatis et. equitatis limites continere in citata epi- 
$tola non valuerit. 

(1) 8. Cyprian. Epist. ad Pompeium Lxxiv , et Fir- 
mil. Epist. ad Cyprian. Lxxv, inter Cyprianicas. 

9) August., lib. vi, de Bapt., coutra Donat. c. 92. 

9) Avgust., lib. 1, de Bupt., c. 7. | 

4) August, lib. vi, de Bapt., c. 93. 

ὃ Augusi., ibid. 

(6) August., lib. v, de Bapt ., c. 25. 

(7) Augustinus, ibid. 

(8) In actis Il ypoliti, Eusebii et sociorum apud Ba. 


2! 


»ες 


HISTORICO-DOGMATICA. 


1291 


sinebat, uf pro Christo martyrii coronam alacriter A cruentoque sacrificio sese victimam Deo placentem 


Susciperent : « fratres, inquiebat, et. commilitones 
mei, respuife facullates terrenas, ut regnum celeste 
percipjatis ; nolite timere principes szculi, sed orate 
Dominum Deum Coeli, et Jesum Christum Filium ejus 
qui potens est nos omnes eripere a manibus inimico- 
rum et diaboli sqvitia et su gratix sociare ; » tanta 
vero Stephanus in docendo et in exhortando gratia 
ac gapientia polJebat, ut « ex paganis ipsis multí con- 
currerept ut audirent verbum ejus.» Qus vero fuerit 
Stephanj sermonum efficacia, probat numerosa illa 
paganorum multitudo, qui Stephano audito religioni 
christiane sine mora nomen dabat, quosque omnes 
indefessus pontifex non alienis, sed propriis manibus 
« Saeri Baptismatis mysteriis consecrabat; » probant 
el ill: Christianorum generos: voces, quibus Stepha - 


no fidei necessitatem, aliasque virtutes commendanti : 


Succinebant «Nos desideramus οἱ facultates terrenas 
derelinquere, etiam et sanguinem propter nomen 
Domini nostri Jesu Christi fundere, si tamen ejus 
meremur gratiam adipisci.» 

Ut antem fortes ac constantes redderet S. Pontifex 
illos pietatis sensus, quos crebris exhortationibus in 
fidelium corda excitabat, ac ingerebat, s:epius « pro 
illis sacrificium Deo offerebat » curabatque ut « omnes 
rorpore et sanguine Christi participarent. » Tantaque 
ipsis virtutum omnium exerüipla praebebat, ut Roma- 
nis, oculatis nempe testibus « Spiritus sancti gratía re- 
pletus, » veluti alter Stephanus. protomartyr videre- 
tur, ac diceretur. Sic verbo, opere et exemplo genti- 
les ad fidem convertere, fideles in (ide corroborare, 
acad marliyrium fortiter obeundum dispen Ste- 
phanus R. pontifex enitebatur. Tot ornatum virtuti- 
bys pontificem, el miraculis cJarescere Deus voluit ; ; 
quam enim suis exhortajionibus Christo per Baptis- 
mum generat Lucillam Nemesii Tribuni « filiam vi 
suarum orationum a nativitate c:ecam » eliam « illu- 
minat. » Non mirum igitur si sub tanto pontifice tot 
viderit Roma, 14ot celebret Ecclesia generosos Christi 
atletas, qui ad agonem usque pro Christo certaverint, 
qui spretis minis sicut promissis , blanditiis , honori- 
bus, divitiis x:eque ac tormentis superatis, martyrii pal- 
mam tune fuerint consecuti, quorum « corpora » sicut 
ubique « requiri curabat, » ita « sepelire ipse » ponti- 
fex humilis ac religiosus « non dedignabatur. » 

Tot pro servanda ac propagandareligione christiana 
exantlatis laboribus, tot sustentis angustiis, pluribus- 
que institutis episcopis, presbyteris acdiaconibus(1); ac 
superato jam exilio, teste Anasiasio (2) Stepliano jam 
nihil supererat, quam tandem illam proovibus animam 
ponere, quam perdere pro illis numquam timuerat , 
sinceris aliis veterum Actis nunquam recitarentur. 
Ceterum δὸς Tiflemontii argumenta solide et abunde 
relutaia leguntur apud. libachium et 
lócis supra citatis; ' et certissime numquam elficient 
ut illa Stephani Acta venerandam Ecclesip. univer- 
salis approbationem in his quie ad Stephanum attinent 
pér tot retro. szecula non habuerint, ] 
-"(4) Catafogus R. Pontif. 8, szcoli et Anastasius bi- 
bliot. ad Vitüm S. Stephüni. , 

(miden! ——— 


Bollandistas. in* 


offerre, qui incruentis toties sese immolaverat: hoc 
unum Stephano restabat ardentissimas erga Deum et 
homines sus charitatis prebendum specimen : hoc 
unum pulcherrimum Deo, et hominibus dandum a 
pontifice maximo spectaculum ; Stephano datur occa- 
Sio, occasioni Stephanus non defuit ; pro Christo, pro 
grege moritur qui pro Christo, pro grege semper 
vixerat; quemque tot sudoribus sibi creditum agrum 
irrigaveral, suo etiam sanguine feecundari non recu- 
sat, gloriosoque martyrio sauctissim:e ac laboriosis- 
simz vitz? finem imponit. 

Cum enim Valerianus imperator accepisset Stepha- 
num « suis persuasionibus atque adhortationibus » po- 


pulo ab idololatria revocando incumbere, missis mi- 


litibus illum comprehendit ; comprehensum pastorem 
« Christianorum plurimi sequebantur a longe cum la- 
crymis ; » ad tyranni tribunal adductus palam confi- 
tetur « Christum Jesum Filium Dei Deumes se cuim Pa- 
tre et Spiritu sancto ; » Valerianolibere declarat « dze- 
monia » esse qu: ἃ paganis « adorabantur idola, » se- 
que Romanos «inonere atque hortari, ut, illisderelic- 
tis ad Deum vivum et verum creatorem coeli et terrse 
redirent. » Auditum Stephanum jubet imperator in 
fanum Martis dedugi, ubi, si illi sacrificare nollet, ca- 
pitis sententia puniretur; sanctus Pontifex ibi « leva. 
tis, ad celum oculis » orationem ad Deum coram 
omnibus effundit ; ac repente de coelo tactum est delu- 
brum et idolum, et magna ex parte corruit, quod cc- 
rnentes milites pavefacti fugerunt ; Stephanus vero , 
suis comitatus ad sanct:e Lucinz ccemeterium se reci- 


p ibique fidelibus « ut bonus pastor multis consola- 


ionibus, atque exhorlationibus » ad martyrium ac- 
censis «obtulit sacrificium Deq omnipotenti. » Hxc 
audiens Valerianus milites rursus ad eum capiendum 
mittit, qui Stephanum inveniunt sacrificium Dco offe- 
rentem, qui « intrepidus et constans ante altaris solem- 
nia et jugiter coepta perficiens eodem loco, sic in sua 
decollatus est sede (4) suh die quarto nonarum au- 
gustarum. Factus est autem maximus Christianorum 
planetus, qui talem pastorem cum gloria martyrii prze- 
miserant ad cuelestia regna. » Sepelierunt autem ejus 


(4) Stephani martyrium capitis ampulatione fuisse 
consummatum prater Stephani acta tradunt. Anasta- 
sius bibl. in Vita Stephaut, martyrologiuin Romanum, 


D martyrologio Adonis, Usuardi et Notkerii, Grxcorum 


znologia, Grecorum mzenea , Maeuologium Basilii 
imperatoris ; Metaphrastes apud Lipomanum, S. le- 
trus Damianus sermoue 58 de Stephano, Platina. in 
Vita Stephani, martyrologium Galli canum, uno verbo 
qui ex veteribus omnes Stephani morti describendze 
vacarunt, quorum nemo aliud mortis genus ipsi alfin- 
git. Hxc antiquissima, liec una. de Stephaui morte 
hactenus ecclesiarum omnium traditio, cui potius sub- 
scribendum esse puto, quam Tillemontio sine teste, 
sine probatione temere conjiciendo effutienti in notis 
ad S! Stephanum, ipsum obiisse in carcere, vel exilio 
vel alio modo minus glorioso, non aulem per judicis sen- 
tenjiam aw( manu — persecitorum , quod vertu. tunc 
temporis. per[ectumque | marlyrium reputabatur. lta 
Tilemontuus pro suo ad conciliandam Stephano ve- 


nerationem studio. 


1297 


MISTORICO-DOGMATICA. 


1298 


Eusebium Czsariensem, Hieronymum, Augustinum, A suffragabantur, quod antiquam Ecclesi: traditionem 


Vincentium Lirinensem, Facundum Hermianensem, 
V. Bedam, Nicephorum Callixium, Georgium Syncel- 
lum ; volvantur et ipsorum Donatistarum | scripta, et 
si qui sunt alii, qui de agitata Steplianum inter et Cy- 
prianum circa h:ereticorum Baptisma quaestione verba 
fecerint ; hi profecto quid hiuc et inde in hoc dissi- 
dio gestum fuerit non ignorabant, sicuti notum oinni- 
bus erat Stephanum in liac causa prvcepisse ac mi- 
nas excommunicationis rebaptizantibus intentasse, 
ita ex illis quamplures id passiur testantur ; attamen 
nemo Stephanum non dico inbumanitatis aut tyran- 
nidis, sed vel minim: severitatis erga Cyprianum, 
et alios insimulat, newo aliquid in Step'iaui agendi 
ralione deprehendere valuit, quod ulla censura vel 


teneret, non vero in eo quod gravius Cypriano aliis- 
que rebapiizantibus succenseret ? Id quidem excuagi- 
tarunt. recentiores nounulli ; aL nemine antiquorum 
refragante testatur Augustinus totam illam episcopo- 
ruin multitudinem cum Stephano non tantum Baptis- 
mum Christi in nullo iterandum esse censente, sed 
« et hoc facientibus graviter succensente sensisse »: 
libro euim de uno Baptismo eontra Petilianum, cap. 
44. « Stephanus, inquit, Baptismum Christi in nullo 
iteranduim esse censebat et hoc facientibus graviter 
succensebat ; Cvprianus autem in hxresi vel schis- 
mate baptizatos tamquam non habentes Baptismum 
Christi baptizandos in Ecclesia catliolica existimabat : 
multi cum illo, quidam cum isto etiam sentiebant. » 


animadver-ionedignum sibi videretur. Et certe si tale B Quot. autem. cum Stephano fuerint qui multi hic ab 


aliquid observassent memorati scriptores, illud pro- 
fccto minime suppressissent, nec Stephano magis 
quam Cypriano, cujus tanta agnoscebant et praedica- 
bant merita, pepercissent, in quo tamen fuissc aliquid 
culpaudum, aliquid corrigendum, manifestare veriti 
"on sunt. Quanta apud veteres Cypriani existimatio ! 
Quot Cypriani panegyristz? ! Quot Cypriani defenso- 
res ! innumeros fere congessit Launoius (1) ; illorum 
tamen nec unus Cypriano intemnpestivam οἱ minus 
rectam pronuntianti Stephani agendi rationem suf- 
fragatur, nullus Cypriano hac in porte adstipula- 
tir ; nullus Cypriani sequitur judicium, nullus Cy- 
prianum eam.ob causam excusat, quod Stephanus in 
ipsum severius sese gesserit. Quantum Augustini in 


Augustino dicuntur, significat ipse scribens contra 
Cresconium, lib. in, cap. 5 :« Proinde, inquit, si om- 
nino jam credendum sit quinquaginta episcopis Orien - 
talium id visum esse, quod septuaginta Afris vel ali- 
quanto etiam pluribus contra tot millia episcoporum 
quibus hic error in toto orbe displicuit. 

Ante Augustinum tradiderat S. Dionysius Alexan- 
drinus Stephani judicium, quo volebat rebaptizan- 
tes, qui in sua sententia persisterent exco mmunican- 
dos esse, fuisse simul judicium et sententiam reliquo-- 
rum episcoporum, teste Eusebio, lib. vir, Áiistor., c. v, 
apud Valesium : « ad hunc (Xistum R. pontificem) 
Dionysius secundum de Baptismo scripsit epistolam, 
in qua Stephani simul et reliquorum episcoporum 


elevandis ac. minuendis Cypriani erratis studium | C sententiam ac judicium exponit ; » quale autem fue- 


Quantus ardor ! Quanta propensio ! Nullibi tamen ad- 
optat qu:e Cyprianus pro sui defensione contra Ste- 
phauum effuderat, nullibi intempestivum subindicat 
Stephani zelum, ut niii» Cypriani in ipsuin commo- 
tionis culpain. imminuat. Uno verbo veterum nemo 
intempestivam aut severam, aut minus sapientem 
dixit Stephani adversus rebaptizantes agendi ratio- 
nemnu, ullus inStephanoaliquid reprehendendum inve- 
nit. Qui autem Stephani agendi rationem vellicassent 
aut improbassent illi qui ipsam, quaudo opus fuit, 
celebrare ac commendare non omiserunt, ut modo 
videbimus. 

II. « Graviter revera Cypriano succensebat » Ste- 
phanus (2), quando ipsi przcepit ac denuntiavit se 
ab illius communione discessurum si in sua sententia 
persisteret ; at de hac gravi Stephani successione 
quid putarunt tot per orbem universum episcopi, qui 
pro sana Ecclesi: doctriua cum ipso contra rebapti- 
zantes militabunt ? Illamne credebant incongruam aut 
intempestivam ? Numquid in eo tantum Stephano 


nelius, de Sacramentis, p 575. Baillet, in. Vitis san- 
clorum ad diem 2 Augusti, p. 90. Defensor declar. 
Cleri, Gallic.1682, t. 2, p. 966. P.Gervasius, inVita S. 
Cypriani, p. 423. et seq. D. Marand in Baluziaua 
Cypriani operum editione przfat., p.426. Ὁ. Cellier. 
Benedict. Histor. Sacrorum. auctor., t. 5, p. 155, et 
alii quamplures. 

(d Epist. ad Bevilaquam 15. 

(3) Augustin., lib. un. contra Petilian., c. 44. 


rit Stephani, quod simul reliquorum erat episcopo- 
rum judicium, qux immediate sequuntur h:ec mani- 
festant verba : « De Stepbanoita scribens ; ante qui- 
dem litteras scripserat de Heleno ct Firmiliano, de 
omnibus denique sacerdotibus per Ciliciam, Cappa- 
dociam, cunctasque finitimas provincias constitutis se- 
se ob eam causam : ab illorum communione disces- 
surum quod h:reticos baptizarent. » 

Idem testatur et Nicephorus Callixtus his verbis : 
« Ad Xistum secundam de Baptismo epistolam Dio- 
nysius dedit Stephani et reliquorum judicium in ea 
ostendens, scripserat namque prius de Heleno et Fir- 
miliano se cum illis non communicaturum cam ipsam 
ob causam quod hzreticos rebaptizarent (1). » 


D Vincentius etiam Lirinensis Stephanum Cypriano 


restitisse tradit, nec ignorabat quo pacto Stephanus 
restitisset, precipiendo videlicet, ac minas excom- 
municationis intentando, quandoquidem Stephani ad 


" Africanos epistolam refcrt (2); attamen huic Stephani 


intercessioni ceteros undique complausisse Przesules 
affirmat his verbis : « Stephanus apostolice Sedis 
antistes cum czeteris quidem collegis suis, sed tamen 
pr:e czeteris restitit (5).» 

IIl. Censuit S. Stephanus. rebaptizandos non esse 
hxreticos, insuper arbitratus est Cyprianum aliosquo 


4) Histor. eccl. , lib. vi, c. 7, edit. Paris. 1650. 
2) Commonit., c. 9. 
(5) Ibid. 


4501 


sariis nostris credimus, tebapiisátitllitis ipse suffra- 
gabatur ; immo justas aque dc providas illas Ste- 
phani minas sibi visas esse satis indledl, cum solis 
precibus illarüim executionem avertavere tentaverit. 

VIII. Éusebius Caesariensis dui ex Dionysio pertce- 
perat et in sua Historia inseruérat Stéplianuni tebap- 
tizantibus significásse « sese ab illorütn communiond 
discessurüm, » recte scribit « gravissiine ipsuri tü- 
lisse, » aliquid a Cyptiano, aliisque circa hzretico. 
rum Baptismum Innovari. Αἱ neduin. Stephanurh alis 
quatenus reprehendat quod id «gravissime tulétit; i 
eain affert hujusce Stejliari ageridi rationi$ causam, 
qu: illius &quitatem apprime demonstret. Stepfianus 
eniih juxta Eusebium id gravissime tulit, quia ratu fue- 


HISTORÍUO-DOGMATICA. 
minus xquas fuisse, idque δ iridgis; qitód si advet- A niorem ἄς Illustriorem Augusiitro neiuinetli ostéutat 


1503 


antiquitas, quot in eo fueririt Aügusiini toriatus, quii 
zelüs, 4} àrdor, qux facundia atque constahtia, so- 
lus ignotat qui in ipsius scripiis hospes omnino sit ; 
apprime noverat S. Doctor, qui ipse ttadeliat Ste- 
pháriüni Cypriano In causa Baptismatls lixreticoruttt 
« pratepisse (1) ac ipsum abstifiéndufn pütasse (3). 
Legerat et Cypriani ad Pompeluni. epistoláth, in qua 
Stephani preceptum et excommüliicátiohis minas 
acriter perstrihgebat, ac illud quide seu intempes- 
tivum et inconsideraturm, istas vero seü tnihus 4088 
acrius exagitabat. Quare ergo Cypriano Stephani 
ageridi tàtionem repreliendenti non assentitur. Quare 
€yptiani Stephano przcipienti inobsequentiam non 
excusat, quod intempestiva ac minus sequa iri ipstrii 


rat nil adversus antiquam Ecclesiz traditionem esseitt- Καὶ fuerit Stephani agendi ratio? Totus minuendis ae 


novandum : « Cyprianus, inquit ,!. vri Hist., c. 5, non- 
nisi per Baptismum ab errore prlus émundatos adinit- 
teudos esse censuit. Verum Stephanus nihil adversüs 
traditionem qua jam inde ab ultimis tetnporibus ob- 
tinuerat iunovandum ratus, gravissime id tulit. » Quid 
porro zquius ac sapientius novititem aniiquse Ec- 
clesiz traditioni eoutrariam gravissime fere. 

IX. Quid etiam de Stephano senserit S. Ilierony- 
mus percipitur ex suo adversus Luciferianos Dialogo, 
jn quo non semel de exorta S. Stephanum iriler οἱ 
S. Cyprianum in causa Baptismi h:ereticorum con- 
cerlaliofie meminit. Ibi ergo « Steplianum a Cy- 
priano laceratum » fuisse scribit, at Cyprianum a 
Stepbáno minus bene habitum sicuti non ceusuit, itd 
nec tradidit ; immo Stephani. coustantize ac zelo ad- 
scribit, quod irriti fuerint Cypriani pro mutanda an- 
tiqua Ecclesix tradiditione conatus : Conatus est, in- 
quit, beatus Cyprianus contritos lacus fugere ac bi- 
bere de aqua aliena, et idcirco li:ereticoruim Baptismqia 
reprobans ad Stephanum tunc Roman urbis epi- 
scopum super hac rc Africanam synodum  direzit, 
Bed conatus ejus frustra fuit. » - 

Atque adeo frustra rebapiizantes Stephanurti to- 
garunt, ut juxta S. Doctorem suutn. errorem depo- 
suerint eLantiquato veteri novum emiserint decretuiu; 
pergit enim: « Denique illi episcopi (Africani) qui 
rebaptizandos hareticos cum eo (Cypriano) statue- 
rant ad antiquam consuetudinem revoluti novuni 
emisere decretum. » En quid lucrati sint. Africani ad 


elevaiidis Cypriani erratis vacabat. Augustinus. Nilill 
novi dixisset hanc excusationem afferendo. Jarmi 
preiverat ipse Cyprianus, qui eamdem attulerat. 
Quare ergo Cypriani judicium, quod tanti faciebat, 
hac in parte non sequitur ? Si vera loqui et audire 
placet. Talem non censuit Augustinus, qualem exi- 
stimabat Cyprianus Stephani agendi rationem, alio- 
quin qui pro suscepta Cypriani defensione tot alia 
allegavit ct excogitavit, illud profeeto non omisisset, 
quod Cyprianus ipse pro suo resistendi jure non se- 
mel adduxerat. 

Tantum abest ut Cypriani in Stephani agendi ra- 
tionem quasi minus zquam ae moderatam querelis 
assentiri se posse crediderit Augustinus, ut eas non 


C posse nisi improbari significaverit, strenuissimus 


licet Cypriani defensor. Expendens enim Cypriani ad 
Pompeium epistolam, in qua et quidem sola Romaui 
pontificis agendi rationem vellicabat Carthagiuen- 
sis antistes, diserle pronuntiat ea. omnia, qux Cy- 
prianus eo loci eontra Stephanum scripserat, non 
hominis pacati ac sereni, sed «irritati» fuisse verba, 
qui? minus sui compos non sobrie ac graviter pro- 
tulerit, sed «effuderit;» immo ita moderationi, xqui- 
tati. ac charitati parum consona, ut talia fuerint, 
«quz non levis sed pernicios: dissensionis periculum 
habuerunt; » ideoque nullatenus ea excusare, ne- 
dum probare valens ea « praeterire melius esse » vir 
christiana charitate maxime praeditus pronuntiat : 
en Augustini verba : « Jam illa quie in Stephanum 


Stephanum confugientes. An quaeso Stephani in Afri- f) irritatus. effudit (Cyprianus) retractare nolo, quia et 


canos agendi rationem vituperare potuisset Ilierony- 
mus, ex qua tantum Africani ac universa Ecclesia 
lucrum percepissent? Tandem concludit S. Doctor 
post verba modo citata « quid facimus ? lta et nolis 
majores nostri, et illis sui tradidere majotes. » Ex 
quibus lheronymi verbis, intellizis imitaudum ab 
ipso Luciferianis proponi Stephani zelum ac studium 
]n couservandis ac posteritati transmitteridis, qua 
ipse a suis majoribus acceperat, ex quo rürsus colli- 
gitur quam fuerit alienus S. Doctor ab illorum seu- 
teutia, qui Stephani zelum traducunt, ut pricipitem, 
ac ad omnia devastanda unice idoneum. 

ΟΣ, Pro Cypriano defendendo ac excusando pro- 


non opus est : eadem quippe ipsa dicuntur qui? jam 
8alis discussa sunt, et ea praeterire melius est, 10. 
perniciose dissensionis periculum habuerunt (2). » 
Hisce ne verbis Augustinus ostendit se Cypriano vi- 
rilem Stephani agendi rationem carpenti suffragari ? 
Ita ne signiticat S. Doctor illam sibi, sicuti Cypriano, 
intempestivam el minus zequam vi:am fuisse ? quz 


autem Augustini verba exponimus, ea esse minime 


putes, αὐ ex aliis ejusdem S. Doctoris temperari 
possint. ld enim tantum loci, nec alibi, expendit ex- 
(1) Lib. v de Bapt., c. 42. 


(2) Ibid., c. 25. 
(5) De Bapt. cont. Donat., lib. v, c. 35. 


1505 


BISTORICO-DOGMATICA. 


1506 


pectoris cooperuit ubere charitatis. » Hic juxta Au- A aliter sensit, quam veritas per os nempe Stephani 


gustinum non qua in Stephanum « irritatus effudit, » 
sed quod aliter ac Stephanus circa liereticorum Bap- 
tisma sensit Cyprianus, illud est quod « ubere cha- 
ritatis cooperuit, » Et lib. 1 de Bapt. cap. 48, « quod 
ergo, iuquit, ille vir sanctus (Cyprianus) de Baptis- 
mo aliter sentiens quam se res habebat, quz postea 
pertractata et diligentissima consideratione firmata 
est, in catholica unitate permansit, et charitatis uber- 
tate compensatum est et passionis falce purgatum : » 
Hoc juxta Augustinum charitatis ubertate compensa- 
vit. IIoc passionis falce purgavit Cyprianus, nimirum 
« quod aliter, quam se res, » ut Stephanus docebat; 
« haberet, » circa hzreticorum Baptisma « sentie- 
bat. » Pr:ieterea cum Petilianus Donatista Cypriani 


consuetudine tunc monstrabat, at Pater coelestis 
propter ipsius przcipuam charitatem et passionem 
gloriosam ab « ista reprehensione » etiam purgavit. 
Reprehensibilis ergo etiain erat Cyprianus quod de 
Baptismo liter sentiret ac Stephanus, non ergo tan- 
tum reprehensibilis erat Cyprianus juxta Augustinum 
quod qu:irdam in Stephanum minus moderata ac mo- 
desta effuderit, sed etiam quod aliter ab ipso de Bap- 
tismo sentiret, ac Stephano contra sentiente et pro- 
cipiente, censuerit nullum esse apud hzreticos Bap- 
tisma. | 

Hzc si pacati et attenti perpendissent isti recen- 
tiores illam numquam excogitassent, quas solos in- 
cautos vel inscitos decipere possit distinctionem , 


aucloritatem urgeret, qui hareticos ad Ecclesiam B qua nimirum volunt Cyprianum in eo quidem ab Àu- - 


redeuntes sine Baptismo non esse recipiendos sta- 
Uierat : « Ὁ quam, exclamabundus respondet Augusti- 
nus, detestandus est error hominum qui clarorum 
virorum quzedain non recte facia laudabiliter se iaii- 
lari putant, a quorum virtutibus alieni sunt, sic enim 
ci nonnulli Petro apostolo comparari se volunt, si Chri- 
stum negaverint, si vero etiain Gentes judaizare coe- 
gerint vocitari germani ejus affectant : hiec. in illo 
tanto repreheusibilia fuerunt, sed lanta eminuit 
apostolica gratia ut continuo delerentur.... sic et in 
Martyre gloriosissimo Cypriano : Si apud hareticos, 
vel schismaticos datum Christi Baptismum nolebat 
agnoscere, lanta ejus merita usque ad triumphum 
martyrii consecuta sunt, ut et charitatis qua excelle- 
bat lace, illa obunibratio fugaretur (1). » Vides ex 
Augustino in Cypriano hoc fuisse « reprehensibile, » 
quod « noluerit » quemadmodum ipsi praeceperat Ste- 
phanus « agnoscere » Baptismum Christi apud hzre. 
ticos et schismaticos catum ; hzec juxta. Augustinum 
ipsa fuit Cypriani quxdam ε obumbratio » qua» sub 
charitatis luce « fugari » debuit. 

Tandem ne morosiores simus in percurrendis omni- 
bus qua his respondent Augustini locis (2), unum et 
solum, jam citatis adliuc subnectimus petitum ex 
lib. 1 cont. Gaudeutium donat. cap. 8: « Absit autem, 
inquit, ut quoniam beatissitnus Cyprianus de Baptis- 
mo aliter seusit, quam veritas et antea consuetudine, 
el postea perspecta diligentius ratione monstravit, 
propterea quisquam nostrum qui hoc quod ille, non 


C 


gustino reprehendi, quod in Stephanum aliqua chari- 
tati ac moderationi Chrisüanz minus consona ef- 
fuderit, non autem in eo quod Stephano refragante 
ac contra priecipiente suam pertinaciter defenderit 
sententiam.  Centies obtrudunt, inculcant urgentque 
Cyprianum suam constanter et immote sententiam 
propugnasse, licet Stephauus R. pontifex contra 
scripsisset el prwecepisset, nec in eo ab Augustino 
umquam fuisse culpatuimm, quia Steplianus modera- 
tionis ac sux potestatis limites excessit, quia soli 
Eccle:is judicio Cyprianus cedere tenebatur. Quid 
his ego? Sine clamore, sine strepitu, sine ostenta- 
tione, sed vere, simpliciter et breviter dico Cypria- 
num ad genuinam Augustini mentem in eo fuisse 
« reprehensibilem » quod « aliter ac Stephanus sen. 
Sit. » Quod « noluerit agnoscere » illud, quod Ste- 
planus agnosci volebat; «a Baptismum nimirum 
Christi etiam esse apud h:xreticos et schismaticos. » 
Id, inquam, ia Cypriano reprehendit 'Augustinus, id 
« charitate » et quidem « uberi » compensatum ab 
ipso autumavit, id « [4106 martyrii purgatum » ab 
ipso pronuntiavit. Tale ergo non erat ad mentem 
Augustini Stephani R. pontificis praceptum, cui 
Cyprianus sine culpa resistere potuerit. Suam ergo 
sententiam Cyprianus deponere ac aliter sentire de- 
bebat, ut culpaudus non esset; nom ergo tandem 
Stephanus juxta S. Augustinum vituperandus, quasi 
przcipiendo moderationis ac sux potestatis limites 
prxtergressus fuerit, sed e contra arguendus Cy- 


sapimus ei se audeat anteponere. Catera enim multa D Prianus, quialiter ab ipso sentire voluerit, illique 


el magna ejus merita ei animus przcipua charitate 
plenissimus, per quem cum collegis diversa sentien- 
tibus pacatissimus mansit, etin unitate Ecclesix pas- 
sio gloriosa, satis ostenderunt eum fuisse sarmen- 
tuni in Christi radicem fructuosam, quod Pater etiam 
ab ista reprehensione purgaret.... ostendens etiam 
in ipsis fructuosis agricolam qui est iu celis aliquid 
invenire quod purget. » Quid clarius? Quid lucu- 
lentius * Cyprianus, juxta Augustinum, de Baptismo 


" Lib. de Un. Baptis, contra Petilianum, cap. 


4) V. lib. i1 de Bapt. cap. 19. Epist. ad Macrobium 
108, cap. 5, ete. 


resistere. 

XI. Quam apposita, quam religiosa, quam aqua 
Vincentio Lirinensi optimo et antiquissimo Gallo vi- 
$3 fuerint Stephani in Cyprianum gesta, vel ex eo 
abunde dignoscitur, quod ilia Stephani gesta referat, 
el adducat gravissimus auctor (1) δὰ probandam 
hanc thesim initio capitis propositam : « Mos iste sem- 
per in Ecclesia viguit ut quo quis foret religiosior, eo 
promptius novellis adinventionibus contrairet. » Và 
rum disertius, ac luculentius ostendit his verbis * 
« In Epistola quae tunc ad Africam missa est, his ver- 
bis sanxit (Stephanus) nihil innovaudum nisi quod 


(4) Comnmenitor., cap. 9. 


4501 


DISSERTATIO 


tradilüim est. litlelligelját elélilm vir Sancius et pru- A num, üt supra vidimus (1), affirmabat Stephani sen- 


déris hihil aliud ritionerí pietitis &dmillere, nisi ul 
omillA que fid a PatriBus suscepta forent, eadem 
fide flliis conslgharentür, finsque religionem non 
qua téllemus ducere, sed potius qua illa dücerei se- 
qui opóttere; idque essé proprium Cliristinz tho- 
eil δι gravitati$ tión std. püBiefis irddere, Sed ἃ 
majoribtis decepta sebVdre:.: tnt Dedte riiemoris 
pap Stephanus, aposiolicze Sedis antistes, ciini οαὐ τ - 
ris (didém collegis *üis, δε tameii prf cxteris ré- 
siitil (rebapilzantilius ) dighum, ut opihor, existi- 
mans, si reliquos omnes tantum fidei devotione vin- 
cerél , quantum 16él auctofltate superabat : (1) » 
H:6 de Stephano toti Gallize  In&oilabat pilssinius 
ille aé eruditissimus Gallus Vincentius. Hoc lieet 


tentíam etiam « de rebaptizantibus non ferendis , 
Ecelesi:? univers:e fuisse probatdm a quo profecto 
Ecclesi» judicio, cui tota suffragatur antiquitas eot- 
datus recedere noluit, ne Cliristianorum omuium in- 
dignationem et offensionem iücurreret, quod unus 
inter veteres et omuium primus Stephani ageudi ra- 
tiotem improbare ac in. Stepliaitum insurgere non 
erubuisset. 

XII. Qux Cypriano in causa Baptismatis couti- 
get&, obiter commenmorandi nonnulla fuit viro litteris 
et 8anctitale clarissimo verierabili Bed:e occasio; 
padtd vero, qux de liat. concertatione nobis etiam 
tradit eriditus scriptor, Sicuti Stephani zelo ac pru- 
denti: nullatenus offlciunt, ita etiam illius agendi ra« 


Stepliano in Cyprianum agenti perliondrifica Fran- B tionis vequitatem non obscure significant. Scribit 


corum hémini tünc nimia vel redütidahti4 vide: 
bantur ; ittimó quiá veritati non. minus; quain 5088 
ergi Petri stecdssorés innate  piétati — contoh2 
libéntér audiebdl ἃς fosteris tradeébat  tinirersá 
Galliá, atque utiliath hàic ellami Ladtioib placülasent, 
tot profecto erroribus Vincentium Stepliani gesta 
scribentem non oner4sset, ipsique totam in hac Fé 
fidei minime deétraxisset (2). Verum Stephano gliflo- 
sa nimis erant, quz Vincetitiis teutorabat, hüjus- 
qué in exporiendis R. porttificitif gestis siylus & 
Lauünoii stylo nimis diver&us, ut apud Latünoiurn ex- 
pectatus ác gratiosus ille fore deberet, qui modestus; 
pacatüs, Augustiuo covus Stépháni preceptim non 
zelo pricipiti, intempestivü ἃς impotenti, sed ipsius 
« sanctitati prudenti: » nee non « Iaud:ibili » poste: 
ris eadem tradendl, qü: ἃ majorilittS acceperat « sti: 
dio, » ac demum Stephaii « fldei » qua. ceteros, 
ut et loci dignitate, supérabat, ac t devotioni » ad- 
scribebat. 

XII. Prodeat jam nufic insignis et percelebris sseu- 
li sexti episcopus, dui suspectus videri non possit : 
sive eontra Cyprianum prontmtiet, ut pote Afer, et 
Cypriani amantissimüs, sive pro S. Stephano pontifice 
Romano, quippe qui schismaticus, Facundus nempe 
Hetmianensis. Hic autem Cyprianum a Stephano fuisse 
culpatum, et quidem intentáta exconiunicatione scie- 
bai et tradelat (5). Stephano páriter Cyprianum 
restitisse ac calamum in epistola ἃ Poihpeium in 
illum strinxisse refert (4); ἃ Facundo Igitur totius 


C 


enim Cyprianum et suum errorem « correxisse et ad 
universilein. sancte Ecclesie normam  reductum 
fuisse. » Qua vero ope, quove przssidio Cyprianus ad 
uuiversalem Ecclesi: normam reductus fuerit, expli- 
eat vir eruditus, « spiritualiut! » nempe « virorum 
Institutione; » sub nomine autem illorum t spiritua- 
lium virorüm, » quorum c institutione » Ceprianus 
illud sit assecutus Stephanum aliosque Cypriani ad- 
versarios ἃ Beda designari perspicutim est . Quid am- 
plidà ad ostendendam Stephani ii Cyprianum agendi 
riliónis prudentiam ac dquitatem ?  Prudentem , 
aequamve quis neget illam agendi rationem, cui tam 
utilis tam gloriosus debeatur fructus ac exitus? que 
Cy[riinum au universilem Eeclesiz: normam reda- 
ceré valuerit. En pii seriptorls verlja ex libro varis- 
tuii questionum quaxst. 5, decerpta : « Si bona quz 
nostis per charitatem opierariini, tribuet vobis diviti 
grátia, ut si quid aliter quam decet sapitis et hot 
aliquando intelligatis, sicut B. Cypriano coutigisse 
fetspicuum est, qui cur suis coepiscopis qui erant 
in Africa rebaptizaudos esse li»retieos contra morem 
Ecclesi: statuit, sed quia in suo sensu, qui sibi recta; 
videbatur bonis abundare operibus studuit, mox cot- 
rigi meruit; atque ad uriiversalem sanct Ecclesiz 
normam spiritualium virorum institutione reduci. ! 

XIV. Quid dicam de Georgio Tarasii Patriarch? 
Coustantinop. Syncello ? Quid de Nicephoro Callisto! 
Referunt ambo Stephanum Üypriano restitisse ; ne 
ignorabant modum quo restitit, przxecipiendo scilicet 


rei geste. perito discamus, an jure vel lijnria Cy- Jj atquegravissimas poenasintentando, id etiam expresse 


prianus ita fuerit a Stephano culpatus, et conséqueh: 
ter an. merito ipsi restiterit. Ab Ipso perdiscarhus 
etiam, num Cyprianum Steplianus, vel Stephanum 
Cyptianüs injuriose tractaverit : « Cypfianüs, » in: 
quit breviter, sed aperte « ihjuriose tractans beatum 
*stephanum, a quo fuerat jure culpatus. » Hzeé in de- 
[znsione trium capitulorum lib. x, cap. 5, versus 
medium Africanus antistes, qui libro contra Mocia« 


( δ) Ibidem. 
2) In Epist. ad Jacob. Bevila , 45. pag. 817. 


δ) Pro deffensione im Capitulor. lib. x, cap. ὅ 6 
libro adversus AMocianum. 


(4) Ibidem. 


tradit Nicephorus (2) ; at neuter Steplianum carpi 
neuter ullatenus reprehendit, sed ambo Eusebius 
Czsariehsem secuti eam Stephani agendi ratioss 
causain adducunt, quse illam non nisi :equam efficiat 
at exhibere valeant. Ita enim erga Cyprianum «4 
gessit Sanctus Pontifex juxta laudatos scriptores 
quia nil « novi, » nil quod « antiqu:? Ecclesiz cor 
consuetudiui adversaretur in eam introduci volebat! 
et curabat (5). 

1) Supra. 

(à Lib. v1 Hist. eccl., cap. 7. 


(5) Nicephor., ibid. Georgius δρᾷ Ansstasies 
bibl. ad an. 216. - 


4509 


tebápílZdntés gesta. ddéo füdicárunt €étéres, ut. vel 
jpsis rebáptizahtibus, si fioti ili&o, áhími& stdore 
disputationis abreptis, saltem non multó post, sedatis 
jam ae BerenlS prolata luisse tubi sigüiftednt, et 
quiderti sit. probata, ul stiünt Gifülerr &idtti Fevocá- 
verint. De S. Cypriano fd credi vuli 8. Auguetitius, 
licet id litteris πηδάει s& ϑὴ iriVéniste fatedtür: 
« Cyprianus » iiiqiit in epist. add Vincért. Rogat. 95; 
cap, 10, «àutem sensisse alilér de Bápilsiho; quati 
forma et cotisuetudo liabiebal Ecclesie ti6f in eario: 
nicis, sed it suis el coucilil Ηἰ δ 1 Ittvetiltdf ὁ torra- 
xissé dutein istam sententiam ἐσ Mfivhitlir, hoh 
Íncongruenter tamen de tali tiro éxistimahdum est, 
quod corfreterit et foriasse suprtetsufm kit ἀν eis qui 


HISTORÍCO: BÜGMATICA. ! 
XV. Ápposita, &qua at UDfoFidt3 Siephant iti A suis eoépiscopis qui érant im Afrita reBáptifáhdos 


4510 


esse herelieos conttá riorem ΘΟ 6525 statuit mex 
eortlpl tnefuit, áique sd uriivéfsalem sanctz Eecle- 
sie ΠΟΡΗ ἢ spiritualium virorum institutione fes 
duel.) De febapüssniiumr recipiseentia ita veteres 
laudaii, jutbus nullutt refragari ili antiquitate tota 
reperies : [ΜΔ vdto si Steplianus Rom. pontifex 
suaifi Ih Hoc regotió auctoFlisteim mom titterposuisset; 
si lántifh nun prx se tolisset vigbrerh apostolieum; 
Η͂ΝΙ s» vimiqnar tiutum &iteum rebapusanillres oppo: 
suissEl; sdegne hieilé suam, quàm (anto ardore pro- 
pugoatisti setitehtiati revuvassent Africani sirhul et 
Orientdles anstites? Quis hie digitum Del non sgno- 
set; qiti Stegliani aljurumque ipsi adhsreiniümi epis- 
eoporum selurit δὲ eonbtantiam tam uberi fruetu cumu« 


hoc erroré himium deleetati sur, et lanto velut guts Bj lare voluerit? IHludnecredes intempestivum;quod tam 


trocinio cárere nolüerürit. 3 Augüstiftts Hot {0 8Π| 
in loco dicit tantutnrhodo t rion. iticorigtehter ἡ de 
Cypriano ésístimanduín sse, 64 suam. cüfPesefit 
Sententidih ; at lib. 11 dé Baipilsihu cühtra Düirstist: 
cap. 5, tàtii certum. désefll Cpridium susiti Fevo: 
casse sententiain, quam cértüm est ianlt imetiti füisis 
virumi ; hínc enini codsideraiis S. Doctot Cyprisnuii 
Stephano fesiitisse, illiti& triagria cofttemplakis Cy: 
priani metita, quibüs noti parum offecisset ipsis t 


errore pertinacia; cum in Cypriani litteris hüjusee 


opiniofüs correctioréri 46 eterdsilonem ΠΟΤ inves 
nisset, asseverantet ptótnutillat, quod $i hánc corfee: 
tionem litterz tacerent, Ipsius (ΠῚ nieritá Lestá- 
reutuf, ac dubiati esse nofi sinerént: ἐ quoin6Gdo, 


fuerit effied& studium Ὁ IniQuo ae intempestivo 610 
itane düéiles se preebuissent, qui ee. gravabaniur? 
Vel hine Stephani &etorum dignosee ibquitaiem: 
XVI; At tandem quod untm infrunita reeentierum 
illorum, qui sanctissimi pontificis memerinm dilaee- 
Fare nen desihiüht, era penitus eontundere, δὲ ini» 
quam audaeiam reprimere suffieeret ) ipsi auseul- 
tentur infehsi8simi S. Siepliani hósies; ipsos dico 
Donatistes. De sua vel iniqua Blephani vel Cy- 
priani agendi ratiene sint jedices: Nemo hesdit Do 
matisti& nil fuisse eharius quam &yprianum , nihil 
familiarius, quam opera Cyprishi, dé pousBimuih ea 
qui pro sua de rebsptizandise hsretieis dpiniene fir- 
mand4 elueubraverat. θὲ assidue Cttholicis occi- 


inquit, accipere potuetit Cypriatris térll4iem contra id €) nebant; in Catholieos urgebant, Legefat h:o; ae 


quod sentiebat invéttam, ct si [iuter lacent, tieríta 
clamant, si Epistola hon Invenitur, cótona ἰδίας, ἡ 

Augustino concinit 5. Hiéronyius, qui éxpressis 
verbis affirmat Africanos épiscopos $uam de rebap- 
tizandis Hzreticis sehtenliam novo decreto fevocasse. 
« llli ipsi episcopi, inquit, qui rebaplizandos fivre- 
ticos cum Cypriano statuerant ad antiquam. consue- 
tudinem revoluti novum emisere decretum. s (4) 
Orientales paritét rebaptizationi fáventes suam réaci- 
disse judicium, tradit Augüstinus, ei vel ipsi agtiós- 
cebant Donatiste: « Majores autem vestrj » inquit 
&. Doctor lib. in cuntrà Cresconium, cap;9. « quibus 
tale testimonium perhibuisti, quod ab Orientailbus 
propterea communione disereti sunt, quia ílli suum 


triverat illorum toripheeus Petilianus, hee inquam 
Cypriani opera perlegerat, in quibus Btephano prip- 
cipienti ae rebaptizanlibus emeommunicationem mihis 
tanti vitia non pauca Cyprianus exprobrabat, Neque 
tamen bis omnibus ita moveri patuit Petilianus, quit 
ultro ae palam, contra rem suam, conira ipsam S, 
Cypriani, cujuà in Steplianum dicta, ut meras proinde 
calumnias arguebat, auctoritatem, Stephanum « epis- 
copatum jllibatum gessisse» absolute profiteretur. 
Hec Petiliani Cirtensis in. Numidia Donati-tarum 
Episeopi tam Btepliano gloriosa confessio eruitur ex 
his S. Augustini verbis lib. de unico Baptismo contra 
Petilianum, c. 14 : « Sed volo mihi solvat iste (Peti- 
lianus) quastionem, quandoquidem cum Roman 


judicium resciderunt, quo eis placüerat de illà Bap- D Ecclesia: per ordinem comrmenmiorat episcopos, inter 


Ustni quztione Cyprianus atque illi Africano concilio 
consentire oportere, » et paulo post, ipsum alloquens 
Cresconium donati tam : « Vestri inajores qui se ab 
Orientalium communione, quod de hac re ( Baptismo 
hxreticorum) diversa senserint diviserunt» Et cap. 
5: «Cur non potius etiatn ipsos paueos Orientales 
suum judicium correxissé dicamus, hon ut tu loquetis 
rescidisse; sicul enim laudabile est ἃ vera sententia 
non moveri, ita culpabile persistere in falsa. » Cypria- 
num ἃ sna senlenlia discessisse aperte tradebat oc- 
lavo szculo v. Beda his verbis : « Cyprianus qui cum 


(1) Dialog. advers. Luciferian. 


eos comnremoravit el Stephanum, quos episcopatum 
illibatum gessisse confessus est. » Quid ad Stephani 
gloriam tum iu aliis quse fecit omnibus, tum in hog 
precipue negotio commendandam excellentius, quant 
ipsorum de ejus integritate Donatistarum testimo 
nium. Enimvero veritatem hanc non modo apertam 
sed et violentam fuisse oportet, quando eam nec 
hostes quidem infensissimi dissimulare potucrunt. 
Et hodie non pudet scriptores quosdam, qui se. Ca- 
tholicos haberi volunt Cypriani Firnmilianique litteris 
ad sanctissimi hujus pontificis memoriam, vel ipsis 
olim Donstistis undequaque illibatam commaculan- 
dam rorsus a proscindendam abuti, 


1311 


DISSERTATIO 


1512 


XVII. Plures Stephani vindices non suppeditat A monumentis, illorumque a me indui sensus ; dicam 


antiquitas, quia pluresnon exhibet, qui de famosa illa 
Cyprianum inter et Stephanum exorta contentione 
vel ex professo disseruerint, vel per transennam 
meminerint; at fallor, nisi laudati hactenus scrip- 
tores abunde sufficiant ad propositam Stepliani cau- 
sam non solum a calumniis vindicandam, sed insi- 
gnibus etiam decorandam elogiis. Ecquis enim dubitet 
san:e mentis id a Stcphano contra Cyprianum alios- 
que rebaptizantes recte factum fuisse, quod, sicuf 
veterum nemo improbavit, tot SS. Patres, nobilesque 
tam doctrina quam antiquitate scriptores, immo vel 
ipsi infensissimi Stephani hostes in eo commendarunt? 
Quis judicio tam gravi, tam valido non acqniescat, 
ac in tantx auctoritatis lectulo quasi fessus non 
accumbat? 

Post hzc veterum testimonia anne adhuc inqui- 
rendum, an examinandum, utrum recta vel iniqua, 
opportuna vel intempestiva, prudens vel inconsulta 
fuerit Stephani contra rebaptizantes agendi ratio? At 
si minus recta nobis appareant Stephani acta, nos- 
trum hoc qualecumque examen ac judicium numquid 
veterum omnium judicio et examine accuratius ac 
gravius existimabitur ? Numquid tot SS. Patres, tot. 
que venerandi Scriptores przajudiciis abrepti vel 
decepti vel minus veridici credentur, nos vero ocu- 
latiores, :quiores, atque his omnibus mentis, vel 
eordis infirmitatibus ita liberi ac immunes, ut quam 
ipsi assequi non valuerunt veritatem, pandere ac 
ostendere nobis tandem fuerit reservatum ? Id ne, 


nude quod sentio, Hzc via ad recte dignoscenda et 
wslinanda veterum gesta tutior graviorque mihi 
semper visa fuit. 

Post longum itaque laboriosumque Stepbani gesto- 
rum a Neotericis nostris habitum examen, prodeat 
Stephanus ac ab ipsis divulgetur, superbus, contu- 
meliosus, scatens injuriis, fastum (tumide ac domi- 
natum affectans, immanis, tyrannus, quietis pertur- 
bator, ac ecclesiarum opressor, uno verbo iis omnibus 
oneratus flagitiis ac criminibus qu:e Stephano ab 
ipsis impacta referebamus. (1) Mihi, cui recondila 
tot arcana degetere datum non est, plusque sapere, 
qu^m veteres nolenti, ac quod illi retulere, pandere 
gestienti, aliter ab istis censoribus de Stephano, si 


B non cogitare ( illorum enim corda rimari non valeo) 


certe loqui necesse est. Novis igitur istis, sed non a 
charitate suppeditatis indumentis Stephano detractis, 
Sub veteranis, sed suis, utpote si non aliunde, tot 
retro saeculorum przscriptione acquisitis, per meap- 
pareat vestibus, qu:e ipsum exhibeant religiosem et 
prudentem (2) in causa Baptismatis hzreticorum 
Ecclesi:e traditionis assertorem et vindicem, (5) qui 
pro singulwi filiis ea consignandi quae a Patribus 
acceperat studio (4) gravissime tulerit aliquid contra 
antiquam | Ecclesie. traditionem  innovari ; (5) ac 
nova inventa sectantibus, (6) qua pollebat Christiana 
modestia et gravitate. restiterit. (7), ipsoque jure . 
culpaverit (8), reliquos omnes tantum fidei devotione 
in eo vincens quantam loci auctoritate superabat (9), 


quzeso, cordatis suadebitur? Quam vana, quam stulta C qui ab errantibus iujuriose tractatus (10) ac laceratus 


nostra esset fiducia, si przposteris inquisitionibus 
efficere tandem speraremus, ut posthabito veterum 
judicio, nobis assentiatur nostraque amplectatur 
zquus rerum zxstimator? Scio quidem ac. quotidiana 
docet experientia hesternis quibusdam hominibus 
8uos magis arridere foetus, suaque inventa, quam trita 
et pervulgata veterum testimonia, suisque potius 
quam illorum placitis indulgere. 

Quid ergo? Stephani gesta suo illi subjiciant exa- 
mini per me licet, illorumque x«quitatem vel injusti- 
tiam non ex veterum judicio, sed ex suis animadver- 
sionibus stabiliant, nil veterum omnium, qui de Cv- 
priani et Stephani dissídio scripsere testimoniis, 
totum suis dent disquisitionibus, non intercedo; at 
quzso, non illibenter ferant me, cui tanta in exco- 
gitando mentis perspicacia concessa non fuit, sicuti 
nec tanta in judiciis ferendis ingenii maturitas, ex 
veterum testimoniis vetera dignoscere, veterumque 
judiciis mea componere. Mihi concedant te»uitatis 
mea conscio, nec veterum judicia reformare, aut 
saniora proferre valenti, pro Religione ducere, ubi 
de veterum gestis agitur, probatis me stare veterum 


(11) oinnia bono pacis, qu:e vicit in ipsius corde (12), 
omnia bono unitatis, quam servare studebat (13) vir 
magnus et Pater magna charitate praeditus (14) solli- 
cita pietate toleraverit (15), et haec sufficiant pro 
vindicanda S. Stephani Rom. Pontificis conus τὸ 
baptizantes agendi ratione. 


(1) In praefatione. 

(2) Vincent. Lirin. Commonit, cap. 9. 

(5) Augustinus centies in suis contra Donat. libris, 
et cum ipso veteres omnes quorum testimonia refert 
Tomassinus dissertat. n in Concil. 

(4) Hieronym. dialog. adv. Lucifer. et Vincentie 
Lirin. loc. cit. 

(5) Euseb. Histor. Eccl. lib. vit, cap. 3. 

(n Augustin. lib. n, de Bapt. cap. 8. 

(7) Vincentius Lirin, loc. cit. 

(8) Facundus Hermian. pro Defens. trium. Capital. 
lib x, cap. 3 
iH Vincentius Lirin. loc. cit. 

10) Facundus flermian. loc. cit. 

11) Hieronym. dialog. adrersus Lucifer. 
19) Augustn. lib v de Bapt. cap. 95. 
13) Augustin lib. vi, de Bapt. cap. 22. 
14) Augustin. lib. 1, de Bapt. cap. 7. 
5] Augustin. lib. vi, de Bapt. cap. 99, 


4515 


HISTORICO-DOGMATICA. 


1514 


DISSERTATIONIS 


PARS PRIMA. 


ARGUMENTUM. — (uod ex S. Cypriani facto, adversus A inerranti:e cultores misero huie Neotericorum argu- 


supremam εἰ irreformabilem in definiendis fidei con- 
troversiis Romani pontificis auctoritatem extunditur et 
urgetur argumentum, | vacuum a. sapientissimis Gal- 
lie theologis et inane conficitur, ac penitus evertitur. 


Quzcumque fuerit ac jactitetur S. Cypriani in cau- 
sa Baptismatis haereticorum in Stephanum disserendi 
et ageudi ratio, nil inde contra supremam et infalli- 
bilem Romani pontificis iu definiendis fidei contro- 
versis auctoritatem colligi potest, si agitatam tunc 
temporis de rebaptizandis hereticis quaestionem non 
fidei, sed mers disciplinz rem esse censuit Cartha- 
. giuensis antistes. ld constat apud omnes atque evi- 
dentissimum est, qui eniin. prescriptum a Romano 


pontifice aliquod disciplinze caput amplecti recusat, B 


non propterea Romanum pontificem in definiendis 
fidei controversiis errori obnoxium esse putat, sic 
plura discipline capita in Tridentino concilio sancita 
Gallia winime recepit, qua tamen infallibilem in li- 
dei causis auctoritatem Tridentine synodo adimere 
numquam profecto cogitavit. Porro sapientissimi Gal- 
liz theologi czeierorum pontifici: inerranti& viudicum 
semitam ingressi palam agnoscunt et unanimi concen- 
tu tradunt totam illam de rebaptizandis haereticis con- 
troversiam S. Cypriano visam fuisse rem non fidei , 
Sed mera discipline, qua sane doctrina nil validius 
ad subvertendum quod ex Cypriani facto neoterici ad- 
versus pontificiam inerrantiam intorquent argumen- 
tuin. 

Preterea tam decretoria responsione nondum con- 
tenti, ut suo tuend: veritatis et pontiflci:e auctoritatis 
studio magis ac magis facerent satis, ulterius progre- 
diuntur sapientissimi Galli: doctores, atque ostendunt 
istud Cypriani exemplum non magis urgeri posse ad 
inficiandam Romani pontificis, quam Ecclesia uni- 
versalis inerrantiam. Enim vero pro certo tenent ac 
docent S. Cyprianum probe novisse quam Stephanus 
Tomanus pontifex vindicabat consuetudinem, univer- 
salis Ecclesix: fuisse consuetudinem ex quo mani- 
festissime sequitur quod si Cyprianus Steplianum 
illam hzreticos absque novo Baptismo recipiendi 
consuetudinem asserentem in fide errare, vel errori 
obnoxium judicavit, ut volunt Neoterici, in fide 
pariter errare, vel errori obnoxiam censuit Ec- 
clesiam universam, quam sciebat pro eadem Stc- 
phani consuetudine militare; unde vides hioc Neote- 
ricorum argumento zeque impetitum iri Romani pon- 
tificis et Ecclesix universalis infallibilitatem. Haud 
me latet exterarum nationum theologos pontifici 


mento omni ex parte nutanti ac vacillanti, pluribus et 
quidem solidis responsionibus occurrisse ; at meo qui- 
dem judicio nemo potentius, nemo validius, quam 
Gallize doctores, dum hzc duo apertissime docent, 
ut totidem capitibus probandum aggredimur, 1? nem- 
pe S. Cyprianum agitatam tunc temporis de rebapti- 
zandis harreticis questionem, non ad fidei, sed ad me- 
rz discipline caput revocasse ; 2* S. Cyprianum probe 
novisse, quam Stephanus Romanus pontifex vindica- 
bat consuetudinem, universalis Ecclesi» fuisse con- 
suetudinem. 


CAPUT PRIMUM. 


JUXTA UNIVERSALEM GALLLE THEOLOGORUM AC SCRIPTO- 
RUM DOCTRINAM 8. CYPRIANUS AGITATAM AYO δῦο DE 
REBAPTIZANDIS ILERETICIS QUAESTIONEM, NON AD FIDEM, 
SED AD MERAM DISCIPLINAM PERTINERE JUDICABAT. 


Eminentissimus cardinalis de Bissi, episcopus Mel- 
densis, in suo documento pastorali an. 1128, liac 
habet part. i1, « juxta sententiam plurium eruditorum 
theologorum quzstio de Baptismo hzereticorum S. (γε 
priani tempore judicabatur ad disciplinam potius quam 
ad fidem pertinere. Enimvero, S. Cyprianus szpius 
asserit queinlibet episcopum plenam habere diversum 
in lioc negotio agendi facultatem ; itane loqui potuis- 
set de qu:estione quam censuisset ad fidem pertinere? 
Quemadmodum autem certum est peculiarem disci- 
plinam a qualibet ecclesia nationali ita retineri posse, 


C utad eam mutandam a Romano pontifice obligari non 


possit, S. Cyprianus et episcopi Africani poterant, 
salva obedientia Sedi apostolicze debita, illius decreto 
non obtemperare (1) : » Et in docum. pastor. an.17925. 
« Quotidie, inquit, propugnator in scholis catholicis 
de una Cyprianum inter et Stephanum disciplina fuisse 
disputatum. (9); 

Illustrissimus Languet, alias Suessionensis antis- 
tes, nunc Senonensis archiepiscopus in tertia ad epi- 
scop. Bononiensem epistola, data die 95 maii an. 1792. 
t S. Cyprianus suam de Baptismo hzreticorum cum 
Romana Sede coucertationem ut punctum merz dis- 
ciplinze habebat, quod fidem nullatenus spectabat ; de 
hoc conveniunt eruditi post divum Hieronymum. » 
Idem repetit in altera epistola ad episcopum Antissio- 
dor., scripta die 25 decembris 1792, num. 27. ltem 


(1) Instruction pastor. contre l'appel interjeté de la 
bulle Unig. au futur concile général, pa . 

(2) Instr. pastor. contenant la réfutaten d'un écri 
adopté, etc., pag. 55. 


1517 


varielate diversa esse polerat; ita Firmilianus, qui, 
eic. ; ii3 S. Gyprianus. 

Auctor disserta!ionis gallice contra 3ppellationem 
3 constitutione Unigenitus ad futurum conciljum. sic 
loquitur : « SS. Stephanus et Cyprianus hanc de Bap- 
Jismo lierelicorum quaestionem ad meram disciplinam 
yevocabant. » Et paulo pos ; « Cypriani adversus Sfe- 
phanum resistentia aliter excpsari non pofest, quam 
quia causa de Baptismo hzerelicorum urrjnque agila- 
batur uj quasstio praxis ac purg disciplina. » 

Petitdidier, abbas Sancii Petri Senonensis, insuo de 
I nfallibilitate pontificia, galico traciatu, cap. 6 : « lloc 
ijaque, » inquit, « constanter el certissime tenendum 
est, quies)ioneu) de Baptismate bxereticorum Cypriano 
visam fuisse punctum mer disciplina. ) 


Pewrus Constant, monachus Bencedit. congreg. S. p 


Mauri, in suo de Epistolis Romgnorum pontificum opere 
hiec habet ; « Ne igilur majores suos ac 1otau pene 
Ecc]esiam damnare Cypriagus videretur, episcoporum 
unicuique perijsit senjjre vel agerg quod melius ju- 
dicarel; idegque istam quisliopem (de bapyis. haeret.) 
ad meram) gjsciplinaw perlipere existimavit (J). 

De Beveroni, liceuciatus Surbonicus, iu sua disser- 
tatione dogmatica de Dissidio iuter SS. Stephanum et 
Cyprianum bxc habet cap. 4: « Cyprianus rebapiiza- 
lionem adscripsit discipline nudz, haec sententia pro 
qua stamus probatur muius. » 

Turnellius doctor et professor Sorbonicus, in suo 
de Sacramenlis tractatu, sic Joquitur : « Hanc de Bap- 


tismo baxreticorum causam Stepbano quidem ad dog- C 
ma fidei pertinere visam fuisse, ut mox ostendemus, ": 


non vero Cypriano, Firmiliano et aliis. » Et pag. 425 
« Stepbano igilur rejuctauus est. Cypriapup, quare? 
Quia, Africanx libertatis plus 2equuo ἈΠ ac siugio- 
sus, aliunde vero propter injeutajam Ὁ Siephiano ex- 
cominunicatiouis poenam sybuyesus, negabgt Jhogaa- 
num pontificem jus isbere ip rebus discipline, qua- 
lem putabat esse quaesiiopem de Baptismo ab bereti- 
cis collato, c:eteras Ecclesias ad suam sententiam et 
praxim adigendi? longius profecto quam par sit pro- 
gressus S. Martyr, omnes subordinationis ac juridic- 
lienis ecclesiastice leges. subvertere videtur, neque 
aliler excusari potest, quam si verba ipiius ad unam 
de discipliua quastionem restringantur... 


HISTORICQ-DOGMA TICA. 


Α cramentis : 


1548 


« Totam lianc, inquit, controversiam (de 
bapt. haeret. ) pertinere ad disciplinam, i in qua cuique 
liberum est sentire 3c facere quod vellet, existimabat 
Cyprianus; » idque (4) multis probat argumentis 
p^g- 157 et seqq. . 

Jacobus Hyacintus Serri, doctor Sorbonicus in 
gua de Homqno Pouifice ati el. [allere nescio dis- 
sertalione, edita an. 1754, cap. 8, pag. 52: « Reponi- 
mus, » inquit, « divum Cyprianum c»terosque epis- 
copos Africanos existimasse quaestionem de rebaptis. 
lizreticis ad meran/disciplinam spectare,uequa quam 
ad fidem ; ideoque nil miruit si decreto Stephani 
primi R. P. obstiterint Africani, quod nempe puta- 
rint Ecclesias toto orbe diffusas non omnino teneri 
ad Ecclesie Romanus disciplinam in omnibus am- 
plectendam , elsi ad ejus fidem communiter amplec- 
tendam tenerentur. »- 

llis adstipulari merito censendi sunt qui nitide 
testantur Cyprianum suz opinionis originem non ἃ 
Christo, non ab Apostolis, sed ab Agrippino pra- 
decessore suo repetiisse, ex hoc enim necessario 
sequitur Cyprianum non fldei, sed mera disciplina 
sum opinionem retulisse , nisi velint ( quod de scri- 
ptoribus mox citandis nemo suspicabitur ) tanta 
Cyprianum ignorantia laborasse, ut ad fidem aliqua- 
tenus pertinere crediderit, quod ab Aggrippino 
ortum Babere censebat ii vero sunt. 


Isamberiüs, doctor ei professor Sorbonicus, ad 
questionem 64, ubi de sacramentis (2) : ( Agrippi- 
nus, » inquil, « praedecessor S. Cypriani i in episcopatu 
primus. censuit Baptismum collatum ab hzreticis esso 
nullum : sic S. Augustinus refert lib. n, cont. Donat. 
cap. 7, ex promet 8. Cypriano ep. ad Quintum et 
epist. ad Jubaian... .. Cyprianus in epistola citata 
ad J ubaian. dicit se rem non quidem ila repentinam, 
sed timen ab Agrippino uno ex suis przedecessori- 
bus institutam facere... deinde tam in illa epistola 
quam in concilio Lxxxvyg episcoporum ait rationem 
et veritatem esse praponendam consuetudini; ergo 
supponit traditionem fuisse contrariam sux opi- 

inioni. » 

Claudius Frassen, doctor Sorbonicus, in tractatu 
de Sacramentis (3) : « Agrippinus, » inquit, « primus 
omnium censuit ac dellniit nullum esse Baptismum 
haereticorum... si enim alius antiquior dogma istud 


Antonius Boucat, Parisieusis iheslogus, in suo de D r;gigisset, baud dubie laudaretur a S. Cypriano. » 


Sacramentis tractatu : « Hanc, » inquit pag. 311, «de^ 
rebaptizaudis hxreticis controversiam tertio sieculo 
el quarto etiam inchoante, de mera exstitisse  disci- 
plina (on uno. probatur argumento : 1. Quidem eo 
quod SS. Cyprianus et Firmilianus unitatem cum S, 
pontifice semper servaverint, » etc. Et sic concludit 
pag. 575. « Sequitur ex his nec Cyprianum el F: rmi- 
lianum peccasse, cum in hoc tantummodo disciplinam 
quam putabant genuinam defenderent »... 

Qui vulgo apud Gallos appellatur Petit Tournelli, 
seu latine Turnellius contractus, in tractatu de Sg- 


(1) Tom. 1, pag. 255. edit. Paris. 1721. 


Tillemontius Hist. Eccl.:« S. Cyprianus, » inquit, 
c satis aperie fateiur se antiquam non sequi consue- 
tudinem in recipiendis ab liereticis baptizatis (4). 
Et infra : « S. Cyprianus et Augustinus Agrippino 
tribuunt rebapüizationis originem. ) 

Fleuriacus in sua Historia Ecclesiastica : « S. Cy- 
prianys, » inquit, ( ostendit i in Suo de Unitate Ecclesie 
tractatu. ab Agrippino, qui primus antiquam muta- 


) Quasst. vii, art. $ pag. 150, edit. Paris. 1750. 
d Disput. iv, artic. 1, pag. 191, edit Paris. 1639. 
(5) Art. Iu, quat. 5, pag. 83, εὐ. Parig. 1677. , 
(4) Tom. iv, art. 42, pag. 49. 


4519 


DISSERTATIO 


verat consuetudinem , suam de rebapt. h:reticis A Cyprianus et Firmilianus quaestionem hanc t 


opinioneu accepisse. » 

Baiilet, de Vitis sanctorum, ad diem 16, decembris 
pag. 188 : « S. Cyprianus, » inquit, « su:e opinionis 
adinventor non fuit, sed, ut ipse fatetur in suo de 
Ecclesi Unitate tractatu, eam accepit ab Agrippino, 
qui antiquam in Africa mutaverat consuetudinem. » 


Auctor operis cui titulus : Remarques sur la bi- 
bliot. des Auteurs ecclésiastiques de M. Dupin, sic 
Joquitur. « Observari potest quod Cyprianus in 
quzestione Baptismatis hxeretic. fatebatur traditionem 
Ecclesie non tantum Romane, sed etiam Africanz 
sux opinioni esse contrariam ; agnoscebat Cyprianus 
Agrippinum primum fuisse qui in Africa coeperat 
h:ereticos rebaptizare (1). 


mer:e disciplinae spectabant; « ibique multis 
Cypri:snum existimasse hanc de Baptismo 
ticorum  quastionem » pertinere ad disc 
tantum. 

Brillon, doctor et professor Sorbonicus, 
doctor et professor navarricus in suis TAe 
de Sacramentis prelectionibus in Sorbona - 
an. 1730, Navarre autem an. 17429, docent 
prianum rebaptisationis hareticorum  origir 
Agrippinum tamquam ad primum ejus paren 
vOCaSse. 

Quid amplius? testantur ipsimet Sorboni 
fessores communem :elate nostra Theologor! 
sententiam quod S. Cyprianus non ad fidem, 


L'Herminier, doctor Sorbonicus, in tractatu de B meram disciplinam pertinere censuerit cau 


Sacrumentis. «Primus,» inquit, «hanc consuetudinem 
iterum baptizandi ab hzreticis baptizatos introduxit 
Agrippinus Carthaginen. episcopus, teste S. Cy- 
priano. » Et pag. 153. « Cyprianus tacite fatebatur 
sibi adversari antiquam Ecclesia; Occidentalis con- 
suetudinem. » 

Eruditus P. Maran, Benedictinus, in praefatione 
quam Balusianz Cypriani operum editioni prztixit , 


hzc habet (2):« Cyprianus opinionis sux de tingendis - 


in heresi baptizatis fontem et caput Agrippinum 
agnoscit : » Id nec ipse difliteri potuit Vitz Cypria- 
nice auctor : « S. Augustiuus,» inquit, «et S. Cypria- 
nus hujusce rebaptizandi prazis originem ad Agrip- 
pinum referuut (3). » 


Tandem Cyprianum non fidei, sed merz devovisse C 


discipline controversiam de rebaptis. hzreticis docet 
state nostra schola Sorbonica pariter ac Navarica. 
Danesius doctor ac professor Sorbonicus in suis 
Theologicis de Ecclesia prelectionibus in Sorbona 
habitis an. 1717. « Polycrates, » inquit disput. 11, 
quast. 1, art. 3, conclus. 4 , in responsione ad. in, 
instantiam prim: objectionis : « Et Cyprianus exi- 
Stimabant, licet immerito , agi inter se et Romanum 
Pontificem de eo genere disciplinz circa quam uni- 
cuique Ecclesi» concessum est quod expedire sibi 
magis visum fuerit sequi.... unde Cyprianus disertis 
verbis dicit in epist. ad Jubaian. agi ea de re inter 
ipsum et Romanum pontificem, de qua unusquisque 
episcopus liberum habet arbitrium judicandi, ratio- 


Baptismate hereticorum. 


Ex his omnibus manifestissime liquet univ 
esse Gallix theologorum sententiam , quod S. : 
nus hanc de rebaptizandis hxreticis contros 
non (fidei sed merz discipline adscribebat. Ha 
dem me latet ex Jansenianis et Quesnelistis 
ut viam sibi sternant ad inficiandam Eccle: 
vulgo dicitur disperse, inerrantiam , conten 
vociferari S. Cyprianum in hac quaestione 
dogmate censuisse ; verum ubi a communi cal 
rum Galliz theologorum doctrina recedunt, n 
fore puto Gallis adeo infensum ac iniquum, ot 
senianis et Quesnelistis potius quam a Catholi 
nuinos ipsorum sensus depromendos esse vel 


CAPUT II. 


JUXTA UNIVERSALEM GALLIAE THEOLOGORUM AC 5 
RUM DOCTRINAM 8. CYPRIANUS PROBE NOVER4 
$. STEPHANUS ASSEREBAT CONSUETUDINEM , NO 
LIAREM ROMANO PONTIFICI, SED UNIVERSALEM 
TUNC TEMPORIS ECCLESLE CONSUETUDINEM , AC 
NIBUS EPISCOPIS ANTIQUITUS SERVATAM FUISSE 


Eininentissimus card. du Perron in sua Re, 
ne ad Magne Britannie regis responsionem hax 
pag. 859: « Objiciunt heterodoxi Cyprianum ii 
Baptismatis hzreticorum opponentibus cons 
nem seu traditionem non aliquibus peculiare 
universalem Ecclesie respondisse Christum 


nem soli Deo redditurus. Siccine locutus fuisset D "ὉΠ non dixisse: Ego sum consuetudo ; sed « 


S. Martyr de quzstione quam putaret pertinere ad 
fidem ? Aut in qua ab universali Ecclesia decretum 
edi posse existimaret, cui obedire omnes et singuli 
episcopi adstricti essent? » 

Sovestre, doctor et professor Navarricus, in suis 
Theologicis de Sacramentis praelectionibus, Navarre 
hahitis, an. 1758 : « Paulo durioribus, » inquit art. 
yv, ὃ 2. « Verbis conquesti sunt Cyprianus et Fir- 
milianus de Stephani agendi ratione : quid ita ? quia 


(4) Tom. 1, pag. 275, edit. Paris. 1691. 
2) Pag. 15, edit. Paris. 1726. 
(s Lib. v, cap. 4. 


veritas; sed addere etiam debebant Cyprianu 
temporis contra veram Ecclesi: doctrinam 
tasse. » 

Illustrissimus Languetius Senonensis arch 
in documento pastorali contenant (es remarq: 
l'instruction de M. le card. de Noailles, edito an. 
« Cyprianus inquit, pag. 95, et Africani praesul 
ritone Summo pontifici et orbi universo restit 
Et pag. 96: Felicior et sanctior Cyprianus fui: 
resistenti: docilitatem pr:etulisset , si fateri vg 
Sedem apostolicam cum majori episcoporum n 
conjunctam victricem semper extitisse. » 

Hllusirissimus de Saleon, Ruthenensis epi 


1521 


HISTORICO-DOGMATICA. 


1522 


in documento pastorali sur l'Autorité des décisions de A dinem; et pag. 144: Plerique episcopi concilii Car- 


l'Eglise , edito an. 1758, part. 1, pag. 255: « Culpa, 
inquit, S. Cypriani eo minus excusanda erat, quod 
non solum Stephani decreto sed etiam universalis 
Ecclesie consuetudini renitebatur; » et paulo post: 
ς S. Cyprianus ipse Ecclesi: consuetudinem suz opi- 
nioni contrariam esse fatetur,» quod deinde ex S. Au- 
gustino aliisque confirmat. 

Eminentissimus card. de Noailles, parisiensis ar- 
chiepiscopus in docum. pastorali dato die 14 januarii 
1719, palam agnoscit S. Cyprianum non modo Ste- 
pliani, Romani Pontificis, sed et pluralitatis episco- 
porum auctoritati restitisse aq cedere noluisse: «Res- 
titit quidem, inquit pag. 73, S. Cyprianus auctoritati 
Stephani Kom. Pontificis et pluralitatis episcoporum, 


thaginensis 11 ( in causa nimirum Baptismi h:ereti- 
corum ) ideo, juxta Augustinum , asserunt veritatem 
consuetudini esse preponendam, quia tunc etiam 
temporis eorum praxis consuetudini pluralitatis Ec- 
clesiarum erat contraria. » 

Auctor operis gallice inscripti Remarques sur la Bi- 
bliothéque des Auteurs Ecclesiast. de M. Dupin, sic lo- 
quitur tom. 1, pag. 275: « Observari potest quod in 
quastione Baptismatis hzreticorum S. Cyprianus fa- 
tebatur traditionem non modo Ecclesie Romane, 
sed eliam ecclesiarum Africanarum sus opinioni 
esse contrariam. » 

Natalis Alexander, Hist. Eccles. tertii szeculi dis- 
sert. xit, art. 1, pag. 686: « justissima, inquit, fuisset 


cessisset tamen, juxta Augustinum plenarii concilii B excommunicatio a Stephano papa in Cyprisnum ip- 


judicio. » Eminentissimo prssuli plane concinunt 
episcopi Apamiensis, Senensis, Monspessulanus, Bo- 
noniensis, Antissiodorensis et Maconensis in ipsorum 
responsione ad pastorale documentum emin. de Bissi, 
edita an. 1725, pag. 87, atque in aliis elucubratio- 
nibus quas vulgarunt. 

Isambertus, doctor et professor sorbonicus, ad 
quzstionem 64, ubi de Sacramentis, disputat. 1v, ar- 
tic. 1, pag. 121. «S. Cyprianus, inquit, tam in illà Epis- 
tola (ad Jubaianum ) quam in concilio 87 episcopo- 
rum, ait rationem et veritatem esse preponendam 
consuetudini , ergo supponit traditionem fuisse con- 
trariam sux opinioni , (et paulo infra) non negat Cy- 
prianus hanc ( hzreticos non rebaptizandi ) esse com- 


sique consentientes in dogmate de rebaptizandis hze- 
reticis episcopos. Quis enim juste excommunicari 
neget eos qui errorem tuentur ab Apostolica Sede , 
et aliis ecclesiis damnatum, et in errore manent 
pertinaces? Cum itaque hic esset Cypriani status 
non fuisset injuste in eos lata excommunicatio a 
Stephano. » Citata Natalis Alexandri verba refert 
probatque D. Chiconot in dissertatione gallica sur 
la célàbre dispute entre le pape S. Etienne et S. Cg- 
prien, Parisiis edita an. 4725, pag. 198, qui et addit 
doceri comuniter a theologis, S. Cyprianum suam opi- 
nionem adversus Stephani Romani Pontificis et alia- 
rum ecclesiarum judicium pertinaciter propugnasse. 
Duhamel, doctor sorbonicus, in sua Theologia: «Er- 


munem traditionem Ecclesi», ut Augustinus recte (; ravit, inquit, hac in re Cyprianus; sed non deseruit 


notat lib. m de Baptismo, cap. 192. » 

P. Frassen, doctor sorbonicus in tractatu de Sacra- 
mentis, art. m , quist. 1, pag. 95. « Tam Cyprianus 
jpse quam 'ejus collegz in concilio aperte agnove- 
Funt consuetudinem et traditionem ecclesiasticam 
sibi adversari , si quidem pluries inculcant consuetu- 
dinem debere cedere veritati. » 

Auctor Defensionis declarat. Cleri Gallic, an., 46892, 
sub nomine Bossuetii , Meldensis olim episcopi , extra 
Galliam vulgatae, part. ui , lib. rv, cap.7. «Neque vero, 
inquit,aliud Stephanus przdicabat et, quidem urgebat, 
sed universalem , consuetudinem, sed ab Apostolis 
coustantissimo tenore ad nos usque deductam, quam 
liber anonymus apud Rigaltium Stephani tempore 


unitatem Ecclesiz, neque adeo in schisma aut hzre- 
sim incurrit, licet non acquieverit huic Ecclesiz tra- 
ditioni. » 

Juenin in suo commentario de Sacramentis, quest. 
v, art. 1. 8 6, pag. 100: de antiqua, inquit, Ecclesiz 
traditione, hxreticos non rebaptizandi (Cyprianus ipse 
conveniebat.) » Et paulo post ex S. Augustino probat 
S. Cyprianum universalem hanc Ecelesi consue- 
tudinem ubique intuitum fuisse his verbis : « Sic de 
Cypriano loquitar Augustinus: ubique intuens uni- 
versalem robustamque consuetudinem ,. . idem S. Do- 
ctor asserit Cyprianum egisse adversus totius orbis 
morem. » 

Du Saussoi in libello cui gallice titulus [a Vérité 


adversus Cyprianum Cyprianique asseclas conscriptus D rendue sensible, tom. n, pag. 59: « S. Cyprianus non 


appellat vetustissimam consueiudinen Ecclesie... quin , 
ipsa flagrante discordia, Cyprianus ejusque collegz 
Africaui consuetudinem sibi adversari ultro fateban- 
tur : id ssepe Augustinus notat. » 

Fleuriacus, Histor. Eccl. tom. n, lib. vr, cap. 26. 
« Veterem Ecclesiz? consuetudinem Cypriano oppone- 
bant episcopi non rebaptizantes, illam fatetur qui- 
dem S. Cyprianus; at rationi subjiciendam esse con- 
tendit.» Fleuriacum excribit D. Cellier Benedictinus 
Histor. Sacror. Auctorum tom. mi, pag. 151. 

Tillemontius, Histor. Eccl. Vom. iv, artic. xum, de 
Cypriano, pag. 159 : « S. Cyprianus, inquit, satis aperte 
fatetur se antiquam non sequi Ecclesise eonsuetu. 

PATROL. Ill. 


putavit se teneri ad amplectendam Stephani pape 
sententiam , quamvis huic pontifici major sine dubio 
episcoporum numerus adh:reret. » Auctor libelli in- 
scripti : Réponse au premier avertissement de Mgr. 
['évéque de Soissons, editi an. 1739, hzc habet, p. 219: 
c S. Cyprianus, Firmilianus aliique plures episcopi ipsia 
addicti numero longe inferiores erant csteris, qui 
Stephano adh:erebant episcopis ; attamen Cyprianus 
merito justa S. Augustinum his auctoritatibus , quan- 
tumlibet magn: essent, cedere noluit. » 

P. Coustant Benedictinus in $10 de Epistolis Rom. 
Pontificum opere , tom. 1, pag. 953. « Ne igitur, in- 
quit, majores suos ac totam pene Ecclesiam damnare 


A2 


1323 


HISTORICO-DOGMATICA. 


: 4526 


Pontifex asserebat consuetudinem universalis Eccle- A pinum przedecessorem suum cepisse corrigi, Agrip- 


six tunc temporis fuisse consuetudinem, ac ab omni - 
bus episeopis antiquitus servatam fuisse. Restat ut 
hac duo Gallorum doetrinzg capita solidis et invictis 
niti momentis ostendemus. Id totidem capitibus asse- 
quemur. 


CAPUT PRIMUM. 


EXPONUNTUR MOMENTA QUIBUS EVINCITUR CAUSAM DE ΒΑ- 
PTISMATE MJERETICORUM CYPRIANO VISAM FUISSE REM 
NON FIDEI, SED MERE DISCIPLINAE, 


I. lilàm opinionem seu praxim ad fidem pertinero 
nullatenus judicavit Cyprianus, cujus originem non a 
Christo vel ab Apostolis, sed ab Agrippino, przde- 
cessore euo, repetit; aliqui Cyprianus sug opinionis 


pinus ergo juxta Cyprianum rebaptizationi dederat 
exordium. 

Audiamus iterum Augustinum « Quam tamen,» in- 
quit, lib. n de Bapt. cap. 8, « consuetudinem (non 
Yebaptizandi) nisi prior ante Agrippinus, et nonnulli 
per Africam coepiscopi ejus etiam per concilii sen- 
tentias deserere tentavissent, non auderet Cyprianus 
saltem ratiocinari adversus eam.» Et lib. iv, cap. 6 : 
« Istam consuetudinem tam robustam et antea idem 
Cyprianus invenit, wt cum ejus mutandz auctorita- 
tem, quam sequeretur vir tanta scientia preditus 
quereret , non nisi in Africa sola factum paucis ante 
se annis Agrippini concilium reperiret. » Vides ex 
Augustino Cyprianum sola Agrippini, et nonnullorum 


originem ab Agrippino repelit , non vero ἃ Christo , B episcoporum eum ipso sentientium auctoritate motum 


vel ab Apostolis: « Apud nos, inquit, S. Doctor in 
epist. ad Jubaian. Lxxiii, non nova aut repentina res 
est, ut baptizandos censeamus eos qui ab h:»reticis 
ad Ecclesiam veniunt ; quando multi jam unni siut et 
lenga ztas, ex quo sub Agrippino bonz memorise 
viro convenientes in unum episcopi plurimi hoc sta- 
tuezint, atque exinde jn hodiernum tot millia here- 
ticorum in provinciis neetris ad Eeclesiam conversi 
non aspernati sint neque eunctati; immo el rationabi- 
liter οἱ libenter emplexi sint, ut lavacri vitalis ac 
.Salutaris Baptismi gratiam consequerentur. » Vides 
hic Cyprianum suse opinionis antiquitatem ostentan- 
iem, qui tamen altius eam non repetit, quam ab 
Agrippini temporibus ; silujset ne Agrippino anti- 


fuisse ad Ecclesie. consuetudinem mutandam, solam 
Agrippini concilii in totis retroactis temporibus au- 
ctoritatem sibi faventem reperiisse , et consequenter 
ea antiquiorem non invenisse fiec agnovisse. 

Rursus Angustinus, lib. u de Bapt., cap. 8: « Sed 
cum, » inquit, « fatigatum (Cyprianum) przcedentis 
concilii, quod per Agrippinum factum est, excepisset 
auctoritas, maluit predecessorum suorum tamquam 
inventum defendere, quam inquirendo amplius labo- 
rare ; nam in fine epistole ad Quintum ita ostendit 
in quo tamquam lectulo auctoritatis quasi fessus 
acquieverit, quod quidem inquit et Agrippinus bonz 
memori: vir statuit, ete.» Cyprianus, ut ex Augustino 
percipis, voluit opinionem suam defendere, non 


quiorem si aliquem sibi faventem agnovisset? Plures (? tamquam aliquid a Christo, vel ab Apostolis traditum, 


enumerat hareticos jam diu in provinciis Africanis 
rebaptizalos; at mon ante, sed post Agrippinum : 
« aique exinde, inquit, in hodiernum tot millia here- 
tieorum, eic.» Agrippino ergo vetustiorem non agno- 
scebat S. Doctor rebaptizaüonis auctorem. 

Audire juvat Augustinum, qui Iterum atque ite- 
rum e(ürmat Cyprianum rebaptizaüonis initium ab 
Agrippino duxisse : «Ideo autem, » inquit, lib. mn 
de Bap. cont. Donat. cap, 12, « non ee rem novam 
aut repentinam bealus Cyprianus ostendit , quia sub 
Agrippine fierijam coeperat. Anni sunt» inquit, «multi, 
ei longa xías, ex quo sub Agrippino bong memoria 
viro eonvenientes episcopi plurimi. hoc statuerunt 
proinde ab ipso Agrippiao res nova facta est. » Ei lib. 
11, cap. 7. « Hanc ergo (Ecclesise) saluberrimam con- 
Suetudinaem per Agrippinum predecesserem suum 
dicit sanctus Cyprianus egepisse corrigi, sed sicut 
diligentius inquisita veritas docuit, verius creditur 
per Agrippinum corrumpi coepisse, non corrigi. » 
Teste igitur Augustino S. Cyprianus inde probabat se 
in rebaptzaudis lireticis rem novam nen facere, 
quia jam sub Agrippino id fieri « coeperat » ; rebapti- 
zationem ergo eub Agrippine eoepisse putabat anti- 
stes Cartbagiuensis. Preterea vides Augustiuüm ex 
Cypriaui verbis colligere « rem novam ab Agrippino 
faciam fuisse. » Tandem juxta expreesissimaaur Àu- 
gusiini eeptenüiam, S. Cyprianus dicit saleberrimam, 
consuetudinem barelcos nen rebapüzaudi per Agrip- 


sed «tamquam a przdecessoribus suis » (ab Agrip- 
pino scilicet et episcopis ipsius concilio subscribenti- 
bus) inventum; in hujus Agrippini, non vero Christi, 
vel Apostolorum auctoritate veluti « fessus acquievit. » 

Et vero quonam pacto Cyprianus rebaptizationis 
originem altius ab Agrippino repetere potuisset ; Cy- 
prianus, inquam, qui, ut infra demonstrabimus, bene 
noverat antiquam universe Ecclesix» consuetudinem 
sibi adversari ? 

H. Non propugnatur ut fidei dogma, quod tantum 
vindicatur ut « fidei congruum et magis pertinens ad 
sacerdotalem auctoritatem et Ecclesim catholice 
unitatem : » quod enim asseritur fidei congruum, 
supponitur de fide non esse ; quod dicitur ad fidem 
magis accedere, magis pertinere, fidei veritas non 
creditur ; sic e. g. qui sententiam de Verbi divinitate 
fidei congruentem, ad &dem magis accedentem asse- 
reret, omnium judicio de Verbi divinitate minus ca- 
tholice sentiret, cur tandem ? Quia Verbi divinitatem 
ad fidei nostrz: dogniata revocare minime censeretur ; 
ecclesiastica vero mere discipline statuta. merito 
vocantur fidei congruentia, sacerdotalem firmant 
auctoritatem , atque Ecclesi» catholic: roborant 
unitatem. Porro S. Cyprianus suam de hzreticis 
rebaptizandis opinionem «fidei» quidem «congruen- 
tem » appellavit, non vero fidei veritatem. « Magis 
perünemtem asseruit ad sacerdotalem auctoritatem 
et &oclesiz Catholics unitatem »; non vero necessa- 


1529 


HISTORICO-DOGMATICA. 


1550 


dicendum foret a quibusdam Germanis provinciis A quam Stephanus vindicabat consuetudinem a longe 


merito retineri Lutherana placita, quia semel apud 
eas usurpata fuerunt, quod tamen principium in re- 
bus mer: discipline jure merito szpius urgeri po- 
test. Porro S, Cyprianus suam de rebaptizandis 
hiereticis praxim inter ea recenset, qua cerlis qui- 
busdam provinciis suut propria, qu:eve merito reti- 
neri possunt eo ipso quod apud eas semel fuerint 
usurpata, sic enim loquitur in Epist. ad Stephanum 
S. Pontificem 72 : « Hec (gesta nempe in concilio 
Africano pro rebaptizandis hzreticis) ad conscien- 
tiam tuam, frater charissime, et pro honore commu- 
ni et pro simplici dilectione pertulimus, credentes 
etiam tibi pro religionis tu: οἱ fidei veritate placere, 
' quz religiosa pariter οἱ vera sunt. Caeterum scimus 


majori episcoporum parte tunc temporis esse recep- 
tam, antiquitus vero ab omnibus episcopis servatam 
fuisse. Verum quis Catholicorum hzc iinpingat tanto 
Doctori ? Fatearis ergo necesse est hanc Cypriano vi- 
sam fuisse merz disciplinz controversiam. 

VII. Si Cyprianus a Deo revelatum censuisset nul- 
lum esse Bapiismaab hzreticis collatum, desperasset 
profecto de illorum infantium salute, qui in przte- 
ritum cum solo Baptismoab hzreticis dato vita functi 
erant, non enim ignorabat validi Baptismi necessita- 
tem ad salutem consequendam ; atqui tamen ipse 
fatetur desperandum non esse de eorum omnium sa- 
lute, qui przteritis temporibus cum solo Baptismo ab 
bzreticis dato obierant, dummodo in Ecclesix sinu 


quosda;n quod semel imbiberint nolle deponere, nec B dormierint; auscultes ipsi Jubaianumalloquenti «Quid 


propositum suum facile mutare, sed salvo inter col- 
legas pacis et concordi: vinculo quaedam propria que 
apud se semel sinl usurpala retinere, qua in re nec nos 
vim cuiquam facimus aut legem damus. » Nemo non 
videt Cyprianum hic Stephano significare se facile 
obteniperaturum non esse illius judicio improbanti 
Africanum de rebaptizandis hzreticis statutum , non 
ea ratione, quod Rom. Pontificis judicia in rebus fidei 
infallibilia non existimaret, sed eo nixus principio, 
quod, etiam refragante Rom. Pontilice, merito in qui- 
busdam provinciis retineri possunt, qui ipsis sunt 
propria, et qux ab ipsis semel usurpata fuerunt, 
qualis erat praxis de rebaptizandis hereticis. 

V. Cyprianus aperte declarat de una Stephanum 


ergo fiet, » inquit, « de iis qui in przteritum de hze- 
resi ad Ecclesiam venientes sine Baptismo mortui ad - 
missi sunt? Potens est Dominus misericordia sua 
indulgentiam dare et eos qui ad Ecclesiam simplici- 
ter admissi in Ecclesia dormierunt ab Ecclesi suz 
muneribus non separare. » Audi et Augustinum id 525- 
pius de Cypriano testantem ; « Cum Cyprianus, » in- 
quit , lib. n de Bapt. cap. 13, « arbitraretur eos qui 
extra Ecclesi: communionem baptizarentur Baptis- 
mum non habere, credidit eos tamen in Ecclesiam 
simpliciter admissos propter ipsius unitatis vinculum 
posse ad veniam pertinere; » et cap. 14: « Si ergo 
Cyprianus, quos esse sine Baptismo arbitrabatur 
tamen propter unitatis vinculum ad veniam pertinere 


inter et ipsuin agi disciplina; cum enim S. Stepha- C przsumebat; » et cap. 15 : « Sienim non habebant 


nus pro sua opinione attulisset exemplum ipsorum- 
met hzrelicorum, qui ad se venientes non baptizabant, 
respondet S. Cyprianus « ad illud malorum devolutam 
non esse Dei Ecclesiam ut ab hereticis mutuetur 
disciplinam ad celebranda Sacramenta. » Hoc ergo 
Stephani crimen, juxta Cyprianum, quod ab lixre- 
ticis mutaretur disciplinam ad celebranda Sacramenta, 
disciplinam ergo vocat Cyprianus quod Stephanus 
propugnabat. De aliqua ergo disciplina, judice Cypria- 
no, Stephanum inter et ipsum disputabatur ; en verba 
Cypriani iu epist. ad Pompeium Lxxiv : « Praeclara 
sane et legitima traditio Stephano fratre nostro do- 
cente proponitur, qus auctoritatem nobis idoneam 
priebeat ; nam in eodem loco epistolze suze addidit et 


Baptismum qui ab hzreticis veniebant, sicut asserit 
Cyprianus , non recte admittebantur , et tamen eisdem 
ipse indulgentiam de Domini misericordia propter 
unitatem Ecclesie non desperavit. » Eadem scribit 
lib. v cap. 2; lib. n cont. Crescon., cap. xxxur, et 
aliis in locis. Non est igitur desperandum, judice Cy- 
priano, de illorum salute, qui cum solo Baptismo ab 
hareticis collato obierunt ; dummodo in Ecclesi» 
sinu dormierint, dummodo extra unitatem Ecclesiz 
non obierint. Propter enim hujus unitatis vinculum, 
teste Augustino , Cyprianus eos ad veniam pertinere 
presumebat; non est ergo desperandum de salute 
infantium cum solo Baptismo ab hzreticis collato vita 
functorum ; ii enim nulla haereseos labe nondum ma- 


adjecit, cum ipsi hzretici proprie alterutrum ad se D culati in Ecclesiz sinu dormierunt, extra unitatem ec- 


venientes non baptizent, sed communicent tantum, 
ad hoc enim malorum devoluta est Ecclesia Dei et 
sponsa Christi ut hzereticorum exempla sectetur , ut 
ad celebranda Sacramenta coelestia disciplinam lux de 
tenebris mutuetur et id faciant Christiani quod anti- 
christi faciunt.» 

VI. Si existimasset Cyprianwa Stephani consuetu- 
dinem sine dispendio catholici dogmatis servari non 
posse, dicendum foret S. Cyprianum existimasse 
dogma catholicum tunc temporis a S. Stephano Ro- 
mano pontifice et a longe majori episcoporum parte, 
antiquitus vero ab omnibus episcopis catholicis impe- 
titum fnisse, noverat enim , ut infra probabimus, 


clesi: non obierunt. At numquid banc Dei indulgen - 
tiam infantibus sine ullo Baptismo decedentibus tri- 
buebat S. Doctor? non ita sane. Quare ergo eam 
infantibus sine Baptismo a Catholicis dato defunctis 
impertitur ! Nisi quia traditam a Deo judicabat neces- 
sitatem Baptismi alicujus ad salutem consequendam, 
non item Baptismi a Catholico collati, et consequenter 
si Baptismum hereticorum rejiciendum esse conten- 
debat , hoc, non quia a Deo revelatum crederet , sed 
ob alias rationes infra dicendas; non igitur fidei 
suam Cyprianus de rebaptizandis hzreticis opinionem 
devovebat. . 

VII. Constans est ac perspicua Cypriani doctrina 


1353 


IIISTORICO-DOGMA TICA . 


4854 


52 : « Ut in Ecclesiarum statu componendo servetur A cipitur aut in Apostolorum Epistolis aut Actibus con- 


ab omoibus uma et (ide consenajo : » et in epist. 
ad plebem wniversam 45 : « Qui mandatum Bei 
rejiciuut et traditionem suam statuere conantur, for- 
tiler a vobis et firiniter respuaniur : » et iu epist. 
ad Maximum εἰ Nicostratum  confesseres 46 : « Nam 
cum unanimitas et concordia nosira scindi omnino 
non debeat : » et in epist. ad Cornelium S. ponti- 
ficem 59 : « Nulla societas fidei et perfidim essa 
potest : » et in epist. ed Magnum 69 : « In Ecelesia 
Dei non nisi concordes atque unanimes habitant... 
Apostolus Paulus docet et precipit hsreticum vi- 
tandum esse ui perversum et peccatorem. » Paria 
missa facio; atex relatis sic ratiociBari licet, qui 
judicabat unanimitatem in flde ita esse noecesspriam 


tinentur, ut a quacumque hazresi venientes non 
baptizentur, sed tantum roapus illis imponatur in pog- 
nitentjam, observetur divina hiec et sancta traditio.» 
Obseryari ergo debebatur juxta S. Cyprianum quad 
a Christo vel ab Apostolis in hac de Baptismo he- 
reticorum controversia determinatum erat; cup 
erg9 liberiatem cuilibet episcopo eqncesserit hzre- 
ücos rebaptizandi, vel non rebaptizandi, profecto 
existimavit nil. cirea rebaplizatiopem a Christo, vel 
ab Apostolis determinatum fuisse; ad fidem ergo 
pertinere non judicavit hanc de Baptismo hzretico- 
rum controversiam. 

IX. 8. Cyprianus nullum in terris aguoscebat tri- 
bunal, eui in causa Baptismatis hzreticorum cedere 


ut a reprobis circa fidem recedendum esset, qui B deberet, uni et soli Christo potestatem de actu suyo 


unam ab omnibus consensionem servandam esse ex 
Christi mandato credebat, qui nullam fidei et per- 
fidi: societatem esse posse censebat, ille profecto 
non existimabat cuilibet episcopo liberum esse in 
rebus (dei varie sentire; quid enia: unanimitati 
magis contrarium quam hzc sentiendi libertas. At- 
qui Cyprianus judicabat unanimitatem in fide ita 
esse necessariam ut a reprobis circa fidem rece- 
dendum esset, ete. ut patet ex textibus citatis; 
ergo. 
Ex his omnibus duo constant : 1" In iis que Gy- 
prianus ad fidem referebat nemini varie sentiendi 
libertatem ipsum concedere. 2* Cyprianum cuilibet 
episcopo libertatem coucessisso contra suam de Bap- 


judicandi tribuebat: « Exspectemus, » inquit in exor- 
dio concil. Carthag. ni, « universi judicium Domini 
nostri Jesu Christi, qui unus et solus habet potesta- 
tem de actu nosiro judicandi. » Fere similia scribe- 
bat S. Doctor ad Magnum et δὰ Stpehbanum ἢ. Pon- 
Hificem. At verumne esset in rebus fidei boc Cypriani 
pronuntiatum ἢ Numquid in rehus fidei quilibet epi- 
scopus ; immo natio integra concilio generali morem 
gerere non debet? Numquid unus et solus Christug 
potestatem habet judicandi de alicujus episcopi vel 
concilii particulars actu, qui fidem aliquatenus spe- 
ctaret? Restat igitur ut S. Cyprianus banc de Bap- 
tismo hxreticorum quastionem iis mera retulerit 
discipline capitibus, qua certjs in provinciis ila 


üsmo hzreticorum opinionem sentiendi : uude mani- C mordicus retineri possunt, ut ad ea mutanda nec va- 


festissime patet S. Cyprianum non rem fei sed 
mer: disciplin:e censuisse totam hanc de Baptismo 
li:ereticoruin quastionem. 

Af tandem ad occludenda omnia adversariorum 
effugia sit in exemplum hzc ipsamet de Baptismo 
hzreticorum controversia. Censuitne liberum cui- 
libet episcopo ab hzreticis baptizatos iterato tingere 
vel non tingere Baptismo , in hypothesi quod in 
Scripturis vel in traditione Apostolica contineretur 
eos non esse rebaptizandos ? Cum enim Stephanus 
Pontifex maximus Africanis mandasset, ut traditio- 
nem de non rebaptizandis hzreticis observarent, 
respondet Cyprianus justum ac legitimum boc Ste- 
phani esse mandatum , οἱ revera ab Africanis ser- 


leat S. Pontificis aut concilii generalis auctoritas. 
Hic vide, quzso, candide lector, quantum harelticis 
patrocinentur, qui ex Catholicis ad pessumdandam 
Romani Pontificis auctoritatem clamitare non ce$- 
sant, Cyprianum in hac controversia fidei dogma vin- 
dicare voluisse. Si hoc semel ipsis concedatur, con- 
cedendum erit et haerelicis nec concilium generale, 
judice Cypriano, supremum in dirimendis fidei cou- 
troversiis esse tribunal ; huic enim :que ac S. Pon- 
tifici denegat S. Doctor potestatem de actu suo judi- 
candi, tam nitide, tam aperte uni, eL soli Christo eam 
tribuens, « qui unus, » inquil, « et solus habet pojesta- 
tem de actu nostro judicandi. » Profecto prosequitur 
Eminent. de Bissi in citato jam documento Pastorali, 


vandam esse hanc Stephani traditionem, in hypo- D an 47328, pag. 62: «Est-ce là déclarer qu'on s'en rap- 


uiesi quod liec traditio sit Evangelica vel Apostolica: 
en vérba Cypriani scribentis ad Pompeium : « Nihil 
innovetur, inquit, Stephanus, nisi quod traditum 
est. Unde est ista traditio ? Utrumne de Dominica et 
Evangelica auctoritate descendens ? An de Apostolo- 
rum mandatis atque Epistolis veniens ? Ea enim fa- 
cienda esse quz scripta sunt Deus testatur et pro- 
ponit ad Jesum Nave dicens, non recedet liber Le- 
gis hujus ex ore tuo, sed meditaberis in eo die ac 
nocle ut observes facere omnia quz scripta sunt ; 
in eo item Dominus Apostolos suos mittens mandat 
baptizari Gentes et doceri ut observent omnia qua- 
eumque ille precepit ; si ergo aut in Evangelio prse- 


porte à la décision d'un concile plénier? » 

X. S. Cyprianus cum iis qui ἃ sua opinione rece- 
delant pacem, concordiam ac communionem constan - 
tissime servavit : « Nos, » inquit, suam ad Jubaianum 
epistolam concludens, « quantum in nobis est pro- 
pter hereticos cum collegis et coepiscopis nostris 
non contendimus, cum quibus divinam concordiam 
et dominicam pacem tenemus... servatur a nobis pa- 
tienter οἱ (irmiter charitas animi, collegii honor, 
vinculum fidei, et concordia sacerdotii; » et in epiat. 
ad Stephanum lom. Pontificem 72. «Caterum scimug 
quosdam quod semel imbiberint nolle deponere, nec 
propositum suum facile mutare ; sed salvo inter col- 


45,5" 


“292. 


DISSERTATIO 


4S56 


legas pacis et concordie vinculo, qu:zedam propria, A Patres Mediolanenses erga Photinum ? Itane Patres 


qux» apud se semel sint usurpata retinere. Qua in re 
nec nos vim cuiquam facimus aut legem damus; » et 
in exordio concilii Carthag. n : « Superest ut de hac 
ipsa re singuli quid sentiamus profcramus neminem 
judicantes aut 4 jure communionis aliquem, si diver- 
sum censerit, amoventes. » De Cypriano id expresse 
testatur S. Hieronymus in dialogo adversus Lu- 
cifer., c. 9 ; id centies aflirmat S. Augustinus in suis 
de Baptismo adversus Donatistas libris. Et quod ve- 
lim observes pacem hanc cum aliter sentientibus, 
tunc etiam se tenuisse profitetur antistes Carthagi- 
nensis, quando contrariam Rom. Poutiflcis judicium 
nondum expertus fuerat, ut patet ex verbis citatis, 
tum epist. ad Jubaian., tum epist. ad Stephanum. 


Alexandrini erga Origenem ejusque sectatores ? Itane 
Patres Constantinopolitani erga Eutychetem ? Itane 
Patres C:esaraugustani erga Priscilianos ἢ Expecia- 
runtne supremam Ecclesiz definitionem ad eos dam- 
nandos ac commuuione privandos ? Absit ergo ut il- 
lud Cypriano tribuamus, quod cum nullum in ejus 
scriptis habeat fundamentum a veterum Patrum sensa 
et agendi ratione tam sit alienum. 

Przterea dicant nobis adversarii, an Cyprianus pro 
zelo ac studio tuendz fidei integritatis debuerit pa- 
cem et communionem cum iis tenere, a quibus, si 
adversariis credimus, przecipuum üdei nostrae dogma 
spreta conciliorum Africanorum auctoritate pessum- 
dari putabat ? Demum si ad mentem Cypriani ante 


Verum itane se gessisset S. Doctor cum advérsariis B ultimam Ecclesise definitionem ἃ conciliis particula- 


a quibus fldem impugnari censuisset ; Cyprianus, 
inquam, qui «a reprobis circa fidem recedendum esse 
et quidem ex precepto divino » alfirmat iu lib. de 
Unitate Ecclesie ? Qui « firmiter respuendos eos esse 
docet qui traditiones suas Dei mandatis contrarias 
statuere conantur » in epist. ad plebem universam 
43 ? Qui « nullam fidei et perfidis societatem esse 
posse » tradit in epist. ad Corneliun 59 ? Qui tandem 
« ab iis discendum esse » pronuntiat « qui Christi 
doctrinz non acquiescunt » in epist. ad Pompeium ἢ 
« Si quis, » inquit Tomassinus dissert. 9, de Bapt. 
hzret., p. 48, « de fide a collegis dissenserit contu- 
max a pace ejiciendus est et communione. » Cum 
ergo S. Cyprianus, salvo inter collegas pacis et con- 


ribus damnandi non erant nec communione privandi 
qui fidem impugnabant, profecto, jam nullo modo ab 
Ecclesia damnari potuissent ac commünione privari. 
Non quidem ab Ecclesia in concilio generali congre- 
gata, talis enim congregatio tunc temporis moraliter 
impossibilis erat, non etiam ab Ecclesia, ut vulgo di- 
eitur, dispersa, judicium enim Ecclesie disperse 
pendet a judiciis ecclesiarum particularium, quarum 
nulla in hypothesi juxta Cyprianum eos ante Eccle- 
siz definitionem damnare debebat, quomodo ergo ab 
Ecclesia ac dispersa damnati aliquando fuissent, 
quos nulla damnasset peculiaris Ecclesia ? Hic hz- 
reant adversarii necesse est, aut alia excogitent. Im- 
motum igitur maneat Cyprianum ab illis fidem im- 


cordix vinculo de hac Baptismi controversia dispu- C peti non existimasse, quos a coríciliis Carthagiuen- 


tari posse crediderit, et cum diversum sentientibus 
communionem firmiter servaverit , manifestum est 
ipsum existimasse illesam et intactam in toto lioc 
dissidio fidem remanere, ac nullatenus a suis adver- 
sariis impeti vel obscurari. Non ergo fidei, sed mera 
disciplinz:e hanc esse controversiam judicavit. 

At, inquies, non ideo pacem cum aliter sentienti- 
bus servavit S. Cyprianus, quia de fide non agi in 
hac controversia putaret, sed quia censebat pacem 
cum iis non esse rumpendam, a quibus etiam fides 
impeterentur, quamdiu res ultimo Ecclesi judicio 
nonduni est definita, qualis tunc temporis erat quz- 
stio de rebaptizandis haereticis. Pudenda commenta, 
quibus soli pascantur qui inventa qu:eque deglutiunt ; 


sibus damnari noluit, et cum quibus pacem ac com- 
munionem constanter servavit. 

Hsc quibusdam aliis compendii causa prztermis- 
sis, luculenter evincunt momenta causam de Bapüs- 
mate h:xreticorum Cypriano visam fuisse rem non 
fidei, sed mer: disciplin:z ; sive enim res ipsa ad Cy- 
priani mentem examinetur, sive ejus in hac conro- 
versia agendi ratio attendatur, utrumque assertionis 
nostra veritatem ostendit. 

À Cypriano disce originem, disce naturam, disce 
conseclaria su: opinionis el praxis οἱ ad fidem eam 
revoca si potes, illius enim originem non in Christo, 
non in Apostolis, sed in Agrippino constituit. Illam 
propugnat non ut fide credendam, non ut pertinen- 


8i Cyprianus existimabat hostes fidei a conciliis par- D tem ad fidem, sed tantum ut fidei congruentem et ad 


ticularibus damnandos non esse, nec communione 
privandos ante ultimam Ecclesie definitionem, male 
ergo tam ezxpius, tam generice, dicebat « a reprobis 
circa fidem recedendum esse, firmiter respuendos 
eos csse qui traditiones suas Dei mandatis coutrarias 
statuere conarentur,ab iis discedendum esse qui Chri- 
sti doctrine non acquiescerent; » dicere debuisset a 
talibus non nisi post Ecclesix delinitionem esse re- 
cedendum ; et vero hxcne veterum Patrum agendi 
ratio erga eos, a quibus fidem impugnari judicabant? 
ltane se gesserunt Antiocheni Patres erga Paulum 
Samosatenum ejusque asseclas ! itane Patres Alexan- 
drini erg Arium et episcopos ipsi faventes ? Itane 


eam magis accedentem, ul quid melius, ut quid uti- 
lius, ut aliquid proprium certis provinciis, et jure 
retinendum, quando semel ab ipsis est usurpatum, uno 
verbo de disciplina se contendere aperte profitetur. 

Si de fide tenuisset nullum esse Baptisma ab hz- 
reticis collatum, nullam consequenter salutis infan- 
tium cum solo hereticorum Baptismo defunctorum 
spem habuisset, tamen afürmat de eorum salute de- 
sperandum non esse; si fidem ab adversariis pes- 
sumdari in bac questione censuisset, dicendum foret 
quod nemo dicet catholicus S. Pontificem scilicet, 
et cum ipso maximam episcoporum partem Cy- 
priani judicio tunc temporis in fide errasse, immo 


1551] 


MISTORICO-DOGMA TICA, 


1558 


universas tolius orbis Ecclesias ante Agrippinum. ἃ bationis genus in rebus mer: disciplinze sque ac 


Si Cypriani spectes agendi rationem, cuilibet epi- 
scopo libertatem concedit in hac quaestione sentiendi 
quid vult,cum aliter sentientibus pacem concordiam et 
communionem constantissime servat, uni et soli Chri- 
δίο tribuit potestatem de actu suo judicandi ; porro in 
disciplina negotio cum aliquo colore hzec disseruntur 
in capite fidei. catholice alienissima essent omuia. 
Nunc ad dissolvenda quz objectantur procedamus. 


SOI.VUNTUR QBJECTIONES. 


Objiciunt r. Cyprianus suam de hzreticis rebap- 
tizandis opinionem multis probat Scripturz textibus, 
ut videre est in epist. ad Magnum 69, ad episco- 
pos Numidie 70, ad Stephanum R. P. 72, ad J&- 


fidei a Cypriano usurpabatur. Male igitur ex eo con- 
cluditur S. Cyprianum suam de rebaptizandis hzre- 
ticis opinionem fidei adscripsisse. 

Dixi dato antecedente : numquam enim S. Doctor 
suam opinionem ex Scripturis directe probavit ut 
ejus in hac questione scripta attente perlustranti pa- 
tebit. Probat quidem ex Scripturis hzreticos Chrisii 
esse adversarios in epist. ad Jubaian. e ad Pom- 
peium ; Ecclesiam unam esse in ep. ad Magnum et ad 
Pompeium. Unum Baptisma et unam esse fidem in 
epist. ad Episcopos Numidie et ad Pompeium; illos 


. solos Spiritum sanctum dare posse qui ipsum habent, 


in epist. ad Magnum; solis Ecclesie prepositis licere 
baptizare in epist. ad Jubaian.; blasphemautes in Pa- 


baian. 79, οἱ ad Pompeium 74. Ergo eam a Deo B trem non posse consequi remissionem peccatorum in 


traditam censuit et consequenter fide credendam., 
Respondeo. Dato antecedente, nego consequen- 
tiam ; non enim in rebus fidei tantum, verum etiam 
in rebus ner:ze disciplinze szpius afferuntur sacra 
Scripture loca, ad ostendendam scilicet congruen- 
tiam alicujus disciplinzs: cum iis qux a Deo sunt re- 
velata, ut ex hac congruentia illius zequitas vindice- 
tur. Sic S. Basilius epist. 199, jnxta novam editio- 
nem ad Amphilochium, cap. 32, ex Scripturis pro- 
bat episcopum , presbyterum, diaconum depositos 
propter aliqued crimen non debere propter idem 
crimen communione ecclesiastica privari. Sic D. 
Hieronymus epist. ad Theoph. adversus errorem 
Joannis Hierosolym. probat auctoritate tum veteris 


et Novi Testamenti legitimam fuisse Pauliniani fac- C 


tam a S. Epiphanio ordinationem, Pavlinianus tum 
temporibus triginta tantum annos esset natus. Sic 
S. Augustinus lib. de Fide et Operibus, c. 26, pro- 
bat auctoritate S. Scripture quxdam esse crimina 
excommunicatione plectenda, quzedam non publica 
poenitentia sed quibusdam correptionum medicamen- 
tis sananda ; sic S. Leo Magnus epist. 92 ad ftu- 
sticum Narbon. episcopum c. ἃ, probat ex Scriptura 
presbyteros et diaconos non esse poenitentize publicae 
subjiciendos, qux certe omnia nullatenus fidem sed 
unam spectant Ecclesiz disciplinam. Esto igitur pro- 
baverit S. Doctor suam opinionem multis Scripturze 
textibus non ideo censuit ad fidem eam pertinere. 
Et vero nonne Cyprianus ipse plura Scripturze loca 
retulit ad ea stabilienda qu:e omnium judicio meram 
spectabant disciplinam ? Quis neget rem esse purz 
disciplinz lapsis concedere pacem, et communio- 
nem ecclesiasticam ante, vel post peractam poeni- 
tentiam canonicam ? Lege tamen Cypriani tractatum 
de Lapsis, ejus Epistolas ad presbyteros Carthagin. 
16, ad presbyteros Romanos 50, ad  Lapsos 55, ad 
presbyteros Carthag. 54, plura Seripturz loca re- 
peries a Cypriano citata ad suam in hoc negotio opi- 
nionem stabiliendam. Quis neget rem esse pur: di- 
sciplina merique przcepti ecclesiastici aqux vino 
nmixtionem in Calice Dominico offerendo ? Aqu: ta- 
men necessitatem ex divinis Seripturis probat S. 
Cyprianus in epist. ad Cecilium 65 ; lioc. ergo pro- 


epist. ad Jubaian.; solam Ecclesiam Deo filios gene- 
rare, in epist. ad Pompeium; et tandem Baptismi ne- 
cessitatem in epist. ad Stephanum 12. Ex iis omnibus 
qus» ex Scripturis cunfirmabat, aliquid concludere in 
favorem sux opinionis variis ratiociniis conabatur ; 
at numquam ex Scripturis directe probavit invali- 
dum esse Baptisma ab hzreticis collatum, ab here- 
ticis baptisatos ad Ecclesiam venientes iterato Bap- 
tismo esse tingendos. 

Objic. n. Cyprianus asserit ex hac de hzreticorum 
Baptismo quaestione pendere originem fidei et salutis 
vternz : «Neque enim, » inquit in epist. ad Jubaian., 
« parva res et modica conceditur quando a nobis 
Baptisma eorum in acceptum refertur cum inde in- 
cipiat omnis fidei origo et ad spem vit:e :xetern:e sa- 
lutaris ingressio. » Atqui ex controversia merz dis- 
ciplinee non pendet fidei et salutis origo, ergo ut 
merz disciplinze questionem non inspexit. 

Resp. Nego majorem non enim ex rebaptizationis 
lite, sed ex Baptismo pendere fidei et salutis eterna 
originem pronuntiat in textu allato, quz? duo, ni fal- 
lor, sunt plane diversa; immo si Cyprianum pro- 
prius attendas, contrarium ex ipso manifeste eruitur; 
cum enim asserat in eadem epistola de eorum salute 
non esse desperandum, qui cum solo h:ereticorum 
Baptismo obierunt, satis ostendit ex sua opinione non 
pendere fidei et salutis originem. Porro ex eo quod 
Cyprianus dixerit a Baptismo pendere fidei et salutis 
originem, colligi non potest ipsum dogmati suam de 
rebaptizandis hzreticis addixisse sententiam. 

Objic. ur. S. Cyprianus expresse docet a Deo re- 
velatum esse, quod adver;us Stephanum Rom. Pontifi- 
cem tuebatur : « Proinde, » inquit in laudata epist. ad 
Jubaian., « frustra quidam qui ratione vincuntur, con- 
suetudinem nobis opponunt quasi consuetudo major 
sit veritate, aut id non sit in spiritualibus sequen- 
dum quod in melius fuerit a Spiritu sancto revelatum, 
ignosci enim potest simpliciter erranti, post inspe- 
rationem vero et revelationem factam qui in eo quod 
erraverat, perseverat prudens et sciens, sine venia 
ignorantiz€ peccat; pr»sumptione enim atque obsti- 
natione quadam nititur cum ralione superelur. » 
Ergo illud fidei referebat. 


1539 


adversus Stephanum tuebatur a Deo esse revelatum 
quibusdam, tamquam quid melius, el utilius concedo 
antecedens,a Deo esse revelatum vera οἱ proprie dicta 
revelatione in verbo Dei scriptio vel tradito qontenta, 
nego antecedens. Itaque revelatione fusiori signifie 
cau hic sumit S. Doctor, prout omnis veritas cujuscum- 
quesitordinisa Deo manifestatur,qui prima veritas est, 
el prout omne donum desursum cst desceudens a Patre 
luminum, prout inquam, omne quod vel ad fidem, vcl 
ad Ecclesim disciplinam et regimen spectat, revelat, 
inspirat Spiritus sanctus. 

1* Enim Cyprianus in tqxtu object3to. non dicit 
simpliciter sed in meliug revelatum quod adversus 
Stepbanum tuebatur, non dicit Ecclesie revelatum, 


DISSERTATIO 
Resp. Distipguo antecedens. Cyprianus docet. quod À — Objici. 1v. De fide eredehat S. Deetor oos bapti- 


1540 


zare non posse quibus a Christo concessa non erat 
baptizandi potestas; at hzreticis talem a Christo da- 
tam fuisse potestalem negabat Cyprianus : « Maai- 
festum est, » inquit in Epist. ad Jubaian., « ubi ei 
per quoe et remissa peccatorum dari possit quz in 
Baptismo scilicet datur ; nam Petro primum Dominus 
super quem zdificavit Eeclesiam unde et emitotis 
originem instituit et ostendit, poiestatem istas dedit, 
ut id solveretur in ccelis quod ille solvisset in terris: 
et post resurrectionem quoque ad Apostolos loquitur 
dicens : Siew misit me Paler, δὲ ego mitto vos , bx 
cum dixisset. inspiravil εἰ aid illis : Accipite Spiritun 
santium; δὶ cujus romiserilia peccala rewillunur 
illi , δἱ cujus tenueritis, tenobuntur ; unde intelligima 


sed quibusdam inter fideles, quos inexcusabiles esse B uon nisi in Ecclesia przpositis et in Evangelica lege 


contendit post talem inspirationem ac revelationem ; 
porro hiec duo intelligi non possunt de vera revela- 
tione que dogma catholicum exhibeat, dogma enim 
fldei non revelatur, ut quid melius et quid utilius, 
nec ad fidem snbito revocajur, quod quibusdam in« 
ter fideles a Deo inspiratur, ac revelatur, 

2" Qui revelationi et iuspirationi , de qua hic lo- 
quitur S. Cyprianus resistit, juxta ipsum rationi re- 
sistit, seu « a ratione superatur. » Reyelatio ergo la- 
tiori sensu bic a S, Cyprjano usurpatur, prout quas- 
libet veritates naturales coinpleciitur quas Deus re» 
velat et inspirat. 

5. S. Cyprianus in epistola ad Quintum uitide os- 
tendit quo sensu dixerit a Deo revelatum , quod 
adversus Stephanum tuebatur his verbis : « Qu: ali- 
quando a fratribus et collegis nostris utiliter et salu- 
briter suggeruntur, si sint vera el legitima, ipsa po- 
tius nostra ducamus, cui rei Paulus quoque prospi- 
ciens in epistola sua posuit dicens : Prophetze auiem 
duo aut tres loquantur et e:eteri ezaminent, $i autem 
alii revelatum fuerit sedenji, ille prior taceat; qua 
in parte docuit et ostendil multa singulis in melius 
revelari et debere unumqueinque non. pro eo, quod 
semel imbiberat et tenebat pertinaciter congredi, sed 
δὶ quid melius et utilius extiterit. libenter amplecti ; 
non enim vincimur quando nobis offerunur meliora. » 
Quis non videat opinionem de rebaptizandis hzreti- 
cis a Cypriano iis adscribi, qux Deus quibusdam in- 
spirat et revelat ad majorem Ecclesiz utilitatem ? 
Quz profecto revelatio unam respicit Ecclesie cecono- 
miam, ac disciplinam, unde nedum faveat adversariis, 
assertionem nostram confirmat, ut supra vidimus. 

4" Totne fidei dogmata crediderit S. Cyprianus qux 
in tractatu de Bono Patientie scripserat ? ΠΟ tamen 
a Deo inspirata esse pronuntiat : « Propter hoc, » 
inquit in epist. ad Jubaian. « etiam libellum de Bono 
Patientix: quantum valuit nostra mediocritas permit- 
tente Domino et inspirante conscripsimus; » non om- 
nja ergo qux? a Cypriano dicuntur inspirata sive ΓΘ. 
velata a Deo fidem respiciunt ; revelatio igitur sive 
inspiratio divina aliquando a S. Cypriano fusiori su- 
mitur significatu, non ergo tandem subtiliter inventa, 
sed a Cypriano ipso suppeditata nostra responsio. 


ac Dominica ordinatione fundalis licere baptizare αἱ 
remissam peccatorum dare, foris autem nee ligari 
aliquid posse nec solvi ubi non sit qui aut ligare pos- 
sit aliquid aut solvere. » Ergo 

Respond. Distinguo minorem. Juxta Cypriasem 
hereticis data a Christo non erat baptizandi peusiai, 
atque id variis ratiociniis uttumque osteudere cona- 
batur concedo; et id tamquam de fide, tamquam cer- 
tum tradebat, nego minor.Itaque ad probandam snam 
de bxreticis rebaptizandis senlentiam variis ilbtio- 
nibus utcumque ostendere conatur S. Doctor bzre- 
ticis concessam a Christo non esse baptizaudi potes- 
t3tem ; in textu eniin objeejato, ex eo quod Chris!us 
Petro et Apostolis ligandi et solvendi potesiatem de- 


C derit, infert solis Ecclesi przpositis potestatem 


remiptendi peccata a Christo fgisse concessam. [nde 
colligit baptizandi facultatem haereticis minime com- 
petere, ex quo tandem coneludit invalide quia illicite, 
ab bzreticis baptizari. 

Verum quod ex Scripturis judicatur aliquomodo 
deduci posse, crediturne ad fidem pertinere? Si ad 
fidem revocantur quz ἃ Deo sunt immediate revelata, 
Duinquid el ea. quz? ex revelziis utcumque variis ra- 
tiociniis inferri posse arbitrantur? Quando Cyprianus 
plura Scripturze loca afferrebat ad ea. probanda, qu£ 
omnium judicio versatilem spectabant disciplinam, 
ut supra vidimus, quod tuebatur ex iis quze citabaj 
Scriptura locis inferri posse profecto existimabat, 
ideone illud fidei devovebat? Ergo licet S. Cypria- 


B nus ex Scripturis inferri posse crediderit bzreticis 


concessam a Christo non fuisse baptizandi potesa- 
tem, non ideo censuit de fide esse eos talem non ha- 
bere potestatem. 

Addo Cyprianum ncc censuisse id certo et neces- 
sario ex Scripturis inferri posse; nam 4* Si ezxis- 
masset ex Scripturis necessario inferri solis Eccle- 
sim prepositis datam esse a Christo baptizandi po- 
testatem : hanc laicis Catholicis sicut et hereticis de 
negasset, illi enim, :eque ac isti non sunt Ecclesi 
prapositi ; attamen nullibi apud ipsum hanc potesix 
tem laicis Catholicis denegatam invenies, unde per- 
verse admodum hic crror Cypriano a Catholicis affs- 
geretur. 


| 
i 


1541 


HISTOBICO-DOGMATICA. 


1542 


2^ Si existimasset ex Scripturis certo colligi nul- A Baptisma publics eonfessionis οἱ sangninis proficere 


lum esse Baptisma 20 hareticis collatum, pro certo 
habuisset infantes cum sole hzreticorum Baptismo 
defunctos salutem adeptos non fujsse, eadem enim 
certitudine creditur hos iofantes calutem fuisse ade- 
ptos, qua creditur eos valide fuisse baptizatos ; atta- 
men S. Cyprianus non desiperai de illorum salute, 
qui in preteritum cum solo b:xreliegrum Bepüismo 
obierant, inter quos plures exsutisse infantes nullus 
inficiahitur. 

9' Si ex Scripluris certo inferri credebat eos qui 
ab lizreticis tinci fuerant, reipsa minime fuisse ba- 
ptizatos, quomodo zelus, quo pro salute hominum 
ardebat passus fuisset, ut cuilibet episcopo liberam 
eos Bon Lingendi sineret facultatem? Credidissetne 


ad salutem potest, quia salus extra Eeclesiam non est, 
quanto magis ei nihil proderit, si in latebra et io la- 
onum spelunca adulterz eontsgione aquo tinetus 
mon (antum peccata antiqua non exposuerit, sed 
adhue potius nova οἱ majora eumulaverit. » Vides 
quenam δὲ juxta Cyprianum illa Ecclesias Catholicze 
fideset veritas üérmiter tenenda et docenda, lizereticos 
scilieet peceatorum suorum remissionem in lhaeresi 
consequi nea posse, nee illis Baptisma ad ealutem 
predesse, quod nullus inlciatur Catliolicus, et in quo 
certe sita non erat erronea de rebaptizaadis bereticis 
Cypriani sententia; pessime ergo de Cypriano me- 
rentur, qui ad ipsius errorere revoeant, quod ipse 
fide certum merito dixit. ' 


in necessariis tutiorem partem eligendam esse? Pro- B — Objic. v1, Cypriani Epistolans ad Pompeium, ex qua 


babilia ergo, non certa Cypriano ipsi visa supt, qua 
ex Scripturis ad suam senientiam et praxim firman- 
dam depromebat argumenta ; unde contra propesitam 
objectionem concludo S. Cyprianum ad $dem minune 
revocasse quod in Scripturis variis raliociniis in- 
ferri posse, nec quidem certo et necessario pu- 
tabat. 

Objic. v. S. Cypriapus suam de δ σοι οἶδ reba- 
ptizandis sententigm vocat Ecclesi; Catbolicz (dem 
ac veritatem : « Quare, » inquit in Epist. ad Jubaian. 
« Ecclesim Catbolicz: fidem ac veritatem, frater cha- 
rissime, et tenere debemus firmiter et docere, et per 
omnia Evangelica et Apostolica praecepta ratiogem 
divin:e dispensationis atque unitatis ostendere. » Ergo 
eam merz disciplinz non adscripsit. 


Resp. Nego antecedens : qui enim citata Cypriani 
verba ad ipsius de rebaptizandis &xreticis sententiam 
referunt, vel Cypriani scripta nusquam legerunt ab 
uno vel altero auctore ea oxscripsisee contenti, vel 
credulis imponere volunt : en Cypriani textus inte- 
ger, prolixus quidem, at veritatem quarentibus non 
onerosus : « Quam vanum est porro et perversum 
ut cum ipsi lhzretici repudiato et relieto vel errore 
vcl scelere in quo prius fuerant, agnoscant Ecclesie 
veritatem, nos veritatis ejusdem jura et Sacramentum 
mutilemus, et venientibus ac penitentibus dicamus 
eos remissionem peccatorum consecutos esse, quando 
illi se peccasse et propter hoc ad Ecclesiz indulgen- 
tiam venire fateantur? Quare Ecclesise Catholicce fi- 
dem ac veritatem, frater charissime, et tenere debe- 
mus firmiter et docere, et per omnia Evangelica et 
Apostolica pr:cepta rationem divin: dispensationis 
atque unitatis ostendere. Numquid potest vis Baptismi 
esse major aut potior, quam confessio, quam passio, 
ul quis coram hominibus Christum confiteatur et 
sanguine suo baptizetur? Et tamen neque hoc Ba- 
ptisma hereticis prodest, quamvis Christum eonfessi 
et extra Ecclesiam fuerint occisi, nisi si hzreticorum 
patroni et advocati hereticos in falsa confessione 
Christi interfectos martyres prredicant et contra 
Apostoli contestationem, qui nihil eos quamvis exu- 
stos et occisos dicit posse proficere, gloriam eis et 
coronam passionis assignant. Quod si heretico nec 


hoec decerpunt testimonig, qua dei et dogmatis qua- 
elionem ore patulo clamare vociferantur : « 8i in ali- 
quo putaverit et vaeillaverit veritas, δὲ originem Do- 
ininieam et Evangelieam et Apostolicam traditionem 
revertamur, ei inde surgat scius noslri ratio, unde et 
ordo et origo surrexit. Traditum eet eaim nobia quod 
eX unus Deus, et Christus unas, et una epes, et fides 
ua, et uns Ecclesias, et Baptisma unum, non niei in 
uma Ecclesia constitutum, a qua unitate quisquis dis- 
cesserit eum hzretieig necesse est inveniatur, quos 
dum comira Ecelesiam (Stephanus) vindieat, Bacra- 
mentium divinz traditionis impugnat..., que (eta 
obstinatio, quzve prrsumptio humanam traditionem 
divigos dispositioni anteponere, mee animadvertere 


C indiguari οἱ irssci Deum quoties divina pracepta sol- 


vii οἱ praeterit humana traditio. » 


Resp. Quorsum istz» adversariorum tenebrz? Pul- 
verem ab oculis excutiant οἱ videant aliquando in 
Cypriani textibus, quod vident omnes, traditum sci- 
licet a Cypriano dici, unum esse Baptisma non uisi in 
una Ecclesia constitutum, quod verum est, quod 
omnes tenent Catholici, qui ex hac traditione probant 
h:ercticis baptizare non licere; at hic traditumne as- 
serit S. Doctor, Baptisma hzreticorum validum non 
esse, vel quid simile? Hoc profecto nemo legit, 
nemo: videt, nec videbunt ipsi adversarii res 
propius inspícientes. At, inquiunt, unum Baptisma 
in una Ecclesia ita constitutam asserebat S. Doctor, 
ut hrxreticos nec licite nec valide baptizare posse ar- 
gueret. Hoc fateor de quo nullatenus agitur; non enim 
hic quzritur, an Cyprianus existimaverit h:zereticos 
non posse valide baptizare; nec quzeritur, an hoc ex 
pluribus Scripturz textibus eruere tentaverit, sed 
qu:zeritur utrum de fide crediderit, utrum a Deo tra- 
ditum dixerit Baptisma ita unum in Ecclesia esse, ut 
h:xretiei nec licite nee valide baptizare potuerint. 
Hoc porro numquam probabitur; hoc nullibi apud 
Cyprianum legetur ; immo contrarium vel ex hacmet 
Epistola objectata demonstratur. 

Cum enim Stephanus dixisset quod ab Apostolis 
accepimus tenemus, quid Cyprianus ad hanc Aposto- 
lorum auctoritatem ? « Apostoli, respondet, h:zereticos 
Antiehristos nominarunt, eos esse vitandos pronun- 


1545 


nullum efficeretur Bapti:ma, ita ut valide adminis- 
traretur, ubi talia apposita non essent impedimenta 
invalide autem ubi apposita fuissent. 

9^ Revera qui antiquitus rebaptizationi H:ereti- 
corum favebant a diversis ecclesiarum dispositioni- 
bus, seu consuetudinibus, nanciscebantur h:reticos 
rebaptizandi necessitatem, et consequenter Baptismi, 
validitatem. « Quod igitur, » inquit S. Basilius in 
epist. canon. prima ad Amphilochium, « ad Ca- 
tharos pertinet et. prius dictum est et recie admo- 
nuisti uniuscujusque regionis morem sequi oportere, 
quod ii qui tunc de illis statuerunt in varias de 
ipsorum Baptisinate sententias abierint.. . quoniam 
nounullis Asiaticis omnino visum est eorum Baptis- 
ma pluribus consulendi causa suscipiendum esse , 
suscipiatur. Et paulo post. « Existimo itaque quo- 
niam nibil de illis ( Encraticis hereticis ) aperte 
dictum est, eorum Baptisma 4 nobis rejiciendum 
esse, ac si quis ab eis acceperit accedentem ad 
Ecclesiam baptizandum; quod si hoc generali ceco- 
nomie impedimento erit, rursus consuetudine uten- 
dum est, et sequi oportet Patres, qui qux ad nos 
pertinet dispeusaverunt. » lbi perspicis S. Basi- 
lium a diversarum regionum moribus, et a diver- 
Sis episcoporum statutis repetere necessitatem hz- 
reticos rebaptizandi vel non rebaptizaudi. 

Ita sentiebat et Amphilochius, qui in Catharorum Bap- 
tismo jterando vel non iterando diversis ecclesiarum 
moribus serviendum esse censebat, ut testatur Basilius 


HISTORICO-DOGMATICA. 
tem, ut apponere possent impedimenta, quibus À 


I 1346 


PROBE NOVISSE QUAM S. STEPHANUS ROM. PONTIFEX 
VINDICABAT CONSUETUDINEM, UNIVERSALEM TUNC TEM- 
PORIS FUISSE ECCLESLE CONSUETUDINEM , AC AB OMNI- 
BUS EPISCOPIS ANTIQUITUS SERYATAM FUISSE. 


1. Rebaptizanti Cypriano opponebatur Ecclesiz 
consuetudo, qua lieretici ex S. Cypriano ad Eecle - 
siam venientes sine novo Baptismo recipiebantur ; 
hanc porro Ecclesize consuetudinem numquam dif(i- 
tetur, semper agnoscit S. Doctor : id unum contendit 
eam rationi subjiciendam esse, eam prascribere mr 
nine debere, ac quasi vetustum errorem derelin - 
quendam esse; non ignorabat ergo eam sibi adver- 
sari. « Frustra » aiebat Cyprianus Jubaiano scribens, 
quidam qui ratione vincuntur consuetudinem nobis 
opponunt, quasi consuetudo major sit veritate... . 
non tamen quia aliquando erratum est ideo semper 
errandum.» Et iu epist. ad Quintum : «Non est autem 
de consuetudine przscribenduin, sed ratione vincen- 
dum. Loquitur de consuetudine bzreticos non re- 
baptizandi. » Et in epist. ad Pompeium : « Consue- 
tudo sine veritate vetustas erroris est, propter quod, 
reliclo errore, sequamur veritatem. » 

Nec dicas S. Cyprianum ibi loqui de consuetu- 
dine alicujus ecclesiz particularis, Romans vide- 
licet, vel alterius, quam sibi adversari ultro fate- 
Telur, non autem de consuetudine universalis Eccle- 
Sie : nam 1" Cyprianus existentem eam fatetur 
consuetudinem, qui ipsi opponebatur; atqui op- 
ponebatur consuetudo non quibusdam peculiaris , 


jis verbis modo citatis : « Quod igitur ad Catharos C sed universalis Ecclesiz. Audiatur strenuus ille tra- 


pertinet et prius dictum est, et recte admonuisti unius 
cujusque regionis morem sequi oportere, quod ii qu 
tunc de ills statuerunt in varias de ipsorum Bapiismate 
Sententias abierunt. » 

Ita Firmilianos, qui rebaptizationem iis assimilat 
qui a variis regionum consuetudinibus robur acci- 
piunt: « Circa celebrandos » inquit in sua ad Cypr. 
Epistola, inter Cyprianicas 75, « dies Pasch: et 
circa multa alia divinz rei sacramenta, videat quis 
esse apud illos ( Romanos ) aliquas diversitates, nec 
observari illic omnia xqualiter , qux Hierosolymis 
observantur secundum quod in ceteris quoque plu- 
rimis provinciis multa pro locorum et nominum di- 
versitate variautur, nec tamen propter hoc ab Eccle- 


ditionum Ecclesiz defensor episcopus anonymus jam 
citatus, qui Cyprianum viriliter perstringebat: « In 
quo genere » inquit in tractatu qui incipit his verbis: 
Non debere denuo baptizari,etc. «Quaestionis» de Bap- 
tismo lizreticorum. « nulla omnino potuisset contro- 
versia aut disceptatio emergere, si unusquisque 
nostrum, contentus venerabili ecclesiarum omnium 
auctoritate nihil innovare gestiret. » Cypriano non 
exprobrat ipsum alicujus peculiaris ecclesixs , Roma- 
ne nempe, vel alterius auctoritati obaudire nolle » 
sed ipsum «venerabili ecclesiarum omnium auctoritate 
contentum » esse noluisse. Audiatur S. Stephanus R. 
Pontifex in suo celebri rescripto. « Siquis a quacum- 
que hzresi venerit ad nos, nihil innovetur preter id 


Si Catholicze pace atque unitate aliquando disces- D quod traditum est.» Non Romanam tantum aut quibus- 


sum est, quod nunc Stephanus ausus est facere, 
rumpens adversus vos pacem, quam semper ante- 
cessores ejus vobiscum custodierunt. » 

H:«c nos ad cumulum de Cypriano investiganda 
doctis, et. confirmanda, vel etiamsi placuerit oppu- 
gnanda proponimus. Utcumque sit, immotum sem- 
per maneat et inconceussum quod a Gallis universim 
asseritur, Cyprianum videlicet totam hanc de Bap- 
lismo lizereticorum controversiam ad meram dis- 
ciplinam revocasse. 


CAPUT 1]. 


ÁFFERUNTUR MOMENTA, QUIBUS EVINCITUR 8, CYPRIANUM 


busdam peculiarem Cypriano opponebat traditionem, 
sed indefinitam, ac consequenter universalem. « S. 
Stephauus » inquit defensor, Declarat cleri. Gallic., 
an. 1682. vulgo Bossuetius, episc. Meldensis (1) « ur- 
gebat consuetudinem universalem. « S. Stephanus » 
inquit Habert doctor Sorbonicus (23) « traditionem 
et consuetudinem Ecclesiz opposuit S. Cypriano ; » 
Si quis inquit, etc. « Ecclesix traditionem » inquit 
Graudin, doctor et professor Sorbon. (2) « Opposuit 

1) In defens. decl. cleri Gallici. part. u, lib. 1v, c. 7. 

(a) In tract. dé Sacram. cap. 14, pag. 89, edit. 
Paris, 1718. 


(6) Tract. de Sacram. qusst. 5, art. ἢ, sect. 4, 
puncto 2*, pag. δ, edit. Paris, 1110. 


641 


ὈΙΒΘΕΆΤΑΤΙΟ 


E 


Stephanus Papa Africanis. « De totius Ecclesiz tra- À at nullatenus evincunt pluralitatem, et universali- 


ditione » inquit Henrieus a S. Ignatio. (1) « 8. Stepha- 
nus Papa testimonium perbibuit, dum 8. Cypriano 
liac in causa scripsit nibil innovetur nisi quod tradi- 
tum est. » Mitto alios passim Gallos theologos de 
Stephano idem testantes. 

9* S. Cyprianus objectate consuetudini solam 
opponit veritatem. Verum si existimasset S. Doc- 
tor hanc consuetudinem haud fuisse universalem, 
sed quibusdam iantum ecclesiis peculiarerfi , non 
solam profecto veritatem, quam pro se ipso stare 
credebat, sed etiam aliarum sibi faventium eccle- 
siarum consuetudinem opposuisset; ideoque con- 
(estatus esset suos adversarios et contra veritatem , 
et contra consuetudinem etiam facere: non nostrum 
cst hoc ratiocinium , sed Augustini? « Cur, » inquit, 
(3) « tot Cypriani college in concilio dixerunt 
ralioneimn οἱ veritatein consuetudini preponendam, 
3c non potius dixerunt eos quid aliud facere vellent 
et conira veritatem, et contra consuetudinem facere?) 

9' Quonam pacto censuisset Cyprianus consue- 
tudinem solius Romanas Ecclesie vel etiam alte- 
rius sibi adversari, Cyprianus iuquam, qui et ipsam 
Africanz ecclesie consueludinem sibi contrariam 
fatebatur Ὁ Gloriabantur enim S. Cyprianus aliique 
m Africa tebaptizantes se africane ecclesie derée- 
liquisse é6onsuetudinem, teste Fírmiliano in sua ad Cy. 
priiunum epistola : «Quod autem,» inquit, «pertinet ad 
consuetudinem refutandam, quam videntur opponere 
veritati, quis tam vanus sil ut veritati consuetudi- 


talem episcoporum Africanorum post Agrippinum 
rebaptizationi favisse, ipso etiam Augustino inter- 
preie, qui objectatum Cypriani textum ita. explicat, 
ut ininime impediat quominus consuetudo, nos 


'rebaptizandi ab Agrippino etiam usque ad Cypria- 


num in Africa prevaluerit; « Quomodo autem, » in- 
quit lib. 1t. de Bapt. cap. 12, « Cyprianus dicat 
atque exinde in hodiernum tot millia hzreticorum 
in provinoiis nostris ad Ecclesiam eonversi non ae 
pernati sunt neque cunciali , imano et rationabiliter 
el libenter. amplezi sunt ut Javacri vitalis et sala- 
taris Baptismi gratiam consequerentur , non video, 
nisi forte hoc dicat, exiude in hodiernum , qui 
nulla de illis ex. quo in Ecclesia per Agrippioi eoa- 


B cilium baptizati sunt, quaestio alicujus, excomununi- 


tionis exorta est, Caeterum δὶ permanebat ab Agrip- 
pino usque ad Cypriaaum consuetudo baptizandi 
ab hereticis venientes, ut quid facia eunt a Cypria- 
no de lac re concilia? Ut quid eidem Jubaiano 
dicit. non se rein novam facere aut repentisam , sed 
ab Agrippino eoastitutam ἢ Cur enim Jubaiases de 
novitate turbaretur? Ut eum per auctoritatem. À- 
grippini sanari oporteret, si ab Agrippino usque 
Cyprianum hoe tenebat Ecclesia » E& cap. n. ejus- 
dem lib. testatur plures ex illis episcopis qui cum 
Agrippino pristinam noa rebaptizandi aotaverant 
consuetudinem, ad eam redisse, ita ut post Agrippiuum 
vetus Ecclesize consuetudo in Africa undique vigeret. 

Hinc patet Firmiliano et Augusto  asserentibus 


nem prxeferat? aut qui, perspecta luce, tenebras non (7 Africe consuetudinem a Cypriamo derelictam fuisse, 


deserat? Nisi si et Jud:eos Christo adventante, id est 
veritate, adjuvet in aliquo antiquissima consuetudo, 
quod, relicta nova veritatis via, in velustate per- 
mauserint, quod quidem adversus Stephanum vos 
dicere Afri potestis, cognita veritate, errorem vos 
consuetudinis reliquisse. » Ita plane Cyprianus alii- 
que rebaptizantes Africani, inquit iflust. de Saleon 
Huthenensis episcopus , agnoscebant se antiouam 
. mutasse consuetudinem. (5$) 

At, inquies, S. Cyprianus in epist. ad Quintum, 
et ad Jubaian. nitide affirmat jam pridem ab Agrip- 
pino pluribusve aliis Africanis episcopis statutum 
Iuisse, ut ab hxreticis baptizati ad Ecclesiam re- 
deuntes iterum baptizarentur, exinde vero multa 


non obesse qued Cyprianus aflireat, ab Agrippino 
scilicet ad uam ueque s&latem multa biereticorum 
millia iterato Baptismo in Africa recepta fuisse ; ve- 
rum enim utrumque. Cyprianus Afric consuetudi- 
nem dereliquit, quia dereliquit consuetudinem qux 
a piurelitate praesulum Aíricanorum servabatur; 
multa hereticorum millia ab Agrippino usque ad 
Cyprianum iterato Baptismo in Africa recepta fue- 
runt, quia licei pluralitas Áfricanorum przsulum 
Romanam consueludinem retinuerimt, nounullis ta- 
men magis placuit Agrippini sequi statutum, a qui- 
bus multa hereticorum millia iterato Baptisme 
recepta fuerunt. llazque conciliatio eo benignius 
suacipienda, quod aliter dicendum foret et Cyprianum 


hzretücorum millia in. Africanis provinciis juxta boe B ;ibi ipse contradicere, et falsa ab Augustino narrari. 


statutum fuisse suscepta. Quid inde? Cyprianus ergo 
Afric: consuetudinem sibi contrariam non reperit? 
Post Agrippinum consuetudo hzretices rebaptizandi 
in Africa prxvalueret? Haudquaquam. Citata enim 
Cyprieni verba probent quidem Agrippinum plu- 
vesve A[ricanos episcopos, rebaptizationem in euis 
ecclesiis inwoduxisse, ac post Agrippinum nonnullos 
episcopos illius sententiam, et praxim fuisse secutos, 


(1) Traet. de Sacram., tom. 1H, peg. 12, edit. 
Leodiens, 3769 

s Lib. ni, de Bapt. cap. xm. 

δὴ Doeum. psstor. super Ecclesie decisionum 
auctoritate, jam laudato parte 1, pag. 210. 


1» Cyprianus sibi ipsi contradiceret , quia ex 
hypothesi vellet in. epist. ad Jubaian. Africe con- 
suetudinem post Agrippinum su:e opinioni suffragari, 
et in epist. ad Firmilianum alfirmaret se Africze con- 
suetudinem relinquere. 2» Falsum narrasset Augusti 
nus quando tam sepius, tam confidenter, testaba- 
tur consuetudinem Africanam, spectato etiam tem- 
pore medio Agrippinum inter et Cyprianum, rebap- 
tizationi fuisse contrariam. 

Hoc quidem effutire de Augustino "veritus noa 
est P. Gervasius in sua quam Gallico idiomate publi- 
cx luci dedit S. Cypriani Vita, libr. v, num. v, pag. 
981. Verum quis patienter ferai tantum Doctoren 


ki 
“4 


1549 


HISTORICO-DOGMATICA. 


1550 


omnium fii hoc rebaptizatiónis hegotio versatissimum Α sanctissimum martyrem, vix inter ipsos Calvinistas 


sipius ut deceptum, ut a. veritate aberrantem, ut 
falsa obtrudentem , ut nialum' Cypriani interprétem 
ab hoc auctore traduti : (1) « fiet jactare, » defunctus 
adhuc Ioqnitur Augustinus, t quid est nisi delirare. » 
Forte, inquies, talia censorem nostrum urgebánt 
arguimentá , ut Augustinum 3b iis erratis excusáré 
non posset etiam parstissimüs. À sequenti cxierá 
disce. 

. «Mirum fion est,» inqait Getvásius, vquod Augusti- 
uus numerum episcoporum Orientalium qui Cypriani 
sententiam propugnabatit ignoraverit, cum numerum 
Africanorum πος agnóverit ; septdaginta enim epis« 
cOpos nec plures in Africa recenset, cum vel in 
uno eoncilio octogipla septera enumerentur. » Hic 


reperias acerbius amariusque insultantem Pontifici. 
Stephanus, si ipsi fides, « Indigne penitns erga 
Cyprianum se gessit. » Stephanus « fastum tumide 
ac dominatum affectat. » Stephanus. « imperantem ac 
tyrannum agit, inhumanitatis, vexalionis, tyrannidis 
Réns. Stephanus Ecclesis unitatet scindere flocci 
facil; Cyprianum inauditum judicat et damnat. Ste- 
phantis Cypriani, quem ui pseudochristum pseudoa- 
postolum, dolosum et perlidum infamabat , episcopis 
legatis paceni, communionem, hospitalitatem non ne- 
pavit solum sed negandam quoque ab omnibua et ubi- 
que przecepit. Stephanus zelum pra se fert quidem, 
&ed ad omnía promiscue devastanda unice sufficientem, 
hic Stephani zelus Imperatorem movit ad Ecclesiam 


Augustinum naümeri rebaptirantium ex Africa epis- Νὰ crudeliter persequendam. Stephanus non. unum vel 


cóporam ignarum nobis venditat, pretensàmqué 
ignorantiam hoc probat argurmento ; quia plures, 
inquit, 4n Africa rebaptizatites episcopos noh recen- 
set 8. Doctot quam septuaginta. Nigra falsitas et eó 


tagis intolerahda , quo et scienter prolata, et In^ 


dedecus tami Eccles Doctóris fabricata. En Au- 
£ustini verba ad Ürescon., liber 11, caput. 11: «Pro- 
inde si omnino credendum sit, 50 épiscopis Orien- 
talibus id esse vitum, quod 70 Afris, *el aliquanto 
etiam pluribus contra tot millia episcoporum, eic. » 
Hec verba «770 Afris vel aliquarito etiam pluribus ὁ 
sonantne «70 Afris nec pluribus, » ut ÀAuctor tam con!i- 
denter affirmat? Aadiatur iterum Augustinus : «Yíisum 
est, » inquit, lib. 1 de Bapt. cap. 18 « Cypríaóo cum 


duos dumtaxat, sed tres errores fidei catholicz ad- 
vereos docet in suo rescripto. Tandem vero, quasi 
hecomnia pro Stephani demeritis minime sufficerent, 
contestatur Gervasius se cum omni moderatione ac 
temperantia possibili de Stephano verba facere. 
Coli qure video. Hsec Francus? Hzc catholicus ? —. 
Hec Dei sacerdos ? ff:ec filius * H»c de Patre ? Hxc 
de Pottifice mazimo * Hzc de traditionis vindice ἢ 
Hec de sanctissimo Martyre * Ó  licentiosam scrip- 
tionem, inultam nihileminus, proh superi, et impu- 
níitàm? « O portentum non, sicut ait quidam, in ulii- 
más terras e&portandum, sed potius extra omne co- 
lum et emnes terras si. fieri possit abigendum (1). » 
Hac fegentur? Hzc credentur. Hzc posteris tradentur? 


ferme octoginta coepiscopis suis Africanarüm eccle- CQ Verba desunt, mens deficit, horrescit animus, ad 


siarum omnem hominem qdi extra Ecclési* cátho- 
liee communionem baptizátus fuisset, ofottere ad 
Ecclesiam venientem denuo baptizari: ἡ Enurerat- 
ne hoe etin loeo 70 tantám episcópos pro Cy. 
priano ? 

Nos vidimus, inquit Augtttin! tensor, vel uni Cy- 
priani concilio 87, Afrieanos episcopos interfuisse, 
quod Augustinum latuit; 41, te. ipsomet teste, miser 
aristarche singulas horum 8Y episeoperum senten- 
tias refert ac expendit 5. Doctor in 15; «v et «t. Δὲ 
Baptismo , quomodo ergo latuit Augistitrum hulc Cy- 
priani concilio 87 episcopos Afritanos Ttekfuisse ἢ 
Bi igitur hos omnes Cypriano erranti non sdfotixit, 
id egit, quia pro sua non onmibus communi xquitate 


ac justitia noluit catholiess nonnullorum ex illis epi- B 


scopis sententias errorís sccusare, quod imita 
melius auctori nostro cessisset, quam in Awgusti- 
num indífgna anhelhssse convicia. 

Hsc sunt argamenta, quibus urgetar P. Getra- 
Sius ad ignorantiam Augustini revelandam, seu 
verius ad suam apertissime manifestandam ; sed 
utinam Augustinus solus viperinum tujuscescriptoris 


dentem expertus fuisset. Demum 5i ejus auctorita- . 


tem sibi contrariam contempsh, saltem sibi ali- 
quando faventem veneratus est. Verum ut de aliis 
taceam, quot. vontumeHosa, quot Talsa, quét impia 
non evomuit in Stephanum Pontifirem maximum, et 


(4) Pag. 281. usque ad pag. 386. et alibi. 


placida, ad vera, ad humana, ad pia et catholica 
transeamus, Redeamus ad nos. « His enim malis 
Nragis debentur prolixi gemitus quam prolixi libri » 
Aug. Epist. xxt. 

H. piseopss anonymus Cypriano cosvus non 
seme laudatus tria de Cypriano (2), ejusque asseclis 
tradit in Lractato, qt tneipit his verbis : « Non de- 
bere denuo, etc. » qui manifestissime ostendunt - 
rotom abunde fuisse S. Boctorí consuetudinem hz- 
reticos non rebaptizandi universalem Ecclesiz tunc 


2 August. ad Crescon., 1. m, c. B. 

2) Cyprianum, tacito tamen ejus nomine, ab hoc 
auctore potissimum perstringi facile deprehenditur ; 
tum quia sdverssrium suum tamquam ornate, et 
compoeite scribentem nobis exponit, guod tamen, 
inquit, non valde illam nostram fidem ladat, sed non 
ornate ut tu. et composite ; porro ex Aíricanis alium 
preter Cyprianum tune. pro rebaptizatione ornate et 
vomposite scripsisse non Invenitur. Tum quia refatat 
adversarium qui plures Scripture textus pro sua 
opinione retulerat : Ad que, inquit, forte (u gui no- 
um quid inducis continuo respondeas ut soles, dixisse 
in Evangelie Dominum wisi quis denuo natus fuerit. Et 
infra, nec estimes. huic tractatui cenirarium quod dizi 
Dominus : lte docete Gentes. Et paulo post : Sed ad 
hoc wt soles contratlices oppónendo nobis tunc cum 
buptisarentar integre. ac recte. siscipules, etc. Porro 
eum ii textus a Cypriano sole tunc temporis obje- 
ctati legantur, Cyprianus ille erat adversarius quem 
auctor perstringebat ; atque ità sentiunt ex Gallis 
Tillemontius. Hist. eceles., t. iv, t. 159. Defensor 
declarationis Cleri Gallicani 4688, pert. ut, lib. xiv, 
p. 266 et alii. 


1580 


HISTORICO- DOGMATICA. 


1551 


tismo quod habebant reciperentur, cur orbem ter- A scopus Cypriauo cozvus sxpius laudatus iis verbis : 


rarum quia sic recipiuntur accusant ? » Episcopi 
scilicet concilii Carthagin. 5, inter quos Cyprianus. 
Porro qui accusant orbem terrarum, quod hzre'ici 
sine 4terato. Baptisino reciperentur, non ignorant 
profecto ab orbe terrarum hereticos sic recipi, et 
lib. vis, c. 2: « Eam quoque fuisse consuetudinem ut 
sic reciperentur (hzretici sine iterato Baptismo), et 
ipse Cyprianus multis locis et aliquot episcopi in 
licc concilio (Carthag. 5) manifestant ; unde aparet 
- οἱ leretici non habent Baptisinum, Ecclesiam Christi 
temporum illorum pr:zvaricatoribus fuisse plenam, 
qui eis suffragantes sic recipiebant, » Undenam pro- 
ναι S. Doctor viguisse, Cypriani etiam xtate, Eccle- 
six consuetudinem, ut. heretici sine novo baptismo 
reciperentur ? Ex ipso, ut vides, sancto Cypriano, 
qui multis locis illud manifestat ; non ergo ignora- 
bat antistes Carthaginensis eam fuisse Ecclesise con- 
suetudinem. 

Non pigeat quzso Augustinum adhuc audire : 
« Talem,»inquit lib. vii, de Bapt., c. 25, «fuisse Ec- 
clesie consuetudinem (hzreticos seilicet non re- 
baptizandi), ipsi qui hoc concilium Carthagin. 3 fa- 
ciunt s:pe commemorant. » Noverat ergo Cypria- 
nus, noverant Africani episcopi, qui huie concilio 
interfuerunt, talem fuisse, non Stephani tantum, sed 
et Ecclesi» consuetudinem, et in epist. ad Vincen- 
tium Rogatist. 95, c. 10 : « Cyprianus autem sen- 
sisse aliter, quam forma et consuetudo habebat Ec- 
clesir, non in canonicis sed in suis el in concilii lit- 


teris invenitur. » Si in Cypriani litteris invenitur C 


jpsum aliter de Baptismo sensisse, quam consuetudo 
habebat Ecclesix, Cyprianus profecto in suis litteris 
ostendit consuetudinem Ecclesix alienam esse a sua 
sententia. 

Quid amplius ab Augustino desiderareturin gratiam 
assertionis nostr: ? S. Cyprianus, teste Augustino, 
« satis ostendit, aperte indicat, omnino declarat, 
$dpe commemorat, multis locis manifestat non Ste- 
phani tantum, sed et Ecclesie consuetudinem esse » 
ut heretici venientes ad Ecclesiam cum Baptismo 
quod habebant reciperentur. Cyprianus «accusabat» 
non solum Stephanum, sed «orbem terrarum,» quod 
hzretici sic. reciperentur. Cyprianus «cernebat» se 
agere « adversus totius orbis morem. » Cyprianus 


« Auimadverto quisitum apud fratres, quid potius 
observari oportet in personam eorum, qui iu hzx- 
resi quidem sed in nomine Domini Dei nosiri Jesu 
Christi Gncti, postmodum inde digressi et supplici- 
ter ad Ecclesiam Dei advolantes , totis praecordiis 
penitentiam agerent, et erroris Sui. damnationem 
nunc demum intelligentes, auxilium salutis ab ea 
implorent utrum vetustissima consuetudine ac tradi- 
tione ecclesiastica post illum qui foris quidem, sed 
in nomine Jesu Christi Dominicum acceperunt Bap- 
tisma, tantummodo imponi eis manum ab episcopo 
ad accipiendum Spiritum sanctum sufficeret, et lizec 
manus impositio signum fidei iteratum atque con- 
sunimmatum eis proestaret; an vero etiam  iteratum 


B Baptisma iis necessarium esset taniquam nihil habi- 


turis, si hoc. quoque adepti ex integro non fuissent, 
perinde ac si numquam baptizati in nomine Jesu 
Chrisii foreut , ideoque nonnulla super hac nova 
quazstione scripta aut rescripta esse jactabantur, qui- 
bus utraque pars ad destruenda aliena summo studio 
nitebatur. » En status controversi;», quzeritur utrum 
observari potius oporteat vetustissima Ecclesix€ con- 
suetudo ac traditio qua lieretici δὰ Ecclesiam ve- 
nientes cum Baptismo quod foris acceperant susci- 
piebantur ? Àn vero Baptisma iis adhuc sit neces- 
sarium, quia nihil essent habituri si hoc non acci- 
perent? 

llic porro quzestionis status manifeste supponit ab 
omnibus ultro admissam fuisse hujusce Ecclesi: de 
non rebaptizandis h:ereticis antiquissimi: consuetu- 
dinis exi-tentiam, cum de ea quxratur tantummodo 
utrum servari, vel non servari debeat ; unde citatus 
auctor, qui totus est in. refellendis Cypriani rationi- 
bus numquam de ipso conqueritur, quod hujus Ec-- 
οἰ δία consuetudinis existentiam in dubium revoca- 
rei; at &»pius ipsi exprobrat, ut supra vidimus, 
quod nollet esse « contentus venerabili ecclesiarum 
omnium auctoritate, » quod rebaptizationem hzereti- 
corum minime damnaret, quam tamen judicabat con- 
trariam solemnissimax cunctorum eieritorum sancto« 
rum et fidelium observationi. «In quo genere, inquit, 
quiestionis (de rebaptis. hzreticis) ut mihi videtur 
nulla omnino potuisset controversia aut disceptatio 
emergere, si unusquisque nostrum contentus venera- 


«ubique intuebatur universalem et robustam con- D bili ecclesiarum omnium auctoritate et necessaria 


suetudinem » hzreticos non rebaptizandi. H:ec sine 
ambagibus sine verborum circuitu, nullis involuta 
tenebris, nitida, luculenta centies repetita, firmiter, 
ac evidenter ostendunt exploratum Cypriano sine 
duhio fuisse consuetudinem h:zereticos non rebapti- 
zandi tunc temporis fuisse consuetudinem «univer- 
salem Ecclesie,» consuetudinem «orbis terrarum, 
totius orbis morem, » quem «ubique intuebatur.» 

V. Universalem Ecclesi€ de non rebaptizandis 
hzreticis consuetudinem nec a Cypriano, nec ab ejus 
asseclis in dubium ' revocatam fuisse manifestat et 
status controversie, qux: Cyprianum inter et alios 
agitabatur ; bunc dilucide exponit anonymus epi- 

PATROL. Ill. 


humilitate nihil innovare gestiret; namque omne 
quod anceps et ambiguum et diversis sententiis pru- 
dentium ac fidelium virorum constitutum est, si 
contra priscam et memorabilem cunctorum emeri- 
torum sanctorum et fidelium solemnissimam obser- 
vationem judicatur, damnari utique debet.» Cypriano 
exprobrat, quod auctoritati tol. annorum, totque 
ecclesiarum acquiescere nollet ; quod insurgeret ad. 
versus ecclesiasticam tot seculorum consuetudinem : 
« Per quam, inquit, utile est credere, et tot anno- 
rum totque ecclesiarum auctoritati cum bona ratione 
acquiescere, cum sit maximum incommodum ac dis- 
pendium sanctissimz matris Ecclesix adversus prisca 
M. 


1551 


PILEFATIO. 


1558 


BIN/E DISSERTATIONES 
DE FIRMILIANO, 


AUCTORE F. MARCELLINO MOLKENBUHR (1) o. 3. F. STRICTIORIS OBSERYANTLE, S8. THEOLOGIE 


LECTOR. JUBILATO. 


PRAEFATIO. 


Postquam, anno 1788, de Cathedris Petri Romana A nonnulla opera qu: antiquis auctoribus adscribuntur, 


el Anthiochena, ac primis S. Petri successoribus 
binas publicaveram dissertationes, non cessavi vete- 
rum SS. Patrum et historicorum opera horis inter- 
cisis, quas negotia permittebant liberas diligentius 
pervolvere, ac critice et attentius expendere et ulte- 
rius inquirere an forsan ego ipse contra assertam 
meam opinionem : « quod Petrus numquam sederit 
Antiochiz (2), » aliquid solidi detegere potuerim, pa- 
ratus, si erravissem, primus publice meam revocare 
sententiam. 

Ast tantum. abest ut quidquam quod meis asser- 
tionibus adversum esset, usque huc detexerim , ut 
potius in meis prioribus opinionibus, ctiam illis circa 
Cepham, circa jejunia et abstinentias in dies semper 


ex pluribus indiciis cognoverim esse respeclive sup- 
posititia, vel mutila , vel interpolata, et quidem talia 
opera, ex quibus gravissime et intricatissime con- 
woversie fuere enat:e. non. minus in theologia dog- 
matica, quam historia et chronologia ecclesiastica, 
nec non patrologia signanter quatuor primorum sie 
culorum. Non possum non meas in re tam ardua 
cogitationes publici juris facere. 

Initium facio ab Epistola Firmiliano adscripta , 
qui ex universis quae exstant inter Cyprianicas , est 
omnium celeberrima. Proximo tempore et Epistolas 
S. Basilii M. canonicas aliaque ejus opera, cuncilia 
Eliberitanum , Ancyranum , Neocssariense, Gan- 
grense, Laodicenum crisi subjiciam. Denique et os- Ὁ 


magis et magis confirmatus fuerim; immo cum li- B tendam Eusebii Caesariensis historiam ecclesiasticam 


bros antiquiores ulterius pervolverim , nunc prater 
opinionem meam et exspeclalionem , eo deveni ut 


4) Binas Dissertationes Monosteril Westphalorum 
4790 iu 4? edidit vir clarissimus F., Marcellinus 
Molkenbulir ordinis S. Francisci strictioris obser- 
vantig S8. Theologi» lector jubilatus, Provincia 
Saxonis S. Crucis Minister actualis, quarum sequens 
titulus : Bine Dissertationes ; 1, De S. Firmiliam Ce- 
sariensis in Cappadocia episcopi Epistola ad S. Ste- 
phanum, aliisque ejus operibus; 11, De anno quo mor- 
luus fuerit. Firmilianus, seu. Paulus Samosatenus, in 
synodo Antiochena fuerit condemnatus. 

Titulo subjunxit in pagina altera, ex Epistola 98 
ad Vincent. Rogat., hxc S. Augustini verba : 

« Quamquam non desint qui hoc Cyprianum pror- 
$us non sensisse contendant, sed sub ejus nomine 
a presumploribus atque mendacibus fuisse confi- 
ctum. » 

Scopus clarissimi auctoris est in prima disserla- 
tione, post inanes Christiani Lupi et Raymundi Mis- 
sorii conatus, denuo verosimile reddere « S. Firmi- 
liani Epistolam ad Cyprianum (probabilius est error 
typographi Epistolam ad Stephanum, hanc enim tota 
antiquitas ignorat) » haud genuinam esse , sed a Do- 
natista Afro eidem suppositam seculo v, et quidem 

st Augustini tempora. Luuern. | 

(2) Omnino penes huncauctorem sit ea quam profi- 
tetur de S. Petri Autioclieno episcopatu opinio Gui 
adhsrendi nec cseteris scriptoribus catholicis, nec 
nobis animus est. Epp. 


in puncto rebaptizationis et. controversiz celeber- 
rim: S. Stephanum papam inter et S. Firmilianum, 
nec non et paschatis celebrandi S. Victorem papam 
inter et Polycratem ac [reneum esse interpolatam. 
llujus Eusebii librum inscriptum : Vita Constantini M., 
luisse mutilatum , jam alias subindicavi (1). Mentio- 
nem quoque faciam de orthodoxia S. Dionysi 
Alexandrini, et quod is nnmquam faverit rebapuzan- 
tibus; insuper quod hac in causa catalogus S. llie- 
ronymi de Viris illustribus fuerit male corruptus. De 
coneiliia Synnadensi et Iconiensi, si negotia permi- 
serint, suo tempore quo et epistolas S. Cypriani exa- 
minabo, consequenter et concilia Africana qua in 
causa rebaptizationis contra definitionem S. Stephani 


C papi celebrata fuisse dicuntur, attingam, et reliqua ; 


campus amplissimus undique spinis circumseptus et 
eonsitus. 


Nunc de $ola S. Firmiliani Epistola (3), cujus 


(1) Bex assertiones de jejuniis et abstinentils con- 
wa Theologum Moguntinum : Paderborne, anno 
4185, & 59 vel sechs Streitsatze, vermelirte Auflage. 
Paderborn. 1786, 8 59. 

(3) Sancti tulum in his dissertationlbus szepe ssepius 
episcopo C:xsariensi datum, ei concessit quidem ec- 
clesia Graeca, constanter vero Romana abjudicavit. Epp, 


1501 


DISSERTATIO 1, DE FIRMILIANI AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. " 


1562 


crisi subjicienda est, utpote quae sola exstat sub Fir- A positiva superaddiderit comprobantia eam aliquando 


miliani nomine. 
CONSPECTUS 
UTRIUSQUE DISSERTATIONIS DE FIRMILIANO. 

DissERTAT!0 1l. — N. 1,2, 5, l'remittuntur duz re- 
gul:e critices ex Dupiunio. 

Propositio 1. — N. 4, 12. Epistola quze sub Firmi- 
liani nomine circumfertur ab homine Latino videtur 
conficta. 

Propositio n. — N. 15, 47. Saltem S. Firmilianus 
eam non composiit. 

N 18, 77. lpsa epistola refertur quoad partes et 
critice examinatur ; ubi n. 44. An S. Stephanus papa 
validum edixerit Baptismum sub quacumque forma 
collatum. 


Grxcam exstitisse, vcl judicia adduxerit Graecam rc- 
dolentia originem. Atqui nulla mornenta positiva ad- 
duci poterunt subjudicantia Grxcam fate epistolze 
nativitatem ; ergo non est asserendum hanc Latinam 
prolem ex Gr:ecia esse oriundam ; non enim sano 
critico satis est; quod ipse fabricator dicte epistolze 
Firmiliani nomen superscripserit, aut se in Cappa- 
docia inter Graecos episcopum esse innuat; alias in- 
numera opera, qu: certo supposititia sunt, coge- 
remur admittere ut genuina. Igitur prafata epistola 
Latina tamdiu habenda est origine Latina, donec 
probetur eam olim exstitisse Gr:cam. Porro licet 
probaretur eam olim exstitisse Grzcam , nihilominus 
habenda tamquam S. Firmiliano supposititia, ut di- 


Propositio q1. — N. 78, 87. Verosimilius est, quod B cetur a numero 13. 


aliquis Donatista Africanus fatam Epistolam fabrica- 
tus fuerit post sxc. 1v, vel alius hxreticus. 

Propositio 1v. — N. 88, 91. S. Firmilianus nullos 
libros scripto publico vulgavit. 

DisseRTATIO [].--- De S. Firmiliani anno emortuali, 
quo Paulus Samosatenus fuit condemnatus in cele- 
berrima synodo Antiuchena, in qua et vox homou- 
sion dicitur fuisse rejecta. 

N. 92. Chronologi dissident. 

Propositio. N. 95, 100. llla aute annum 272 non 
contigerunt. 

DISSERTATIO PRIMA 
De Firmiliani ad S. Cyprianum Epistola aliisque ejus 
operibus. 

1. Ante quam ad ipsas meas assertiones progrediar, 
pramitto ex Dupinio (1) : « Àn aliquis liber habendus 
Sil supposititius, « duas tantum sequentes regulas : 

2. 1. Certum est et sufficere ad dubitandum de 
opere, quod ab antiquis non sit citatum , hincque ca- 
Facteres antiquitatis valde authenticos debet habere 
ut ab omnibus recipiatur: cum. e contrario minimis 
conjecturis contrarium evincentibus una cum veterum 
silentio procul dubio suppositium habendum sit. 

ὁ. II. Fit s:epe ut, quamvis unaquzeque conjectura 
separatim considerata non videatur magni esse pon- 
deris, omues tamen simul junct:e certitudinem quam- 
dam moralem efficiant. Reliqux regule critic in 
decursu applicabuntur. 

PROPOSITIO 1. 


C 


5. Probatur 9* Non solum Grx:»cam originem non 
redolet, sed talia refert vocabula, 415 suadeant, 
primz::vam originem fuisse Latinam. E. g. pseudo- 
Firmilianus ait: « Apud nos necessario fit ut seniores 
et prepositi per singulos annos in unum convenia- 
mus; in ccclesia pr.esident majores natu. » Graecus 
auctor Catliolicus sxculo 11, potius et significantius 
dixisset : «Ut presbyteri, et episcopi in unum convenia« 
mus » etc. ; quas voces origine Grxca Latinus inter- 
pres immerito immutasset. Quod vcro episcopi apud 
Grecos sxculo m, antonomastice appellati fuerint 
« przepositi » nullum in libris Gr:cis occurrit exem- 
plum. Equidem cl. Josephus Bingham (1) ecclesio 
Anglicane seriptor celeberrimus asserit episcopos 
in Ecclesia primitiva honoratos fuisse titulo Przpo- 
sitorum (2). Ast 1? ex tribus primis sxculis nullum 
adducit auctorem , nisi unum Cyprianum, qui fuit 
Latinus in Africa. 2* Epistol: quas Binghamius ad- 
ducit mihi videntur S. Cypriano fuisse suppositze. 
Titulus Seniorum occurrit apnd Latinos in Africa 
scriptores seculo im , apud Tertullianum (3), szeculo 
iv, apud S. Optatum (4) , seculo v, apud S. Augusti- 


1, et à. 

(2) ldem Bingham innuit l. c. episcopos a Latinis 
vocatos fuisse Praesides ; nam Tertullianus Apolog. 
c. 39, ait: President probati quique seniores, honorem 
istum non pretio, sed testimonio adepti etc. Ast simili 
modo probare possem episcopos Antiochenos olim 
vocatos fuisse gubernatores ; nam Eusebius l. mi, 


4) Bingh. vol. 1, |. ur, Je Antiquitat. Ecclesiast. 
c. t 


Vero similius est quod. famosa sub nomine Firmiliani D €- 22, ait: Inter eos qui Antiochie ecclesiam guber- 


ad S. Cyprianum Epistola non ab aliquo greco , sed 


a latino tenebrione fuerit composita. 

4. Probatur 1* Epistola hec in idiomate Gr:zeco non 
exstat; sed dumtaxat latine fuit in lucem producta 
diu post tempora, S. Firmiliani; qui ergo asserit , 
vcl credit, eam originaliter fuisse Gri»cam , peccat 
contra principium sufflcientis rationis ; nisi momenta 

(1) In Przefat. ad suam novam bibliothecam. Ideo 
citavi Dupinium, quia is famosus criticus Epistolam 
de qua agimus refert ut genuinam in V. Cyprianus ; 
addens : nullum. poterat. Cyprianus sperare respon- 
sum sibi gloriosius eo quod a Firtiliano accepit; 
Firmilianus enim aperte damnat , verbisque satis duris 
Stephani pape actum , Cyprianum laudat, 


narunt , primus ÉEvodius , alter Ignatius. 

(5) Vide notam (5) prxcedentem. 

(4) Optat. 1. 1. refert Meusurium episcopum Car- 
thaginensem , ubi ecclesiam suam tempore persecu- 
tionis Diocletianz relinquere coactus fuerit, et ec- 
clesi:& ornamenta et vasa fidelibus senioribus com- 
mendasse. Ad calcem operum S. Optsti. liabentur 
epistole in quibus legitur : Onnmes vos episcopi , pres- 
byteri , diaconi , el seniores scitis. Adhibele conclericos, 
et seniores plehis ecclesiasticos viros. Clericis et Senio- 
ribus Cirthensium . . . salutem. Ibi ergo presbyteri 
distinguuntur a senioribus. Equidem in Epistola 13, 
S. Hieronymi ad Rusticum Narhon. dicitur: Sextus se- 
niorum , ordo est qui Sacerdotibus datur, qui presbyteri 
dicuntur, qui presunt Ecclesie Dei Verum illam episto- 
lam S. Hieronymo fuisse false adscriptam , jam olim 
seculo xvi, advertit Marianus Victorinus Reatinus. 


1565 


DE FIRMILIANI AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. 


1566 


edita fuisset, Ergo non nihil miror, quod Epistola A reperitur in variis bibliothecis, signanter in codice 


Firmiliani ad S. Cyprianum responsoria qui origina- 
liter fuisset. graeca modo compareat inter Cypriani- 
cas dumtaxat latina; at vero S. Cypriani ad S. Fir- 
milianum consultoria quax originaliter fuisset latina, 
nullibi compareat. Forsan et hac proxime compo- 
nenda erit. Quidquid sit. 

PROPOSITIO 1I. 


Non est verosimile, quod S. Firmilianus famosam pro 
rebaptizantibus Epistolam contra S. Stephanm pa- 


pam conscripserit. 


45. Probatur 15 Quia asserenti eam a S. Firmilia- 
no scriptam fuissc incumbit probatio (1) ; haec fie- 
ri debet per testes coxvos, vel proxime cozvos ; hi 
penitus deficiunt ; nam neque Eusebius C:esariensis, 


manuscripto bibliothec:e Angelic:e, quem tempore 
Nicolai V papx ( adeoque szeculo xv ) ex vetustiore 
exaravit Hieronymus Pistoriensis ; igitur habenda est 
ut genuinus S. Firmiliani foetus. » 

Verum respondeo 1“. Si hioc argumentum valeret, 
innumeri libri apocryphi essent admittendi, ut ge- 
nuini, v. g. epistola S. Clemertis papx I ad S. Jaco- 
bum fratrem Domini, quam ssculo iv Ruffinus 
transtulit ex gr:co in latinum, nec tamen hic a 
sanis criticis agnoscitur ceu authentica ; ut omit- 
tam quasdam decretales Lini, Cleti, Evaristi etc. ac 
plurima alia opuscula in quibuslibet bibliothecis faci- 
le reperiunda. 

Respondeo 2. Ergo ille antiquissimus testis publi- 


neque S. llieronymus, qui ex professo tractarunt de p cus, qui pro authentia fate Epistole, quod hxc, NB. 


scriptoribus ecclesiasticis, neque S. Optatus, neque 
S. Epiphanius de illa epistola qux: maxime famosa 
fuisset, ullam mentionem fecerunt. Sed neque has- 
reiici qui saeculo iv. et v rebaptizabant, ut Luciferiani 
a S. Hieronymo exagitati, Donatist:e a S. Augustino 
ob anabaptismum expugnati, umquam ad fatam Fir- 
miliani Epistolam qu:e ipsis maximo fuisset pr:sidio, 
provocasse leguntur. Hoc meum argumentum nega- 
tivum ex silentio omnium veternm ca el acatholico- 
rum depromptum mihi videtur maximi esse ponderis; 
confiteor tamen, quod non plene probaret meum in- 
tentum, si vel unum solidum argumentum positivum 
ex antiquitate desumendum opponi posset ; sed usque 
modo non potuit inveniri ; nam 


sculo i grace scripta fuerit in Cappadocia, addu- 
ci poterit, est unus llieronymus Pistoriensis, NB. 
latinus ex saeulo xv? lia sane secundum Bertium 
pricipuum dictze epislol:e propugnatorem. Ego nul- 
latenus hic ultra curanduia censeo, quis et quante 
auctoritatis fuerit ille Pistoriensis Hieronymus, cum 
si vel ipse sanctissimus papa Nicolaus V summa 
zstimatione venerandus, epistolam ceu S. Firmiliano 
propriam szeculo xv adduxisset; in hac tamen quz- 
stone facti historici non esset tant:ze auctoritatis ut 
is vel contra unicum argumentum negativum jam al- 
latum sufficeret. 

Respondeo 3. Ex testimonio Hieronymi Pistorien- 
sis nihi] ultra sequilur quam quod s:eculo xv, in una 


14. Eruditissimus Joan. Laurentius Berti (2) cut ( bibliotheca Angelica jam extiterit epistola Firmiliani 


totis viribus autlientiam fatte. epistole. contra Ray- 
mondum Missorium (3) defendere conatus est, 
adduxit sequens quoad substantiam argumentum ceu 
validissimum : « llla Epistola sub nomine Firmiliaui 


trina οἱ Disciplina Ecclesi:xe, $ 46, ita scribens : Si 
tamen. Epistola, que sub  Firmiliani nomine habetur, 
est genuina; hanc ignoravit Augustinus ; primus edidit 
Morellus calvinista, nec stylum, nec graecam dictionem 
redolet ; acerbior οἱ plena contumeliis aliena videtur a 
mansuetudine Christiana ; ac proinde minus conveniens 
Firmiliano sancto episcopo. 

(1) Contra hanc critices, et utriusque juris regulam 

frequentissime delinquitur. E. g. Nuper anno 1788, 
Antonius Vogt. in suo commentario scripturistico 
Moguntiz edito iterum pertractavit illam celeber- 
rimam quistionem : An Cephas a. Paulo. ÁAntiochice 
redargutus, δ Petrus? Vel : Án. Petrus. circa. fi- 
dem peccaverit? Vogtius asserit affirmando S. Pe- 
trum esse qui peccaverit, quin sutis probet. Ad 
illam objectionem aliqui negant. Petrum. vel umquam 
fuisse Antiochie, respondet : Hi negant, sed won pro- 
bant. Qualis criticus! An ergo neganti factum iucum- 
bit probatio? 
: (2) Berüi lib. 31 de Theologicis Disciplinis c. 13, 
n. 5, ad quem locum suos lectores remittit in suobre- 
viario Historie Ecclesiasticee, edito anno 17641, per- 
tractans historiam szeuli m. 

(5) Porro Missorius ex ordine Conventualium nitis- 
simus scriptor auno 1733 Firmiliano fatam epistolam 
abjudicavit, ac ulira progressus insuper asseruit to- 
tam rebaptizantium historiam ab Eusebio fuisse con- 
fictun, el ab Eusebio fuisse deceptos S. Basilium M., 
et cieteros Catholicos qui postea faverint rebaptizau- 
tibus. Absit ut huic ultimo asserto consentiam ; cen- 
eo interpolatam, scu Eusebio suppositam, quod fu- 


latine conscripta ; id non obstat dictis num. 4. Ex 
numero 12. elucet, eam in multis aliis biblio- 
thecis inter opera Cyprianica olim non fuisse re- 
positam. 

15. Probatur 2* Eusebius (1) et S. Ilieronymus (2) 
referuut epistolas minus notabiles v. g. Polycratis, 
qui in minori negotio (pro retinenda su:e ecclesia: 
consuetudine celebrandi Paschatis diem luna 14 
seculo 11 habente se 5. Victori pap:e opposuisse di- 
citur; si quoque 5. Firmilianus pap:e S. Stephano 
I sese tantum cum strepitu, quautum Epistola reso- 
nat, opposuisset in causa baptismatis repetendi ; 
si is episcopo Romano celeberrimas, ut Epistola 
loquitur, synodos jam pridem celebratas obmovisset : 
si Graecus ille data ad 5. Cyprianum Latinum Epi- 
stola totam Africam contra Ecclesiam Romauam 88- 
culo i1 concitasset, vel in dissensione confirmasset ; 
hzc Firmiliani Epistola fuisset magis memorabilis, 
quam illa Polycratis (5); igitur, si vere extitis- 


sius ostendam in dissertatione singulari de Eusebio ab 
hxretieis interpolato. 

(1) Euseb. H. E. 1. v. cap. 95, 27, ubi et frag- 
mentum Epistol:: quam episcopi Palaestinze hac super 
re conscripserunt. 

(2) Hieronym. in Catal. de Viris llustribus. —— 

(5) Est argumentum ad hominem ; adversarii enim, 
Bertius, etc. sine ulla hesitatione admittunt , illam 
Polycratis epistolam esse authenticam ; ut eo facilius 
propugnare valeant authentiam epistolz Firmilianica: 
Vide dicenda num. 71. Meam singularem opinionem 


1567 


DISSERTATIO 1, 


1563 


set, non fuisset. omittenda ἃ S. Hieronymo, et A Firmilianus tandem evaserit post S. Dionysium cele- 


multo minus ab Eusebio, utpote qui in sua Historia 
de pr:ecipuis 5. Firmiliani gestis sollicitam sapius 
renovat memoriam. |. At vero przdict:e Epistolae nec 
fragmentum, nec. indicium minimum occurrit apud 
Eusebium. 

16. Probatur 27. In epistola pseudo-Firmiliani conti- 
nentur, quxdam. lijstorica. maxime notabilia. E. g. 
4. Quod. in Cappadocia. tempore Firiiliani demon 
baptizaverit in nomine Patris et Flii et Spiritus san- 
cti, Eucharistiam confecerit, etc. ut a uum, 56 vide- 
bimus. 9. Quod, quia circa annum 255, integrz ur- 
bes fuerint ἃ terra. absorpt:e, ideo. gravis persecutio 
contra uostram christianam religionem , tamquam 
istius mali originem fuerit excitata (1). Si h;ec a Fir- 
miliano vere conscripta fuissent, moraliter impossi- 
bile mihi videtur quod ea ab Eusebio Cvsariensi in 
su historia. przetermitti potuissent ; a1 vero przeter- 
missa sunt ab Eusebio, llieronymo, Epiphanio, etc. : 
Igitur, etc. 

Cxterum, quod S. Firmilianus rebaptizantibus, ut 
habet communis omnium persuasio aliquando adhze- 
serit, interim pratermitto ; donec in alia disserta- 
tione speciali demonstraturus sim historiam Eusebii, 
quoad hoc punctum, fuisse interpolatam ab Ana- 
baptistis. St vero S.Firmilianus in errore rebaptizan- 
tium numquam, ut. mibi persuasum habeo, versatus 
fuerit ; quantum à vero distabit hunc sanctum virum 
faiam epistolaim scripsisse ! Sed hoc interim se- 
posito. 


tic», simul admitti debet quod Cyprianus circa annum 
250 ex Afric nuntium miserit in Cappadociam, con- 
silii à S. Firmiliano eapiendi causa. [5 casus, quod 
episcopus Latinus ex Africa consuluerit ip rebus fidei 
Gracum in. Cappadocia, est omnino extraordinarius, 
a nullo historico relatus, signanter non ab. Eusebio 
Graco qui pr:cipuus fuit in celebrandoS. Firmiliano. 
Nibil dubitandum quin eo tempore proter S. Stepha- 
num papam inter Latinos. fuerint insignes episcopi 
per Hispaniam, Galliam, Italiam, Sardiniam. Si S. 
Cyprianus Afer Grzecos in rebus fidei consulere volue- 
rit ; cur non misit ad Grzcos Europmos sibi decuplo 
viciniores, priesertiui cum. in mora periculum erat 
excommuuicationis incurrendz? Si vero consilium 
ex Ásia erat reportandum, cur nuntium ablegavit 
ultra Asiam. niinorem , ex Africa in Cappadociam ? 
Verum de hac re íterun num. 23, 34. Si Cyprianus a 
sententia S. Stephani pap: appellare voluerit ad epi- 
scopos Asialicos ; paradoxum tamen erat, quod illo 
tempore ad tribuual S.Firmiliani confugerit; licet enim 


eruditis communicabo in speciali dissertatione de 
Polycrate. 

(1) De hocterrz motu fusiusagendum erit n. 54. Non 
constat quod ob terre motum contra Christianos ab 
imperatoribus decreta fuerit persecutio ; sed tamen 
Pagani populares continuo contra. Christianus. fren- 
debant, ac omnis calamitatis publicze causam in Chri- 
8tianos refundebant. Si urbes terre molu. concutian- 
lur ; si, etc. conclamant : Christianos. ad Leones, ait 
Tertullianus in Apologia quam tempore persecutionis 


17. Probatur 4^, Ut epistola S. Firmiliani sitauthen- C 


berrimus (Przfat., num. 2) tempore tamen Stephani 
pape nondum ita excellebat, ut inter Asiatos vel 
etate, vel dignitate Ecclesi primus haberi potueiit ; 
siquidem Dionysius patriarcha Alexandrinus circa 
annum 255 Stephano pap:ze perscripsit nomina cele- 


briorum pro tunc in 4.518 episcoporum ; inter hos 
pro tunc. adliuc ultimo loco recenset Firmilianum 


cui premittit Demetrianum Antiochi? (1) Theocti- 


sium (2) C:esarez (in Palestina) Mezubantem Hiero- 
solvma, Marinum Tyri, lleliodoruu; Laod:cez, ilele- 
num Tharsi episcopos. Hi omnes episcopi, S. Diouny- 
sius Alexandrinus, etc. dignitate majores erant Fir- 
niliano; erant Cypriano viciniores ; nam Cappadocia 
multum distabat ultra Tharsum, immo ultra provin- 


B cias Cilicie, in qua Tharsus est Metropolis. Quis jam 


est ille testis, qui referat, quod Cyprianus Latinus in 
re tam ardua, oinisso episcoporum Latinorum consilio 
ad aliquem Grzcum in Cappadocia positum appellare 
voluerit? Solus pseudo-Firmilianus as-erit, se esse 
illum Grzcum, ad quem Latini appellaveriut.—Cre- 
dat Judzeus Apella.— Quod Ecclesi:e Griecz consa- 
luerint Latinos, plurima habemus exempla ἃ Gracis 
antiquioribus relata ; quod episcopus Latinus ia re- 
bus fidei olim consuluerit Crz cos, nullus, si de S.Cy- 
priano interim przscindamus , mihi modo occurrit 
casus. 

Szeulo 1, Corinthii Grici, vivente adbuc intet 
Graecos Joanne. Evangelista, suas causas detulere ad 
S. Clementem episcopum Ronianum. Sxculo n, causa 
Polyeratis seu potius quartodecimanorum ex Asia 
ilomam delata, Szculo m , Dionysius patriarcha 
Alexandrinus in qu:stione Daptismatis consuluit 
Xystum papam Stepliaui successorem. Polycarpus, 
Origenes, Hegesyppus,. in causa religionis Romam 
profecti fuere, ut refert Eusebius Gricus. 

18. Probatur 5". Examinando ipsom epistolam, qu» 
ex notis intrinsecis, vel suspecta, vel etiam aperte sup- 
posititia depreliendetur. Continet enim quamplurima 
respective vel lizretica, vel lixresi proxiuia, historice 
falsa, cum geographia et ehronologia incompati- 
bilia, aliaque Firmilia:o indigua. 

19. [ta incipit pseudo-Firmilianus : « Firmiliauus 
Cypriano salutein. Accepimus per Rogatianum diaco- 
num a vobis missuui, litteras, quas ad nos fecisti (3), 


D frater charissime... Postea pergit : Nos vero ea, quz 


a vobis scripta sunt, quasi nostra propria suscipimus, 
nec in transcursu legimus; sed sepe repetita me- 
morie mandavimus.» 

20. Hinc ex decursu magis patebit, quod pseudo- 
Firinilianus Cyprianum aliquando in singulari, ali- 
quando in plurali alloqualur : « a vobis missum ; ἴα 
ad nos misisti ; » ast de se ipso constanter in plurali 


in Africa conscripsit circa annum 202. V. Fleur. 


(1) I5 primo loco positus videturob dignitatem suz 


Ecclesi:e. 


(2) Tneoctistus dignitateepiscopali jam 'tmnctus fue- 


rat, antequam vel Origenes fuerat presby ver V. Eu- 
seb. H. E, 1. vi, c. 20; Il. vir, c. 5. d 


(5) Hc phrasis litteras ad alium facere, et simWesia 


epistolis vulgo Cyprianicis frequentes occurrunt. 


1569 


stylus szeculo m apud Gro»cos fuit insolitus. Sane 
Dionysius Alexandrinus de se ipso locutus est in sin- 
gulari (4). 

Objiciuut 1. Firmiliauus acceptis a Rogatiano dia- 
cono litteris illico synodum congrega verat, et nomine 
totius syuodi respondit in plurali: « Nos accepi- 
mus. » 

Respondeo 1. Etiam Cyprianus nomine concilii 
Africani consuluisse Firmilianum asseritur ; cur ergo 
Firmilianus in procemnio respondet uui Cypriano : 
« Quas fecisti, charissime (rater ? » 

Respondeo 2. pseudo-Firmilianus se excusat quod 
Suam responsoriam niniis acceleranter absolvere (2) 
coactus fuerit ; quia Rogatianus diaconus expectare 
nolens, illico in Africam regredi festinabat, ut dice- 
tur num. 34. Si ergo pseudo Firmilianus tantam io- 
ram non habuerit, ut Cypriano debite respondere 
vel potuisset, sane et synodum celebrare non potuit ; 
vel mentitus est auctor epistolae Firmilianicz:e incu- 
sando Rogatianum diaconum, quod is dyscolus nuntius 
ex longo itinere lassus tantillum temporis Cesarea in 
Cappadocia consistere noluerit, ut S. Firmiliano epi- 
scopo sufficiens mora fuisset in re tam ardua debi- 
tam conficiendi epistolam responsoriam. 

Respondeo 3. Auctor epistolze vulgo Firmilianicze 
satis manifeste indicat, synodum ob Cypriani litteras 
consultorias non fuisse a Firmiliano convocatam, 
cum pseudo-Firmilianus in sua ad Cyprianum re- 
$ponsoria rescripserit : 


1" Qustionem jampridem in conciliis (5) Asie C 


fuisse delinitam. 


(1) V. Euseb.,l. vii, c. 5et9, ubi patriarcha Alexan- 
drinus in epistola quinta de Baptismo ita scribit ad 
Xystum pap m : Consilio opus habeo, et tuam senten- 
tiam abs te peto, cum... vereur. ne [fullar. 

. (2) Raptim, imnmio raptissime scriptam fuisse ait Du- 
pinius. Cui risum non moveat illud raptissime? 

(5) ΠΠ:ς Asix consilia, qux jampridem (secundum 
Sbaraleam Diss. ), e. 2, n. 15; anno 990, vel 215, 
vel antea) anabaptismum decrevissent, Cypriano us- 
que dum ignota fuisse videntur ; nam auctor Firmi- 
lianieze est primus, qui eodem Cyprianoannuntiant. Ut 


clam omnibus latinis celebrata fuissent, necesse cst ΗΝ 


quia nulius pontifieum se opposuisse legitur. At vero 
captu difficile est qued nihil de illis episcopo Romano 
Super universum gregem jugiter vigilanti innoiui«set ; 
ciun tamen Asia pro tunc Rom:e adlinc subjecta erat 
In civiiibus Ὁ 16 ac. ecclesiasticis. Immo illa Asi: 
consili: latuerunt et Orizinem coamvui, et Firtuiliani 
familiarissimuim, et Eusebium, aliosque Grz»cos. Epi- 
stolam Dionysii, prout lioc inodo legitur apud. Euse- 
bium, l. vu, c. 5, interpolatam esse, alia vice osten- 
dam. Origenes isto tempore florebat presbyter, obiit 
sub Siephano. papa ; dum. vivebat , consulebatur in 
quibuslibet! controversiis a dissitis que ac a vicinis 
episcopis, maxime a Firmiliano. [n volumivibus qu;e 
Origenes reliquit plurima, nullum occurrit indicium 
de iliis Asie conciliis, aut praefata Anabaptistarum 
controversia. Eusebius omnes Origenis libros lege- 
rat; illa Asi;e concilia iguoravit, quie L. vi referre de- 
buisset. Ibidem mentionem facii, quod circa. anum 
258 Beryllus episcopus Dustrensis in Arabia h:ere- 
Ucus, ab Origeue in concilio plurimorum oepiscopo- 
rum fuerit reductus ad fidem catliolicam ; ast, quod 
et ii qui a Beryllo fuerant baptizati debuerint rebapti- 
Zari, nemini pro tunc in mentem venisse patet ex Eu. 


DE FIRMILIAM AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. 
pronuntiat : « Nos » Firmilianus « accepimus, » qui A — 2* Quzstionem adeo copiose examinatam et com- 


1570 


probatam fuisse in epistola per Cyprianum missa, ut 
pseudo-Firmilianus nullas novas probationes voluerit 
superaddere, immo ex tunc epistolam Cypriani me- 
moriter addiscere coeperit. Conrerautur, n. 19 et 50. 
Ergo pscudo-Firinilianus novam synodum celebrasse 
non videtur. Asserenti factum incumbit probatio. 

21. Ohjiciunt 1. Auctor. epistolis. Firmilianicze in 
conclusione addit :« Bene te valere eum universis, qui 
in Africa sunt, episcopis .. universi optamus. » Ergo 
synodum celebravit. 

Respondeo 1. Sed quisunt hi « universi, » quostam: 
cito congregaverit? Ne vel unius suorum coepis- 
coporum nomen Cypriano perscripsit, neque locum 
congregationis ; estne hic stylus scribendi epistolas 


B synodicas ? —Sed forte dicat aliquis : hyems immi- 


nebat, Firmiliano tempus non sufficiebat. epistolam 
tanto negotio competentem absolvendi ; nuntius Afri- 
canus regredi festimabat. 

Respondeo : Ergo nec tempus habuit congregandi 
synodum ; et cur non distulit Latinam Cypriani cpi- 
stolam memoriter addiscere, donec ipse suam re- 
sponsoriau absolvisset. Cxtterum ille architectus per» 
sonain velociter scribentis assumpsisse videtur ideo 
ut, $i n:evorum cominissorum convinceretur, facilius 
excusandus essel, V. g. Oblitus fuit addere locum 
concilii, timnit nominare episcopos qui assertz syn- 
odo interfuissent. — Ab eo qui raptim scribit exigi 
nequit uL tales. circumstantias referre debeat. Sed 
tàmen ego uni asserenti, « rebaptizationem fuisse 
olim in concilio definitam, » non credam nisi immo 
edicat : « ubi, quando, a quibus » fuerit celebratum. 

22. Supponitur ergo, quod S. Cyprianus cum uni- 
versis Afric:e episcopis literas composuerit plenissime 
probantes : « Daptismum ab hzereticis collatum non 
valere ; » quod has litteras Firmilianus cum suis uni- 
versis tanti fecerit, ut eas (licet idein pseudo-dogma in 
$uà, et vicinis provinciis jam pridem definitum fue- 
rat) attente οἱ szmpius relegerit, eL memoria manda. 
verit, memoriter addiscere voluerit. Videtur ergo 
pseudo-Firinilianus epistolam Cypriani Latiuam plu- 
ris fecisse, quam cuncta liac super re a Gracis cele- 
brata Asi:e concilia ; id enim innuit singularis illa ex- 
pres-io: « 506 repetita memoria mandavimus. » 

Nescio an magis dolendum vel mirandum quod 
pretiosa illa, ut asseritur, epistola in. concilio Lati- 
norum Africauo composita, in concilio Gri:corum 
lecta, s:pius relecta, quam Firiniliauus statim, ante 
quam vel responsorias scripserit, su: mandavit me- 
mori», non pervenerit ad posteros ἢ Non au lliero- 
nymum, vcl Eusebium ἢ 1mmo ipsa una. cum actis 
priefatoruim conciliorum interierit? sed non irasca- 


sebio, |. vit, ubi asserit qnod rebaptizatio primum 
eceperit sub Stephano. Acta illius synodi contra De- 
ryllam coact:e, et questiones Origeuis contra. illum 
motae adhue exstibant tempore Eusebii qui videatur, 


., vit, e. 35, et c. 20. Apud Eusebium episcopi eccle- 


siarum leoniensis οἱ Synadensis recensentur, a disci- 
plina laudantur, sancti vocantur et beati fratres, ast 
de coucilis ibidem celebratis altum silentium est. Ex 
his conjicio, illa concilia csse fictitia. 


1514 


tur contra antiquos scriptores ecclesiasticos, quorum A 
officium fuisset, saltem uliquod argumentum ex prz - 
fatis scriptis asservare. Verum Eusebium, Hierony- 
mum, etc. habemus hac in re innocuos, cum et ipsis 
Anabaptistis seculo 1v οἱ illa suorum coriciliorum 
acta, immo et nomina fuerint ignota. Omnia reman- 
serunt impressa memoriz unius pseudo-Firmiliani. 
Qui pergit : 

$5. « Gratias propter hoc Domino maximas egi- 
mus quod contigerit, ut qui corpore separamur, spi- 
ritu adunemur...ut quasi... in. eadem domo simul 
inliabitantes, quod et decet dicere, quia spiritualis 
domus Dei una est; erit enim in novissimis, ait die- 
bus... domus Dei super vertices montium... Et in 
Psalmo postulatur a Domino inhabitare in domo Dci 
peromnes dies vite. Etin alio loco: Ecce inquit, 
quam bonum et voluptibile est, ut habitent fratres in 
unum... Sed et Angelis voluptatem maximam prz- 
$13L: quibus sermo divinus esse gaudium in uno 
peccatore poenitentiam agente et ad unitatis viuculun 
revertente.. » 

1. Verum est, SS. Firmilianus et Cyprianus corpore 
maxime separabantur; siquidem S. Cyprianus Cartlia- 
gine in Africa, ubi uunc Tunetum, episcopus erat, et 
S. Firmilianus in Asia majori habitabat episcopus C:»- 
sare: in Cappadocia, qu:ze regio adjacet Arimeniz, vel 
etiam liujus pars reputatur ab aliis (1). 

Sed an scriptori Catholico videri potuisset quid 
singulare vel extraordinarium, quod contigerit ut 
duo in eodem Romano imperio episcopi, qui cor- 
pore sepárantur, spiritu adunentur ? In quo consistit C 
illa deprzdicata coadunatio, ob quam, ut n. 90, vi- 
debimus, cum magna lIxtitia exultaverit? An in eo 
quod Novatum hzreticum nuperrime exortum, com- 
muni consensu ab Ecclesia eJecissent? Id S. Firmilia- 
nus qui in. hzresi Novati ab. Ecclesiis Orientalibus 
éjicienda strenuus laboraverat (9), tacere non debuis- 
Set, non potuisssel ; ast ob eliminatain lizeresiin No- 
vati nullas Deo gratias scripsit; quam ergo ob cau- 
sam egit maximas? Quod coadunati fuerint conira 
Papam defendentem traditiones antiquas, quod con- 
senserint in tolerandis circa Baptismum dissensioni- 
bus. Contra Patrem debacchantur, de hxresiarcha 
Novato silent, 

II. Textus S. Scripture minus congrue adhibiti vi- 
dentur; nec sapit illud voluptibile gaudium, quod 


h 


(1) Videatur Calepinus, e veteribus Plinius secun« 
dus: Czsarza Cappadocix olim dicebatur Mazaca. 
Via ordinaria Carthagine Cavsaream institui. debue- 
rat per mare Mediterraneum versus Ephesum ; 
distantia inter Epliesum et. Carthaginem erit. circiter 
eadem, quie Romam inter et Ephesum. Iter pedesire 
Epheso versus Mazacaim, seu Czesaream teste Stra- 
bone, l. x:v, sunt 3820, stadia ; ergo 475 williaria 
Romana, vel (si 5 milliaria Romana computentur ad 
unum milliare Germanicum) 95 milliaria Germanica, 
quorum 15 efficiunt 4 gradum.— Bingham v. 5, An- 
tiqq. Eccles. Carthaginem collocavit in. gradu 56, 
longitudinis et 35, latitudinis. C:esaream in gtadu 63, 
lontit. et 40 latit, Distant ergo 5 gradibus latii. οἱ 52 

ongit. 


(3) Vid. Euseb., 1. vi, cap. ult., lib. vir, cap. 5. 


DISSERTATIO 1, 


157 


Angelis sit in uno peccatore poenitentiam agente. 
Premissis illis per S. Scripturam evagationibus con- 
queritur contra Stephanum papam. 

24. v Quod per hujus inhumanitatem nunc effectum 
sit, ut nec confabulatio jam possit esse, nec sermo 
cotümunis. » 

l. Ergo sententia Stephani pap:e maximam in ani- 
mis Episcoporum. etiam Orien!alium, fecerit im- 
pressionem, necesse est, cum inde effectum fuerit, 
ut nullus cum Firmiliano confabulari δι} plius volue. 
rit, nec ipse sermonem liabere potuerit communem, 
Quomodo h:ec cohaerent cuia asserta synodo per 
Firmilianum in favorem S Cypriani celebrata? N. 21. 
Czterum lubens admitto quod si Firmilianus a paja 
vere fuisset excommunicatus, is ad confabulationem 
cum catholicis admissus non fuisset. 

Il. Ast falsum est quod commercium Orientis cum 
Stephano papa fuerit interruptum, vel Orientalium 
inter se mutuum, ut abunde patet ex litteris Dio. 
nysii Alexandrini ad Stephanum, hujusque successo- 
res (1). Fabulator pergit, ac 

25. « Stephanum papam Jud:v proditori (indirecte 
Cyprianum Christo) comparare prz:esumit subjungens : 
Sed hiec interim quae a Stephano gesta sunt preete- 
reaniur ne, dum audacix et insolenti:e ejus memini- 
mus, de rebus ab eo improbe gestis longiorem n«e- 
stitiam nobis inferamus. » 

Quz sunt hzc improbe gesta, ob qu: S. papa Jude 
proditori (2) potuerit assimilari? Quos testes produ- 
cit pseudo-Firmilianus? Nullos, contentus nuda asser- 
tione propria. Sub figura przeteritonis simulat impostor 
se ea quz S. papa Steplianus impie gesserit non com- 
memoraturum, ne longior inferatur maestitia ; ast 
hanc przteritionis figuram szpius audiemus recur- 
rentem, el nihilominus tandem suhscquetur accurata 
commemoratio eorum quz S. Stephanus impie gesse- 
rit, qux? longiorem moestitiam illatura sint. 

26. Pseudo-Firmilianus, postquam S. Stephani im- 
probitatem hac prima vice pr»tereundam esse dixerat, 
ne moestitiam inferat, exsultans revertitur, unde ce- 
perat, dicens : 

« Cum magna letitia exultavimus, et Deo gratias 
egimus, qui invenimus in fratribus tam longe positis 
tantam nobiscum fidei et veritatis unaniniitatem.., 
ut vosqui longissimis regionibus a nobis separa 
estis, sensu eL spiritu copulatos vos esse nobiscum 
probaretis. » 

I. Deprzedicata illa fidei, et unita veritatis, qua 
illi Anabaptist:e se sensu et spiritu copulatos proba- 
verant, consistebaut in 60 quod contra. detiuitionem 
pape manifestam hzresin animose propugnassent, 
hiuc exultantes Deo imaximas egerunt gratias. Sed 
ad quid hxc repetitio, cum eadem jam supra dixeral. 
N. 25. Et sibi tempus, ut. qu:estionem principalem 


( t) Videatur Eusebius, 1. vit, a cap. 7, ad ri; iteg 
PrxȒat., n. 2. 

(2) Donatiste s;eculo v. etiam S. Augustinum Jud2 
proditori compararunt. V. S. Augustin., 1l. d, con. 
it. Petil. c. 8. 


1515 


DE FIRMILIANI AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. 


A374 


debite pertractare valuisset, deesse conquestus fuis- A uni (utique pseudo-Firmiliano) aliquid fuerit revela- 


sel? N. 34 (1). 

27. Tunc iterum immiscet exempla scripturistica 
qui» nullus expectasset. E. gr. Postquam inutiliter 
repetiisset distantiam locorum, ineptissime transgre- 
ditur ad distantiam temporum. 

« Secundum quod et olim intervallo temporum se- 
paratos ab Job et Noe qui in primis fuerant, Ezechie- 
lem et Danielem posteriores state ad unitatis vin- 
culum virtus diviua conjunxit ut, quamvis temporibus 
longe discreti erant, eadem tamen divina inspiratione 
sentirent. » Addit huic loco minus convenientem 
textum, nempe ex Ps. xvii. « In universam terram 
exivit sonus eorum...qui unitate spiritus voliciter 
currentes, etc. » 

Pamelius qui plurimum laboravit in illustrandis 
epistolis. SS. Cypriano et Firmiliano attributis, circa 
praefatam periochaim tandem fassus est: « Qua In re 
idem senserint Noe et Daniel non potui invenire... 
Job autem, et Ezechiel de resurectione carnis idem 
prophetarunt, ille cap. 19, hic vero 37. » 

Sed jam dico et Stephanum eum Jobo et Eze- 
chiele, immo etcum Firmiliano et Cypriano « in 
unitate Spiritus velociter cucurrisse. » Quis eniin 
dubitavit S. Stephanum zeque ac Frmilianum, etc., 
credidisse « carnis resurrectionem ? » 

28. Prosequitur ex S. Seriptura probare quod econ- 
trario nihil prosit. propinquitas corporum, si desit 
conjunctio animorum. 

Nam in Scriptura legitur : Ecce qui elongant se 


tum, alter tacere debet. En ejus verba : » 

90. « Neque obest utilitati salutari, aut eadem re- 
texere ad confirmandam veritatem , aut quiedam ad- 
deread cumulandam probationem. Si quid autem a no- 
bis additum fuerit, non sic additur quasi a vobis aliquid 
minus dictum sit, sed quoniam sermo divinus huma- 
nam naturam supergreditur, nec potest totum et per- 
fectum auima concipere.—lIdcirco et tantus est nume- 
rus Prophetarum, ut multiplex divina sapientia per 
multos distribuatur; unde et tacere przcipitur primo 
in prophetia loquenti, si secundo fuerit revelatum. 
Qua ex causa necessario fit, etc., ut n. seq. » 

Omitto 15. illam utilitatem salutarem cui repetitor 
se uon obfuturuim | causatur, dum eadem rescribit 


B S. Cypriano quz ab hoc acceperat. Taceo 2". de ma- 


gno Prophetarum numero. Admitto δ". quod pseudo- 
Firmilianus, licet a conciliis Asi:e adjutus fuerit, ut 
n. 20 asseritur, nihil novi solidum in favorem ana- 
baptismi superaddere potuerit (1); non possum ta- 
men non admirari 4*. rationem , quam allegaverit, 
cur eadem recensuerit, nimirum : « Quoniam sermo 
divinus humanam naturam supergreditur, nec polest 
totum, et. perfectum anima concipere. » Sed 5*. 
maxime suspecta mihl est illa laus propria, qua 
auctor se ipsum inslnuat, tamquam divina sapien- 
tía repletum, tamquam Prophetam secundo loquen- 
tem, quem S. Cyprianus cum suis episcopis Afri- 
canis, et nos cum illis auseultare debeamus, — 
Auscultemus ergo hunc pseudo-prophetam qui ex 


abs te, peribunt. ]tem : Pater, da, ut quomodo ego (7 prefato Pauli textu (2) ineptisslIme novam extorquet 


el iu unum sumus, sic el hi in nobis unum sint. 

l. Primus textus loquitur de unione hominis cum 
Deo ; secundus nullibi in S. Scriptura reperitur sub 
illis formalibus. Joannis xvi, ita legitur : Rogo 
pro eis... uL unum sint, sicut tu Pater in ine οἱ ego ín 
le, ut et ipsi in nobis unum sint (2). 

Il. Dein ad quid qu:eso ill» incongrux evagationes, 
quae nullo modo statum qusstionis concernunt. ἢ 
Ex Epistola usque huc lecta necdum divinare licebit, 
quod fuerit objectum controversie inter SS. Stepha- 
num et Cyprianum agitat», eta. conciliis, ut asserí- 
tur, solemniter decis:s. Multum abest ut hanc. mox 
attingat, ut potius iterum alio evagetur. 

29. Incipit laudare epistolam S. Cvprlani dicens : 
« Nos vero ea, etc. » ut supra n. 19, 

Addit : Se aliqiud ex illa esse repetiturum, cum 
hic repetilio non obsit utilitati salutari, et. aliquid 
novi superadditurum ad accumulandam probationem; 
sed interim nec quastionem proponit, nec illas no- 
vas probationes adducil; quin per novas ambages 
sequitur excusalio, cur ipse qu:estionem quam dixe- 
rat suflicientissime a Cypriano modo probatam fuisse, 
novis probationibus communiturus sit, nempe ideo : 
« Quia in Ecclesia Christi sunt prophetze multi, et si 


(1) hnpostor de ea quam fabricatus est epistola 
singulariter gavisus fuisse videtur. 

(2) Ita quoque recitatur a S, Cypriano de Oratione 
Dominica, quod opus laudatur a S. Hilario in Math. 


falsitatem. nempe necessarium esse ut singulis annis 
concilia congregentur ; nam Immediater prosequitur ; 

9$1.«Qua ex causa apud nossit, ut persingulos anuos 
seniores el przepositi in unum conveniamus ad dis. 
ponendum ea qux cur:x nostr: commnissa sunt, ut, 
δὶ quie graviora sunt, communi conslllo dirigantur, 
lapsis quoque etc. ut n. seq. » ' 

I. Quid per praepositos quos senlorlbus postposuit, 
intellexerit noster pseudo-propheta, obscurum est, 
v. supra n. 5. Videtur fuisse ipse unus ex senioribus, 
vel prepositis, amator couciliorum annue congre- 
gandorum, quibus interesse gestlit, vel assidere cu- 
piit (3), cum et hanc disciplInam ex sacra Scriptura, 
nempe ex I Cor. xiv, probare voluerit. 

II. Lex desynodis annuecelebrandis est mere huma- 


(1) Praecipua argumenta vel ex ratione vel ex 
Scriptura desumpta, qux: pseudo-Firmiliagus suppe- 
raddidisse gloriatur, omnia habentur in epistolis 
Cypriano adscriptis. 

2) I. Cor. xiv. 

ts] Illa phrasis : preepositi occurrit et in Cypriani- 
cis, octava sub titulo cleri Romani ad Cyprianum, in 
qua clerus Romanns ait: (Qui videmur. prapositi esse, 
el vice Pastoris custodire gregem. ltem in. Ep. 7, 14, 
13, 15, 235,97, οἱ ad Magnum 76: Nemini prescri- 
bentes, quo minus statuat unusquisque. prepositus. 
Teriullianus Montanista de Corona Militis c. 5: Eu- 
charistiam non de aliorum manu, quam. prasidentium 
sumimus. Non possum subscribere Sellvaggio assercn- 
ti, 1,1, 0. 12, καὶ 4, Litulos prispositoruim et pr:e ἢ 611- 
tium proprios fuisse episcopis in Ecclesia primitiva- 


1515 


PISSERTATIO 1, 


1576 


no-ecclesiastica, primam habens originem ex Concilio A tamen subjiciebant rigidioribus, et pr:eterea Deo 


Nic:eno 1, quod auno 325 (adeoque diu post mortem 
S. Firmiliani) primum decrevit can. 5:» Habeatur 
semel concilium ante dies quadragesim:e. » In histo- 
ria Eusebii ineunte sieculo iv, conscripta necdum oc- 
currit vel minimum iudicium, quod singulisannis epi- 
scopis in unum convenirint, vel necessario convenire 
debuerint. Equidem Dupinius (1) confidenter asserit : 
« Solebant Africani szeculo i, duo quotannis cogere 
concilia, unum Vere, alterum Autumno. » Ast hanc 
suam assertionem probare omisit. Adduci forsan 
posset Auctor epistolarum Cyprianicarum, qui de 
nulla re frequentius loquitur quam de conciliis quasi 
quotidie celebratis ; verum non constat illas episto- 
las esse authenticas, immo alia vice ostensurus sum 
eas, quoad maximam partem, esse supposititias. 

Ill. Cxtterum illa de conciliis frequenter celebran- 
dis doctrina, sive originem, sive finem spectaverimus, 
hic omnino impertinens erat, nilil conducebat ad 
statum questionis ; ad quid ergo ille evagationes hlio- 
minis velociter scribentis, dum adhuc aliam causam, 
cur concilia singulis annis sint celebrauda, Cypriano 
prescribit, simul novam opinionem admiscet, eam- 
que hiereticam. Ait : 

δῶ. « Ut lapsis quoque fratribus et post lavacrum 
salutare a diabolo vulneratis, per poenitentiam me- 
dela qusratur, non quasi a nobis remissionem pecca- 
torum consequantur, sed ut per nos ad intelligen- 
tiam delictorum suorum convertantur, et Deo plenius 
satisfacere cogautur. » 


Ex causis gravioribus ob quas pseudo-Firmilia- C 


n'"s Singulis annis Synodos necessario et ex Pauli 
prescripto ( n. 54. ) celebrandas esse censet, non- 
nisi unicam nominat, nempe ut lapsi, et poeniten- 
tes publice discrucientur ; h:ec vero ratio mihi vi- 
detur valde suspecta. llinc. conjicio auctorum fuisse 
vel Novatianum vel Donatistam, posteriorem tamen 
temporibus S. Augustini, immo et Socratis et Sozo- 
meni Novatianorum (2), utpote qui nullam de fata 
Epistola Firimilianica mentionem faciunt. 

Novati heresis coepit circa annum 250 ; contra 
hanc maxime ipugnavit S. Firmianus, et tamen in 
ea quam examinamus epistola altissimum observatur 
silentium de Novato, vel hujus hxresi, immo hxc 
defenditur. Nam errores Novatianorum  przecipue 
fuerant; Primus : Quod rebaptizaverint eos qui extra 
suam Ecclesiam fuerant tincti ; Secundus : quod do- 
euerint. Ecclesiam nullatenus posse graviora peccata 
remittere lapsis licet contritis et poeuitentibus ; hos 
ergo ad Sacramenta non admittebant, poenitentiis 


(4) ln bibliotheca nova, verbo Cyprianus. 

(2) Scripserunt S. Augustiuus anuo 490, Socrates 
el Sozomenus 440, quo ultimo tempore N»vatiani ex 
rigorisio in laxismum jam declinaverant, conteu- 
dentes, cuicumque Ecclesi: particulari suam quie 
preplaceret disciplin:un. esse permittendum | in je- 
junüs. in crlibatu, in celebratione festorum , 
siguanter Paschatis , in sacramento confessionis 
apud sacerdotem deponend:e, vel non. deponend:. 
Revideantur Socrates |. v, cap. 19 et 22 ; sSozo- 
men. J. vi, cap. 16., qui uterque Novatianus fuit. 


permittendos esse volebant. 

Douatiste szculo 1v, circa annum 3214, exorti 
przfatos Novati errores amplexi sunt (1). Insuper 
addiderunt quod peccatores s;jltem graviores et pu- 
blici (2), non possent valide Baptismum vel alia sa- 
cramenia conferre. Noster pseudo-Firmilianus vult 
annue syuodos esse celebrandas, inm quibus pec- 
catores non. quidem a seuioribus absolvantur mise- 
ricorditer, sed ii qui a Diabolo vulnerati sunt, seve- 
rius castigentur, seu, uL ipse ail: « ad intelligentiam 
suorum delictorum convertantur ac Deo plenius 
satisfaciant. » 

llic rigor semper alienus fuit ab Ecclesia Romano- 
Catholica, proprius Novatianis et Donatistis. 

99. Tandem aliquando pseudo-Firmilianus, post- 
quam tam varia ad statum quaestionis nullatenus 
pertinentia, insuper falsa, vel hzeresin sapientia prz- 
misisset a n. 18, ad 52, nunc incipit se accemodare 
lis, de quibus sea S. Cypriano interrogatum fuisse 
simulat, nempe, | 

« An Baptismus ideo przcise sit invalidus, quia 
baptizaus fuit lixreticus ? » 

Negabat Papa traditioni apostolieze innixus , negat 
universa Ecclesia Catholica. S. Cyprianus et Afri- 
cani Episcopi de veritate dogmatis Catholici dubiuasse 
dicuntur, qui igiturex Cappadocia consilium quzsiere. 
pseudo-Firmilianus affirmat : sed cum timere de- 
buerit sibi defutura esse argumenta suflcientia, 
quibus traditionem apostolicam expugnare potuis- 
sel, iterum, antequam quaestionem attingere audeat, 
sequentem primitlit excusationem, nempe : sibi 
deesse moram temporis, ut debite respondere po- 
terit ; ail enim : 

94. « Quoniam legatus vero iste a vobis missus re- 
gredi festinabat, et tempus hybernum urgebat, quan- 
tum. potuimus, ad scripta vestra rescripsiuus οἱ 
quidem... » 

I. Siccine ille diaconus legatus in causa tam ardua 
universam concernente Ecclesiam qui maximis ec- 
clesie sux sumptibus plura centena, immo millia 
milliaria Carthagine usque.in Cappadociam jam 
absolverat, e longinquo immo ex. longissimis regic- 
nibus venerat, qui titulo hospitalitatis S. Firmiliano, 
à quo summa cum letitia exceptus! fnisse supponi- 
tur (n. 25, 26.) gratanter in. Cappadocia per  sli- 
quod tempus susteutatus. fuisset ; hic — inipertanos 
nuntius noluit espectare per aliquot hebdomadss 
vel dies, ut pseudo-Firinilianus suam in causa tam 
ardua responsionem debita cum mora absolvere po- 
tuerit? Verum apage nugas! Pseudo - Firmilianus 

(1) S. Augustinus de Verbis Domini in Evang. 
Matthei serm. n, impugnat eos, qui pro tuuc do- 
cebant sequentia saltem peccata. 1" homicidii, 3' 
adulterii, 9* apostasi: a fide (vel a sua birresi) esse 
irremissibilia. 

(2) Quie peccata. ministram. facerent. inhabilem 
ad sacramenta valide. conferenda, non satis cee- 
veniebant. Si baptizans foret peccator occultis, 


tum Angelum vel Deum supplere docebant; v. d» 
cenda n. 49. 


1577 


DE FIRMILIANI AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. ' 


1318 


(v. supra n. 19.) fassus fuit, quod sufficientem A non fuerat in proximam, quo tendebat, Italiam traji- 


temporis moram habuerit, ut. epistolam S. Cypriani 
morose, attente, el sxpius relegerit, memoriter 
didicerit (1) ; ergo habuisset et moram exarandi con- 
veuientes respousorias, prasertim cum simul asse- 
rnerit qu:estionem jam pridem in conciliis Asiaticis 
fuisse decisam. lgitur et. quam citius se expedire 
potuisset si Acta. illorum conciliorum transmisisset 
S. Cypriano, cui Παῖς decreta synodalia utique mul- 
tum gratiora fuissent quam | inutiles aliarum: rerum 
enarrationes et superílus repetitiones. Ast lempus 
hybernum urgebat. 

Il. Si S. Firmilianus hanc Epistolam vere scrip- 
Sisset, nonne congruentius dixisset : « Nuntius 
festinat regredi, tempus hybernum urget? » Non 


cere ob tempus hyemale. Ecce hi omnes qui in na- 
vibus Adrumetina ct Alexandrina in Italiam tenden- 
tibus positi fuerant, ob hyemem pluribus mensibus 
remanserunt inInsulis maris Mediterranei ; et ille 
Nuntius Cypriani imminente. hyeme e Caesarea Cap- 
padocixz Ephesum (vel ad aliud littus Asi:e minoris) 
properasset ? ls hyeme durante. archipelagum, et 
reliquum nare Mediterrancum trajecisset usque Car- 
Lhaginem in Africa? Quis ei navem concessisset ? (1) 
Si quis dicere vellet nuntium seu latorein Epistolae 
itinere terrestri Cartliagine Cappadociam ivisse, et 
e Cappadocia Carthaginem remeasse is omnimodam 
in geographia ignorantiam prodit. lter enim illud 
terrestre via recta, quie insuper longissima, non pa- 


vero legatns ille « fesünabat, hiems urgebat. » Fabri- B tet, sed per immeusum se extendissel circuitum, 


calor Epistol:e utique fuit posterior temporibus 
S. l'irmiliaui ; hinc respiciens ad tempus S. Firmi- 
liani prateritum, seu. illud quo Epistolam scriptam 
fuisse volebat, incautus dixit: « Nuntius iste festina- 
bat, hyems urgebat. » 

ΠῚ. Siolidus fuisset Nuntius, si imminente hyeme 
iter ex Cappadocia in Africam incipere voluisset ; 
lunc enim illud ingravescente hyeme continuare de- 
buisset, quo tempore navigatio maris mediterranei 
est maxime periculosa, ttt patet vel exsacra Scriptura 
Act. xxvin, a v. 9: Cum jam non. esset tuta. naviga- 
lio, eo quod et jejunium (quatuor temporum in sep- 
temibri ) (2) jam prateriisset , cum  jom non. essel 
tula navigatio, nempe ut vel ex uno Cret:e. portu ad 
alium ejusdem insule portum commodiorem navi- 
girent. ibidem hyeinaturi. V. 19. Et cum aptus Por- 
Ius (apud civitatem Thalassam) non esset ad hye- 
mandum, statuerunt. navigare. Pliuicen ( portum in 
plaga meridionali ejusdein. Insul Crete positum) 
hyeme. Postquam. navi Ardumentiua submersa per- 
venerunt. in. [nsulam Maltam ; ibi invenerunt na- 
vem Alexandrinam, qux ibidem hyemobat, et ausa 


(1) Aliqui Firmiliano tantam fuisse moram asserunt, 
ut vicinos episcopos congregaverit. V. n. 20, 21, noni- 
ne concilii lrec Epistola fuerit composita. V. num .76. 

(2) Nempe. S. Lucas h:ec. seribebat. non. Judzis, 

- sed Chrisiianis Rom:e habitantibus. Vid. dissert. de 
Cathedris.a n. A7, quod vero Apostoli jejunia qua- 
tuor temporum instituerint, diserte tradunt. S, Leo 


Carthagine versus Meridiem ; tunc versus Orientem, 
Alexandriam usque per Zgyptum ; inde Jerosoly- 
mam per Palstinam versus septentrionem ; tunc 
Damascum, Antiocliam per Syriam ; denique decli- 
nando versus Occidentem per Bythiniam in Cappa- 
dociam, etl vicissim e Cappadocia in Bythiniam, 
Syriam etc., quam immensa distantia ! eundo et re- 
deundo milliaria 1500 ;germanica circiter conficere 
debuisset. Et Nuntius nullum in via ex intermediis 
ecclesiis quas proximas przeterire debuit, Episcopum 
consuluis:et ? Ecclesia Alexandrina, Jerosolymitana, 
Aniochena Cypriano erant saue multum viciniores, 
sive viam terrestrem, sive maritimam spectemus. 
IV. Ia hypothesi adversariorum epistolas Firmi- 


C liani et Cypriani, ut geuuinas admittentium sequen- 


tia simul asseri. debent (2). 

1* Si S. Cypriauus anuo 256, die 4 septembris 
celebrasset synodum Carthaginensem 87 Episcopo- 
rum (3), in qua 


pere circa medium Januarii, et non absolvi, nisi circa 
medium Aprilis, quod est falsissimum. 

(1) Olim a die quarta Novembris usque ad. septi- 
mam Marlii navigAtiones cessabant iu. mari Medi- 
terraneo, V. Plinius secundus liist, Nat. liv. im, n. 57. 

(2) Bollandiste ad diem 44, septemb. in Vita 
S. Cypriani αὶ 44. Pagius ad annos 255 et 256, Dupi- 
nius bibl. nov, v. Cyprianus, Fleurius, 1. 1, 8 20 et 
90. Exacatholicis Peursonius episcopus Cestrieusis in 
suis accuratissimis (ait Caveus) Annalibus Cypriaui- 
cis. Idem Caveus, v. Firmilianus. Si prima septem- 
bris eaeperit synodus 87 episcoporum, hi numero 


papa etc., ac confirmat antiquissimus omnium Ec- D plurimi ex diversis Alric:e, et Numidie Dicece- 


clesiarum consensus. Baronius tamen ut alii plures 
putant. fuisse Decembrem, vel jejunium decimi men- 
sis Jud.worum | in nosurum Januarium. incidens. Sed 
tunc circa solstitium hyemale (ut beue Calmet in 1. 
cii.) non periculosam effici navigationein, sed impos- 
sibilem esse Lucas scripsisset; nempe illa :etate 
qua acus nautica nondum  innotuerat.. Dein ex con- 
text. Sacre Seripture evidens est, illud jejunium, 
quod jaw pr:eterierat, non fuisse jejunium liyemale; 
naim inito post illud jejunium consilio, ex Creta Phoe- 
niceu navigare conati suut, ut ibidein. hyemarent ; 
ergo plena nveus nondum erat. Januarii, et non ab- 
solvi, ni»i circa. medium. Postea pluribus quam 14 
diebus jacti fuere in mari. Tandem post tres alios 
ménses, quibus in Insula Malta hyemaverant, naviga- 
verunt in italiaur, Si dicatur illud jejunium fuis*e circa 
initium Januarii, cousequenter asserendum erit, tem- 
pus hyemale navigationibus infestum in Malta inci- 


sibus Caruhaginem proficisci debueruntin diebus 
canicularibus, quo tempore in Africa maximus solis 
ardor viatores infestat. Imperatores nondum erani Chri- 
stiani, qui vehicula publica subministrassent, quod be- 
nelicium Constantinus M. Episcopis przstilit postea. 

(5) Omitto, quod initium hujus controversie alli- 
gandui. esset anno 255. Eodem anno 255, synodus 
Carthaginensis prima contra papam —decrevisset, 
Baptisinum hzereticorum esse invalidum ; idem ite- 
rum decrevisset, Baptismum hzreticoruim esse inva- 
lidum ; idem iterum decretum fuisset anno 256, in 
alia synodo secunda 71 Episcoporum, antequam | illa 
famosa tertia synodus 87 Episcoporum, prima Sep- 
tembris convenisset. Taceo et synodis Iconiemsi et 
Synnadensi. Quis non stupeal, tot numerosas Syuo- 
dos intra tam modicum tempus celebratae fuisse in 
defensionem erroris, et nullam synodum exstare pro 
defensione veritatis? Qua enim ? 


4519 


DISSERTATIO 1, 


4. Necdum aliquod indicium, vel levissimum de À lymis, ct Theotecnus C:esariensis ex Palzstir 


sancto Firmiliano vcl aliis Orientalibus anabaptismo 
patrocinatis, sed tamen unanimi Afrorum consensu 
contra definitionem summi Pontificis decretum fuerit. 

5 Decreta hujus concilii per episcopos Africanos 
deferuntur Romam et Stephano papze przeseutantur ; 
ast papa praefatos episcopos non admisit ad alloquium, 
immo prohibuit, ne ab aliquo in domum vel sub te- 
ctum reciperentur. 

4" Postquam hi Episcopi Roma Carthaginem re- 
versi fuerant ; Cyprianus suum diaconum ad extre- 
mos Romani imperii fines, nempe in Cappadociam 
usque illico ablegavit ad Firmilianum, quo et djaco- 
nus ille eodem autumno ejusdem anni pervenit. 

δ᾽ Firmilianug (celebrata prius, vel non celebrata 


ximus Bostrensis ex Arabia. Innumeri insupe 
byteri, et diaconi, Antiochiam acceleraver: 
loc numeroso concilio, cui et Firmiliauus vt 
sedit, vel interfuit przcipuus, nulla fit mer 
baptizationis inter Catholicos usitate. An p 
[uisset ut in illo toto concilio nil definitur 
set iu;causa Anabaptisini, si bunc S. Firmilia 
anno 956 usque dum contumaciter propug 
Immo si Firmilianus acerbissimas de quibus : 
litteras, contra Ecclesiam Romanam sceripsiss 

Nuuc percipiamus, quid ad prxíatum ex tra 
argumentum respondeat pseudo-Firmilianus ! 
dicere : 

$6. « Plenissime vos respondistis, nemine 


synodo plurium episcoportm, de quo supra a. n. 20) B tam stultum, qui hoc credat Apostolos trat 


se accingil ad respondenduin, sed importunus nun- 
tjus sancto Firmiliano sufficientem moram, ut is de- 
bite respondere potuisset, renuit. 

6^ Nuntius enim imminente hyeme e Cappadocia 
Africam regredi lestinabat ; calculante Pagio, in de- 
cembri Carthaginem reversus fuit. Ulterius ex neces- 
sitale consequente asserunt, 

1^ Quod Xystus Stephani successor jam anno 958 
mariyrium subierit, et 

8" S. Dionysius papa eodem anno 958 successerit, 
quie itidem falsa. sunt, ut patet ex solo Eusebio do- 
cente Xystum papam sedisse i annis. Verum de hoc 
nodo Clhronologico, quem |n Dissert. de ecathedris 
dissolvere necdum potui, uberius agam alia vice, de- 
fensurus Xystum sedisse annis circiter n. 

Ego oculos requiro geographicos, ut videant, con. 
tortissimam prafati systematis chronotaxin consi- 
'Slere non posse, etiamsi omnes ipsius errores pro 
totidem fundameniis supponamus ; ipsa enim multi- 
tudo rerum gestarum abunde insinuat, historiam esse 
fabulosam. i 

ὅδ. Pseudo - Firmilianus capitalem quzstionem 
nunc tandem dissoluturus incipit. c. 2: « Et quidem 
quantum ad id pertinet, quod Stephanus dixit, ex- 
stare traditionem ab Apostolis (1), signanter Petro, 
et Paulo acceptam, juxta quam ii qui ab hzreticis 
fuerunt baptizati non debent rebaptizari plenissime 
vos respondistis. » 

Hoc Stephani argumentum ex traditione desum- 
plum erat sane validissimum, et plene apodicticum, 
cui, quamprimum a Stepliano aliatum fuerat, Cypria- 
num et Firmilianum (si is aliquando rebaptizantibus 
adhzsissel) omnino acquievisse nullus dubito. En 
meas rationes : 

Circa annum 268, Dionysius Alexandrinus indixit 
synodum Antiochenam contra Paulum Samosatenum 
Antiochiz episcopum ; ad quam convenerunt epi- 
scopi plurimi. Inter pracipuos tunc primo loco re- 
censetur noster Firmilianus, dein Gregorius, et Athe- 
nodorus ex Ponto, llelenus Tarsensis ex Cilicia, 
Nicomas leoniensis ex Phrygia, Hymenzus ex Jeroso- 


(4) Hac pseudo Firmiliani sententia usus est Rigal- 
tius ad expugnandas Catholicorum traditiones. 


quando etiam... » 

Igitur Cyprianus, et reliqui! Episcopi Africa 
pondissent summo Pontifici : « Neminem es: 
stultum, qui summo Pontifici credat? » Har 
pousionem laudasseut Firmilianus Origenis dis 
etc. Asiatici* Quanta impudentia ! Episcopo I 
sumino Pontifici attestanti de facto, de consu 
8:8 Ecclesi: Roman: non est adhibenda fid 
fidei adhibeat stultum esse, immo  neinin 
tam stultum qui Episcopo Romano fidem a 
pro quanta impudentia! Et hzec tot sanctos Ej 
infecisset seculo ni, quo Origenes devotion 
ut antiquissimam veneraretur Ecclesiam, er 
Romam profectus fuit? Quo Origenes, totius 


C oraculum suam fidei professionem S. Fabi: 


scopo Romano submisit? Absit ut credam uni, 
Firiniliano suam impudentiam confitend. C 
extitisse przfatam traditionem apostolicam 
probari eatis potuisset. 1*. Quia per univers: 
dum servata fuerat Ecclesias. 2*. Quia non c 
In quo concilio fuisset instituta (1). 

51. ITmpostor, ut persuadeat, traditionem ab / 
non descendisse, novam falsitatem, eamq! 
missimam afferL; negat enim id, quod ex 8! 
bus, ae ex ipsa S. Scriptura est notissimum 
negat, tempore Apostolorum modo b:zereses : 
En illius formalia : 

« Quando etiam hereses constet... pos 


D tisse, cum et Marcion Cerdonis discipulus ii 


sero post Apostolos et post ab eis tempora 
gam adversus Deum traditionem  induxisse. 
quoque... sed et Valentini et Basilidis temp: 
festum est, quod et post Apostolos ipsi quoq: 
longam statem... ceteros quoque haeretico 
pravas suas sectas.., postea induxisse. » 


(1) Rebaptizationem semper in universa 
obtinuisse, nec adversarii asserere ausi st 
inininm. pseudo-Cyprianus refert ad  Agripp 
tunc ante 20 annos mortuum ; pseudo-Firmi 
concilia lconiense, et Synadense pro tune 
dem celebrata ;Sneutra exstant. Omnium - 
qui rebaptizaverit , censeo fuisse, Nowatum : 
nelio papa anno 251, ex Ecclesia ejectam, 
annum 255. Catholicos rebaptizare inceperit 


1581 


DE FIRMILIANI AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. : 


1582 


Ilic locus est notabilis. Baronius fatetur (1), hunc A rum (1), contra quos 8. Joannes suum conscripsit 


nostrum Firmilianum prz nimio ir: impetu multa 
effutiisse historice falsa: Si multa falsa : igitur nec 
ego credo asserenti se fuisse episcopum Cxsarez in 
Cap padacia, se fuisse a Cypriano consultum, etc. 

Bollandist:e (2), cum certissimum tempore Aposto- 
lorum h:ereses extitisse, hinc bene inferunt, non esse 
verosimile, quod S. Cyprianus fatam Epistolam tam 
falsa continentem in latinum indioma transtulerit. 
Ego ulterius infero, non esse verosimile, quod S. Fir- 
milianus tam mendacem, quam petitlantem Epistolam 
composuerit, vel in Africam direxerit (5). Nunc ad 
rem ipsam. 

l. Risum mihi movit, quod pseudo-Firmilianus, 
dum nobis imponere voluit, hzreseon initia repetierit 


a Marcione Cerdonis discipulo ; cur non a Cerdone B 


Marcionis magistro (4)? Magister tamen est prior 
discipulo, sed et ante Cerdonem plures fuisse hare- 
ticos, quos impostor relicuerit, statim dicetur. 

II. Falsum est, quod Cerdon et Valentinus post 
longa ab Apostolis tempora, post longam ab Apostolis 
«latem suas inceperint hxreses; lias siquidem Rome 


sparserunt sub Hygino qui fuit nonus in Petri Cathe- 


dra Episcopus, ergo circa anuum 140 (5) evum Aposto - 
licum protendi solet usque in annum 120. Siquidem 
S. Joannes Evangelista supervixit usque in szxculum 
11, S. Clemens 1, papa, qui et. merito Apostolus dici- 
tur, et S. Igpatius Antiochenus, qui Cliristum a 
mortuis redivivum viderat (6) ac Simeon Christi con- 
sobrinus secundus Jerosolymorum episcopus 1920 an- 
nos natus sub Trajano imperatore martyrium subiere. 
- Ubi jam illa longa tempora, illa longa :etas inter fi- 
nem :evi apostolici, et initium dictarum hxreseon? 
Ill. Sed et Cerdonem alii hzretici prxcesserunt. 
Simon magus periit (7) , antequam Petrus et Paulug 
Rom: martyrio coronati fuere ; Simoni successit 
Menander (8), dum Petrus et Paulus adhuc vivebant. 
IV. Priter hxreses Simonis magí et Menandri 
Apostolorum temporibus fuerunt hxreses Ebionita- 
d Ad anuum 258, $ 44. 
2) V. supra n. 11. 
t5) Cum S. Ignatius martyr. Apostolorum coxmvus, 
in $Uis epistolis ad Trallanos, ad Smyrnaos mentio- 
nem fecerit h:ereticorum Basilidis, T lieodotj, Cleo- 


buli , eic., hinc Dalleus et Blondellus acatholici 
pseudo-Firmiliano fidem adhibentes contenderunt 


Epistolas illas S. Iguatio fuisse suppositas. Ast. illas D 


lguatii esse authenticas probat vel sola Eusebii aucto- 
rias; ergo Epistola Firmiliaui, utpote contraria 
S: Ignatio rejicienda est supposititia, non vero epi- 
stola S. Ignatii. 

(4) Etjan pseudo-Cyprianus, dum veteres hzreticos. 
recenset, cunctos Marcion? antiquiores omittit. Ep. 73. 

(3) Hyginus sedere ccepit anno Antonini im peratoris. 
primo; quadriennio Ecclesiam gubernavit, V.Eusebius. 

Ü Ey. Ignatii. 

(7) Inter annum 43 sub Claudio mors Apostolorum 
conüigiL circa annum 68. V. Disscrt. meas de Cathe- 
dris n. 31, 59, 67. 

(8) Menander inter cztera adjecit eos , quos ipse 
baptizaverat , fore eliam quoad corpus inmortales, 
dummodo perpetuo sibi adhesuri essent, V. Euse- 
bius l. m, cap. 26, citans SS. Justinum et Irenzum. 
Inde iamen absolute non sequitur quod Menander 
605, qui ab aliis tincti fuerant, rebaptizavarit. 


Evangelium ; Cerintli (2) qui duos habuit discipulos 
Saturninum et Basilidem, quorum quilibet specialem 
instituit hxresin. Eodem sevo Apostolico Carpocra- 
tes, vel Carpocras cujus a discipulis postea circa 
annum 150 conflata fuit &bominanda Gnosticorum 
progenies (3). 

V. Hieresis Nicolaitarum refertur Apoc. 26 et 15. 
Taceo nomina aliorum haereticorum a Paulo ador- 
nata, ] Tim. 1, 20. II Tim. 1, 45 et 11, 19; item 1v,14. 
Paulus ad Titum ii, 10 : Hominem hereticum devita. 
— ] Petri n designantur herotici. — I Joann. n, 18 : 
Jam Antichristi multi sunt. EA alibi, 

Vi. Hac ideo paulo fusius pertractata sunt, ut 
evidentius appareat, quam indigna S. Firmiliano 
episcopo sit illa Anabaptistarum sententia, asserens : 
Tempore Apostolorum non exstitisse hzereses. Adeo- 
que ab Apostolis traditum non fuisse, quod valeat 
Baptismus ab h:ereticis collatus, 

Immo cum tempore Apostolorum modo extiterint 
heretici, necesse est ut Apostoli deciderint an 
bzreticorum Baptismus validus sit, nec ne : ergo 
necesse est traditionem hac super re Apostolicam 
extitisse. 

98. Pseudo-Firmilianus nunc sudacior factus de 
erroribus in errores transgreditur, eosque practico- 
dogmaticos , dum insinuare nititur, traditiones Apo- 
stolicas, si quz forsan hac super re existerent, non 
esse necessario retinendas io materia Baptismi. Id ut 
persuadeat ; Ecclesiam Romanam accusat, quod « nec 
lic observet omnia qux ab origine vel ab Apostolis 
sunt tradita. » Gravis accusatio! sed quomodo eam 
probat ἢ Ait : 

« Eos autem qui Romz sunt, non ca in omnibus 
observare quie sint ab origine tradita, et frustra 
aucloritatem Apostolorum przlendere, scire quis 
inde potest, quod circa celebrandos dies Pasch:e, et 
circa mulia alia divin: rei Sacramenta videat esse 
apud illos (Romanos) aliquas diversitates, nec ob- 
servari omnia Roma zqualiter, que Jerosolymis ob- 
servantur. » 

I. Inperitus impostor supponit, quosdam Orien- 
tales a reliquis ecclesiis eirca diem, quo Pascha ce- 
lebrandum sit (4), olim dissidisse, hocque unicum 


Ἢ Eusebius ]. 1n, cap. 27. 
(2) V. S. Epipbauius hzr. 28 ubi docet Cerinthum 


"fuisse illum qui Il. Petr. n. S. Petro restiterat, qui 


Act. xv dissidium Antioehiz excitaverat Paulo; fuisse 
illum contra quem S. Jacobus scripsit Act, xv audi- 
vinus, quia quidam ex nobis exeuntes turbaverunt vos. 
S. Epiplianio subscribunt Natalis, Calmet, alii. Idem 
Cerinibus quasdam | revelationes vulgaverat, velut a 
magno Apostolo ecriptas (v. Eusebius l. ui, cap. 98); 
hinc Barnabam, Cepham, Jacobum, etc. , territos 
fuisse conjicio ei Paulum proyocasse ad auctorita- 
tem S. Petri, cujus sententie , Barnabas , Cephas se 
submiserunt. Gal 1, et 2. liem Act, xv, 

(5) V. noster S. Laurentius Cozza de haresibus 
cap. 6, nuu. 5. 

d) Occasione hujus texius, controverti solet ; an 
S. Firmilianus adhzxserit Quarto-Decimanis. Baro- 
nius affirmat, alii negant, cum) nullus antiquorum 
S. Firmilianuin ilfis hzereticis accensuerit. Cum tota 
Epistola sit supposititia, cessat illa controversia. 


4585 


DISSERTATIO I, 


exemplum adducit quo persuadeat, et rebaptizatio- A — Hz vag:e assertiones, nullam merentur fidem, 


nes (quas Ecclesia Romana, immo omnis Romana- 
Catholica damnabat) esse tolerandas; et quia plura 
praeter illud unicum exempla deformitatum iguo- 
rasse videtur ; hinc dixit esse multa alia sacramenta 
divina. Sed quie sunt illa multa alia? Et quidem di- 
vin:e rei sacramenta ? Omnia. przeterit more. solito, 
forte quia hyems urgebat, — longe aliter de Ecclesia 
Romana S. lrenzus , qui Rome fuit, contestatus est 
dicens : « in qua semper conservata est ea, qux ab 
Apostolis est, traditio. » 

ll. Sed et iterum historice fasum est, quod vel 
circa Pasclia celebrandum szeulo i1 dissiderint Ec- 
clesie Romana et Jerosolymitana (1). Euscbius in 
Palzstina episcopus C:esariensis 1. 10, cap. 25, agens 
contra. Quarto-Deeimanos. tempore S. Victoris papa: 
exurios, positive asserit quod per totam Palestinam, 
adeoque et Jerosolymis, Pascha tamquam ex tradi- 
tione apostolica celebratum fuerit eodem die, quo 
Romz ; nempe Dominico, quia et nonnisi die Rc- 
surrectionis Dominice jejuuia antepaschalia. (qua- 
dragesimaz) juxta traditionem apostolicam erant sol- 
venda. Addit Eusebius suo quo videat tempore, acta 
synodi Palistin:e (cui Theophilus Caesariensis et 
Narcissus ]Jerosolymitanus episcopi  prassederint) 
adhuc extiti-se; in illis doctrina eorum qui a Ro- 
mano rite dissidebant, dicitur erronea , animarum 
seductiva (2). 

Ergo falsum est, quod Ecclesia Jerosolymitana et 
Romana dissideriut in disciplina circa diem Pascha- 
tis. Pergit : 

39. « Secundum quod et in pluribus quoque pro- 
vincis multa pro et hominum quoque diversitate va- 
riantur, nec tamen propter hoc ab Ecclesix Catholicze 
pace atque unitate aliquando dicessum est, quod 
nunc Steplianus ausus est facere, rumpens adversus 
vos pacem, quam semper antecessores ejus vobis- 
cum... custodierunt, adhuc etiam infamaus Petrum, 
et Paulum beatos Apostolos , quasi hoc tradiderint 
ipsi , qui in Epistolis suis h:ereticos execrati sunt, et 
ut cos evitemus, monuerunt ; unde apparet traditio- 
nen hanc humanam esse , quxe h:ereticos asserit , et 
Baptisma eos habere defendit. » 

l. Quis sunt illa multa? — Quz ilz plurimn:e pro- 
vinci? — Quse illa loca et qui illi homines, pro 
quorum diversitate mulia variabantur illo tempore (5), 
qus δὰ presentem quzstionem pertinere possint ? 

(1) Cirea finem sxculi iv h:eresis Quarto-Decima- 


norum iuvaluit Jerosolymis teste Philastrio (59) apud 
0724. 

(2) Hujus ha»reseos auctorem nou fuisse S. Joan- 
nem Evangelistam, ut pseudo. Polycrates. asseruit, 
ostendam alia vice. 

(9) Quod posterioribus temporibus multa in disci- 
plinaribus fuerint mutata pro locorum et hominum 
diversitate , indubium est ; ast s.eculo im quam rigi- 
dissime insistebatur uniformitati conservand:e, Dum 
Philippus imperator Christianus vel. Catechumenus 
ultimis vigiliis Paschalibus interesse voluit, a rectore 
jussus est inter poenitentes consistere, eo quod in 
multis cuipabilis esset ; ac prompte obedivit. V. Eu- 
geb. 1. vi, c. 34. 


S. Firmiliano indign:e sunt. 

II. Secundo quod S. Stephanus cum S. Cypriste 
et Africanis pacem ruperit falsum est, ut vix noa 
omnes fatentur (1), cum insuper, ut alibi ostendam, 
Cyprianus Stepliano se vel nuniquam opposuerit, vel 
monitus statim submiserit. 

Ill. Quam absurda expressio : « Stephanus popa 
infamat Petrum et. Paulum (2), haereticos asserit. » 
Àn ideo qui asseruisset, defendisset Judam prodito- 
rem, Simonem M:gum , Menandrum, etc., quia Bap- 
tisma ab illis collatum habuisset validum? 

IV. Quam infirma lllatio : « Apostoli hzreticos 
aversati sunt, ergo Baptisma eorum censuerunt inva- 
lidum ! ». Paulus equidem quam maxime aversatus 


B est pseudo-apostolos; prxdicationem tamen Evan. 


geli, si huic non insperserant errorem , non impro- 
bavit ; adeoque ct Baptismum ab his collatum habuit 
validum, ut ostenderet effectum sacramenti a. minis» 
wantibus non dependere, carpit eos qui jactabant se 
a Paulo vcl Cepha esse baptizatos. 

V. Quam manifesta coniradictio : « Apostoli hx- 
reiicos execrati suut; eos esse vitandos docuerunt. 
Ut hic vere asseritur, ac ab Apostolis questio de va- 
lore Baptismatis h:ereticorut non potuit esse decisa, 
eo quod tempore Apostolorum nondum fuerint hxre- 
tici, » uL supra n. 57 assertum fuit. 

40. Affingit S. Stephano novam absurdam asser- 
tionem , supponit nempe quod Papa docuerit : 

« Hzreticos quoque ipsos in Baptismo convenire', 


C eo quod ad alterutrum venientes non baptizent ; sed 


communicent tantum, quasi et nos hoc facere de- 
beamus., Quo in loco, etsi 'vos jam probastis satis, 
ridiculum esset, ut quis sequator errantes; illud 
tamen... » 

Locus est notabilis: ob hunc enim et Epistolam 
Cyprianicam 74 acriter et plurimum disputant Theo- 
logi (3). 

41.« An Stephanus validum judicaverit Baptismum 

sub quacumque forma, etiam non invocato sanciis- 

sim:e Trinitatis mysterio collatum ? » 

Negant plures ob dicenda n. 52. Affirmant non- 
nulli qui papam in hzresim lapsum fuisse volunt. In- 
ter hos Blondellus, Vossius, Basnagius, Marcus Anto- 
nius de Dominis, Joannes Cestriensis, Launoius tom. 
n, pag. 2. Eo et inclinat Dupinius doctor Sorbonius 
qui ut suum intentum magis probet, asserit (4):« nul- 
los fere tunc fuisse h:ereticos, qui in nomine sanctis- 

(1) 1. Quia quod papa S. Cyprianum et universos 
Africz:e episcopos actu. excommunicaverit , aliunde 
[robar nequit. 2. Quia S. Cypriani nomen Canoni 

issalis Romani insertum fuit , nullatenus credibile, 
quod Rowana Ecclesia nomen hominis a summo Pon- 
Ulice excommunicati εἰ primi excommunicatorum 
antesignani in Canonem sui Missalis retulis-et ? 

(2) Ila phrasis ivfamare Apostolos, quoque occurrit 
in Ep. Cypriauica 74. 

(3) Videantur Natalis Alexander ad sanculum ni, 
Dissert. 14. Tournelius de Sacramentis in genere 
questio vit. Bertius de Theolog. discip. lib. xxxi, 


cap. 12, num. 16. 
(4) In sua bibliotheca. V. Cyprianus. 


3585 


DE FIRMILIANI AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. ! 


1586 


simo "Trinitatis baptizaverint. » Ast hoc ultimum A cousequens est eos consentire in Baptismi sui vani- 


assertum sufficienti destituitur ratione. Majori jure 
dixisset, paucos (1) tunc fuisse hzereticos, qui legiti- 
mam formam non adhibuerint : » saltem illi hzretici, 
qui illo tempore Ecclesiam maxime perturbarunt, 
erant Novatiani : hi vero formam Baptismatis num- 
quam corruperunt. Paulianisi$ et Sabelliani post 
tempora S. Stephani proruperunt; verum illa con- 
troversia de hzresi Stephani papz in posterum ces- 
Bare poterit ; nam 

l. Quis ultra erit, qui nostro pseudo-Firmiliano 
(3) credat asserenti : « S. Stephanum papam definis- 
86. Baptismum non esse repetendum ideo quia ab 
hiereticis cognoscitur validus ? Tunc utique Stepha- 
nus non Firinilianum dumtaxat , sed universos totius 


tate. » 

44. Falsum est quod omnes hzxretici consenserint 
circa blasphemanduin Creatorem ; nam Novatiani tum 
maxime noti (1)sinceram de Deoet sanctissima Trini- 
tate doctriuram, quam In Ecclesia catholica didicerant, 
invariatam retinuere, ut eorum simul et aliorum plu- 
rium Baptismus in concilio Nic:eno anuo $25 aguitus 
fuerit, ut legitimus. De Montanistis illo ipso tempore 
S. Firmililiani famosis dicetur, n. 46. 

49. Non possum hac occasione non opponere mea8, 
40: subierunt cogitationes. Post tempora S. Stepha- 
ni papz:e et Cypriani celeberrima celebrata fuere con- 
cilia, duo vei tria Antiochena ab anno 265 ad an- 
num 272. Aliud Arelateuse anno 914. Postea auno 


mundi episcopos et laicos contra se concitasset , cum B 225 Nicenum generale ; in duobus ultimis , quia Do- 


tamen tota saltem Europa constans adhzserit Pap:e. 

II. Falsum videtur quod hzreiici illo tempore vali- 
da habuerint Baptismata extra suas sectas collata. 
De Meuandro videatur S. Irenzus, ut taceam de Ter- 
tullianistis (5). De Novato extra dubium videtur ; 
quod enim Novatiani Catholicos rebaptizarint , con- 
testatur S. lunocentius (4). S. Hieronymus tradidit , 
quod S. Cyprianus Baptismata Novatianorum ideo coe. 
perit liabere ut invalida, quia Novatiani , Catholico- 
rum Baptisma habuerant ut illegitimum. Denique S. 
Dionysius Alexandrinus Novati coxsvus de hoc retu- 
lit (5) Pape, « quod S. Lavacrum respuerit »ut ipse nos- 
trum Catholicorum ; nam Novatiani Sacramentum 
baptismatis non abrogarunt (6). 


Παιδί jam invaluerant, negotium rebaptizationis 
fuit pertractatum. Si in Africa sub Agrippino et pos- 
tea in tribus numerosis Catholicorum conciliis sub 
S. Cypriano; item in Asia in synodis lconiensi et Syn- 
nadensi delinitum fuisset contra Ecclesiam Romanam, 
« quod nullus hereticus valide baptizare queat, » 
quomodo possibile fuit , quod in conciliis Arelatensi 
et Nicseno nulla facta fuerit mentio de retractandis 
conciliis prazcedentibus , quemlibet cujuslibet hzre- 
tici Baptismum definientibus esse invalidum ? — 
Hunc nodum solvere non possum , nisi dicendo : illa 
Africa et Asiz Anabaptistarum concilia (2) sunt sup- 
posititia. In Arelatensi contra Donatistas delinieba- 
tur nullos , qui in forma s. Trinitatis tincti fuerint , 


45. Przefa:am falsam assertionem : quod in systemale ( esse rebaptizandos. Postea in Niczeno recensebantur 


quarumque hxreseon consectarium fuit ;« quemque va- 
lere Baptismum, » nititur demonstratione sequenti. 

« llzretici.... in eo unum et eumdem cousensum 
tenent , ut blasphement Creatorem , quedam somnia 
Sibi , et phantasmata ignoti Dei confingentes : ergo 


(1) Hos vide apud lrenzum l. 1, c. 8. De Monta- 
nistis agam in dissertatione de Epistolis canonicis S. 
Basilii M. 

: (4) Censeo pseudo- Firmilianum fuisse ejusdem se. 
ct», cnjus erat auctor. quarumdam epistolarum Cy- 
prianicarum ; nam textus scripuristici in utrisque 
epistolis eodem apud Catholicos incitato modo citan- 
tur. E. g. tempore Augustini Donatistze argumentari 
solebant ex Psalmo cr. Oleum peccatoris non ungat 
capul meum ; ergo S. Unctionis et reliqua Sacramenta 
3 peccatore collata non valent. Eodem modo legitur 
in Cypriauica 76.—3S. Augustinus I. n , cont. Crescon. 
c. 24. eL I. 1v , cap. 15. respondit Donaiistis, 1. tex- 
tum inepte fuisse adductum , cum agat de peccatore 
adulante. 2. Textum ἃ Donatistis fuisse corruptum ; 
cun; legendum sit : « Non impinguet vel impiuguabit 
caput meum. » Ecce Aucior Cyprianicarum S. Scrip- 
turam citavit, prout h:cc a Donaiisiis fuerat corrupta. 

(5) Tertullianus jam Montanista factus J. de Pudi- 
citia docuit eos, qui ab haresi venerunt , esse baptie 
gaudos sicut ethnicos. 

(s Epist. n ad Victricium, cap. 8.) 

$5) Eusebius. 1. vir. cap. 8. 
(6) Patet: quia Novatiani ad nostram Ecclesiam 
venientes , non baptizabantur. Videsis concilium Ni- 
c»num. At vero Catholicos , vel. Donaiistas rebapti- 
zabant , ut Pseudo-Cyprianus verum dixerit, dui Ep. 
735, Jubaiano scribit : Novatienses (Novatianos a No- 
yato) rebaptizare eos quos a nobis sollicitant, 


PATROL. III. 


quinam essent rebaptizandi , et quinam non. 

46. Porro, cum pseudo-Firmilianus probare debue- 
rit, quod omnes h:zretici circa Patrem erraveriut, id 
sub figura preeteritionis nunc aggreditur, adducens so- 
los Montanistas, dicens : « Quoniam longum est ad sin- 
gula eorum (hzreticorum) respondere, satis est illud 
breviter in compendio dicere eos qui non teneant ve- 
rum Dominum Patrem, tenere non posse nec Filii 
nec Spiritus sancti veritatem; secundum quod illi qui 
χαταφρυγας (id est. montanistz) secundum Plirygas 
(5) appellantur , et novas prophetias usurpare conan- 
tur, nec Patrem possunt habere nec Filium, nec Spi- 
ritum sanctum ; a quibus, si queramus quem Chris- 


p tum praedicent, respondebunt eum se pr:edicare , qui 


miserit Spiritum per Montanum et Priscam locu- 


(1) Contra Novatum maxime pugnaverat S. Firmi- 
lianus. Paulus Sawosatenus qui divinitatem negare 
coepit tempere S. Firmiliani, post mortem S. Stepha- 
n et Cypriani invaluit, Quos ergo hereticos perstrin- 

ere voluit S. Firmilianus, dum circa annum 256, 
vpriano scripsit quod sibi phantasmata ignoti Dei 
confinxerint ? 

(2) Unicum quod speciem solidi argumenti habens 
opponi mili poterit est sequens : Apud Eusebium H. 
E. lib. viu, cap. 5, fit mentio quod S. Dionysius Alex- 
andrinus aliquid audiveric de conciliis Iconiensi , et 
Synnadensi. Verum alibi specialiter ostendam  1* 
hunc Eusebii locum esse interpolatuin. 2* Locus ille 
ita obscurus est , ut de vero verborum sensu eruditi 
usque huc non convenerint. mE 

$) Montanistze sub initium sxculi m jam tres in 


1587 


DISSERTATIO 1, 


1588 


tum (1). In quibus, cum animadvertamus non veritatis A Si vel Orthodoxus in baptizando 80uam non adlibue- 


spiritum , sed erroris fuisse ; cognoscimus eos , qui 
falsam illorum prophetiam contra Christi fidem vin- 
dicant, Christum habere non posse. Sed non et cxteri 
quique h:eretici. » 

I. Argumentatio perinfirma est; licet enim aliqui 
c. g. Lutherani credidissent Lutherum fuisse reple- 
tum Spiritu sancto, a Deo missum, ideonon sequeretur 
eos errasse circa sanctissimam Trinitatem. 

Il. Evidens est primo ex ipso Tertulliano (2) Mon- 
tanistarum precipuo, qui supervixit usque ad tem- 
pora S. Firmiliani , quod Montanist:e usque ad illam 
vetatem generatim non erraverint cireg sanctissimam 
Trinitatem. 2? ld ipsum confitetur S. Epiphanius hz- 
resi 48. 5. Eusebius, qui non nihil antiquior lliero- 


rit, vel formam immutaverit; tunc ritus ille non 
fuit Baptismus Christi, non valet ; sed non sequilur ; 
ergo Catholicus non potest valide baptizare. 2 

41. Pergit :« Sed et exteri quique haeretici extra Ee- 
clesiam constituti nihil habere potestatis aut gratis 
possunt... In. Ecclesia president majores natu , qui 
et baptizandi, et manum imponendi, et ordinandi pos- 
sident potestatem. » Hzreticj enim.... Qui illi majo- 
res natu, qui in Ecclesia prxsident ? Cur nomen epis 
coporum et presbyterorum Gr:ecis Orthodozxis usii- 
tíissinium hie iterum omittitur? Vide supra n. 3l. 
Ordinandi poteststem possident soli episcopi ; eum 
majores natu, seu presbyteri non habenf. 

48. Prosequitur satis imperite : « Hzeretico sicat ordi- 


nymo, lib.iv et v, errores Cataphirygum commemorat B nare non licet, nec manum imponere , ita nec bapt- 


sepius; quod autem circa sanctissimam Trinitatem 
errarint, qui error fuisset maxime notabilis, tacet. 4. 
Sub initium seuli iv nondum innotuerantinter Monta- 
nistas, qui Baptismatie formam corraperant ; nam in 
concilio Nic:no Paul;anist:e jubentur rebaptizari ; de 
Montanisiis silentium (5). In concilio Constautinopoli- 
tano 1, anno 584, canone 7, dicitur : Montanistz, qui 
hic Phryges dicuntur, cum Eunonminianis et Sabellianisg 
rebapiizentur, sicut et alii hzretici , presertim si ex 
Galatía venerint (4). Si S. Hieronymus finiente sxcu- 
1o iv, Theodoretus s:eculo v, et S. Gregorius Magnus 
seculo vi. contestentur, a Montanisiis, saltem aliqui- 
bus, Baptismatis (ormain fuisse corruptam, intelligeudi 
sunt de Montauistis suo tempore existentibus (5). Ex 


zare... quando »... Ergo nec Catholicus laicus, imme 
nec diaconus , vel presbyter baptizare "poterit , quia 
uon potest ordinare... Ast sequitur. 

19. « Quando Hzreticus alienus sit a sanctitate, quod 
totum... » Ergo uec Catholicus episcopus, si in pec- 
cato fuerit, valide baptizare poterit. fie erronea 
doctrina, quod peccator noB possit Sacramenta con- 
ficere, pluribus h:ereticis, signanter tamen Donatetis 
(1) erat propria. 

 Provocat ad acta concilii cmjusdam a memjne visa 
dicens : « Quod totum nos jam pridem io I[conie, qui 
Phrygiz locus est , collecti in unuma , convepientibas 
ex Galatia et Cilicia et c:eteris proximis regionibus 
confirinavimus... Οὐ a quibugdam de ists re dubi- 


hís aliisque coujicio psendo-Firmilianum venisse diu C taretur. Quonjam Stephanus...» 


post exortam Moutani lizeresin post seculum 1v. 

IU. Si Montanist:e secundum Phrygos Baptismi for- 
mam corruperint, adeoque rebaptizari debuerint , in- 
de nihil evincitur pro pseudo-Firmiliano asserente : 
mullum hzreticum posse validum Baptismum conferre. 


sectas divisi fuerant. 1. Secundum Phrygas. Se- 
cundum Proclum. 5. Secundum ZEschinam. Videatur 
noster Laurentius Cozza , postea Cardinalis, in suo 
Commentario Historico-Bogmatico de haresibus, anu. 
4717. Roma edito lizresi 26, de Cataphrygibus. 

(1) Unius dumtaxat Prisc:e fit mentio, cum tamen 
Montanus secundum Tertullianum secta Montanistaim, 
aliosque Catholicos, Hieronymum, Eusebii, Epi- 
phanium etc. duabus usus fuerit propbetissis Pri-cilla 
et Maxilla. Philastrius lib. de ll:eresibus : Cataphryges 
Patrem et Filium , et Spiritum confitentur , Montanum 
et Priscillam, οἱ Mazimillam annumiant. Mirumsi tem- 
pore S. Firmiliani evenisset, ut Maximilla in oblivio- 
tem venerit , ac Priscilla ex errore iu Priscam wo- 
do immutata fuerit. 

(2) Vid. loc. cit. a num. 72. 

(5) Sep:em diversas editiones revidi apud Hardui- 
pum ; in una lIsidori Mercatoris Cauhapbryges Paulia- 
mistis supcraddiu leguntur , sed illam uvam interpo- 
latam csse censeo. 

(€: ku Laodiceuo eiiam Catapliryges recensentur in- 
ter rebaptizaudos; ast nou satis Constat Laodicenum, 
1" 32 wt geuuium; 2^ quo tempore fucrit ceteliratum. 


φ 


(ὃ) $8. Wueronyaius et Gregorius loquuntur. inde- 


Bee: VTbeolonretas ait: Nounullos Moutanistarum. 
Svnodas Cousianti;opolitana addit : Preserian si. illi 
(veretici ex (alata tenerint , quie addiuo subjudicat , 
im ab emuibus. illis hamroticis uon fuissc muta- 
WM. 


D 


50. 1. Ergo illud totum 1»? Quod nata majores babeant 
potestatem ordipaudi ; 80 Quod qui ordisare non po- 
test, nec. valeat baptizare. $^ Quod qui alienes esta 
eanctitate , etiam alienus sit. a potestate bapüzasdi : 
lucc, inquam, omuia olim ab Or&hbodoxis Cappadociz, 
Phrygiz, Galaüiz, Cicilie, et ceterarum proximarum 
regionum episcopis defuita fucramt. Quare? Qoo 
anno ? Jam pridem cum a quibusdam de ista re da- 
bitaretur. Quinam (uere illi dubitaufes ἢ Nog consist, 
uisi unus pseudo-Firzilianus, utpote qui ai: «No 
jun pridem confirmavimus. » 

ll. Ast Pagius dum ad annum 255 , κα 15, fan 
epistolam Firmilianicam admilát ut. genniaam, cad 
fatetur auctorem datz epistolze isti concilio jam μὲ. 
dem (2! celebrato gon interfuisse. Ecce ergo przier- 
eum concilium lconiense Ecclesie  Romanz oppes- 

(4) Apud hos ἴα casu peccatoris occulti Deus, vd 
saliem Angelus clam supplebak. S. Augrastinos, libre 
xxi, contra Cresconium c. 18, et in ex t, ad coe- 
cordiam, Ep. 66., qui subinferebat contra Donatistss : 
Ergo opiabilius eril ἰχϑτὶ à peccatore qcculio, 
quain liomine eliam sancio ; quia ἐπ pri 
zarent Deus, vel Angelus, in secundo cem abluerel μ᾿ 
Idem foret in aliis Sacramentis. " 

(2) Labbeus, Petavius synodum Icogiensem allirz- 
runt anno 358, quo et Carthagimensem gm sub 5 
Cypriano celebratam fuisse crediderumt; fMarduag 
illam amandavit ad aunum S31, cap. 9 (mibi paf. 


150.) ad apaum 175 circiter. Ego zegete taa 


Sem, quam. | 
de supra, n. 21. 


1380 


DE FIRMILIANI AD CYPRIANUM EPISTOLA. ^ 


1590 


tum, de quo nec acta supersunt, nec constat quo A hxc nominum nuda sufficiat ad remissionem pecca- 


apno fuerit. celebratum vel quis vel unus nominatim 
injerfuerit contra. quem vel unum nominatim fuerit 
congregatum ; ex quo archivio, ex quo aucjore 
pseudo-Firmilianys hausit jllas definitiones jam pri- 
dem Iconii editos ? Si edite fuissent , cederet in per- 
petuam infamiam episcoporum Catbolicorum Cappa- 
docie, Galatiz, Cilicig , e& exterarum 3djacentjum 
regionum. Ast censeo numquam editas fuisse. 

51. Denique ex sacra Scriptura probare nitilur et 
dogma catholicum penitus convellere, dum cap. 4, 
quoad rem ita argumentatyr ex Actis xix: « S. Paulus 
eos qui Baptismate Joannis, antequam Syirjtu sancjo 
missus fuerat, tincti. fuere, denuo lavit Bapjismate 
Christi ; ergo etiam qui al hereticis; » apud quos Spi- 


forum et Bapüsmi sanctificationem? . .. Non omues 
aulem qui nomen Christi invocant, audiri et invoca 
lionem suam consequi aliquid gratie posset, Dominus 
ipse manifestat dicens : Multi venient ip nomine 
meo dicentes : Ego sum Christus, et mpltos fal- 
lent (1). » Quis erit ita insipieps, ut hoc modo 
concludat : Pseudo- Christi multos [allept; ergo 
Baptismus Christi ab hzretico collatus est inva- 
lidys? 

32. Postquam noster Tbeologus concluserat, illico 
evagatur aliorsum, ac cap. 5, ut curiosum Jectorem 
pbstupefaciat, historias immiscet ad presentem qux- 
sionem nullatenus pertinentes ; ast simul incautus 
impegit enormiter contra chronologiam : « Volo au- 


ritus sanctus non est, baptizalj fuere, denuo baptizari p tem vobis et de historia qux apud nos facta est, ex- 


debent. Igitur errant Stephanus et ceteri episcopi qui 
Papx consentiunt, contendentes dinjissionem peccato- 
Tum et secundam nativitatem in hzreticorum Baptismo 
posse procedere. Paulus non potuit in casu przmisso 
Spiritum sanctum dare, uisi pernovum Christi Baptis- 
mum; an Paulus minor illis episcopis? Ita pseudo- 
Firmilianus. 

I. Ergo dimissio peccatorum ej secunda nativitas 
nec procedere potest jn Baptismate cajholicorum aq- 
ministrantjum jn statu djsgratie positorum ; quia 
apud hos Spiritus sanctus pon est. 

Il. Argumentum hoc quod et pseudo-Cy prianus adhi- 


neo supposito. 


1*. Quod discipuli Joannis Baptiste noo fuerint (7 


ponere ad hoc ipsum pertinente. Ante viginti enim et 
duos fere annos temporibus post Alexandrum impe- 
ratorem multe conflictationes, et pressure accide- 
runt, vel in communi ompibus hominibus, vel priva- 
tim Christianis. Terrz etiam motus. » 

]. 8. Firmilignys sub Alexandro imperatore, qui 
anno 255, in aprili obiit, jam fuit in Cappado- 
cia episcopus (2); ergo fuit episcopus eo tempore 
quo jlla historig apud Cappadoces contigisse dicitur. 
S. Firmilianus igitur, siauctor fujsset hujus epistola, 
imperatorem nominasset, v. g. Maximinum, sub quo 
ille conflictationes acciderant vel in commune... vel 
privatim ; non vero dixisset : » Temporibus post 
Alexandrum (5). » 

.. Hzc vaga expressio : « Temporibus post Ale- 


iu slatu gratie, immo nec potuerint fuisse jus. — xandrum, » denotat factuu) contigisse aliquo tempore 


Vel 2". Quod baptismus Joannis ideo suscipientes 
sanctificare non potuerit, quia Spiritus sanctus nopdum 
. fuerat missus ; hinc. sequeretur quod si pos priinam 

Christianorum Pentecogten, in qua Spiritus descen- 
ferat, fuisset collatys, suscipientem  regenerare 
valuisset; quia tunc Spiritus jam fuerat missus. 
$'. Quod ipse Baptismus Christi suam justificandi 
virtotem ante illam Pentecostem nondum habuerit(1). 
r Ill. Pseudo Firmilianus omnino extra orbitam eva- 
gatur. Probandum fuisset quod Baptismus Christi a 
Simone mago, vel ab alio h:zeretico collatus repeti de- 
buerit ex przcepto Apostolorum. Baptismus Joannis 
eliam a S. Andrea apostolo vel S. Petro collatus non 
suf ciebat in lege nova. 

IV. Quidquid sit, ex jam dicendis evidens fit, quod 
S. Stephanus non nisi Baptismum Christi verum, id 
e&t, qui sub legitima forma a Christo prescripta col - 
Jatus fuisset, agnoverit validum ; nam pseudo-F'irmi- 
lianus pergit ex Christi verbis impugnare nostrum 
dogma, quod absurdum vocat dicens : « lllud quoque 
absurdum, quod non putant, quarendum esse, quis 
&it ille qui baptizaverit, eo quod qui baptizatus sit, 
gratiam consequi potuerit invocata Trinitate nomi- 
᾿ num Patris, et Filii, et Spiritus sancti... At quis est 
.49piens, qui hoc defendat, aut credat, quod iuvocatio 


(1) Hanc opinionem Temuhianus docuit lib. de 
Baptismo. | 


post mortem Alexandri. Et revera ille pressurze, ut 
n. seq. audiemus, non contigere, nisi aliquot annis 
post mortem Alexandri. At vero illa Firmiliani 
epistola anno 236 scripta fuisse dicitur ; ecce! Ergo 
has pressuras inter, et tempus script: epistol:e non 
interjacent 22 anni. Verum gratis admittamus illas 
pressuras incepisse eodem anno 255, quo Alexander 
obiit, et quidem immediate post bujus mortem ; ad- 
mittamus, annos illos 22 computatos esse a primo 
initio (4) illarum calamitatum ; tamen non erunt nisi 
20 anpi completi. 


(1!) In vulgata legitur (Marc. xm, 24) : Et tunc, si 
quis vobis dixerit : Ecce hic est Christus, ecce illic, 
ne credideritis. ()ua editione auctor usus fuerit, mihi 
non constat; illuc advertendum duxi, quod in Cy- 
prianica 72 ad Jubaianum textus sub iisdem omnino 
formalibus ad eumdem finem adhibeatur. AMulii, in- 
quit, venient ἐπ nomine meo dicentes : Ego: sum Chri- 
&lus, et multos fallent. Item in libro de Unitate. 

(2) Eusebius, vid. lib. v1, c. 26, 64. Ubi de ipso re- 
fert quod pr:ecipuos Firmiliani condiscipulos cogno- 
verit, Gregorium et Athenodorum, Ponti episcopos, 
suo tempore adhuc superstites. 

(3) Hoc argumentum maxime premit, si epistola 
noue totius concilii, ut plures affirmant, missa fue- 
rit ad S. Cyprianum ; an nullus episcoporum illorum 
tempus determinare potuit, quo illa recentissima 
faeta. contigissent ? ' 

(4) Dicuntur fuisse ngymero multe, at quz, vel 
quales fuerint, non additur. Insuper terr; motus 

lurimi et.fréquentes. Fleurius, lib. vr, 8 4; Pagius 
illos terre motus alligarunt anno 235, innitentes 


1591 


DISSERTATIO 1, | 


4592 


— Quid ad hxc Pagius? Ait: Annos viginti duos Α tates etiam terrze hiatu cum populis deperirent : Ob 


utrimque quoad primum, et ultimum incompletos 
esse compultandos. Ast 4^. hac phrasi id quod ante 
45 menses contigit, ante tres fere annos accidisse 
dici poterit; nempe primus et ultimus annus suman- 
tur incomplete. 3". Nequidem 20 anni a tempore 
terr:e motuum. usque ad annum 258 effluxerunt, uti 
jam videbimus. 

' 58. Pergit : « Terr: motus etiam plurimi, et fre- 
quentes extiterunt (nempe ante 92 annos tempori- 
bus post Alexandrum) ut per Cappadociam et Pontum 
multa subruerent; quxdam etiam civitates in pro- 
fundum receptz dirupti soli hiatu devorarentur, ut 
ex hoc persecutio gravis adversum nos Christianos 
fleret. » 


qu: sacrificia per totam urbem, totumque orbem ter 
rarum ingentia celebrata sunt (1). Sedato terrze motu, 
Pretextato, οἱ Attico consulibus, Gordianus profec- 
tus est contra Persas... In Persidis finibus occisus 1 
Philippo successore. » — At vero secundus Gordia- 
ni consulatus ante annum 241 poni non poterit, ergo 
inter terre motum et annum 256 non fluxerunt anni 
32 incompleti. 

IV. Cum pseudo-Firmilianus suam epistolam 
92 annis post terrx: motus scriptam fuisse asserat; 
necesse est, eam editam fuisse anno 2535, qu 
tempore SS. Steplianus et Cyprianus jam foerant 
mortui. 

54. « Quz persecutio post longam retro zt 


I. Quxenam illa multa qux subruerint ? Quxenam B patem repente oborta de inopinato et consuelo 


jlle civitates in Cappadocia et Ponto? Miror quod 
auctor nullam S. Cypriano in illa epistola (1) nomi- 
naverit. 


[l. Eusebius causam longe aliam, cur tempori- 


bus post Alexandrum Maximinus in Christianos sxvi- 
re ceperit, assignat, nempe odium Maximini adver. 
sus Alexandrum antecessorem suum ; Alexandri 
quippe domus complures numerabat Christianos. 
Hanc domum ut extirparet, in Christianorum nomen 
8xvire decrevit (2). 

IIl. Verum est quod temporibus post Alexandrum 
dira perseculio et terr: motus magni fuerint; sed 
4*. hi persecutionem subsecuti sunt. 2*. Fuere no- 
tiores Cypriano, quam ut huic ex Cappadocia post 


malo ad turbandum populum nostrum terribilior 
effecta est, qux tamen localis tantum fuerit, extra 
fines Cappadocix non extensa ... Serianus tunc fuit 
in nostra provincia praeses acerbus et dirus per- 
secutor. » 

I. Sz*culo πὶ fuerunt. persecutiones generales. 
4*. Sub Severo gravissima (2) per Europam, Afri- 
cam et Asiam ad annum 211 et ultra ; ut taceam de 
temporibus Alexandri. 2". Fuit sub Maximino ab 
anno 255, quo tempore Origenes e Palzstina in Cap- 
padociam secesisse creditur. δ᾽. Decii ab anno 250, 
etc. Ubi jam illa diuturna zetas pacifica (8). 

ll. Falsum est, quod persecutio Maximini circa 
annum 25355 excitata, fuerit dumtaxat localis intra 


22 annos renuntiari debuerint. Persecutio cepit (? Cappadociz fines restricta; cum universalis fuerit 


sub Maximino ab anno 235. Terr:x motus ante an- 
num 244 non invaluerunt. Audiatur Julius Capito- 
linus, scriptor ethnicus, qui vixit circa finem s:eculi 
pm, et initium iv : « Gordiano iterum et Papiniano 
consulibus bellum Persicum natum est. . . fuit terrze 
motus eo usque gravis, imperante Gordiano, ut civi- 


pseudo-Firmiliano ; Selvagius, lib. ;, c. 9, 8 9, addu- 
cit testimonium Origenis Homil. 28, in Mattlizeum. 
Ast 19 ill:e homiliz: sunt probabiliter suppositiz teste 
Bellarmino. 2^. Pseudo Origenes ait dumtaxat : Sci- 
mus apud nos terre. motum esse factum ; ast ubi quo 
anno, non addit: Porro quod tempore Origenis terrz 
1notus fuerint adinitto, nempe circa annum 242. Item 
circa annum 202, quo ultimo anno Origenes florere 
coepit. Vid. Fleurius lib. v, $ 20. 

(1) Aliud foret in historico qui multas res gestas in 
compendium redigit, vel in prima post terra: motum 
consternatione infortunia illa in Africam renuntianda 
habuisset. 

(2) Eusebius lib. vi, c. 28. Huic magis credendum 
quam Selvagio, lib. 1, c. 9, $9, opinanti: Impruden- 
tiam unius militis Christiani coronam inilitarem ca- 
pite gestare renuentis fuisse causam illius persecu- 
tionis. — Quod Alexander Christianis faverit, con- 

testatur. /Elius Lampridius scriptor ethnicus his ver- 
bis : Alexander Christianos passus est. . . Christo tem- 
plum facere voluit, eumque inter deos recipere.... Chri- 
stianis permisit Deum suum publice colere ; a Christia. 
nis, vel Judais didicerat : Quod tibi non vis fieri ulteri 
ne feceris. Hoc non obstante jurisconsulti , ut Ulpia- 
nus, contra Christianos grassati fuere, ut nihilo- 
minus multi martyres sub Alexandro imperatore occi- 
δὶ fuerint. Hzc subnexui ad prwoccupandas ob- 
jectiones. 


contra sacerdotes. Vehementius szviit in Palzstina 
teste Eusebio (4). In Italia S. Pontianum papam 
sustulit, ut fatetur ipse Pagius Firmilianicze patro- 
Aus (5), qui etiam admittit eam in Illirico et Thra- 
cia grassatam fuisse. An dicemus S. Firmilianum 
hzc falsa ex irze impetu effutiisse, ut supra uum. 57? 


IIl. Durus et acerbus illo tempore persecutor fuit 
Maximinus imperator, sub quo parentes S. Basilii Magui 
in sylvis Ponticis diu latitarunt, ut ex Gregorio Nauz. 
constat; et nescio an Cappadocia pro tunc haboerit 
specialem prz::sidem, nomine Serianum. Interim id, cai 


nolo immorari, ex scriptoribus profanis colligendum 
foret. 


D V. Cum pseudo-Firmilianus supponat illam pw 


secutionem 5, Cypriano fuisse ignotam, et ideo bai 
eamdem renuntiet post 22 annos, mirandum 14) Gr 
nullius martyris nomen addiderit, vel passionis me 
dum? 2* Cur alterius persecutionem recentioris se 


(4) Vero similius est et Christianis 1; 
COncessam suum Deum exorandi. libertatem fuis 
(5 Uuseb. s ᾿ vi, H. E., c. 6. 

) Pseudo Lactantii liber hac in re non mere 
tur tidem. Videsis ineas di i Met 
Petri. Issértationes de Catketri 

(4) Euseb. 1. vi, cap. 28. Fleuri 
tat Origenem metà persecutionis. illius 'e Pulsa 
ugisse in. Cappadociam ad ὃ. Firmiti a 
biennio commoratum fuisse. Firmilianum, ibi 
. (S) Pagius ad annum 253, n. 3 


at 


4595 


ΒΕ FIRMILIANI AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. . ΄ 


1594 


Decio in Cappadocia (1) ab anno 250 grassatze non A malus spiritus fuit revinctus ; ac presbyterum illi 


meminerit. 

Addit aliam historiam valde paradoxam (2), 
nempe diemonem in Cappadocia, seu mulierem ἃ 
dzmone obsessam, consecrasse, baptizasse sub forma 
legitima : 

« Ut nihil discrepare ab ecclesiastica regula videre- 
tur. Quid igitur de hujus baptismo diceinus, quo ne- 
quissimus dxmon per mulierem baptizavit? Num- 
quid et hoc. baptisma, et qui illi (Stephano) consen- 
tiunt, comprobant?. .. Potest eredi remissio peccato- 
rum data.... ubi omnia, quamvis ad imaginem 
veritatis, tamen per dzmonem gesta sunt, nisi si el 
d:monem in nomine Patris et Filii et Spiritus saucti 
gratiam Baptismi dedisse contendunt, qui hzretico- 


mulieri fuisse permixtum, non nisi ex post delectum 
fuit ; quomodo illud «longum tempus» explicandum 
sit, viderint alii. 

« Nam subito apparuit illi unus de exorcistis vir 
probatus; qui exhortatione quoque fratrum pluri- 
morum, qui cL ipsi fortes, et laudabiles in fide ade- 
rant, excitatus erexit se contra illum spiritum ne- 
quam revincendum. » 

I. Hujus exorciste nomen (qui dormitantibus epi- 
scopis, presbyteris et diaconibus «post longum tem- 
pus subito»apparuit mulieri qu:e istic suhito emerse- 
rat) dignum fuisset ut S. Cypriano fuisset perscriptum 
loco Rustici (quod est nomen Latinum non Grzcum) 
presbyteri, qui mulieri damoniacz permixtus fuisse 


rum Baptisma defendunt. » Porro narrationem ince- B studiose refertur. Sed nonne illa enarratio cedit in 


pit bis verbis : 

« Emersit istic subito (quando fideles metu per- 
secutionis localis e Cappadocia in ali:s regiones fu- 
giebant) quadam mulier (5), qua& principalium dz- 
moniorum impetu ferebatur, ut. per longum tempus 
sollicitaret, et deciperet fraternitatem et facere se 
terram moveri polliceretur. Quibus mendaciis demon 
subegerat mentes singulorum ut sibi obedirent, et 
quocumque przciperet et. duceret, sequerentur. Di- 
ceret etiam mulier, se in Judzeam et Jerosylmam fe- 
stinare fingens, tamquam inde venisset. llic et unum 
de presbyterio Rusticum, item et alium diaconum 
fefellit, ut eidem mulieri commiscerentur, quod paulo 
post detectum est ; nam subito apparuit unus de ex- 
orcistis. Inter extera quibus plurimos deceperat, 
eiiam hoc frequenter ausa est, ut Eucharistiam fa- 
cere simularet, et sacrificium Domino sine sacra- 
mento solitaàà przdicationis offerret, baptizaret quo- 
que multos usitata, et legitima verba usurpans ut 
nihil discrepare videretur, etc., ut supra.» 

J. Hac « istic, » id est in Cappadocia « ante 92) 
fere annos contigisse renuntiat pseudo-Firmilianus 
Cypriano ; cur non ait : « hic, apud nos, meo tem- 
pore»contigerunt? Siquidem S.Firmilianus anno 255, 
modo fuerat episcopus in Cappadocia. Ratio facile 
patet : noster fabulator non habitavit in Cappadocia ; 
et impossibile est mendacem sibi semper esse me- 
morem. V. n. 54, If. 

Il. An cum mulier illa post « longum tempus « sol- 
licitaverit fraternitatem , « multos » baptizaverit, 
«plurimos» immo «singulos» deceperit, singulorum 
mentes subegerit, etc., nullus tantae cladi in Cappa- 
docia se opposuit? Omnino. Siquidem «statim» ille 


(4) Fleurius refert in hac S. Mercurium virum mi- 
litarem Czesarexz in Cappadocia martyrium subiisse. 
l. νι.840, 44. o. D. 

(2) Hoc singularefactum suz Bistoriz ecclesiasticae 
inseruerunt recentiores. Fleurius 1. vr, 8 4. Pagius 
ad annum 255. Baronius ad annum 257. Mihi fabula 
videtur, in posterum ex historiis ecclesiasticis elimi- 
nana. 

(5) Tillemontius fuit miratus hanc historiam a S. Au- 
gusüno fuisse ignoratam ; ego non miror, Cum 5Κ 
fabula post mortem S. Augustini conficta. 


C Postquam ex illis Pauli verbis 


manifestam S. Firmiliani episcopi, totiusque reliqui 
cleri Catholici infamiam ? Presbyterum et diaconum, 
quos mulieri permixtos fuisse paulo post detectum 
est, habemus ; nullus qui se mulieri opposuisset, ex - 
episcopis, presbyteris, vel diaconibus comparet. Unus 
exorcistarum anonymus se erexit. Ast. 

II. S:eculo πὶ apud. Gr:ecos nondum fuerunt. exor- 
ciste (1), qui specialem inter clericos minores ordi- 
nem habuerint. Vid. Bingham, l. nt, c. 4, 8 1 et 2. 
Quilibet christianus illo tempore ejiciebat daemones 
obvios, non solum ex hominibus, sed ex brutis, et 
locis diabolo dicatis, ut testatur Origenes 1. vri contra 
Celsum circa annum 255 edito. Consentit S, Cypria- 
nus, epistola ad Donatum, qus est genuina, c. 6. 
Quotquot in 
Christo tincti estis, Christum | induistis, contra Ste- 
phanum argumentatus fuerat, subdit : « Decurramus 
vero breviter et czetera, qux a vobis copiose et plenis- 
sime dicta sunt, festinanle vel maxime ad vos Roga- 
tiono clarissimo diacono nostro.» Tunc evagatur per 
Psalmos et Cantica Canticorum, ut inde nova pro suo 
anabaptismo colligat argumenta, seu repetat ea qua 
ab Afris «copiose et pleuissime» jam dicta fuisse si. 
mul asserit. Tzdet sequi, cum illam excusationem 
ex importunitate festinantis nuntii desumptam supra 
satis expenderimus, p. δά. 

Cap. 7. In petram impingit iratus. Catholici (ut pa- 
tet ex S. Augustino) Donatistis, aliisque Anabaptistis 
constanter opposuerunt traditionem Ecclesie Ro- 
man:x. Videamus, quomodo hoc argumentum convel- 
lere enisus fuerit pseudo-Firmilianus! Se ipsum 
erigit, et nomine episcoporum rebaptizantium contra 
Catholicos conviciando ita proloquitur : « Qualiser- 
ror, et quanta czcilas ejus, qui remissionem pecca- 
torum dicitapud synagogas lh:xreticorum dari posse, 
nec permanet in fundamento unius Ecclesiz, quz se- 
mel a Christo supra petram solidata est. Potestas 
erga peccatorum remittendorum Apostolis data est, et 
Ecclesiis, quas illi a Christo missi constituerunt, et 


(4) Apud Latinos Romanos tamen prima exorcista- 
rum mentio occurrit in epistola Cornelii papx circa 
annum 951, scripta ; et relata apud Eusebium, l. vn, 
c. 4 


4595 


biSSERTATIO 1, 


episcopis qui ejus ordinatione vicaria süccesserunt(1). K tenentes, (dod à Christo et ab. Áposiolis tr: 


Adversarii nostri, quid aliud sunt, quam Chore, Da- 
than, et Abiron sacrilegi, easdem, quas et ill! poenas 
daturi? Atque cgo in hac parte juste indignor ad laric 
tam apertam et manifestam Stephant stultitiarft; qucd, 
qui sic de episcopatus sui loco gloriatur et de Succes- 
sionem Petri contendit tenere, super quem funda- 
menia Ecclesix collocata sunt, multas alias petfas 
inducat, et ecclesiarum multarum nova zdificla cért- 
stituat, dum esse illic Baptisma sua auctoritate de- 
fendat. » 

I. Cui Apostolo successerit, retieuit (2) auctor ei- 
stolarum Cypriani et Firmiliani, qui iu illa compa- 
ratione qua suos advetsarios appellat Chore, Dathiani 
ei Abiron, sibi adeo complacuit, ul eam quinquies 
adhibuerit (5). Nuuc tandem et in singulati proloqui- 
tur asserens : « Ego juste indignor ad tam apertam 
et manifestam Pap: stultitiam. » 

Il. Vult uni petrze inliarenduni esse, nulla nova 
xdificia esse construenda. Quid ergo disponendum 
circa « autiquam » Ecclesie Romane disciplinatn de 
non rebaptizandis hzreticis ? Hanc, ait, esse abrogan- 
dam, ut. n. seq. audiemus, 

Postquam dixerat: « Judeos ignorantia et gravis- 
simo facinore constrictos esse, addit : Stephanum ὁ 
qui successionem in cathedrai! Petri se habere pre- 
dicat, » esse pejorem illis obstinatis Judzis (4), 
cap. 8. lta incipit : « Quod autem pertinet ad con- 
suetudinem refutandant..... quis tam vanus sit ut 
veritati consuetudinem praeferat?... Nisi si et Jud:eos 
Christo adventante, id est , veritfle, adjuvat iu. ali- 
quo antiquissiina consuetudo, quod relicta nova vé- 
ritatis via in vetustate permanserint. Quod quidem 
adversus Stephanum vos dieere Afri potestis, cogni- 
tà veritate errorem vos eonsueLudinis reliquisse. » 
Cxterum | nos, etc... 

I. Igitur 1. Usque ad niediuit sseuli im per Afri- 
cani fuerat consuetudo non rebaptizdhdi. 2. Ecclesise 
Alricanz usque dum cuim Romana in errore versata 
fuerunt cirea valorem Baptismi. 3. lllum errorem 
tunc tandem, cognita veritate, deposuerunt Afri; 
quanta accusatio? Insuper. 

11]. Qualis paritas : Christus abrogavit legem Mo- 
saicam ; ergo Ecclesia debet abrogare eas, quas ab 
antiquo accepiL, uradiuones! — « Caeterum nos 
(Firmilianus, etc.) consuetudini Romanorum con- 
suetudinem; sed veritatis, opponimus , ab initio hoe 


(4)JAuctor Cyprianicarum eodem modo loquituft ep. 
cxvi. Propositos qui Apostolis ordinatione vicaria suc- 
cedunt, 1n pseudo synodo Carthaginensi, 87, episco- 
porum rebaptizantium : Apostolos uibus hos successi- 
mus. Apud alios SS. Patres illae phrases uon occurrunt. 
Vide tamen Bingliam de Originibus, seu Antiq. Eccle. 
siaslicis, l. τι, c. 2, $8 2; Salvagium de Antiq. Chri- 
atianis, l. 1, c. 12,84, n. 3. 

(2) Vid. meas de Cathedris , n. 120, ubi adimonui, 
quod ex 12 Apostolis solus Petrus catliedram fixam 
jo eanique Romanam. 

. , (S) Ep. 55, 58, 75, 15, 76; ut adhuc omittam librum 
de Unitate Ecclesia. 

(4) Durioria sequentur a n. 64. 


est; nec meminimus, hoc apud nos aliquand 
pisse, tum Séínper isti (1) observatum sit, 
Imperitds impostor pertínacissime contenderat 
illa uxsiio :« An valeai Baptisinus haerelicorun 
potuerit decisa fuisse tempore Apostolorum : v. 
30.41, tlünc  assérit ednr ab Aposiofis, imin 
Christó fülssé decíéartt tà fátoreni rébaptiza 
qudhta corittadictio ! 
Repetit de siia $ynodo Iconiensi, de quá 

jam dixerat; πιο incautus adjecit Causaih , - 
celebftata fuerit : € Plane, quoniam quidain dé 
Baplismate dubitabant, qui et si nóvós pfi 
tetipiunt, eódem (amen Paitem et Filium 
hiobistum: videntur; plufimii siuidl Cóivenie 


Ji Iconio diligetitissime trattáviimüs, ét &ohfirina 


repudiandum esse omne omnino Baptisiná q 
extta Ecclesiatm éousiitütum. » Ecce értgo nu 
π 1 Quod Iconii post diligentissimam i 
tionem primum lex coüdita fuerit de tepu 
omni Baptismate, quam n. praec. ἃ Christo 
verit Semper olisertaiam. 2» Nuné admitti 
plitjges nobiséuin hos$é Pdirem et Filidm 
$upid ii. 46 hegaverat. 

« Nos etiarti illos quos lii, qui prius id- 
catliólica epistopi fuerant, et postiiiódum 


. t&statem clerice ordinationis (2j aSsdmenté 


f£ávetünt, pfo non. baptizatis Habéxidos füdie 
Et δὲ apud hos Obsetvatur ut, quicümque 
tihcti ad πὸς veuiunt taimquaii dliend δὲ nihil 


€ cutl, unito et veri Ecclesie Catholié? B 


apud nos D/aptizentur..... Et taitieti: Πα i 
inter eurií qui invitus, et necessitate persee 
codctüis succubuit; et illuni qui sactilega vo 
coutra Ecclesiam audax rebe,lat, vel... Et no 
Siephanum. » 

Sensus est perobscurus ; an dicere voluit : 
episcopis Roinano-calliolicis tiucti fuerunt 
nos veuerint, vero Ecclesi:e catholice Bapti 
vdtidi sunt? An : episcopis catholicis ad 
partes traiisgressis non perniittimus bapti 
veto : Episcopus semel lapsus, licet ex mt 
potest valide baptizare? Tantus ubique e 
nimium injurii farent in S. Firnilliatuimn, si 
imposterum fatam ejistolam adhuc attribue: 

Cap. 9. « Et non. pudet Stephanum hoc 
ut per eos, qui ipsi i omnibus peccatis suu 
tuti, dicat posse remissionem peccatorum 
Tibi ergo erit, quod scriptum est : Ab aqu 
abstiue te, et a fonte alieno ne biberis (3). » 

]. Necesse est ut. pseudo - Firinilianus po 


(4) Istic, id est; apud nos in Cappadocia. ' 

(2) Hiec phrasis : clerica ordinatio, etiam 
in Cyprianica 66. 

(3) Uic textus : ab aqua aliena, etc., abx 
dicibus llebrzis et a vulgato latino; adhibiti 
fuit à Tertülliano |. 1 adv. Marciónem, et 1 
riano ins peudo-synodo Carthaginensi in 8ub 
Cypriano. 


1591 


DE FIRMILIANI AD S. CYPRIKNUM EPISTOLA. 


1998 


quam qua sacerdos habuit ; reiritterdi peceata. pró- A tatur, quod universx Orientis Ecclesie in pacem 


pria su:e personali sanctitati adscrip&erit. 

II. Textos citatus videtur desumptus ex Prov: v.ubi 
dicitur : Bibe aquam de cisterna (ua, et fluenta putei 
tui, Quam parum is favent rebáptizantibus, relegenti 
patebit. 

Tandem annectit longi$simam (utique quia nun- 
tius maxhne festinabat) et dutissimam contra Ste- 
phanum invectivam, declamans , ut sequitur : 

« Ecclesiath polluis... Stephane papa ! nec metuis 
judicium Dei hereticis testimonium coiitra Ecclesiam 
perhibens, cum scriptum) sit : Falsus teítis non erit 
impunitus. Quinimmo tu h:ereticis omnibus pejor es... 
Obscurato lumine veritatis ecclesiasticm, tenebras 
horeticze noctis accumulas..... nec intelligis animas 
eorum qui ab h:resi venientes non rebaptizantur 
de manu tua exquiri, cum dies judici advenerit..... 
Et insuper indignaris? Vide qua imperitia repre- 
liendere eos audeas (Anabaptistas), qui contra men- 
dacium pro veritate nituntur... Nisi quod imperitos 
eliam animosos,atque iracundos esse manifestum est, 
dum per inopiam consilii et sermonis ad iracundiam 
facile vertuntur, ut de nullo alio magis quam de te 
dicat Scriptura divina : Homo animosus parit lites 
et vir iracundus exaggerat peccata (1); lites eam, 
et dissensiones, quantas parasti per Ecclesias totius 
mundi? Peccatum vero quam magnum tibi exagge- 
rasli, quando te a tot gregibus scidisti? Excidisti 
enim te ipsum , noli te fallere ; siquidem ille est vere 
schismaticus, qui se ἃ communione ecclesiastici 


Coaluerint concordes. Ex hi$ precipuos Stepliano 
renontiare volens, signanter notninat S. Firmilianum. 
Excipit Bertius (1), concordes fuisse unice quoad 
Novatum rejiciendum, excepto puncto rebaptizatio- 
nis. Ast nimis torta est hzec restrietiva interpretatio ; 
nam 1. Novatus erat przcipuus auctor rebaptizan- 
tium. Si ergo episcopi Orientis rejecerint Novati 
hztesin; necesse est ut hujus novum dogma rebap- 
tizationis aversati fuerint. 2. Eusebius nihil meminit 
de variis Stephanum inter et Firmilianum discordiis ; 
nihil de episcopis totius mundi, qui summo Pontifici 
se opposuissent. 

« Modo cum Orientalibus, quod nec vos latere 
eoníldilnus ; modo vobiscum, qui in meridie estis, a 


B quibus... » 


Mirari quis possel, si S. Firmilianus hec vere 
seripserit, et suos Cappadoces vocare voluerit Orien» 
tales ; cur non dixerit : modo nobiscum Orientalibus, 
módo vobiscum Occidentalibus? Nam Africa Cartha- 
ginensis nec absolute, nec respective posita est in 
meridie : non absolute; quia non est posita intra 
tropicos : non respective ad Cappadociam, quia Car- 
tbago Cappadocibus est occidentalis , sicut. nobis 
Westphalis v. g. Philadelphia Americ septentrio- 
nalis est posita versus occasum. Si Philadelphia no- 
bis non sit meridionalis, nec Cartlhiago Cappadocibus 
versus ineridiem posita est. Consulatur geographia. 

Donatisie Africani gloriari solebant tempore 
S. Augustini, se in meridie positos esse, ut n. 81. Se- 


unitatis apostatam fecerit; dum enim putas, omnes (; quitur ironia 2 : « A quibus legatos episcopos pa- 


a le abstinere posse, solum te ab omuibus abstinuisti. » 
|. Ecce qui S. Stephanus traditionem sux Ecclesia 
Romans defenderat , dicitur testis falsus, schisma- 
licus, apostata, peccatorum maximus, omnibus ha- 
reticis pejor. Proh! quan!a est pseudo-Firmiliani 
petulantia! | 

Immiscet verba Pauli dicentis : « Obsecro ergo 
v0s ego vinctus in Domino , digne ambulare voculione , 
qua vocali eslis, cum omni lumilitate sensus, et lenitate, 
cum palientia sustinentes. invicem in dilectione, satis 
agentes servare unitatem spiritus in conjunctione pecis. » 

Tunc prosequitur per ironias tam falsas, quam 
amaras prima : lliec Apostoli mandata quam dili- 
genter Stephanus implevit, humilitatem sensus, et 
lenitatem primo iu loco servans! Quid enim humi- 
lius, aut lenius, quam cum [οἱ episcopis per ἴ0- 
tum mundum dissensisse, pacem cum singulis vario 
discordiz genere rumpere? » Modo... 

Si pseudo-Firmiliano fides habenda, episcopi Lo- 
tius mundi se Pap:e opposuerunt. Magnus sane trium- 
phus, quod Papa contra totius mundi episcopos solus 
victoriam rcporlaverit. Sed qux sunt illa varia dis- 
cordiarum genera? S. Dionysius Alexandrinus in 
epistola Stephano papzx transmissa diserte (2) tes- 


(4) In nostra vulgata, Prov. xxix. Vie iracundus 
provocat rixas, et qui ad indignandum facilis esi, erit 
ad peccandum proclivis. 

(2) Apud Eusebium, 1. vi, c, 5. 


üenter satis et leniter suscepit, ut eos nec ad ser- 
monem saltem colloquii communis admitteret. Adhuc 
insuper cbaritatis et dilectionis prxceiperet fraterni- 
latis universz, ne quis eos in domum suain reciperet, 
ut venientibus uon solum pax et communio, sed et 
tectum et hospitium negaretur. » 

Totum , quod hic enarratum fuit, mihi videtur fic- 
titium, post tempora Eusebii, Wierounymi, immo 
S. Augustini excogitatum. Notum est quod Donatist:e 
Alricani plurima inendacia in. Historiam Ecclesiasti- 
cam insperserint, signanter contra episcopos Roma- 
nos. Tempore S. Augustini jam commenti fuerant, 
quod S. Marcellinus papa sub initium szculi 1v, in 
fjersecutione. Diocletiani idolis tlius adolevisset (2). 


(f) L. xxxi, c. 4, n. 24. | 

(2) S. Aug. de Unit. Bapt. cont. Petilianum, c. 16. 
Quid opus est ut episcoporum Ecclesie Romans, 
quos jucredibilibus calumniis insectatur Petilianus 
Donausta, objecía ab eo crimina diluamus? Marcelli- 
nus et presbyteri ejus pro tunc, postea summi Pon- 
tifices, Melchiades οἱ Sylvester traditionis codicum 
divinorum et thurificationis ab eo crimine arguuntur. 
Sed numquid ideo etiam convincuntur, aut. convicti 
aliqua documentorum firmitate monstrantur? Ipse 
sceleratos eL sacrilegos fuisse dicit : ego innocentes 
fuisse respondeo. Quid laborem probare defensionem 
meam , cum ille nec tenuiter probare conatus sit ac- 
cusationem suam? Si est ulla humanitas, in rebus 
humanis, puto nos jusiius posse reprehendi, si 
ignotos homines, quos crimivantur inimici, nec eorum 
crimen ulla testificatione demonstrant, nocentes po- 


4599 


DISSERTATIO 1, 


Quoad rebaptizantes eo jam progressi fuerant, ut À biora sequentur n* 74. — Bertius (1), ut pera 


dixerint (an vere, vel falso, nolo hic examinare ) 
S. Cyprianum rebaptizasse; nihilominus S. Stepla- 
num papam adhuc recensebant inter eos qui episeo- 
patum gessissent illibatum ; nam episcopum Roma- 
num in quo ceu peccatore successio Petri defecisset, 
primum statuebant Marcellinum. Jam subsummo : 
si illo S. Augustini tempore Epistola Firmilianica 
modo innotuisset, vel si Stephanus Africauos rebap- 
tizantium legatos episcopos tam inurbane habuisset, 
vel si S. Cypriano excommunicatiorem dumtaxat 
comminatus fuisset ; an Donatist:e S. Stephano pap: 


esse propriam Firmiliani vocem, asserit : «Dari 
pla sexcenta in quibus sancti Patres ita mutuo 
duerint.» 

Ast ego censeo dari nullum istiusmodi exem 
Bertius adducit duos, Polycratem et S. [renzur 
pertinaces restiterant S. Victori papze. 

Verum enimvero 1* : Hi duo non sunt sexce 
lili duo pertinent ad unum et idem exemplun 
troversiz circa Pascha celebrandum. ὁ“ Neuter 
summo Pontilici conviciatus fuit. S. Irenzu 
copus nomine fratrum per Galliam , quibus pi 


tantum honoris permisissent? An nou potius docere B scripsit, et Papam deprecatus est, ne episcoj 


debuissent Stephanum fuisse primum, in quo aucto- 
ritas Peuri finem habuisset? Sane igitur prefata dic- 
teria contra S. Stephanum prolata interim habenda 
sunt taniquam putida mendacia, donec aliunde quam 
ex pseudo- Firmiliano probentur. Testimonia Fleurii, 
Alexandri , Dupiuii , Cavei nihil juvant; nam omnes 
pseudo-F irmiliano credidere. Frustra laborarunt Ba- 
ronius, etc. , ut Stephanum excusarent ; nam totum 
est fictitium. 

Ironia δ᾽, contra summum Pontificem (1). 

« Hoc est servasse unitatem... Abscindere se a 
charitate , et alienum se per omnia fratribus facere, 
el contra sacramentum et fidem coutumacis [urore 
discordie rebellare. Apud talem potest esse unum 


excommunicarentur (2). 

Nunc conviciando quasi lassatus et exhaus 
nuo attentat suam hareticam opinionem ex 
scriptoribus probare: « Sed quantum ad illua 
phanum ) pertinet, relinquamus : exculiamus 
id de quo maxima est quaestio. » 

Tunc sequenti utitur sorite: « Nobis et he 
non est unus Deus et Dominus, et fides, a 
non hzretici, sed Christiani ; ergo nec idem 
mus ; nam ad concordiam exhortans Paulus ai 
Dominus, una fides, unum Baptisma, unus Da 

Nemo non videt esse sophisma; nam m 
hzxreticorum plurimis est unus , idemque Dev 
nobis, et v. g. Lutheranis est unus idemque 


corpus, et unus spiritus, apud quem fortasse ipsa C mus a Christo traditus. 


anima una non est ; sic lubrica, mobilis et incerta? 
Sed quantum pertinet ad illum , relinquamus. » 

I. Ecce , qui ex institutione divina est centrum uni- 
tatis, declaratur ut abscissus ab unitate, fratribus 
per omnia alienus, contra sacramentum et fidem 
contumax , furibundus, discors, rebellis, lubricus, 
mobilis, incertus, et eum liec convicia sedulus con- 
gesserat , et omuia effutierat contra Stephanum; tunc 
demum decernit abstinendum esse ab ulterioribus 
conviciis, ac quxstionem principalem potius discu- 
tiendam esse. 

II. Quis credat hanc fuisse vocem alicujus sancti 
episcopi de Papa suo superiore conquereutis ? Ácer- 


tius quam innocentes crediderimus. Ita S. Aug. l. 
cit., qui 1. nr cont. Crescon. multa alia facta historica 
recenset ἃ Donatistis contra episcopos Catholicos con- 
ficta. Quod lapsus Liberii pape similiter ab hereticis 

" fuerit eoufictus, ita demonstrarunt. Bollandistie. ad 
diem 25 sept., ut Dertius Bollandistis assensum praze- 
buerit. 

(4) In Ep. Cyprianicarum 69, Florentius Pupianus 
episcopus introducitur, quod ( Pseudo ) Cyprianum 
vocaverit superbum; igitur Cyprianus probat, se 
esse vere humilem, et Floreutio regerit: An tu ( hu- 
milis ) qui te episcopum episcopi, et judicem judicis 
a Deo docti constituis, cum Dominus in Dcuterono- 
mio dicat : Et homo, quicumque fuerit in superbia, 
ut non exaudiat sacerdoiem aut judicem , quicumque 
fuerit iu diebus illis, morietur homo ille. Adducitur 
S. Paulus ; qui in falsis et spoliatis sacerdotibus um- 
hram tamen ip-au inanem sacerdotalis nominis ve- 
neratus dixerat : Nesciebam , fratres, quia Pontifex 
est ; scriptum est enim: Principem populi tui non 
maledices. Pseudo Firmilianus se judicem summi 
l'ontificis constituit. 


Denique novo impetu contra S. Stephanum 
debacchatur; et dum tempus ipsi defuit coi 
scribendi epistolam , repelit ea qu:& superius 
59, jam scripserat.-— «Et non pudet Stephanu 
reticis adversus Ecclesiam patrocinium przsta 
propter hereticos asserendos fraternitatem sci 
insuper, etc.» 

Stephanus hzreticis nullum adversus Ec 
patrocinium przstitit; siquidem eorum Bap 
cum Apostolis et universa Ecclesia veneratu: 
validum, non propter ministrum, vel hujus ἢ 
sed propter materiam et formam a Christo t 
Male traducerer ut fautor Lutheranorum, ve 
nistarum, licet admitterem quatuor Evaugeli 
bis Catholicis accepta apud illos mansisse in 
genuina, ex illis hauriri posse sanam doctrina 

Porro cum sanctissimus pater noster Ste 
papa ita indigne vapulet, nos cuncti qui e 
profitemur fidem , in faciem cedimur , et noi 
gnamur ? 

Ultima nunc sequuntur, caque gravissima 
sanctissimum Papam, ut vilissimus scurra dui 
acerbiora scommata evomere non potuisset. * 
planum traducit tamquam dolosum operarium 
do-apestolum , immo pseudo-Christum. Amt 
utitur ille festinus scriptor; et novum acci 


(1) L. xxxi, c. 15, n^ 5. 

(2) Eusebius, v, lib. c. 26. — Immo et illa P 
tis , et Irenzei facta non sunt omnino certa ; δι 
Eusebium fuisse interpolatum tam in causa quat 
cimanorum , quam Anabaptistarum. 


1401 


DE FIRMILIANI AD S. CYPRIANUM EPISTOLA. 


1403 


mendacium , nempe talia scommata ex ore ipsiusmet À gustini primum innotuerit, inde conjicio: 1* Quia 


summi Pontificis primum profluxisse. En illius verba. 

« Stephanum non pudet... insuper Cvprianum 
pseudo-Christum et pseudo-apostclum, et pseudo- 
operarium (1) dicere? Qui omnia inter se esse con- 
Scius prxevenit, ut alteri ea per mendacium objiceret, 
qua ipse ex merito audire deberet. Bene te valere 
etc. — Quis credat quod S. Stephauus S. Cyprianum, 
cujus nomen Ecclesia Romana suo misse canoni in- 
seruit ab antiquo, vocitaverit pseudo-apostolum, 
pseudo-Christum? Et hzc Papa ex merito audire 
debuit? 

Recordor quod etiam Lutherus (2) papam vocita- 
verit Antichristum ; sed nescio, quis petulantior 
fuerit contra supremum totius christiane Ecclesiz 


usque ad :tatem S. Augustini a nullo scriptore relata 
fuit. 2* Quia ne quidem S. Augustino a Donatistis Afri» 
canis objecla fuisse legitur (1). Cum tamen ipsis ma- 
xime favorabilis fuisset, ac pro tunc, nempe circa ini- 
tium szxculi v, causa rebaptizationis per Africam quam 
fervidissime agitaretur. . 

9. Quia Donatist:e tempore sancti Augustini sanc- 
tum Steplianuni papam adhucdum recensebant. inter 
eos pontifices qui episcopatum Romauum gesserunt 
illibatum. At vero juxta Firmilianicam Stephanus 
fuisset sacrilegus, pseudo - Clristus, etc. ; et idco 
quidem, quod in episcopos Africanos rebaptizantes 
peceasset, n. 75, n. 65. 

' Excipit Bertius (2), etiam Basilius Magnus circa 


caput, an Lutherus, an vero pseudo-Firmilianus ? B annum 375, adeoque sazculoiv, docuit : « Baptismum 


Pamelius, Rigaliius , Fellius, Pearsonius , Baluzius, 
Tillemontius aiunt, Firmilianum esse excusandum 
ob :zstum disputationis. Verum tunc et Lutlierum 
excusare debebimus et vix non cunctos sycophantas, 
Concludit. 

« Bene te valere omnibus nobis cuin universis, qui 
in Africa sunt, episcopis et cunctis clericis et omni 
fraternitate universi optamus , ut perpetuo unanimes, 
et unum sentientes liabeamus nobiscuin etiam de 
longinquo adunatos. » 

ll:ec est famosa inter Cyprianicas epistola ordine 
δ, sub nomine Firmiliani publicata, qux» omnium 
eruditorum ingenia usque huc mirum in modum ve- 
xavit. 


hx:reticorum non valere, interim observandum esse 
morem cujuslibet regionis, » et tamen nec ad hujus 
sancti Basilii epistolas, szculo 1v conscriptas, pro- 
vocarunt Donatist: sxculo v : ergo argumentum ex 
Donatistarum silentio desumptum non stringit. 

R. 1. Nego et illas epistolas, αὐ theologis dog- 
maticis molestias usque huc insuperabiles crcarunt, 
esse genuinum sancli Dasilii foetum (23). De illis 
sermo recurret, n. 90. Modo occupemur circa episto- 
lam Firmilianicam. Igitur : 

R. 2. 'lranseat antecedens, nego consequentiam. 
Epistole illa canonice , si genuinz sint, fuerunt 
litter: privatz:, quas Basilius ad sanctum Amphi- 
lochum in Oriente episcopum exaravit : epistola 


Cum eam esse supposititiam , et vero Catholico C Firmilianica fuit publica, quasi synodica, duobus 


penitus indignam , abunde demonstrasse mihi videar, 
ulterius progrediendum reor investigaturus, cuinain 
secte addictus, et quo circiter tempore, et loco au- 
ctor hujus famosz epistol:e vixerit. 

Deprehensus aliquoties n^ 25 — 26 — 76, fuit, sin- 
gulariter et extraordinarie gravisus ex eo, quod inve- 
nerit in longinquo « Coadunatos ,et unum sentientes.» 
tholicus episcopus non adeo tripudiasset ex eo, quod 
audivisset Carthagine in Africa dari episcopum sibi 
quoad dogmata consentientem. Carthago pro illo 
tempore spectari poterat seu posita quasi in meditullio 
imperii Romani , quod Catholicis redundabat ; Cappa- 
docia erat una ex ejusdem Romani imperii provinciis. 

S. Augustinus, sub initium seculi v, Donatistis 
rebaptizantibus objecerat, et s:pissime repetierat, 
eorum ecclesiam nec toto orbe diffusam, sed nec in 
longinquo coadunatos liabere; quid ergo mirum, si 
quis Donatista tandem procuderit przfatani episto- 
lam, cum hioc et Donatistarum haresin sapiat? 

PROPOSITIO iil. 


Verosimilius est quod aliquis Donaltista Africanus fatam 
epistolam composuerit , sed post tempora sancti Au- 
gustini. 


55. ]. Pars. Et quidem, quod post tempora S. Au- 


(1) Ob illa tria verba: pseudo-Cliristus, etc. jam 
olim Christianus Lupus apud Missorium dubitavit an 
epistola Firmiliani sit vera. 

(2) Ju Symposiacis. 


conciliis Iconiensi et Synodensi, uL dicitur, innixa, 
directa ad universos Afric episcopos rebaptizantes, 
edita cirea medium sxculi nir. Hoc igitur si umquam 
vere exlilerit, circa initium saeculi v, Africanis 
ignota esse non potuisset. 

Ut vis argumenti negativi evidentior appareat, 
status controversie, quantum huc pertinet, ad men- 
tem revocandus est. 

Sanctus Augustinus Donatistis opposuerat, asse- 
rendo : quod tot inillia episcoporum , ctiam Orien- 
tales, consentirent circa valorem Baptismi ab hz. 
reticis collati, quod vera Ecclesia sit universalis per 
totum orbem diffusa, quod soli Donatiste intra 
Africam conclusi contra reliquam universam Ec- 
clesiam docerent, talem Baptismum esse invalidum. 

Cresconius uomine Donatistarum fatetur; quod 
Orientales (Catholici) (4), pro tunc quidem nobis 


(4) Cum de concilio Sinuessano, in quo S. Marcel- 
linus papa suum lapsum coram $00 episcopis con- 
fessus fuisse dicitur, tempore S. Augustini necdum 
aliqua mentio facta fuerit a Donatislis ; merito ceuset 
Missorius illud postea a Donatistis fuisse confictuni. 
Revideatur n? 69. 

(2) Berti, l. xxxi, c. 12, prop. ni, n. 6. 

(5) Quzedam ex illis excerpta videri poterunt apud 
Tourneli de Sacramentis in. genere, q. 7, art. 2. 
Vel apud Naialem ad sieculum μὲ, vel. Fleurium 
Hist. Eccl., lib. xvn, $5 44, qui eaa esse genuinas cre- 
didere. 

(4) De Catholicis sermo erat ; puduit. enim Dona- 


1403 


DE FIRMILIANI! AD S. CYPRÍ4NUM EPISTOLA. 


1406 


Porro lJonatisíz inter se iron cótisensibaht ; sibdi- & jani exístebát ; ergo falsurti. est, quod saéülo xi 4 


visi fuere in vatias sectas, puta Rogatistas; Circen- 
ses, Montenses, Máximinianistas, eic. Perdurarunt 
jn Africa usque ad s$culum ὑπ. In Europa sub 
nomine Waldernsium revixerefit 82eculoó xii. 

ΙΠ. Pars. Quod aliquis «Afrleatits» esi fábriea- 
tus fuetit, inde suspicor : 

1? Quod epistola in laudetn et defensionetii Afró- 
rum rebaptizantium ptzecipue tonscripta fuisse ap- 
pareat ex notatis, n. 76, 86, 60. 

9» Quod asserat Carthaginem Αἰ ifi mieridid 
positam esse; hzc enim assertio Donatistis fii(ra 
Africam conclusis erit éitigularis (1), ütpóte qui ina- 
hiter gloriabantur se in ineridie positos esse ; οἱ 
inde ulterius concludebant suam Ecclésiam esse ve- 


Novatoribus sed Lutlieri discipulis fuérli eonfitia. 

R. 4; In niültis aliis editiouibüs Fifiililiabies not 
corh paruit; ut n. 12 jaqi dietum fuit. Iti editioiié Ma- 
nutii Latinius controversam Firmiliani epistolarír 
omisit ex sequebii duplici capite diten$ : « Ego La- 
tinius omisi, non Manutius , cum exempla majo- 
rum secutus, tum hominis (pseudo-Firmiliani) petu- 
lantiait détesiaillé ; à ergo ih exemplaribus inajorum 
βου δ iv aniquioribüs Lzüiüis eam non repe- 
reri. | | 

R. 2. Pétiiilló eain à ptoteslantibus, ut vocantur, 
í»culo ΣΙ noii füíssé confictam ; immo largiámuf 
eilam illira qüam Bertius próbaveral, nempe fatam 
episiolani [tüsénte sxcülo v jàm exüiiisse ; sed inde 


ram, in qua pasceret et cübaret spofisus juxta illud f$ nóii sequilür eam $eculo ii a Firmiliano fuisse 


propheticum in Canticis canticorum : « Ubi pdácis? 
ubi cábas? In meridie (). ) 


3» Quod h:xresis Donatistarum; testé Augustino; | 


radices extta Africam figere hon potuerit. Equideirni 
Donatiste (5), sicuti et Lucileridni aliquem ex suis 
episcopum alebant Rom: ; ad illum episcóputn δὰ 
Africa mittebant suos ordinamndos, dt gloriari pos- 
sent, se uniohem habére cum eathedfta Petri ; sed 
ille Doratistarum episcopus Rom:e nori habebat Ec- 
clesiam ; insuper ex Africa Romatti missus fuerat, 
adeoque ltomas hospes et peregrinus erat, Africa- 
nus censeri debebat. 


Argumenta contraria. 1. Queis probetur, quod Fir- 
milianus fatam epistolam vere tomposuerit. 


Affert Bertius qti glotiata$ est se fuisse primum 
qui ex professo fataim epistolamS., Firmiliano vindica- 
verit. Is prxter reliquas objectiones jam sparsim 
adductás ait (4) :( Evidehiissimum est fatám epistulam 
esse genuinum S. Firmiliani foetum ; nàm habetur 
in bibliothecis plurimis, ut iestantur Pamelius el 
Rigallits (5). » Reliqua v. n. 19. Ádéorue s:culo xv 


Pars Donatistarum in suo concilio Bagajensi eongre- 
gata excommunicavit Maximianum similiter Doua- 
tistam, qui schismá inter eos fecerat ; cum solemni- 
ter declararent, verítatis adulteruni allerum Dutlian; 
Core et Abiron, ideo a terra necdum. absorptum, quid 
ad majus supplicium a superis reservatum. Gloriati 
sunt in illa synodo fuisse 340 episcopos Donatistas. 
Fides aptid ipsos sit. 


(1) V. Aug. cont. Cres., |. de Unitate. Ecclesie; f) 


c. 14, et alibi. 

(2) Ita. textum corruperant Donatiste, cnm, ut 
S. Aug. odo monuit, legi debeat : Ubi cubas in meri- 
die? Qui et recte annotavit Carthaginem iu nullo senstt 
dici posse in meridie positam. Hinc textum a Dona- 
tistis corruptum contra eosdem retorquet. sequenti 
molo: ZEgyptus verissime posita est in meridie ; 
quia sul) tropico cancri : si sponsus cubet in meridie, 
ergo necesse est, uL pascat inter monachos in solitu- 
dinibus /Egypti circa Tlebaidem ; atqui hi monachi 
omnes sunt Catholici ; ergo vera fidesest apud Ca- 
thiolicos. Ita S. Augustinus. 

(3) V. S. Augustinus, de Heresibus. 

(4) De Theologicis disciplinis, 1. xxxi, c. 15, prop. 
tertia Bertium postea secutus est P. Joannes Sbaraled, 
qui aiino 1744 Bononie tres spissas edidit dissetta- 
tiones. 2 

(5) Pamelium veneror candidum et laboriosum 


tonseripiam. Validissimum Berüii afgünienium re- 
servabo n. 90 et 91. ᾿ 


zasse, ait 5. Optatus 1. í, n. 24. Porro. 


luier rebaptizanies receuseudi sunt. 


1. Novatiani sxculo m euati. 2. Sixeulo iv et v; 
Donatiste in Africa. 5. Aliqui Ariani, teste S. Augus- 
tino referente (3. : « Rebaptizari quoque 48 Arianis 
Catholicos novimus : utrum et non eatbolicos, ne- 
scio: 4. Eunomiani , qui erant surculus Arianordm; 
de illis S. Epiphanius (4) :«lteruth baptizat Eunomius 
non modo, qui a Catholicis, aut ab aliis h:eresibus; 
sed eos etiam qul ab ipsi$met Arianis deficiunt. s 
5. Ex Anomzis Constantius li:ereticus, dum fnoritu- 
rus erat, iterum baptizari voluit, non a Catholico, 
sed a ministro Ariano ; non semel sed spius (5): 
ὃ. Luciferiani teste S. Hieronymo (6): fmmo et Moit- 
tanist:e in Oriente teste Philastrio; 7: Donatistnus 
8zeculo xit, reeruduit in Waldensibus. 

Hi omnes valorem Baptismi repetebant ἃ saucti- 
tate hominis Baptismum administrantis (7). lgitu£ 
seriptorem, doleo decepturti auetoritate (haruindaml 
bibliothecarum. Contra Rigaltii testimonium posserm 
excipere, cum ipse Bertius, l. c, n. 14 ad Quintum; 
referat : Rigaltium esse mendacem scriptorem. 

(1) V. süpra ἡ. 42. 

(2) Coll'gitur ex epistola S. Dionysii Alexandrini ad 
S. Steplianum papam, quie fuit prima de Baptismate, 
V. Eus. l. c... | 

m e Haresibus, n. 49. 

4) Hzresi 76. mE 

5) S. Athanasius, l. de Synodis. 

6) Dialogo adv, Luciferianos. 

— (3) Omitto Ánabaptistas &xculo xvi in Germania ex 
Schola Lutheri exortos ; hi, enim ad valorem Bap- 
tismi requirunt. actualem, fidem  suscípientis ; cunt 
vero parvuli aciu eredere non valeut, hos uec valice 
baptízari posse docent. 


1401 


DISSERTATIO I, 


1408 


fuere plures, οἱ diversi hxeretici , in quos, quod fa- À neutra parte. Ecce ad declinandam illam legum se- 


tam epistolam in sui favorem composuerint, suspi- 
cio cadere possit; sed ea magis fundata mihi vide- 
tur qux aliquem Donatistam Africanum censet au- 
ctorem. 


Argumenta. 11. Quod auctor. epistole Firmilianice 
non fuerit Donatista. 


Si fuisset Donatista, is non docuisset rebaptizan- 
tes cum non rebaptizantibus in una et eadem Eccle- 
sia tolerandos 6.86 ; lios vero simul tolerandos esse, 
voluit auctor Firmilianicze (1), ut abundantius patet ex 
collatione epistolarum Cyprianicarum et synodorum 
ab Afris in causa rebaptizationis, ut asseritur, cele- 
bratarum. Quomodo autem  Donatista salvis su: se- 


veritatem, et episcopis pro tunc Catholicis invidiam 
conflandaw praefata epistola videtur composita. 
Quod Donatist:e apud nos Catholicos non rebapti- 
zarentur, utique ipsis in corde pergratum esse de- 
bebat ; insuper autem volebant sibi permittendum 
esse, ut ipsi Catholicos rebaptizare valeant. Hoc, ut 
ego opinor, erat principale intentum  toleraniis 
pseudo-Firmiliani, dum evincere voluit, tam Caiho- 
liis, quam Anabaptistis (Donatistis) suum morem 
esse relinquendum ; 402 concordia si fuisset inita, 
Donatist» plenum canere potuissent triumphum 
nempe : « Baptismus Donatistarum valeat apud Ca- 
tholicos ; Daptismus Catholicorum non valeat apud 
Donatistas. » Ecce, quam belle pseudo-Firmilianos 


ct principiis docere potuit controversiam de rebap- p suam Donatistarum egerit causam. 


tizatione esse quxestionem mere disciplinarem, salva 
pace tolerandam ? 

R. 1. Captu longe difficilius est quod Firmilianus 
et reliqui episcopi Catholici, qui conciliis, ut asseri- 
tur, in Africa et Asia celebratis interfuisse dicuntur, 
sreculo n1 apostolicis temporibus maxime viciuo de- 
cernere salva eonscientia potuerint, « Anabaptistas 
in una eademque Ecclesia cum Catholicis esse tole- 
randos ἢ » Donatiste talia docuere, ut. videbimus 
resp. 4. 

R.2. Donatistz et inter se plurimum dissidebant ; 
hinc plures Donatistarum sect: (quatuor nobis note 


sunt ex Augustino (2), immo Petilianuset Cresconius, : 


qui videntur fuisse unius et ejusdem sectze,non conve- 


Diebant inter se: « An valeat Sacramentum, si pec- C 


cator occultus baptizaverit. » 

ἢ, 5. Nil frequentius quam quod homo mendax sibi 
ipsi contradicat; sane S. Augustinus Cresconium Do- 
Datistam ex Cresconio continuo expugnat; Donatista- 
rum pars una alios Maximianenses damnaverat tain- 
quam hareticos ; horum tamen Baptisma veneraba- 
tur validum, immo clericos Maximianensium reci- 
piebat in eodem in quo constituti fuerant gradu, 
quin eos denuo ordinaret ; Catholicos vero rebapti- 
zabat. Quid ergo mirum si pseudo-Firmilianus 5085 
Donatistarum doctrine nonnumquam indirecte con- 
tradixerit? Verum. 

R. 4. Suo principio generali non contradixit; nam 
precipua Donatistarum querela hzc erat, quod a 
Catholicis iniquam paterentur persecutionem, ac per 
leges tam imperatorias (5), quam ecclesiasticas tra- 


etarentur ut. haeretici, cum tamen. nobiscum Catho-: 


licis adhucdum essent in una eademque Ecclesia ; 
schisma quidem esse inter nos et illos, heresin ex 


(4) V sup., n. 39. 
9) V. n. 82. 

3) Gravissimz:e poen: civiles ab imperatoribus 5:- 
culo iv et v laiz fuerunt contra Anabaptistas. nempe 
si cos, qui a Catliolicis baptizati fuerant, rebaptizare 
ausi fuerint. De his videantur Bertius I. xxxi, c. 15, 
circa finem Bingham 1. xu, c. 5.—S.Augustinus qui 
teste Possidouio, c. 14 a Sede apostolica seu Romana 
tamquam legatus fuit in Mauritaniam missus, lucu- 
lenter ostendit illas imperatorum Ca!holicorum leges 
,.9898 justas. Ast, si pseudo-Firmiliano credendum, 
 iniquissima. 


Cseterum, si quis mordicus contenderit epistolam 

ab aliquo Arianorum, vel Eunomianorum (1), vel quo- 
cumque alio lizretico fuisse confictam. ultra non con- 
tradicam, dummodo mihi concessum fuerit eam a 
sancto Firiniliano non fuisse compositam, quod erat 
demonstrandum. 
. Ex dictis jam abunde patet sanctum Firmilianum 
famosam, qui nunc circumfertur, ad sanctum Cy- 
prianuin Epistolam vereli:ereticam non conscripsisse. 
Resiat, an sauctus Firmilianus quadam alia opera 
publicaverit. Quocirca sit. , 


PROPOSITIO IV. 


- Non. est verosimile quod sanctus  Firmilianus aliquos 
libros scripto publico evulgarit. 


56. Probatur 1". Eusebius Czesariensis fuit studiosis - 
simus in inemorandis scriptorum ecclesiasticorum mo- 
numentis. S:epius laudavit sanctum Firmilianum, sed 
ne vel minimum fragmentuin ab eo scriptum prodidit. 
— Nec in Catalogo sancti Hieronymi de Viris illustri- 
bus, postea adaucto, comparet sanctus F'irmilianus. 

Probatur 2". Synodus Antiochena paulo post mor- 
tem sanctoruin Firmiliani ct Dionysii Alexandrini ce- 
lebrata circa annum 210 provocavit ad utriusque il- 
lorum sanctorum episcoporum doctrinam ; ad sancti 
Dionysii quidem scripta ceu exstantia provocavit; 
quod vero atlinet ad sanctum Firmilianum hujus scrip- 


D τὰ non adduxerunt Patres. conscripti, sed allegabant 


idoneos testes, qui sanctum Firmilianum de ore aa- 
diverant olim. Videatur Przfatio num. n, ii, et iv. 
Hoc certe judicium est non obscurum, nulla pro tunc 
scripta sub sancti Firiniliani nomine innotuisse. 


Argumenta controria ex sancto Basilio Magno. 


l. Qui tamen sanctum Firmilianum inter scripto- 
res ecclesiasticos collocare allaburant, sequens ir- 
refragabile, ut videri possel, argumentum efformanL 
Sanctus Basilius Magnus fuit sancti Firmiliani in sede 
episcopali Cx:esariensi successor ; et quamvis non fae- 
rit immediatus, sed centum annis posterior; ex seri. 
niis sux Ecclesie Ceesariensis facillime rescire potait, 
an et quales libri a sancto Firmiliano olim fueriat 


1409 :] 


DE FIRMILIANII AD S. CVPRIANUM EPISTOLA. 


1410 


compositi ; adeo ut sanctus Basilius Magnus hac in re À modo est quxstio precipua, nondum ita de illo : An 


testis reputari debeat omni exceptione major. 

At vero sanctus Basilius Magnus in libro, quem in 5 
capita distributum de Spiritu sancto scripsit ad sanc- 
tum Amphilochium, aperte contestatus fuit de libris a 
sancto Firmiliano compositis; nam capite 29 ait: 
« Hanc fidem (quam exposui, de Spiritu sancto) et 
Firmiliano nostro fuisse, testantur illius libri, quos 
reliquit; » ergo sine summa impudentia negari non 
poterit sanctum Firmilianum aliquos libros, quicum- 
que fuerint, conscripsisse, eosque a sanclo Basilio 
Magna visos fuisse et lectos. Oportet ergo, ut argu- 
menta negativa superius allata cedant huic positivo 
sancii Basilii testimonio. 

Verum respondeo : lubentissimus concedo majo- 


rem ; sed nego suppositum minoris, seu quod sanctus B 


Basilius Magnus illum librum de Spiritu sancto ad Am- 
philochium, vere conscripserit ; siquidem 1* et veteres 
liunc sancti Basilii librum igoorarunt. 29* Stylus non 
est Basilii. δ᾽ Sententi:: sunt sancto Basilio Magno 
indigna, ut jam olitn observavit Erasmus Roterdamus. 
Has meas observationes fusius deducturus sum in 
speciali dissertatione de quibusdam operibus sancto 
Basilio Magno suppositis, proxime typis cdenda. Modo 
sufficiat illum Basilii librum esse dubizx fidei, quo solo 
posito allatum argumentum sua firmitate destituitur. 
Restat in hac materia. ultimum, de quo num. 79. 
57. II. Bertius (1) ut evincat supra satis discussam 
epistolam vere a sancto Firmiliano fuisse compositam 
et ad sanctum Cyprianum directam, ita ulterius argu- 


mentatur : « Cuinam de mente Firmiliani assensum C 


potius preebeamus, quam Magno Basilioejusdem urbis 
episcopo, ac tanta litterarum gloria percelebri? Is 
quidem epistola1 canonica ad Amphilochium... post- 
quam scripserat, rebaptizandos omnium sententia 
 Montanistas... ait: Videri sibi rebaptizandos omnes 
promiscue hzreticos, ut visum olim Cypriano ac Fir- 
miliano. » Verum enim vero, inquit Basilius, anti- 
quis visum est, Cypriano dico, et nostro Firmiliano 
eos (lizereticos) omnes uni caleulo subjicere, Catba- 
ros et Eneratitas, et Hlydroparastas. Cum ex tam il- 
ljusiri testimonio accedente etiam epistola Dionysii 
constet, Firmilianum Cyprianumque in dogmate re- 
baptizantium conspirasse... nemo ob ífrivolas conjec- 
turas, quantumvis pompa verborum et retliorico pig- 
mento (2) illitas vetustorum codicum (epistola: Firmi- 
lianicz), quos tineis blattisque excussis pervoluta- 
runt viri laborum patientissimi (5), despiciet fidem 
ac deludet auctoritatem. Ita Berti. 


Respondeo 1. Basilius vel pseudo-Basilius loco ci- 


tato quidem docet Firmilianum et Cyprianum in dog- 
mate rebaptizantium conspirasse, ast nullo verbo 
commemorat Firmilianum hac in causa tam famosam 
scripsisse epistolam; de hujus epistol:: authentia 


(1) Berti, lib. xxxi, c. 1$, prop. ur, prob. 4 et 5. 

(2) Elegantem Missorii stylum sub indicat. 

(5) Morellius et Hieronymus Pistortcnsie. Vide 
supra n. 12 et 14. 


Firmilianus rebaptizaverit. . 

Respondeo 2. In Firmilianiea, de qua qusritur, 
nulla legitur mentio facta de Catharis Encratitis et 
Hydroparastis, quos Firmilianus uni eidemque cal- 
culo subjecisse dicitur a citato Basilio. Item an hi 
sint hxretici omnes, ut preter illos nulli alii? 

Respondeo lI. Ut n. przc. singulz Basilii Magni epi- 
stola: ad sanctum Amplilochium canonicz sunt sup- 
posititiz?. Mea ulteriora argumenta critica proponam 
in singulari dissertatione proxime edeuda. 


DISSERTATIO SECUNDA. 


De Firmiliani anno emortuali, quo Paulus Samosa- 
tenus. (uit depositus, ac synodus Antiochena m, seu 
celeberrima contra Paulum celebrata. 


98. Circa lianc epocham, de qua memini in przef. 
num. 1, plurimum dissident chronologi.Baronius eam 
alligaverat anno 272. Pagius (1) quem sequitur Fleu- 
rius, etc. eam detrusitad finem anni 269. Hoc est illa 
famosa synodus , quz s:zeculo ri vocem. Homousion 
rejecisse dicitur, falso tamen dicitur uti alia vice 
ostendam. Cum igitur de illa synodo frecuentior in 
subsecuturis dissertationibus sermo instituendus sit ; 
hincexpedire censeo,ut illa epocha paucis examinetur. 


PROPOSITIO. 


Celeberrima | synodus — Antiochena , in. qua Paulus 
Samosatenus fuit depositus', celebrata non ;fuit ante 
annum 279. 


99. Probatur. Eusebius testis omni exceptione major 
diserte tradit , quod illa synodus celebrata fuerit 
sub Aureliano imperatore (1). (Ita ait : « Sub 
quo (Aureliano) postrema (2), et maxima plurimo- 
rum episcoporum collecta synodo deprehensus est, 
ac ab omnibus jam perspicue condemnatus auclor: 
ille hx»reseos, et peregrinz doctrine Samosatzus, 
ac simul a Catholica Ecclesia, qua: sub coelo est, uni- 
versa separatus, et excommunicatus. Maxime autem 
illum in reddendis rationibus lubricum, et obscurum 
redarguit Malcliion... Antiochenzx scholx in Grecis 
disciplinis oderator... Ejusdem Paroecix presbyte- 
rio decoratus. Hic Samosatzum, notariis omnia ex- 
cipientibus , quzstionibus suis ursit, quas etiam ad 
nostra usque tempora (3) exstare scimus... Unam ita- 


D que ex communi sententia, qui tum in unum erant 


congregati, pastores ad personas Dionysii Romani, 
et Maximi Alexandrini Episcoporum scripserunt 
Epistolam, illamque ad cunctas provincias miserunt, 
in qua... perversam Pauli reterodoxiam, Elenchos 
et questiones, quas contra eum moverunt, adhuc et 
cunctam illius vitam , et ingenium exponunt... Fir- 
milianus bis venit Antiochiam, et peregrina illius 
(Pauli) dogmata condemnavit... Erat autem jam quo- 


(d Euseb. H. E. . vii, c. 29. 

2) In praecedentibus congressibus Paulus suam 

sententiam obvelare adhuc, et obtegere molitus fue- 

rat. V. Euseb., c. 98... 
(5) Quod Eusebius hanc suam historiam absolverit 

ante concilium Nicenum, antc annum 535, sepius 


μι 


DISSERTATIO 1f, 


11 


que teriio (1) Antiochism venturus, et ad Tarsum A notuerit njors Firmiliani; hanc necesse est ut sy- 


usque pervenerat... Verum interea, dum nos conve- 
nimus, et dum veguiat, expectamus , ex hac vita mi- 
grat. Deinde rursus de vila Samosatzi, qua fueris 
conversatione, iisdem litteris commeinorant. dicen- 
tes.... In superbiam elatus mundanas dignitates usur- 
pavit, ac ducenarius magis, quam episcopus vocari 
voluit, perque forum incedens... numerosam cater- 
vam satellitum, partim praecedentium, partim sub- 
sequentium circa se habuit... Episcopos et presbyte- 
ros, a quibus colebatur, e vicinis agris, e£ ciyitatbys 
concionibus ad populuin faciendis admisit... qua de 
causa ingemiscunt quidem, et lugent penes se cuncti, 
potestatem vero illius αἱ tyrannidem ila verentur, ut 
accusare nop audeant... Itaque adversarium Dei ex- 


nodus usque ad finem ijlius saltem anni fuerit pro- 
tracta. 

| Pagius ]. e. et czteri excipiunt : synodum anne 
209, convenisse, in annum 270 sedisse, Paulum 
excomimupicasse, depusuisse; 3st hanc depositionis 
sententiam executioni datam non fuisse, pisi post- 
quam Antiochia ab Aureliauo fuerat recuperata ; 
nam regina Zenohia , quamdiu dominata fuit Antio- 
chiz, passa non fuissel, ut suus cliens Sam osatenus 
6 domo episcopali ejiceretur. 

60. Respondeo 1. Ensebius de tanja usque ip tertium 
annum dilatione infer depositionis sentenliam, et 
ejus executionem nihil memini. 2. Ad praefatam Sy- 
nodum invitatus fuerat e Cappodocia Firmilianus, in 


communicavimus, et alium in locum illius, domnum B accessu defunctus; comparuere ex Cilicia Helenus, 


yidelicet... episcopum consütuimus, vobisque si- 
gnificavimus, ut huic scribatis, et ab eo communica- 
tionis litjeras accipias. 1 Eo usque Patres Antio- 
cheni, pergit Eusebius : & Cum autem Paulus Ec- 
clesi: domo haud quaquam abstinere vellet , impe- 
perator Aurelianus interpellatus copvenientissime 
decrevit, illis eam domum adjudicari pr:ecipieus, 
quibus episcopi ltalie οἱ Rome in dogmate concor- 
des scribant. Ad huuc modum Paulus summa cuin 
ignominia (2) per mundanum principatum Ecclesia 
expellitur. Talis quippe tum temporis erat erga nos 
Aureljaugs; in progressu vero imperii non bihil a 
nobis abgliengtus est. » Ita Eusebius. 

At vero Áurelianus sceptrum Romanorum adeptus 
.non fuit 3nte annum 270, ut fatetur Pagius, et caeteri ἵν 
omnes; imo Orientale imperium, in quo sita erat 
Antioclia, totum assecutus non fuit ante (inem anui 
972; siquidem Zenobia regina, qu:e Pauluin Samo- 
salenum patrocinata fuerat, ab anno 207, parten 
imperii Orientalis per vlm sibi in annum cirgiter guin- 
tum usurpayerat, Antiochiam tenuit ; Aprelianus an- 
no 272, ut vuli Pagius, exercitum Zenobja profligavit, 
Antiochiam recepit, tandem ipsam Reginam , qua 
aufugerat, iu septembri cepit captivam (5). 

Ilinc iufero, synodum, quam Eusebius sub Aureliano 
congregatam fuisse describil, non convenisse ante 
annum 272, quo Catholicis liberum evadebat Pau- 
jum Antiocha accusare, damnare, deponere. Cum 
vero S. Firmilianus die 28 octobris obiisse refera- 
tur in menologio Grecorum, et sententia depositionis 
contra Paulum prolata non fueril, uisi postquam, jo- 


monui, signanter in disserlatione : quod Cephas 
Galat. 9, non sit Petrus, n. 26 

(4) lgiur tres synodi contra Paulum celebrate 
videntur; in ó* Paulus fuit depositus, in 2* Pauli dog- 
mata jam [ínerant condemnatg. Ve] si quis duas 
dumtaxat synodos admiserit; concedere debebit, 
quod ín 4^ Pauli dogmata fuerint condemnata, in 
. 9^ seu ultima Paulus fuerit depositus. 

(2) "ας ignominia erat major, vel summa, si Au- 
relianus a Paulianistis fuerit interpellatus. Porro 
verisimillimum est, quod Aurelianus imperator illo 
i re Àntiochis versatus fuerit. 

(᾿ Vid. Pagius dissertat. Hypatica seu de Consu- 
libgs, cap. uit. n. 11. 


ex Phrygia Nicomas, ex Palzstina Hymenzus, Theo- 
tecnus, etc. episcopi plurimi; bis consulum noa 
[fuisset 1empore belli Zenobiam inter et BHomanos 
jmperatores Áutiochiam proficisci, mbi rebellis illa 
Zenobia residebaj.—5. An liec potentissima mulier 
passa fuisset, ut tam numerosa synodus conus Pau- 
jum Antjochz celebrata fuisset? In sua civitate? Àb 
episcopis exieris? Tempore regnantis Zenobiz ipte 
Paulus suis satellitibus, de quibus [num. 95, osu 
fuisset. At vero, dum Aurelius sua victricia arma, 
civitaii intulerat, Catholicis optime  addicias, illico 
tutum erat nostris Anüiochiam confluere, Paulum ac- 
cusare, qusstüouibus grgere, notariis omnia erci- 
pientibus. lgitur synodus, in qua Paulus est deposi- 
tus, celebrata nop fuit ante annum 9272. 

Queres : Quomodo ergo &olvitur sequens nodus 
chronologicus : Przfata synodus acia concilii zmi- 
$jt Romam ad Dionysium papam, ui éocet Eusebius, 
qui acia. vidit, legit, exscripsit? At vero Dionysius 
papa obiit ante annum 270, uj habent pseudo-Da- 
masus, Liber pontificalis, varji catalogi (1). 

Respondeo : Nodus ille facile secatup; pre(aui 
auctores anonymi, ut nulli erudito ignotum esl, 
multis scatent erroribus chronologicis quoad qui- 
tuor prima $zcul3; illis preferendus est unus teslis 
nominatus Eusebius, qui in Chronico zqué, acia 
sua historia, lib. vit, cap. 20, contestatur, quod Dio- 
nysius papa post tempora Aureliani, qui occisus ne 


D fuit ante annum 275. supervixerit. Similiter quox 


Pontificatum Sixti 11, Eusebius. przeferendus pseode- 
Pontio in Vita S. Cypriani. 

Instabis, In synodo Ephesima ccumenica , qu? 
initium sumpsit die 12 junii, anno 431, et finem ba- 
buit in octobri, contra Nestorium episcopum Cot 
stantinopolitanum , ejusque asseclas promulgata, x 
(ut habent antique annotationes ) (2) a S. Cyril 
Alexandrino episcopo (5) Constantinopolini miss 
fuit sequens contestatio : Conjuro accipientem hex 
chartam per sanciam Trinitatem, ut eam palam [ect 


(1) Vid. Harduinus in annum 431. 

4) Vid. Harduinus ad. annum 434. 

5) [8 ἃ Papa consitutus fuerat praeses coscii 
Ephesini. 


4415 


DE FIRMILIANI AD 5. CYPBJANUM EPISTOLA. 1 


144 


episcopis, presbyteris , diaconibus , lectoribus , laicis 4 Animadversioues in. binas haa. disseriutiones. opera et 


habitantibus Gonstantinopoli; insuper etianmy exemplar 
eis pr&beat ad. increpationem ἠφτειϊεὶ Nestorii, qui 
similia sapit Paulo Sgmosafeno qnte annos 160, ana- 
themathe. percusso... δὲ quis ergo prasumpserii do- 
£ere... sit angiheisa,. lgitur, si hujc coniestolioni 
ides habenda sit, a tempore, quo Paulus luit excom- 
municatus, usque ad depositionem Nesiorii, qui in 
prafeta coniestalione Lijulo episcopi non amplius 
bonorajur, fluxerunt anni 169. 

Respondeo. Si hos 60 annos compulemus numero 
rotundo, epocha]synodi Antiocheusx conira Paulum 
ultirnz congruentius , nt caleulaptj pajebit, alligari 
poterit ad annum 272, quam ad agnum 269, quod 
ulimuin contendit P3gius (1), quem seculi sunt Fleu- 
rius, eite. 

Pagius (2) reponit : llja conlestajo auno 451, 
quidem publicata fuii ip coucilio Ephesino; ast 
apuo 429, jam concepta fuerai ab Eugebjo pro unc 
adhuc ]3ico εἰ jurisconsulig Constantiuopolitano , 
postea episcopo Doryleeosi , qui primug owmpniyin re- 
Harguit docirinam MNestorii $ui epiopi; ergo sy- 
Bodus Antjocbega conira Paulum ultima ceJehrata fuit 
anno 269. 

Respondeo 1.: Dude P3giys novit, quod anno 
269 , jam coucepla fuerjt. 2. : Yerum e$1o, quod 
Eusebius ilje adhuc laicus appo 429, dgcirjuam $ui 
episcopi priunus notaverit; ast quod isljgsungdi con- 
&estalionem composuerit, et quidem anno 429, quo 
Nestorius nondum fuerat condemuaUjs, non est 


verosimile , nulloque idoneo Lteslimonio comprobari C 


poterit. 

9. Zquo jure, qui synodum Antiochenam uliumam 
84 annos 270, ve] 268, relegare voluerint, dicere 
poseent , coniestationem , quie num. 97, relata est, 
Íujese concepiam anuo 430, vel. 428, quo uliuno 
anno Nesiorius episcopus Constanunopolijanus suam 
haresin propalare capi. 

4. Augo 491, publice fyi Ephesi proposita, uti 
asseri Pagius, et Conestanunopolim qssa, ergo 
eliam prxsumendua, quod apno 461, non yero 429, 
composita, οἱ quidem Ephesi, non vero Constanti- 
nopoli. Quidni et dici posset, eam finito concilio 
Ephesino Constautinopo'im fuissc amissa ? 


5.Si quisadmiseru, tres synodos Apntiochenas contra p 
Paulum. Samosatenum fuisse celebratas, ac. Paulum - 


jom in secunda fuisse in excomumuyicatum (hoc sensu, 
quod illus doctrina fuerit declarata ut hzretica) ac 
ab hac synodo secunda computandos esse annos 160 
supra n. 97 relatos ; sententia Pagii omnj suo robore 
penitus destituelur. 

Cerollarium. 

Cum igitur synodus Antiochena ultima, ip qua 
Paulus fuit depositus, celebrata nog fueril auje ap- 
num 272, consequens est ut S. Firmilianus usque 
ad hunc annum supervixerit. In hujus honorem hzc 
Bcripta sunto ' 


(4) Ad annum 272, n. lil. 
(2) Ad annum 489, n. XVI. 


studio P. Gou(ridi Lumper. 


Perlectis binis hisce dissertationibu& non pauca 
offendimus, quz virgula censoria coercenda esse ju- 
dicamus. Et primo quidem bjuas, quas cl. Molken- 
bulr, num. 4, 2, 3, praemittit ex Dupinio regulas 
critices, haud satis esse accuralas, dudum jam viri 
docti monuerunt (1). |n propositione ], ad n. 4, obser- 
vo, idiomate graco conscriptam primitus fuisse hanc 
Firmiliani epistolam , cerjo colligi ex liugua illiua 
idiotismis, quos fidus interpres paseitn servavit, quos- 
que annotarunt viri prasiapüssimi, Jacobus Pame- 
lius (2), et Cyprianica Vig auctor (δ) : ergo adest suf- 
liciens asserendi ratio, eam originaliter gracam fuit. 

Ad num. ὃ. Docebit docüissimum dissertalorgm no- 
strum Origenes szculi terUi scriptor προόστατας, prz- 
positos appellatos fuisse episcopos (4). Dein prapo- 
sitorum vocabulo non patres inodo, cum de episco- 
pis »gerent, yerum etiam, qui sacra Biblia Novi Tes- 
&ymenti latina fecerant (5), meminerunt. | 

Ad numeros 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12. Videsis partem 
xu Historie Theologico-Critice 8$ 10 ei sequentibus 
ἃ pagina 596, usque 603, el presertim pogipas 614, 
61b, 616. 

(Quoad propositionem u, num. 15, 15, 10, observo, 
haud nimium urgendum esse silentium Eusebii, Hie- 
ronyini, ctc. : alias. sesuerejur, Athenagorz A.polo- 
giam ad M. Aurelium imperajorem, Hypojyposes 
Theognosti Alexandrini, Opera S. Jacobi Nysibeui, 
Hymenzi, Narcissi, aliorunque multorum adylterina 
esse, propterea, quod.neque Eusebius, neque Hiero- 
nymus eoruni meminerint (6). 

Ad numerum 17 animadvertendum censeo, haud 
inverosimile esse, S, Cyprianum in causa. rebapti- 
z2iionis confugiese ad Firmilianum, prazsertim cum 
Siephanus primitus eum Asiatis, dein eum Africanis 
e3 de re contenderit, quemadmodum probavit vir 
doctissimus Maranus (1). 

A numero 18, usque ad numerum 77 ex notis 
intrinsecis pra/aug epistola Firmilianicay conatur 
clarissimus  dissertator ostendere eamdem S. Fir- 
miliauo suppusitam esse. Verum quz nnmero 19, ex 

(t) Vid. Honorati a S. Maria in animadvers. in re- 
gulas et usum crilices, tom 1, dissert. in, arl. 1, $8 t 
el seqq. pag. 144—171. 

(2) De vetbis Firmiliani initio hujus epistolz: occur- 
rentibus : ἐπ unum convenire, bxc observat Pamelius : 
oriens eth EIE: 448, vid , üi 
ον λον nol. a [nd Aw Dune 

() rigenes, lib. vin contra Celsum, num. 75, p. 
798, tom. 1. Edit. Monach. S. Mauri. « Quod. si qui 
jn Ecclesia przsunt, illius gu: secundum Deum est 
p»triv, dico autem, Ecclesis, ii qui dicuntur προ- 
σταται, prepositi, qui et praesunt, sccundum ea 
4υ:8 sunt ordinata a Deo, etc. » Adisis Petavium 


lib. im, de Hierarch. Eccles., cap. viu, 8 1v, seqq. 
p. 844. 


e ET ad llebr., c. xiu, 7, 17, 94. 
(6) Videsis Honoraium a ὃ, Maria loc. cit. 


pay. 448. 
, (2) Prudent. Maran. In Vita S. Cypriani, $29. Vido 
Part. xn. Hist. Theolog. Crit. p. 118. 


1445 


DISSERTATIO 1l, 


epistola Firmilianica de numero singulari et plurali A S. Augustinus (4) de iis mentionem fa« 


annotat, sicut et illa qu:iestio numero 20, proposita, 
an scilicet Firmilianus celebrata synodo, ejusque 
nomine laudatam epistolam scripserit, mea opinione 
haud multum probat; siquidem responderi potest 
S. Firmilianum responsoriam exarasse consu!to Ec- 
clesi:te suzxe clero, unde modo in plurali, modo in 
singulari alloquitur Cyprianum. Dein incongru:e cita- 
tiones ex S. Scriptura, quas cl. Molkenbuhr in hac 
epistola sub numeris 24, 27, 28 et 24 , notat, nullo 
modo evincere valent subditam eam esse, siquidem 
sale aliquid in aliis etiam hujus φονὶ scriptoribus ob- 
servare licet. Numeto 32, scribit cl. dissertator, 
quod causa, quz allegatur, ob quam s:epius celebrandse 
sint synodi, h:resin Novati et Donati sapiat : Felix 


numero 20 conjicit dissertator Asiz ca 
ficiitia, ubi etiam somniando scribit, quoc 
sebium episcopi Ecclesiarmm lIconiensis 
densis recenseantur, a diciplina laudent 
vocentur, ei beati fratres ; ast de concil 
celebratis altum silentium sit. Verum ub 
apud Eusebium legerit, non annotat; ego au 
contrarium inveni, disertam nimirum horui 
rum mentionem, nullam vero de reliquis : 
Numero 3i. Epistolam Firmiliani ex 
geographicis et a numero 55 usque 56, e 
logicis suppositionis arguit, at prorsus in 
ul c:etera praeterinittam, duss solummodo 
ris hallucinationes annotabo. Prima est, 


sane auctor in olfaciendis hxresibus, quarum ne ve- B nium quatuor temporum in septembri, de q 


stigium ego invenio. Ceterum praetereo numeros 20, 
dc distantia Carthaginis a Cesarea, de singulari dc- 
super gaudio, quod numero 26, recoquit, de propria 
auctoris laude numero 30, ad rem nihil omnino fa- 
cientes. 

Quoad numerum 38, observo verba S. Firmiliani 
non in strictissimo sensu sumenda esse, sed quod pri- 
ma hsreseou celebriorum , et longe lateque diffusa- 
rum exordia post Apostolorum z'vum ex orco erupe- 
rint ; idque patet ex ipso contextu. Dein neque Simon 
Magus, neque Menander a recentioribus hxresiolo- 
gis inter hxreticos computantur (1). Ebionit:e, Sa- 
turninus et Basilides, quos erronee dicit Cerinthi 
discipulos , atque Carpocrates non :evo apostolico, 
Sed sxculo primum secundo errores sparserunt. 

Numero ὅδ, notat in Firmiliani epistola errores 
practico dogtaaticos, quia insinuare nititur Firmi- 
lianus traditiones apostolicas, si qux forsan hac 
super re existerent, non esse necessario retinendas 
in materia Baptismi. Verum ostendat nobis cl. dis- 
sertator, ubinam hzc in epistola laudata legantur. 
Dein quis unquam theologorum somniabit, tradi- 
tiones apostolicas mere disciplinares necessario reti- 
nendas esse, oppositamque sententiam fore errorem 
practico dogmaticum ? 

Numero $9, arguit Firmilianum, quod traditionem, 
quam Papa dixerat apostolicam, vocet liumanam. Er- 
goue plus quam humana , vel divina dicenda foret? 
Bone Deus! qux theologia? Sanctum Cyprianum a 
S. Stephano monitum se statim submisisse asserit cl. 
dissertator num. 2, sine tabulis et testibus. 

Numero 45. Synodos Africanas et Asiaticas, in qui- 
bus rebaptizatio decreta fuit, ex fiutili hac. ratione, 
quod in concilis Arelatensi et. Niczeno nulla facta fue- 
yit mentio de iis retractandis, inter supposititias 
computat, utut S. Dyonisius Alexandrinus (2), et 


" (t) Walch. Histor. Hzres. Tom. 1. p. 160. et seq. 
et p. 189, 190. 

à Revera enim in maximis , ut audio, episcopo- 
rum conciliis decretum est, ut qui ab hzreticis ad 
Catholicam Ecclesiam accedunt, primum catechu- 
meni flerent : ac deinde veteris οἱ impuri fermenti 
pordibus per Baptismum purgarentur. Dionys. apud 


cam Actorum ( xxvi, v. 9, ) locutum fuisse 
natur idque ab Apostolis institutum fuisse 
Maguo et antiquissimo omnium Ecclesiarum 
constare tradat. Optarem sane est mibi antiq! 
omnium Ecclesiarum quoad quatuor temporu 
demonstraret consensum, atque Leonem Mi 
institutione apostolica in sensu stricto inte: 
esse. Altera, quod conua unanimem erudit 
tentiam, S. Sixto seu Xisto duos tantummo 
in sede Romana adscribentium, undecim ant 
rupto Eusebii loco, in quo pro x1 legendum: 
Numero ὅθ, variis ratiunculis impugnat . 
mulieris a d:&mone obsessz baptizanus, con: 
etc, negatque apud Graecos seculo iit, exorcist: 


C econtra P. Goarius in suo Eucologio Grec 


extitisse docel ex testimonio Dionysii et Ignat 
sed quidquid sit, hoc tamen certum ab iueun 
lo 1v,exorcizandi facultatem peculiari in Eccles 
tum apud Grzecos, tum apud Latinos fuisse 
tam; uti ex synodis Antiochena et Laodiccna, e 
planio, Paulino, Sulpitio Severo et ex qt 
Graiiani , ac Theodosii rescriptis colligere e 
Notat clarissimus disseriator in hac epist 
ria, quie in Stephanum papam auctor pleno 
dit numero 25, et numeris 59, 60, 65, 66, T; 


Euseb. H. E. lib. vit, cap. 5, et lib. cit., cap 
praterea didici, non ab Afris solis hunc mor 
primum invectuim fuisse ; sed et multo anu 

riorum episcoporum temporibus, in Eccles 


D losissimis, et in conciliis fratrum apud Iconiui 


nada , e! apud alios plurimos idem sancitum 

(1) Proisde si omnino jam credendum ἢ 
quaginta episcopis Orientalium id esse «visui 
septuaginta Afris , vel aliquanto etiam plurib 
tra tot inillia episcoporum , quibus hic erro 
orbe displicuit; cur non potius etian ipso: 
Orientalis suuin judicium correxisse dicam 
ut tu loqueris rescidisse? Augustin. lib. mni 
Crescon. cap. 5, pag. 552, eait. noviss. Veuc 

(2) Concil. Anuonchen. Canon. Chorespisc 
situant lectores, hypodiaconos, exorcistas. 
cen. Can. xxiv. Quod non oporteat. quemilibe 
siastici ordinis usque ad miuistros , vel lecto 
cantores, vel exercistas, vel ostiarios. cL 
evincitur ex Epiphauio, Exposit. Fidei num. 3 
lino, Nat. iv, S. Felicis, Sulpitio Severo, Vit. 
tini cap. 5, Cod. Theodos. lib: xu , Tit. 1 , K 
et lib. xvi, Tit. n, leg 21. 


1417 


MORCELLI. — ANNALES ECCLESLE AFRICANJE. 


1418 


ct 75, atque exinde numero 77 concludit, eam esse A — Falsum est, quod rebaptizatio ἃ Novato introducta 


supposititiam, et vero Catholico penitus indignam. 
Verum clarissimi dissertatoris ratiocinatio nititur 
falso supposito de inerrantia Romani Pontificis, ejus- 
que illimitata atque absoluta et monarchica potestate 
in universam Ecclesiam, quo ruente supposito, castera 
ctiam ruere manifestum est. C:eterum non nego, Fir- 
milianum aliquanto acerbius scripsisse , quam ut 
sanctum episcopum deceat : pietatis normam non 
accurate sccutum esse; sed utique sancli etiam ho- 
münes erant non semel aliquid humani passi, que- 
madmodum multis demonstrare possem ; instar om- 
nium sit doctoris maximi S. Hieronymi agendi ratio 
cum S. Augustino in controversia de Legalium obser- 
vantia (1). Huc optime quadrat justum hoc cl. Baluzii 


judicium de Pamelio et Romanis operum Cypriani B 


editoribus loquentis (2) : Si attente. considerassent , 
quanti et quam vehementes soleant. esse offectus , cum 
agiur de causa. religionis εἰ fidei ;  considerassenl 
etiany quam vehemens et acerbus (uerit Stephanus scri- 
bens adversus. Cyprianum : profecto hanc excandescen- 
tiam condonassent Firmiliano. 

Propositionis terti:t quoad primam partem conjec- 
turas duas priores eruditi dissertatoris refutatas vide- 
sis Part. xiu flistorie Theologico - Critice δὲ 8, 9, 
10, et przesertim 11, a pag. 617, usque 622. Tertia 
denique conjectura nihil omnino in contrarium evin- 
cit. 

Numero 82, probare conatur, auctorem Epistolo 
fuisse Donatistam, aut saltem h:ereticum. hominem, 


sed meminisse debet doctissimus disseriator, quod C 


nondum sufficienter demonstrarit viris doctis, prze- 
fatam Epistolam plurimos continere errores Catholico 
prorsus indignos, tam impudentem, quam falsam esse, 
nullique hxresi magis favere quam Donatistarum. Quin 
immo asseri potest, laudatam Firmiliani Epistolam, 
Donatistis utpote schismaticis, adversari magis, quam 
prodesse : mauifestum siquidem est, eam plane ten- 
dere ad unitatem servandam, ct rupti ejusdem a 
S. Stephano vinculi restitutionem. 

Numero 83. Ex meris conjecturis et quidem ad- 
modum incertis asserit, Africanum auctorem fat:e 
Epistolz esse. 


(4) Vid. Epist. Hieronymi, 105, 119 et 145, et Àu- 
gu: tini 116, 9]. 97, ad Hieronym. 
(2) Vid. Oper. Cyprian. cum notis Steph. Baluzii, 


pag. 509. 


fuerit , ut dissertator numero 85, scribit, siquidem 
jam antea in usu fuerat. 

Propositione iv, numero 89, ex argumento mere 
negativo asserit S. Firmilianum nullos libros compo- 
suisse; positivum vero testimonium S. Basilii non 
nisi futilibus ratiunculis enervare conatur; insuper 
negando S. Basilium auctorem esse libri de Spiritu 
sancto ad Amphilochium , quamvis antiqui S. Hiero- 
nymus (3) Theodoretus (4) recentioresque critici ad 
unum omnes laudatum librum S. Basilio M. attri- 
buant. Numero 91, responsione nif; tandem. eo auda- 
ciam suam protendit, ut affirmare haud erubescat, 
singulas S. Basilii M. epistolas ad S. Amphilochium 
canonicas esse supposititias. 

Numero 14, adnotat, quod totam rebaptizantium 
historiam censeat interpolatam, seu Eusebio supposie 
lam fuisse. 

Numero 145, idem profitetur circa lib. vii, cap. 
non $, prout ille* citat ; sed 4, apud Eusebium 
ità inquiens : « Verum alibi specialiter ostendam 
hunc Eusebii locum esse interpolatum. » Tandem 
numero 71, ita censet: « Immo οἱ illa Polycra- 
tis, e! Iren:zi facla non. sunt. amnino certa ; suspi- 
cor EÉuscbium fuisse interpolatum tam in causa 
Quarto-Decimanorum quam Anabaptistarum. » Hxc 
sane judicia critica nostri clarissimi dissertatoris si 
valeant, actum erit de prostantissimis antiquitatum 
monumentis, deque omni lide historica. 

Qu:e doctissimus Molckenhulir in altera disserta- 
tione de anno S. Firmiliani emortuali, quo Paulus 
Samosatenus fuit dejositus, ac de synodo Antiochena 
m, anno primum 272, celebrata habet, multum hic 
discutere haud oper: pretium esse censemus ; videsis 
prxsentem hanc partem xui, Historie theologico 
Cr.tice& sectione ultima, nbi ex professo egimus de 
synodis Antiochenis in. causa Pauli Samosateni. Hic 
solum observo communiter hodie receptam esse 
sententiam, Dionysium papam aut anno 9268, vel 
certe 269, obiisse, eamque opinionem qua anno 275 
adhuc in vivis fuisse adstruitur, ab omnibus eruditis 
repudiatam 6586. 


5) Hieronym. in Catalogo de Viris illustr. cap. 116. 

4) Theodoret., Dialog. 1, tom. 1v, pag. 40, Ha- 
drianus ]. Epla ad Carol. M. et in lib. de Imaginibus, 
cap. 8. S. Damsscen., orat. 1de Imaginib., pag. 518, 
tom. 1. 


TEMPORIBUS CYPRIANICIS (AUCTORE MORCELLI). 


ANNUS CHRISTIANUS CCXLIII. 
DONATO EPISCOPO CARTHAGINIENSI, 

Ι. Consulatum kalendis januariis susceperunt 
C. Julius Arrianus, melius Papus : quo tempore 
Gordianus Aug. Persas in Oriente debellabat. Potior 

PATROL. III. 


vero atque gloriosior in ecclesie African: fastis vic- 

toria, quam Czecilius presbyter de magno Cypriano 

reportasse hoc anno videtur. Pontius enim diaconus, 

qui postea. Cyprianum, anno scilicet 245 « adhuc 

neophytum (in Vita Cyp., n. 5; v. Boll. t. wi, sept, 
in) 


1.91 


ECCLESUE ΑΕΒΙΟΑΝΕ. 


λ422 


diosus numquam usus est, id Augustinus « spumeum Á Augustis populo dala, nec eorum quidquam omissum, 


verborum ambitum » appellat, primum hoc Cypriani 
opus sic perstrigens (de Doct. christ. lib. ww, c. 14}: 
« Est, inquit, tale aliquid in epistola beatissimi Cy- 
priani, quod ideo puto vel accidisse, vel consulto 
facium esse, ut sciretur a posteris, quam linguam 
doctrina christian: sanitas ab ista redundantia revo- 
caverit, et ad eloquentiam graviorem modestiorem- 
que restrinxerit, qualis in ejus consequentibus liLte- 
ris secure amatur, religiose appetitur, scd difficillime 
impletur. » 


ANNUS CHRISTIANUS CCXLVII. 
DONATO EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 


1l. Consules fuere imp. M. Julius Philippus iterum, 


M. Julius Philippus Cxsar, Augusti fius, qui et ipse 8 


Sub anni exitum Augustus a senatu est appellatus. 
Ad bunc annum spectare videtur Cypriani liber, qui 
nunc inscribitur « de Vanilatle idolorum, » at olim 
pro argumeuto praferebat, qu: nuoc libri initium 
putantur, nempe « quod idola Dii non siut, et quod 
« Deus unus sit, οἱ quod per Christum salus credon- 
tibus data sit. » Porre lectitatos ἃ Cypriano Tertul- 
linum et Minucium, hic moxime liber ostendit, 
quum multa in utroque ámitatus sit, quedam etiam 
ex utroque. decerpserit. Ceetenum eruditio ejus pas- 
sim emiuet, el graecorum quoque scriptorum ac 
disciplinarum omnium «cognilio non vulgaris, quam 
ille Christiano liomini inutilem non esse liquido con- 
firmavit. 


Il. Eodem anno Donate episcopus jam senior, C 


atque animo, ut arbitror, futura przxsagiens, Cypria- 
num, cujus ingenium, doctrinam, virtutem, religio- 
nem admirabatur, dignum plane duxit queni. inter 
ecclesie sux presbyteros cooptaret. Neque seriug 
eum sacris initiatlum statui potest, cum de eodem 
scribat Pontius (in Vit. n. 5) : « Multa sunt, qux ad- 
huc plebeius, multa quz jam presbyter fecit, multa 
qui ad veterum exempla justorum imitatione consi- 


mili prosecutus, promereudo Dominum totius reli- - 


gionis obsequio przstitit : » nec vero ultra anni in- 
sequentis spatium differre pontificatus ejus initium 
liceat, quod ab eo in epistolis non obscure desigua- 
tur. Scriptos a Cypriano, cum presbyter esse! , tres 
libros Testimoniorum adversus Judeos, item li- 
brum de Habitu. virginum, quem bis lMieronymus 
egregium. volumen appellat (in Epist. ad Eustoch. 
et ad Demetr.) ; opinio multorum est, quam et for- 
mule quadam in his Cypriano usucpate persua- 
deant. 

ANNUS CIIRISTIANUS CCXL VIII. 

CYPRIANO EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 


I. Rursum consulatus penes Augustos, fuit Phifip- 
pum patrem ni. Philippum filium n. Nec dubium est 
ea maxime de causa consules hoc anno refectos esse 
Augustos, quod is foret a condita Urbe millesimus : 
eujus rei ergo ludi apparatissimi facti sunt xi, kal. 
malas, quo die annus millesimus primus incohabatur, 
itemque noven aliis sequentibus : congiaria etiam ab 


quie alias ludis szcularibus facta esse constabat. 

lil. At vero Ecclesia Carthaginiensis eodem anno 
Donatum episcopum amisit : cujus quidem laudes 
nobis indidit vetustas, qux facta ejus prope omnia 
oblivione obscuravit. Nam de eo ad nos, prxter pri- 
vali h:zeretici damnationem, quam superius comime- 
moravimus, nihil pervenit. Sed tamen non sine labo- 
ribus ejus meritisque evenisse censendum est, ut 
presbyteri et diaconi Ecclesi: Roman: non multo 
post ejus mortem ad Cyprianum scribentes, Cartha. 
giniensem ecclesiam recens a Donato administratam 
przclaro illo elogio commendarent : « Novimus, 
inquiunt. (Epist. 50 inter Cyprian.) Carthaginiensis - 
ecclesie fidem, novimus institutionem, novimus 
humilitatem. » 

Ilf. A Donati morte, quum de successore delibe- 
randum esset, totius Christiane plebis oculi in Cy- 
prianum conjecti, et unus maxime idoneus visus cst 
cui ecclesia illa amplissima committeretur. Quod 
ille ut sensit, declinandi pontificatus cau:a, publico 
carere ccepit. « Quum in dilectionem ejus et lionorem, 
inquit Pontius (in Vita Cypr., n. 5), totus populus aspi- 
rante Domino, prosiliret, humiliter ille secessit , 
antiquioribus cedens, et indignum se titulo tanti 
honoris existimans. » 

Sed ea modestia studia populi auxit. « Obsederat, 
pergit idem, fores domus copiosa fraternitas, el per 
omnes aditus sollicita charitas circuibat. Fuga igitur 
interclusa, parendum populi voluntati fuit, qui et 
venturum anxius exspectaveratl, οἱ venientem deni- 
que gaudio exultans accepit. Cseterum in summa illa 
animarum consensione presbyteros quinque Cypriano 
adversatos scimus, qui multa etiam in eum postea 
moliti sunt (Cyprian. Epist. 40.), non ejus umquam 
mansuetudine, non.exemplis, non beneficiis placati. 
« Invitus dico, ait Pontius (Ibid., n. 5.), sed ut dicam 
necesse est. Quidam illi restiteruut, etiam ut vince- 
Tet. Quibus tamen quauta lenitate, quam patienter, 
quam benevolenter indulsit, quam clementer ignovit? 
amicissimos eos postmodum et inter necessarios 
computans, mirantibus multis; cuí enim posset non 
esse miraculo tam memoriosz mentis oblivio ! 


ANNUS CIIRISTIANUS CCXLIX. 
CYPRIANO EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 


I. Consules processerunt Fulvius Amilianus iterum, 
Vettius Aquilinus. Fuit hic annus Ecclesi: plane luc- 
tuosus, Philippis Augg. militum factione sublatis, 
quorum favore tuta res christiana fuerat, imperiique 
summa ad Decium delata, quem odio in Christianos 
flagrantem publica auctoritas omnibus rebus armabat. 

lI. Pacatus tamen in Africa totus defluxit annus, 
licuitque Cypriano assiduam in populi institutione 
operam ponere, et de officiis etiam ad episcopos, qui 
eum consulebant, responsa dare. Scripserat ad eum 
Eucratius episcopus Thenitanus de histrione, qui 
Thenis Christianum se professus, histrionam facere 
pergerei, rogaveratque, num id ferendum esset. 


4495 


ECCLESL£ AFRICANAE. 


1126 


non observarentur : illum vero in sinistra exstare, ἃ Ad prima, inquit (de laps., p. 456, ed. Balus.), sta- 


quod sihi daretur occasio, ut a  patrefamilias pote- 
statem sumeret s:eviendi. » Hxc Cyprianus (epist. vin 
ad Clerum), qui visum ipse contemplatus putatur : 
post qua addit : « Et vidimus impletum quod fuerat 
ostensum ; ut dum Domini przcepta contemnimus, 
dum datx legis mandata. salutaria non tenemus, fa- 
cultatem nocendi inimicus acciperet, minus armatos 
et ad repugnandum minus cautos jactu retis operi- 
ret. » Ex quo autem edicta adversus Christianos pro- 
mulgata fuere, «quidquid Ethnicorum in Africa erat, 
tamquam classico excitati, contra Ecclesiam Dei in- 
fremere, et optimo cuique adversari cceperunt. Car- 
thagine in primis cum in amphitheatro aut in circo 
populus sederet, Cyprianum ante omnes, quod et di- 
gnitas ejus et sanctitas insignior esset, ad leonem 
inaguis clamoribus postulare ausus est. Quarebatur 
ad czdem victima, illa Deo devota, cui tamen Deus 
alia tempura destinaverat. « Servatus est , inquit 
Pontius (in Vita, n. 8), vir ingenii prster caetera 
etiam spiritaliter temperati, qui inter resultantes, 
collidentium schismatum fluctus, Ecclesix iter me- 
dium librato limite gubernaret. » latus nimirum Cy- 
prianus, in tanto improborum odio ereptum sibi, ut 
adesse utiliter, opemque pr:esens afferre suis posset, 
consilium evangelicum sibi tum sequendum existi- 
mavit ; presertim. cum οἱ illud timeret, ut ipse ait 
(Epist. xiv, ad Presb. Rom.) : « Ne. per inverecun- 
dam przxsentiam nostram seditio , qux coeperat , 
provocaretur. » Secessit igitur, et procul ab urbe [ἃ- 
titaus furentis populi impetum declinavit. Verum. ex 
ipsis latebris Ecclesi: su: quodam modo priseus 
imminere, ac pontificali munere diligentissime fungi 
videbatur : adeo nihil illi ignotum, nihil interclu- 
sum erat. Qu: autem ejus cure tum fuerint, ut 
omnes officii sui partes expleverit, ex codem Cy- 
priano novimus, quod postea apud presbyteros et 
diaconos, qui a Fabiani morte Ecclesiam TRoma- 
nam regebant, purgare se debuerit adversus eos, 
qui secessionem illam litteris Romam missis im- 
probaveraut. « Absens tamen, inquit (ibidem), cor- 
pore, nec spiritu, nec actu, nec monitis meis defui, 
quominus seeundum Domiui przcepta fratribus no- 
stris, in. quibus possem, mea mediocritate consule- 
rem. Et quid egerim loquuntur vobis epistola pro 
temporibus emiss:e numero tredecim, quas ad vos 
trausmissi : in quibus nec clero consilium, nec con- 
fessoribus exhortatio, nec extorribus, quando opor- 
tuit, objurgatio, nec univers fraternitatis ad de- 
precandam Dei misericordiam allocutio et persuasio 
nostra defuit, quantum secundum legem fidei et ti- 
morem Dei, Domino suggerente, nostra mediocritas 
potuit eniti. » 

Ill. Atque li:c quidem omnia sedulo Cyprianus 
priestabat, quibus multi animos sumpserunt, vitaque 
contempta, pro coelesti premio fortiter decertarunt. 
Sed mulios etiam vel primus ille Deciani furoris 
terror prostravit. Id Cyprianus ipse non diffitetur 
im eo libro, quem pace firmata « de Lapsis scripsit. 


tim. verba minantis inimici maximus fratrum nuine- 
rus fidem suam prodidit ; nec prostratus est perse- 
cutionis impetu, sed "voluntario lapsu se ipse pro- 
stravit. » Tum imbecillitatem quam plurium, tre- 
pidationem, perfidiam describit his verbis : « Non 
exspectaverunt saltem, ut. ascenderent apprehensi, 
ut interrogati negarent : ante aciem multi victi, sine 
congressione prostrati, nec lioc sibi reliquerunt, ut 
sacrificare idolis viderentur inviti. Ultro ad forum 
currere, ad mortem sponte properare, quasi hoc olim 
cuperent, quasi amplecterentur occasionemn datam, 
quam semper optassent. Quot illic a magistratibus, 
vespera urgente, dilati sunt, quot'ne eorum differretur 
interitus, eliam rogaverunt ?... Ac multis proprius 
interitus satis non fuit ; hortamentis mutuis in exi- 
tium populus impulsus est, mors invicem lethali po- 
culo propinala est. Ac ne quid deesset ad criminis 
cumulum, infantes quoque parentum manihus vel im- 
positi, vel attracti amiserunt parvuli quod in. primo 
statim nativitatis exordio fuerant consecuti : » quan- 
tuin nempe in parentum arbitrio erat, quorum nequi- 
tia prodebantur. Fuere etiam magno numero, qui ne 
ab etlinicis vexarentur, libellum a magistratibus pe- 
cunia impetrarent ; quo in libello prescriptum erat 
eos diis sacrificasse, quamquam revera a tanto sce- 
lere abstinueraut. li postea libellatici appellati sunt ; 
quorum consilium et facinus Ecclesia semper de- 
testala est. 


IV. Hec omnia ad Cyprianum in secessu illo suo 


C dies noctesque Deo supplicantem, et meerore luctuque 


tabescenteim : frequentes presbyterorum litter:ze per- 
ferebant, quos ille custodes, pr:sidesque ecclesiae 
reliquerat. Sed bonos etiam atque exoptatos identi- 
dem accepit nuntios, in sancta illa defectione nec for- 
tes confessores, nec invictos martyres defuisse. Vix 
sane in Christianos inquiri Carthagine ceptum fue- 
rat, cum Rogatianus presbyter et Felicissimus com- 
preliensi, atque ob praeclaram. coufessionem in vin- 
cula dueli sunt. His paulo post alii accessere, quos 
inter οἱ feininige quxdam οἱ pueri aliquot inveniti 
sunt, quibus tum Cyprianus per epistolam gratula- 
tus (Epist. Lxxxi) auctor quoque fuit, ut Rogatianum - 
et Felicissimum in omaibus sequerentur. Interea 
Carthaginem redierat proconsul Fortunatianus et 
Christianos ad tribunal citari jusserat. Ducebantur 
magno numero, qui ut coram stetere, excelso animo 
Christianos se esse professi sunt ; exinde alii in car- 
cerem reducti, ubi sententiam judicis opperirentur, 
quam plurimi exilio muletati, et solum verterejussi : e 
quibus sexaginta quinque Romam pervenerunt, quos 
Celerinus (Epist. xx inter Cypr.) ἃ Candida et Nume- 
ria sororibus hospitio Romx acceptos scribit, 4188 
el ad portum Ostiensem obviam progress fuerant, 
ut eos in urbem deducerent. In exulum numero 
fuit et Aurelius ille adolescens quem postea Cypria- 
nus ob merita ejus lectorem fecit. (Epist. xxxi) : 
item Statius οἱ Severiunus ἃ Celerino memorati 
(Ibidem, Epist. xx.), quorum primus ex confessore 


1421 


MOROELLI. — ANNALES 


1498 


marlyr Romz creditur obiisse (Pamel. in Cypr. , & pellautes (Epist. 5, inter Cypr.) Simul autem Cypria- 


p. 46). Numerantur cum hiis et Felix presbyter, et quae 
uxor ejus fuerat, Victoria, ct Lucius : qui quidem 
primo in conflictu turpiter succubuerant ; sed mox 
admissum scelus detestantes, cum rursum interrogati 
essent, se Jesum Christum Deum agnoscere et ado- 
rare responderunt, et eo nomine bonis spoliati el in 
exilium acti sunt : quos propterea Caldonius episco- 
pus, qui et ipse rem christianau cum Cypriani pres- 
byteris Carthagine curabat, in communionem recepit, 
et Cyprianus merito receptos pronuntiavit (Epist. 
xvur et. xix). Accidit etiam, ut mulier quaedam, uo- 
mine Bona, ab ipso marito pertralieretur ad sacrifi- 
candum : que, dum manus ejus ab iis, qui sacrifica- 
bant, tenerentur , exclamavit aperte (Cauldon. ἐπ 
Epist. xvin. inter. Cypr.) : « Non. feci, vos fecistis ; 
itaque et ipsa extlorris facta est. | 

V. Hactenus bonorum direplione, exilis , vin- 
culis, et earceribus in Christianos savitum erat. 
Aprili inense tormenta, cades, martyrias coeperunt. 
Ac primus, ut videlur , Mappalicus lauream adeptus 
est, xv kal, maias, cujus nomen sacris adbuc. in fa- 
stis celebratur: de quo etiam Cyprianus in Epistola 
(Epist. 8), ad martyres et. confessores, « Vox, 
« inquit, plena Spiritu sancto de martyris ore pro- 
« rupit cum Mappolicus beatissimus inter cruciatus 
suos proconsuli diceret : Videbis cras agoneui , et 
quod ille cum virtutis ac. fidei testimonio dixit, 
Dominus implevit. Agon celestis exhibitus, ct Dei 
servus in. agonis pronissi certamine coronatus 


€ 
Martyr expiravit, Luciatii confessoris testimonio, qui 
de hujus et czteroruim Martyrum exitu Romam. ad 
Celetitum scripsit (Epist. 21. Inter. Cypr.). Porro 
Mapyalici socii fuere Paulüs, post tormenta statim 
exliuctus, Bassus in netvo slve pedario ligno exa- 
nünatus, ilemque Fortunio, postquam in. carcerem 
reductus est : praterea Fortuiiata, Victorinus, Victor, 
Herennius, Credula, Heretia, Douatus, Firmus, Ve- 
nustus, Fructus, Julia, Martialis, Aristo, qui omnes 
iu carcere fame necati sunt. Horum continet. laudes 
Cypriani Epistola (Epist. 8), ad thartyres et confes- 
SOrcs, qui etiatii tuni superstites paretu finem exspec- 
tabant. « Probata res, inquit, est certamine fratrum 
glorioso, qui ad tormenta vincenda ceteris duces 
facti exemplum virtutis ac fidel pr»buerunt, coli- 
gressi in acie, donec acies succumberet victa. (fui- 
bus ego vos laudiljus przedicem , fortissimi fratres ? 
robur pectoris vestri el perseverantiam fidei quo 
praeconio vocis exornem ἢ Tolerastis usque ad con- 
sütnmationem glori: durissinmam quiestionem, nec 
cessistis suppliciis, sed vobis potius supplicia ces- 
serunt; fitiem doloribus, quem torinenta non. da- 
bant, coron: dederunt. » Corpora vero ipsa mar- 
tyrunt et confessorum, qui in vinculis decesserant , 
ejusdem Cypriani adinonitu (Epist. 57), ritea clero 
inn tumulis composita : de quo etiam officio ad 
ecclesiam Cartlisginiensem diligenter prescripserunt 
presbyteri Ecclesie Ronianz , rem id maximam ap- 


4 
€ 
« 
« 
i 
€ 
€ 
i 
« 
( 


B 


est. » In ipsa enim quaestione fortissimus. ille C « 


. 


nus et diein consignari voluit, quo quisque coronam 

tulisset: quamquam habebat ille Carthagine, qui 

eum de quotidianis rebus certiorem faceret « De- 

« nique, inquit, et dies eorum , quibus excedunt , 

adnotate, ut commemorationes eorum inter me- 

morias imartyrum celebrare possimus. Qamqu.m 

Teriullus fidelissimus et devotissinius frater noster 

pro cztera sollicitudine et cura sua, quam fratri 

bus in omni obsequio operationis impertit , qsi 

nec illic. circa curam corporum deest, scripserit 

et scribat ae significet mihi dies, quibus in carcere 

beati fratres nostri ad immortalitatem gloriosz 

mortis exitu trauseunt, et celebrentur bic a nobis 

oblationes ct sacrificia ob commetiniorationes eorum 
quz cito vobiscum, Domino protegente, celebrabi- 
nius. » 

VI. Alios hoc anno martyres coelo submisaos de- 

clarat Cypriani epistola alia ad. clerum Carthaginen- 

sem , qua Nuimidicum confessorem in presbyterorum 

Carthaginiensium -collegium a se cooptatum signiü- 

cavit. « Nain, inquit (Epist. 25. v. Boll. t. n, Aus. 
« p. 411), admonitos nos et iustructos sciatis digua- 
« lione divina, ul Numidicus presbyter adscribatur 
« presbyterorum Carthaginiensium nurero, οἱ nobis- 
cuim sedeat in clero, luce clarissima confessionis 
illustris , et virtutis ac fidei honore sublimis ; qui, 
horlatu suo, copiosum martyrum numerum lapidi- 
bus et flanimis necatum ante se inisil, quique 
uxorem adlharentem lateri suo concrematam simul 
cun caeteris, conservatlam magis dixerim, letus 
aspexit. Ipse semiustulatus et lapidibus obrutus, 
el pro mortuo derelictus, dum posmodum filia 
sollicito pietatis obsequio. cadaver patris iuquirit , 
semianimis inveutus et extractus et retocillatus 
: ἃ comitibus, quos ipse promiserat, remausit in- 
c victus. » llis vero martyribus aunumerandi etian 
videntur, quos Gr:ci adhuc honorant (v. Boll. 10. 
Apr. p. 860), Terentius οἱ Africanus cum sociis, in 
Alrica martyrio defuncti sub Decio Aug. querum 
postea reliquias Theodosius magnus in. aedem Eupie- 
mi», qui in petra dicebatur, Constantinopolim in- 
ferendas curavit (Theod. Lect. l. i, n. 62, et in(ra 
an. 584. 1). Quod si. czetert quoque provinciz (τ- 
prianumalterum liabuissent, profecto de earum etiam 
martyribus aliquid ad nos usque trausmissu essel , 
in quibus ecclesias et episcopos magno numero jam 
tum fuisse, annotatum est. 

VII. Iuterea. nounulli ex iis, qui in exilium ejecti 
fuerant, editis magistratuum contemptis, domum re- 
dire ausi suut. Quod ut rescivit Cyprianus, plurimum 
reprehendit objurgavitque reduces, eo maxiine no- 
minc, quia in eam patriam, unde extorres facti esseut 


« 
4 


regressi, lieri poterat, ul apprehensi, nou juu ut 


Chiristiahi, sed quasi uocentes peritent (Epist. 6 & 
14), sed tamen graviore eum molestia affecerunt 
confessores ipsi in carceribus etiam tuin superstites 
nimia quadam lacilitate Christianis in recenti peri- 


culo lapsis patrociuantes. Nain. hi quidem, cum eo 


1429 


ECCLESIE AFRICANAE. 


1450 


violatze Deo fidei vehementer puderet, et in Ecclesiam Α et contemptu przpositi totum sibi vindicent ? » Rei 


unde ob proditionem exciderant, recipi maxime eu- 
perent, frequentes itabaut ad confessiones, eosque 
rogabant, ut in communionem admittereut, et epi- 
Scopo queinque suo coinmendarent. Quidani vero ex 
illis adeo indulgeutes erant, ut probroso cuique sine 
mora communicarent, datoque libello, quod id ipsum 
testabantur, episcopum quoque urgebant, ut illum , 
cum se ad pedes ejus abjecisset, Ecclesi: redderet. 
Confessorum illorum princeps erat Luoianus qui- 
dam, speclat:e sane virtutis vir invictaeque palien- 
tim, sed qui Ecclesie prescripta οἱ Evangelii do- 
cumenta parum norat, lic non modo libellos peten- 
tibus et suo et aliorum nomine dabat (Cypr. Epist. 
22), sed etiam lapsis absentibus veniam pacemque 


autem novitatem οἱ preposteram agendi rationem 
potissimum perstringit : « Nam , inquit , cum in mi- 
noribus peccatis agant peccatores peeuitentiam justo 
lempore , et secundum discipline ordinem ad exo- 
mologesin veniant, et per manus impositionem epi- 
scopi et cleri jus communicationis accipiant, nunc 
crudo tempore , perseculione adhuc perseverante , 
nondum restituta Ecclesix ipsius pace, ad commu- 
nicationem admittuntur, et offertur nomen eorum, 
el wondum ponitentia acla, nondum exomologesi 
facta , nondum manu eis ab episcopo et clero impo- 
sita Eucharistia illis datur. » Jai altera epistola ip- 
805 martyres ei confessores sic affatur (Epist. 40) : 
« Sollicitudo loci nostri et timor Domini compellit , 


obtulerat, ac Celerino, qui ei Numeriam et Candidam B fortissimi ac beatissimi fratres, admouere vos litteris 


sacrificio pollutas coimmmendaverat, rescripserat his 
verbis : « Secundum pra ceptum Paulli, » qui nempe 
martyr decesserat, et se in lapsos inisericordem os- 
tenderat, « etnostruu: tractatum, exposita causa apud 
« episcopum, ei facta exomologesi, habeant pacem 
« non tanium hie, sed et quas scis ad animum nos- 
« trum (Epist. 21. uter Cypr. ). » Denique ad Cy- 
prianum ipsum epistolam hujusmodi omnium confes- 
sorum nonine miltere ausus est (Epist. 16. Inter 
Cypr). « Universi confessores Cypriano pap:e salutem. 
« Scias nos universis , de quibus apud te ratio con- 
siiterit, quid post commissum egerenl, dedisse pa- 
cem et hanc formam per te et. aliis episcopis inno- 
tescere voluimus. Optamus te cum sauctis Marty- 


cisla el lectore Lucianus scripsit. » ΠΟ vero 
quam zgre tulerit Cyprianus , nemo non facile intel- 
ligat, cum et aliis ferre deberet, quos unice amabat 
ac venerabatur, et contra. Ecclesi auctoritatem 
tentata intelligeret, qu: ab eo potissimuin retineuda 
essel, Dolebat etiam ac multum angebatur, quod 
presbyteri quidam , in scilicel, quos in suscipiendo 
pontificatu competitores habuerat, illam lapsorum 
impunitatem fovebant, ultro cum ipsis communican- 
tes, ettemere omnia nulloque ordine aduainistrabaut, 

Vlil. Quis cum ita. essent , rem Cyprianus. diu- 
tius dissimulandam non duxit, et graves aduiodum 
3c prudenti. plenas prescripsit epistolas, ad clerum, 


ad confessores , ad lapsus, ut singulos de officio ad- D 


moneret. Prima ejus ad cleruni verba fuere (Epist. 9) : 
« Diu patientiam meam tenui, fratres charissimi, 
quasi vercecundum sileiutium nostrum proficeret ad 
quietem. Sed cum iunnoderata et. abrupta praisump- 
Hio temeritate sua et honorem martyrum et. confes- 
Sorum pudorem et plebis universe tranquillitatem 
turbare conetur , tacere ultra non oportet , ne ad 
periculum et plebis pariter et. nostrum taciturnitag 
nimia procedat. Quod eniumi non. periculum metuere 
debemus de offensa Domini , quando aliqui de pres- 
byteris nec Evaugelii, uec loci sui memores , sed ne- 
que futurum Domini judicium , neque nunc sibi prae- 
positum episcopum cogitantes , quod numquam om- 
nino sub antecessoribus facium est, cum contumelia 


nostris, ut a quibus tam devoteel fortiler servatur 
fides Domini, ab iisdem lex quoque et disciplina 
Domini reservetur. » Culpam deinde in presbyteros 
et diaconos rejicit, qui ad eos commeantes modum 
nullum pr:scripserint, et Écclesiz leges atque Evan- 
gelii prcepta non exposuerint. « Ea enim , inquit , 
concedere, ας in perniciem vertant , decipere est ; 
nec erigitur sic lapsus , sed per Dei offensam magis 
impellitur ad ruinam. Velex vobis itaque discant , 
quod docere debuerant. » Tum lapsos etiam accusat, 
qui inpudentius peterent , quod illis neque modestis 
neque ex animo resipisceutibus negandum esset : ac 
modun denique, quem ab ipsis servari maxime opor- 
teret, ostendit. « Hoc autem ; inquit , totum potest 


ribus pacem habere. Prossente de clero et. exor- C fieri , si ea, quia vobis petuntur , religiosa content- 


platione inoderemuni , intelligentes et comprimentes 
eos , qui personas accipientes in beneficiis vestris 
aut gralificantur , aut illicite negotiationis nundinas 
aucupantur. De hoc et ad clerum et ad plebem litte- 
ras feci , quas utrasque vobis legi mandavi. Sed et 
illud ad diligentiam vestram redigere et emendare 
debetis , ut nominatim designetis cos , quius pacem 
dari desideratis. Audio enim quibusdam sic. libellos 
fieri, ut dicatur, » communicel ifle cüm suis « quod 
numquam omnino ἃ martyribus factum est, ut incettá 
ei cca. petitio invidiam nobis postmodum cutnulet. 
Late enim patet , quando dicitur, ille cum suis : ef 
possuut nobis viceui οἱ triceni et amplius offerri, qui 
propinqui et affines. et liberti ac domestici cesse assé- 
verentur ejus , qui accipit libellum. Et ideo peto , ul 
eos, quos ipsi videlis , quos nostis , quorum  poetii- 
teutiàm safisfactioni proximain conspicitis , designe- 
tisnoininatim libello, et sic ad nos fldei ac disclpli- 
na congruentes liiteras dlrigalis. » Tertia demum 
epistola lapsos coercere aggressus esl , qui ad eum 
tunquam corpus el Ecclesia publica scribere ausi 
faerant (Episi. 27 que ]1guotii M. doctrine mire con- 
sentil.) Exorsus autem ab episcopi auctoritate , cu; 
omnes parere deberent: « Miror, inquit, quosdam 
audaci temerilatc sic mihi scribere voluisse , ut Ec- 
clesix: nomine litteras facerent , duando Ecclesia in 
episcopo el clero et in omnibus stantibus sit com. 
stituta. Absit enim, nec Doniini misericordia et po. 


1451 


MORCRLLI. — ANNALES 


1453 


testas ejus invicta patiatur , ut. Ecclesia esse dicatur A illud admonebant, si forte ex eo hominum numero 


Jlapsorum numerus : Cum scriptum sit ( Epist. 12. ) 
Deus non. est mortuorum, sed vivorum. Omnes quidem 
vivificari optamus, et ut in statum pristinum resti- 
tuantur, precibus nostris et gemitibus postulamus. 
Si autem quidam lapsi Ecclesiam se volunt esse, ei 
siapud illos atque iu illis est Ecclesia , quid supe- 
rest, quam « ut ipsi rogentur a nobis, ut nos ad Eccle- 
siam dignentur admittere? Post liec hortatur, ut sce- 
Jeris memores, quo obstricti erant, raodestiam ac ve- 
recundiam » prz se ferrent, et quosdam e gregalibus 
suis imitarentur, quos mansuetudo et pudor et reli- 
gio maxime commendabat. Quod si respousum a se 
ferre vellent, litteras, quas iniserunt , reficerint, 
distinguerintque, qux quisque peteret, et nomen 
item subjicerent singulorum. Nec tamen non iis etiam 
consuluit, qui dum penitentie lege tenerentur , in 
vite discrimen incidissent. Diserte enim ad clerum 
suum scripsit (Epist. 12) , uti « non exspectata prae- 
sentia nostra , apud presbyterum quemcumque prz- 
sentem , vel si presbyter repertus non fuerit , et ur- 
gere exitus ceperit , apud diaconum quoque exomo- 
logesin facere delicti sui possint , ut manu eis in 
poenitentiam imposita, veniant ad Dominum cum pa- 
ce,quam dari martyres litteris ad nos factis deside- 
rariut. » Qu:e quidem verba argumento esse videntur 
qui tum a socielate piorum rejecti Ecclesie ob amissa 
sua satisfaciebant , privato fere judicio jampridem 
absolutos , admissione tantum sententiaque solemni 
eguisse quam et diaconus ex episcopi auctoritate , 


quidam in morbum incidissent , iis omnino subve- 
niendum esse , dummodo , inquiunt, « et agant pxe- 
nitentiam facti sui et desiderent communionem ( £p. 
2, inler Cypr. ) » atque horum auctoritatem secutus. 
Cyprianus , Clero ipse etiam scripsit ( Epist. 12), 
« Ut qui libellum a martyribus acceperunt , et auxi- 
« lio eorum adjuvari apud Dominum in delictis suis 
« possunt, si premi inlirinitate aliqua et periculo 
« coeperint , exomologesi facta, et manu eis a vobis 
« in poenitentiam imposita , cum pace a martyribus 
« Sibi promissa ad Dominum remittantur. » Sed quod 
ad c:steros spectabat, rstum illud fixumque fuit, 
ante Ecclesix€ pacem et reditum cpiscoporum nemi- 
nen de lapsis admitti oportere. liaque et ad pres- 


B byteros Romanos illa Cyprianus respondit ( Epist. 


44 ) : « Plane exterorum causas, quamvis libello a 
« martyribus accepto , differri mandavi , et in nos- 
« tram przsentiam reservari, ut eum pace a Domino 
« nobis data plures prepositi convenire in unum 
« caperimus , communicato etiam vobiscum consilio 
« disponere singula et reformare possimus. » Tum 
clero etiaiu suo ita convenire ostendit ( Epist. 15) : 
« Quum, inquit, irreligiosum est , et ipsis quoque 
« festinantibus perniciosum , ut cum extorres facti 
« ei patria pulsi ac bonis suis omnibus spoliati non - 
« dum ad Écclesiam redierint , quidam de lapsis 
« Confessores ipsos prevenire, et ante eos ad Eccle- 
« Siam introire festinent ! » 

X. [Ilzc dum agebantur , spes aliqua pacis jam 


presbytero absente, efferre posset, postquam rei cri- C affulgebat ; sed Cypriano inclusus etiam tum, reditus 


minis ipsi sui veterem maculam detexissent. Quis 
enim ademptum miseris credat, ut venia peccatorum 
impetrata , diuturnam poenam xquo animo ferrent 
ac Deo coram , quod maxime expetendum erat, duin 
Ecclesiam. placabant , proemium sibi ziernum de- 
missione , fletibus, abstinentia compararent (Vide 
Francolin in Cler. Rom. lib. 1. Disp. XI). 

IX. His atque aliis hujusmodi epistolis, pluri- 
mum profecit Cyprianus , et animos presbyteris , 
quos fidos et obsequentes habebat , plane addidit : 
ut exiernum quoque presbyterum et diaconum qui 
lapsos recipiebant , a sacris suis arcere non dubi- 
tarent. Id ex Cypriano discimus , qui factum laudavit 


fratres charissimi , quod concilio collegarum meo- 
rum , qui przsentes erant, Gaio Diddensi ( for- 
tasse I densi ) presbytero et diacono ejus censuistis 
non communicandum , qui communicando cum 
lapsis , et offerendo oblationes corum, in pravis 
erroribus suis frequenter deprehensi, et semel 
atque iterum , secundum quod mili scripsistis , a 
collegis meis moniti ne hoc facerent, in presump- 
« tione et audacia sua pertinaciter perstiterunt. » 
Eosdem subinde confirmavit epistola presbyterorum 
Ecclesie Romanz, qui tum , ut aiunt , vice pastoris 
gregem custodiebant : modum enim, quem ipsi in 
Urbe servabant erga lapsos, proponentes horta- 
bahtur , ut pari ratione uterentur. Provide autem et 


erat odiis Ethnicorum , qui eum maxime ad czedem 
designaverant. Quare nondum prodire e latebris 
suis ausus est : at. illi tamen liberius Paulo res Ec- 
clesie curare licuit. Itaque cum aliam a Clero Romano 
epistolam accepissel ( Epist. 50 inter Cypr.) , quam 
ille Saturus lector attulerat , in eaque exposituin 
esset , que Roms circa lapsos constituta fuissent , 
eam ad presbyteros suos Carthaginem — misit , iis 
etiam litteris additis , quas a confessoribus Romanis 
Moyse et Maximo missas servabat, ut eas descri- 
berent vulgareutque. Unde, factum est ut in ea re 
omnium Ecclesiarum maxima brevi consensio exis- 
teret. Ecclesi: item su: honori fore arbitratus, si 


Integre, inquit (Epist. 28), et cum disciplina fecisti, p Przstantissimum quemquem e confessoribus in cle- 


rum allegeret, cum forte eum presbyteri aliquot 
convenissent , ipsis przsentibus lectores duos ordi- 
navit ( Epist. 55 ). Horum prior fuit Aurelius cujus 
laudes sic ipse persequitur : « Aurelius frater noster, 
« illustris adolescens, a Domino jam probatus et 
« Deo charus, in annis adhuc novellus, sed in virtutis 
« ac fidei laude provectus , minor in :etatis. suze in- 
« dole, sed major in honore, gemino hic ayone cer- 
« tavit, bis confessus, et bis confessionis sux» vic- 
« toria gloriosus, et quando vici in cursu factus 
« extorris, ct eum denuo certamine fortiore pugnavit, 
« triumphator et victor in prxlio passionis. » Alter 
fuit Celerinus, qui et aviam et patruum et avunculum 
matyres numerabat (Epist. 51). Fuerat hic, ut di- 


1435 


ECCLESIAE AFRICANAE. 


1454 


ximus , in vinculis Rom:e , libertatem adeptus red- A « dignatus cst : Dic illi, inquit, securus sit, quia pax 


ierat in Africam, et Cyprianum ipsum latitantem 
adierat ; sic autem lectorcreatus est, ut divinz volun- 
tatis significatio repugnantem adduceret. Nam sic de 
eo ad clerum et plebem scribit Cyprianus : « Exultate 
« itaque et gaudete nobiscum litteris nostris, quibus 
« ego et collega mei , qui pr:esentes aderant , refe- 
« rimus ad vos Celerinum fratrem nostrum virtutibus 
« pariter et moribus gloriosum clero nostro , non 
« humana suffragatione, sed divina dignatione con- 
« junctum. Qui cum consentire dubitaret Ecclesiz , 
« ipsius admonilu et hortatu in visione per noctem 
« compulsus est, ne negaret nobis suadentibus. » 
Czterum majores utrique honores Cyprianus desti- 
nabat. « Hos. inquit, lectores interim constitutos 


« ventura est; sed quod interim morula est, super- 
« sunt adhuc aliqui qui probentur. » Quibus, opinor, 
verbis intestina quorumdam conjuratio designabatur, 
qua jam impendebat. « Si nos, inquit, Dominus hu- 
« tiles et quietos, si nobis in vicem copulatos si 
« circa iram suam timidos, si przsenti tribulatione 
« correctos emendatosque conspexerit, tutos ab ini- 
« mici infestationibus exhibebit. Prucessit disci- 
« plina, sequetur et veuia. » 


ANNUS CHRISTIANUS CCLI. 


CYPRIANO EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 


I. Consules processere Imp. C. Messius Decius Ill, 


« scialis , quia oportebat lucernam super cande- B Q. Herennius Etruscus Messius Decius Cxesar (1), pa- 


« labrum poni unde ommibus luccat, et gloriosos 
« vultus in loco altiore constitui , ubi ab omni fra- 
« lernitate circumstante conspectui incitamentum 
« glorix videntibus prebeant. Ceterum presbyterii 
« honorem designasse nos illis jam sciatis, ut et 
« sportulis iisdem cum presbyteris honorentur, et 
« divisiones mensurnas zquatis quantitatibus par- 
« lantur, sessuri nobiscum  proveclis et corro- 
« boratis annis suis : quamvis in nullo minor possit 
« videri zetatis indole, qui consummavit :etatem glo- 
« ri? dignitate. » Erat prxterea inter confessores 
quosque clarissimus, quem superius commemora- 
vimus , Numidicus presbyter, post ustionem et lapi- 
dationem superstes. Hunc Cyprianus in collegium 


presbyterorum suorum cooptavit , prfectura quoque C 


regionis su:e ei destinata , simul atque Carthaginem 
adiisset, « Et promovebitur ( Epist. 55) , inquit, 
« cum Deus permiserit ad ampliorem locum regionis 
« Su, quando in prasentiam, protegente Domino, 
« venerimus. » Post hzc, alia epistola egentium ino- 
pie sibi subveniendum duxit, presbyterosque et dia- 
conosque suos hortatus est , ut viduarum et infir- 
morum et omnium pauperum curam diligenter ha- 
berent : nec minori studio peregrinos commendavit, 
« Nam et peregrinis , inquit ( Epist. 56 ) si qui in- 
« digentes fueriut, de quantitate mea propria, quam 
« apud. Rogatianum  compresbyterum nostrum di- 
« misi , sumptus suggeratis : qu:e quantitas ne forte 
« jam universa erogata sit, misi eidem per Naricum 
« ei Colytum aliam portionem , ut largius et. prom- 
« ptius circa laborantes fiat operatio. » 

XI. Vertente jam anno postremze Cypriani litterae 
ad clerum fuerunt, quibus eum ad assiduas Deo pre- 
ces fundendas inflammabat. « Admoneo, aiebat ( Epist. 
« 7), religiosam sollicitudinem vestram, ut ad pla- 
« candum atque exorandum Dominum non voce sola, 
« Sei et jejuniis et lacrymis et omni genere depreca- 
€ tionis ingemiscamus. » Simul malorum instare fi- 
nem pr:dicebat, sic a Deo edoctus, quem pro populo 
suo dies noctesque exoraverat, « Denique, addebat, 
« ad minimum famulum suum, et in delictis licet 
« plurimis constitutum, et dignatione ejus indignum, 
« tamen ille pro sua circa nos bonitate mandare 


ter nempe atque filius, qui sub anni exitum bello 
Gothico perierunt. Hi quamdiu Rom: fuere, nihil 
tutum Christianis fuit, ut ne ad Fabiani quidem suc- 
cessorem eligendum convenire potuerint. Multi quoque 
in carceribus confessores mortyrium opperiebantur, 
quos inter eminebant Moyses et Maximus, ad quos 
perlatus lioc anno putatur liber de Laude martyrii, 
opus, ut creditur, Cypriani : quamquam ab ejus stylo 
abludit vel plurimum. 


II. At ecclesia Africana ab Ethnicis paulo securior 
esse coeperat , non eo tamen successu, quem Cypria- 
nus optaverat ; depulso enim vexationis metu, vetus 
jam in populo licentia revixerat, et vitiis rursum 
aditus patebat. Nec confessores ipsi macula omnes et 
culpa carebant. « Doleo, scribebat ad clerum Cypria- 
nus (Epist. 5), quando audio, quosdam improbe et 
insoleuter discurrere, et ad ineptias vel ad discor- 
dias vacare, Christi membra et jam Christum con- 
fessa per concubitus illicitos inquinari, nec a dia- 
conis aut presbyteris regi posse. Et ad Rogatianum 
cxterosque confessores scribens, quosdam, in- 
quit (Epist. 6), audio inficere numerum vestrum et 
laudem przxcipui nominis prava sua conversatione 
destruere : quos etiam vos ipsi, ut pote amatores 
et conservatores laudis vestrzz, objurgare et com- 
primere et emendare debetis. » Haec edoctus Cypria- 
nus, presbyteros in primis rogabat atque obsecrabat, 
ut circa ex, quie administratio religiosa deposceret, 


D vice sua strenue fungerentur : nam ipsi quidem vel 


maxime cupienti nondum reditus patebat. « Quam- 
quam, inquit (Epist. 5), causa compelleret, ut ipse 
ad vos properare et venire deberem, primo cupidi- 
tate et desiderio vestri, qux res in votis meis 
summa est, tum deinde ut ea, qux circa Ecclesise 
gubermacula utilitas communis exposcit, tractare 
simul, et plurimorum consilio examinata delimare 
possemus; tamen potius visum. est adhuc interim 
latebram et quietem tenere respectu utilitatum 
aliarum, quic ad pacem omuium nostrum perti- 
nent et. salutem : quarum vobis a Tertullo fratre 


1) Decius uterque appellatur in Afr. Inc. apud Oct. 
Falcon. in Auctario ad Insc. Athletic., n. 8 


1439 


$02 cura, quam impense divinis operibus impertit, 
etiam hujus consilii atdctor fuit, ut cautus et mo- 
deratus existerem, nec me in conspectum publicum 
et maxime ejus loci, ubi toties flagitatus et quaesi- 
tus fdissem, temere commitierem. » Magnus nempe 
Ethuicórum numerus Carthagine erat ex omni ordine, 
quorum etiam furore proscriptus fuerat (Pont. in vita 
tt. 7), et bonis omnibns spoliatus (Cypr. Epist. 695 : 
ut in tanto improborum odio recte Tertullus existi- 
maret, minime ejus viri vitam esse periclitandam, in 
qua Ecclesi: tum salus maxime nitebatur. 

lll. Sed dum his populi moribus Cyprianus dole- 
bat, gravius jam malum instabat a Felicissiimo cive 
Cárthaginieusi opulento, eodemque Christiano, at vi- 
tiis nótato, et animo in Cyprianum infenso. Forte, 
anno ineunte, Carthaginem Cyprianus cum pecunia 
miserat episcopos duos, Caldonium et Herculanum, 
cumque his presbyteros suos spectatissimos, Roga- 
tianam et. Numidicum, « qui necessitates. fratrum 
sumplibus ipsius expungerent, et si qui etiam vellent 
suag artes exercere, additamento, quautum salis esset 
desideria eorum juvareut : simul. etia:n. et. :etates 
eorum et condiliores el merita discernerent, quo de 
illis certior ipse fieret et dignos » quosque ac virtuti- 
bus maxime commendatos in Ecclesi€ usum atque 
solatium legere posset (Cyp. epist. xxxvii). Jam vero 
cuin illi mandata, qux receperant, diligenter perse- 
querentur, ecce tibi improborum stipatus manu Feli- 
cissimus episcopos atque presbyteros cocrcere niti- 


Ὥ ἢ ἢ gw. à So. 


MORCELLI. — ANNALES 
mostro clarissimo ratio reddetur; qui pro extera A se nuntiaverunt, 


1436 


et probaturos se asseverarunt. 
Quis omuia tunc cognoscemus, quando in unuin cum 
collegis pluribus, permittente Domino, convenerimus. 
Sed et Áugendus, qui nec episcopum nec. Ecclesiam 
cogilans, pariter se cam illo conspiratione et f«cuone 
sociavit, si ultra cum eo perseveraverit, senteutiam 
ferat, quam ille in se factiosus et temerarius provo- 
cavit, Sed et quisquis se conspirationi οἱ faciioni 
ejus adjunxerit, sciat se in Ecclesia nobiscum non 
esse communuicaturum, qui sponte maluit ab Eccle- 
sia separari. » ll:ec vero ne paucis nota et Montis il- 
lius ambitu cireumscripta essent, litteras easdem 
Carthaginem ad cleruin transmitti jussit, additis no- 
minibus eoruin qui cum Felicissimo se junxissent. 
IV. Nec vero mora interposita ulla est. Episcopi 


B convenere cum presbyteris, Victore quoque collega 


advocato, qui proxim3, ut arbiiror, Ecclesi: prae- 
essel, edictumque liujus modi proposuerunt, cujus 
exemplum et ad Cyprianum et ad alios episcopos 
mitteretur (Epist. xxxix, inter. Cypr.) : « Caldonius 
cum llereulano et Victore collegis, item Rogauano 
cum Nurmidico presbyteris. Abstinuimus a commuhni- 


catione Felicissimum et Augendum, item Repostum 


de extorribus et lrenem Rutilorum et Paulain sarci- 
natricem , quod ex annotatione inea scire debuisii. 
Item abstinuitus Sophronium ct. ipsum de ezxtorri- 
bus, Soliassum Budinarium. » lHlactenus edictuu, 
quale ad nos pervenit : cui plura tum nomina sub- 
scipta fuisse, facile admiserim. Eo autem promulga- 
lo, statim apparuit, quid Flelicissimus moliretur. 


(0Γ, ausus intercedere, ne quis posset expungi », neve (; Quiuque enim presbyteri Carthaginienses, qui antea 


census ullus insüitueretur : iis etiam, qui ad stipem 
accipiendam accesserant, « secum in monte nou 
communicaturos, « qui Cypriano obtemperare vo- 
luissent, » comminatur. Haec in. agro Carthaginiensí 
contigisse videntur, et Moutem ille appellasse credi- 
tur, praedium et domum suam in colle sitam, qux tum 
fortasse Christianis patebat co tutius convenientibus, 
quod in urbe sine periculo conventus tunc loberi 
non possint. Inde etiam Donatistas, qui se a catho- 
lica Ecclesia pariter disjunxerunt, Monienses esse 
appelatos, credibile est! V. Baron., ad an. 255, n. 58). 
Ea porro, ut Cyprianus rescivit, non ille audacia lio- 
minis deterritus, qui se ducem factionis οἱ seditionis 
principem temerario furore inferebat, auctoritatem 
suam impune contemni, et pacem Ecclesizx inullo 
scelere lurbari passus est: verum ad episcopos el 
presbyteros eosdem, quos illic vicaria potestate fuün- 
gi jusseral. gravissimas litteras misit, quibus litteris 
et Felicissimo sacris interdicebat, et qui ejus asse- 
cl: essent eidem. pénas obnoxios fore miuitabatur, 
uisi illum deseruissent. « luterim, inquit. (Epist. 
xxxviu), cum Felicissimus comminatus sit non com- 
municaturos in monte secum, qui nobis obtemperas- 
sent, id est qui nobis. communicarent , accipiat sen- 
tentiam, quam prior dixit, ut abstentum se a nobis 
sciat, quando ad fraudes ejus et rapinas, quas dilu- 
cida veritate cognovimus, adulterii etiam crimen ac- 
Cedil, quod fratres nosti graves viri deprehendisse 


pontificatum Cypriano eripere conati fuerant, ii. se 
Felicissimo ejus successionis antesignanos pr:ebue- 
runt. Fuisse autem putantur Fortunatus, is qui deinde 
a factione episcopus Carthaginiensis dietus est, No- 
valus , qui inox Romie Novatiani auctor schismatis 
fuit, Donatus et Gordius, quos Cyprianus cum Fortu- 
nato et Novato ad se aliquando simul scripsisse wuc- 
morat (Epist. v), ac demum Caius ille Ileusis, la- 
psorum fautor, quem collegium presbyterorum Car- 
Hiaginiensium anno superiore a Sacris remeoverat. 
Horum suffragiis, ut gratiam referre videreutur, Fe- 
licissimus creatus est diaconus : Quo autem scciato- 
res haberent multos, iidem lapsos invitare, et veniz 
spem omnibus facere coeperunt. Nec deerant qui ἢ- 
dem proditoribus haberent, et ad eoruin castra moa- 
temque transfugerent. Nisi quod Cyprianus, ad quem 
accurate de rebus omnibus litterze a presbyteris ejus 
presceribebantur, przclara epistola plebem in officio 
continere conatus est (Epist. xt). « Pacem, aiebat, 
nunc offerruut, qui ipsi non. habent. pacem : in Ec- 
clesiam lapsos reducere et revocare promittunt, qui 
de Ecclesia recesserunt, addebat et illa, quie alios 
erigere possint, alios deterrere : « Persecutionits istius 
novissima lizec est et extrema tentatio, quze et ipsa cito, 
Domino protegente, transibit, uLreprzesenter vobis post 
Pusch: diem cum collegis meis, quibus raz»senuübu 
secuudum arbitrium quoque vestrum et omnium no» 
trumcominune consilium, sicut semel placuit, ea, que 


ECCLESLE AFRICANAE. 


4128 


ogenda sunt, disponere pariter et limare poterimus. A « et ipse, addit Cypflaitus, οὐ plurimis toepiscopis 


Si quis autem peenitentiain agere et Deo satisfacere 
detrectans, ad Felicissimi et satellitum ejus partes 
concesserit, et se h:retic:e factióni. conjunxerit , 
sciat se postea ad Ecclesiam redire, et cum episco- 
pis et plebe Christi commuticare non posse. » 

V. His, episcopi sui litteris, animos multorum per- 
motos resipuisse, ac mutato cohsilio schistna detesta- 
tos esse, non est ambigendum. Nimiurh enim et vir- 
tutem ejus omnes suspiciebant, et áuctoritatem re- 
verebantur. Exinde Cyprianus, qui menses amplius 
quatuordecim latuerat , rebus magna ex parte trart- 
quillis, ecclesiam revisit suam, et clerum populun- 
que universum vultu przseus et alloquio beavit. 
Eodem autem tempore alii undique episcopi, de gra- 
vissimis Ecclesix negotiis cum eo in concilio disce- 
ptaturi, Carthaginem convenere. Nam illud primum 
ex omnium sententla constituendum erat, quo ordine 
quave ratione lapsos in. Ecclesiam recipi oporteret : 
qua de re quidem per litteras non semel actum fue- 
rat, sed lex etiam tum desiderabatur, qui: morem 
firmaret, et lapsorum quzrimonias de medio tolle- 
ret. Cognoscendum quoque erat de Felicissimi schis- 
mate ac de tota illa seditiosorum factione, qu:e jain 
tum multorum in Africa malorum fons et origo futura 
esse videbatur. Cyprianus interea remedia morbis 
parabat, quie tum maxime opportuna esse possent, 
nec domi solum, sed etiam foris quippe miro quodam 
oiunium juvandorum desiderio flagrabat. Ea duo fue- 
re opuscula, quxe per lios dies composuisse videtur, 
liber nempe « de Lapsis » etliber « de Unitate Eccle- 
six: : « quorum altero. violatze Deo fidei reus pudore 
fractos ad agendam poenitentiam. pertrahebat, altero 
dissidentes auimos novarum que rerum cupidos infe- 
licis exitus comminatione deterritos ad pacem con- 
cordianique revocabat. 

VI. Super hiec optati ab Urbe nuncii venerun!, de- 
cinio septinio post mense, quam Fabianus decesserat, 
de successore agi licuisset, maximoque omnium con- 
sensu pontificatum maximum Cornelio esse delatum. 
]s pridie nonas julias designatus putatur, cum jam 
Decius Aug. qui hactenus episcopum Rom: creari 
vetuerat, ad bellum profectus esset, ejusque loco Ju- 
lius Valens imperium arripuisset, quod brevi cum 
vita amisit. Ergo episcopi, qui diu jam varias la- 
psorum causas in controversiam vocaverant, et sin. 
gula placitorum capita conscripserant, Cornelium quo- 
que de his consulendum duxerunt. Convenerant au- 
tem, inquit Cyprianus (Epist. t, ad Antonian.), ut 
nec in totum spes communicationis et pacis lapsis 
denegaretur, ne plus desperatione deficerent, et eo 
quod sibi Ecclesia clauderetur, secuti saculum gcn- 
LHiliter viverent; nec tamen rursus ceusura evange- 
lica solveretur, ut ad communicationem terere pro- 
silirent, sed traheretur diu poenitentia, et rogaretur 
dolenter paterna clementia, et cxaminarentur caus 
ct voluntates et. necessitates singulorum : Libellatici 
interim admitterentur, sacrificatis in exitu. subveui- 
retur. » Atque haec ut ad Cornelium perlata sunt, 


habito consilio, in eamdem liobiscuiti Sententiam pafl 
gravitate et salubri moderatione consensit : » eujus 
deiude decreto totus etiam orbis christianus adqtiie- 
vit (Euseb., H. E., lib. vi; cap. A5). Ut aütem regular 
haberent episcopi qua, et de criminum gravitate et 
de idonea pería judicarent, libellum quoque confe- 
cerunt, ἐ üljl, inquit Cypridnd&, singula placitoruit 
capit eonseripta essent, » ejusque exemplüm ad 
omües episcopos miissutn est : in quo initium agno- 
scere licet peendlium canonuifi, quos in certum volu- 
men relátos (V. Morin. de Pe. in App., p. 5) posle- 
ritas celebravit, ausa postea acta est Jovini et Ma- 
xithi episcoporum, quos jam de sentehtia collegarum 
novem damnatos corstabat , ctii alia. ob criiniiia, 


B tum quod inanibus diis thus adolevisseht (Cypr. 


Epist. Lv). Aderat autem curi bis ct Privatus Lámbe- 
sitanus jam pridein a Douato episcopo 1idlatas. Porrd 
omnes iterum rejecti, et In externoruth numero ha- 
biti : quod scilicet nullo poríitentis animi iridielo ; 
nulla emendate vita significatione adituni in Eccle- 
clesiam sibi aperuissent : par Felitissimi ét presby- 
terorum, qui ei adliserant, ratio. füit. Nam euni 
Cyprianus « hostem Christi appellat (/558.) non no- 
vutn, sed jam pridem ob criinliia Sua plurifna et'gra- 
vissima abstenium, αἱ πο tantum med, sed et plu- 
rimorum coepiscoporum sententia condemnatum. » 
Idemque et de F'elicissimo et de presbytetio ejusderi 
quas gesta. essent, ad. cleruin Róinanuni 5e pefscri- 
psisse testatur. (Epist. xu) ; ac Novatuim | ili printis 


( « omnium sacerdotum voce damnatum (Epist. xii) » 


tradit, Auditos eos in concilio ; exploratum — est 
(Epist. $t) ; sed. cuni seiitentiám Patres prolatürl 
essent, Felicissimus latitavit, ac Romaiti demum cuui 
sociis transmisit (Pacian., Epist. n1). 

VII. Jam vero ab horum adventüa omriia Romat 
turbata, et gravis admodum calamitas Ecclesix Ín- 
cubuit. Novatus pr:e exteris fuit tum Cypriano "Leste 
(Epit. 49), « fax et. ignis ad con(flauda seditionis in- 
« cendia, turbo et tempestas ad fidei facienda naufra- 
« gia, hostis quietis, tranquillitatis adversarius, pacis 
« inimicus. » Fuerat paulo ante Cornelii competitor 
Novatianus, presbyter Ecclesi: Romanz, doctrina ma- 
gis, quam virtute clarus, ^c suffragiis preteritis ac- 


.. ceptam repulsam egre ferebat. Ad hujus fatiliari- 


(atem enm se Novatus applicuisset, et Cornelio 
iratum ac nova molientem videret, facile hominenl 
impulit, ut criminibus multis in Cornelium per ca- 
lumniam malitiamque confictis, ipse in pontificatum 
invaderet, οἱ sectatores etiam suffr.gatoresque non 
paucos iuveniret, quorum in numero cohfessores 
quoque aliquot. exstitere. De lioc. tumultu, deque 
nefario Novatianorum dissidio cuncta ad Cyprianum 
litteris multorum perlata sunt ; nec defuere epistolae 
ab ipsis scliismaticis, qui Cornelium mendaciis quam 
plurimis onerabant, cum hie contra inodestissimas 
de se litteras misisset (Epist. 42). Episcopi ob eam 
rem Írequentissimi ex Africa Carthaginem conve- 
nerufit, et Cypriaho auctore Caldonium et Fortunatum 


1459 


MORCELLI. — ANNALES 


1440 


collegas Romam legandos censuere, qui de facto A « rum ac plebis testimonio et judicio comprobato, 


przsentes inquirerent, et quze comperissent, quai 
celerrime renuntiarent, Ex horum denique relatione, 
simul et testimonio episcoporum duorum Stephani 
et Pompeii, qui Rom:» adfuerant, cum omnium con- 
sensu pontificatus Cornelio delatus est; tota Africa 
unum Corelium legitimum episcopum aguovit, et 
Novatianum pari conspiratione rejecit. Rejecti item 
Novatiani legati eorumque libelli, interdictumque, ne 
uspiam populo legerentur. Caeterum non hoc satis 
Cypriano fuit : sed operam etiam in eo posuit, ut 
confessores , quos Novatianus Romz deceperat, ad 
Ecclesiam Corneliumque reduceret. Itaque ad Cornc- 
lium scribens (Epist. 15) : « Εἰ religiosum, inquit, 
nobis et necessarium existimavit, frater charissime, 
ad confessores , qui illic sunt, et Novatiani ac No- 
vati obstinatione et pravitate seducti de Ecclesia 
recesserunt, litteras breves facere, quibus eos 
pro affectione mutua convenirem, ut ad matrem 
suam, id est Ecclesiam catholicam, revertantur. » 
Nec vero. Cyprianus operam perdidit; misso enim 
simul libello ,; quem de unitate Ecclesie scripserat, 
et hoc et litteris suis effecit, ut errorem agnoscerent 
guum, et schisma detestati veniam a Cornelio pacem- 
que implorarint. Reditum eorum fuse describit ipse 
Cornelius in Epistola ad Cyprianum (Epist. 46 iuter 
Cypr.), sciens nominatim Maximuin , presbyterum , 
Urbanum, Sidonium, Macarium, quibus illi ad pro- 
fessionem usi erant his nunciis quam lztatus tum sit 
Cyprianus, litter: ejus ad confessores declarant 
(Epist. 5A). « Lectis, inquit, litteris vestris, fratres 
« charissimi, quas ad me de vestra regressione , et 
« de ecclesiastica pace ac fraterna reintegratione fe- 
« cistis in tantum me lztatum esse confiteor, in quan- 
tum fueram et ante lzttatus, quando confessionis 
vestrz: gloriam comperi, et militi: vestra: cceles - 
tem ac spiritalem laudem gratulabundus excepi. 
Ndm et hec fidei et laudis vestrz alia confessio 
est, unam esse Ecclesiam confiteri, nec alieni er- 
roris vel potius pravitatis participem fieri, repetere 
eadem castra , unde prodisti, unde ad gerendum 
prelium et adversarium subigendum fortissimis 
viribus prosilistis. » 

VIII. Africam interea peragrabant legati , quos 


Novatianus tamquam urbis episcopus submiserat , D 


Maximus presbyter, Augendus diaconus, Machzeus et 
Longinus, de quibus scribens ad Cornelium gravissime 
queritur Cyprianus (Epist. 41). « Ac ne, inquit, eo- 
ruin furens audacia umquam desisteret, hic quoque 
in schismatis partes Christi membra distrahere , 
et catholicze Ecclesiz corpus scindere ac laniare 
nituntur , ut ostiatim per multorum domos, vel 
oppidatim per quasdam civitates discurrentes ob- 
stinationis suz et erroris suisibi quxrunt comites.» 
Vix tamen illi auidquam proficiebant, et hoc illis 
responsum Episcopi passim dabant: « Ut perniciosa 
« dissensione et concerlatione deposita, impietatem 

esse scirent matrem deserere , et agnoscerent at- 

que intelligerent, episcopo semel facto , et collega- 


« alium constitui nullo modo posse.» Quare spe rerum 
novarum amissa , cum se etiam in omnium bonorum 
odium incurrisse intelligerent, Africa tandem er- 
cesserunt. Verum ejusmodi hominum peste haud diu 
ecclesi: Alricaux carere licuit; brevi enim lega- 
tionem a Novatiano alii acceperunt, quos inter Nova- 
tus fuit omnium scelerum maculis notatissimus , qui 
et in Africa et Rom: schismatis auctor fuerat: De 
his statim ad Cyprianum Cornelius scripsit (Epist. 
48 inter Cypr.), et Nicephorum acolvthum preterea 
inisit , qui cum delegatorum moribus totaque factione 
certiorem faceret. Itaque Cyprianus ea edoctus, epi- 
$copos omnes de singulorum sceleribus admonuit , 
deinde ex eorum consilio laterceulum ad Cornelium 


B exaravit, in. quo episcoporum Africae Catholicorum 


nomina scripta essent (Epist. 54), ut quos in ea serie 
non inveniret, externos eos et schismaticos habere! : 
quales deinde legati illi alicubi constituerunt. 

IX. Auno jam vertente, cum Deciorum crudelitas 
in Christianos nondum detumuisset, nunciatum re- 
pente est et ipsos extinctos, et eorum loco C. Vibium 
Gallum cum Volusiano filio imperare, de quorum 
honore non mediocriter gavisos esse Afros, nemo du- 
bitet. Indidem enim fuisse, atque in insula Meninge, 
qua postea Girba dicta est, nati esse feruutur (Vict. 
id epist.). Et exstat Tunete inscriptio, quae opus pu- 
blicum illic ab eis restitutum testatur(Maff. M. Y. 
p. 459, n. 2). 

ANNUS. CCLM. 
CYPRIANO EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 

I. Consulatum suscepere C. Vibius Trebonianus Gal- 
lus Aug. iterum, C. Volusianus Czesar, cum in Mzesia 
essent, unde, foedere cum Gothis icto, Romam anno 
inchoato venerunt. Inde Novatianus nt alias passim 
ecclesias, sic Africanas et legationibus et litteris pet- 
vertere nitebatur. Itaque ad Antonianum quoque epi- 
scopum Numidicum scripserat, ut ad sectam suam 
pertraheret; eumque, multa in Cornelium probra 
mentitus, pene commorat, Sed cum is ante ad Cy 
prianum de illis criminationibus retulisset, consilium- 
que ejus exspectasset, egregiis Cypriani litteris (Epist. 
52), confirmatus, Novatianum repulit, et eam esse 
Ecclesiam catholicam agnovit, cui Cornelius prz- 
esset, Nam Cyprianus et quam legitima esset Cornelii 
auctoritas, diserte ostenderat, et quanto idem con- 
silio lapsos in Ecclesiam reciperet, accurate decla- 
raverat : tum Novatianum vi atque fraude pontificatus 
honorem sibi vindicare, et lapsos omnes ac scelere 
quolibet obstrictos contra divinarum Litterarum doct 
menta rejicere ad perpetuum inutilemque luctum, mi- 
rifice demonstraverat. Cujus etiam querelse illzx fue- 
runt, mitissimi animi etl commune bonum specianus 
indices : « O frustrand:e, inquit, fraternitatis irrisio, 0 
« miserorum lamentantium οἱ amentiam caduca 
« deceptio, O lizereticze institutionis inefficax et vam 
« traditio! hortari ad. satisfactionis poenitentiam « 
« Subtrahere de satisfactione medicinam , dicem 
« [ratribus nostris : Plange et lacrymas fande εἰ 


1441 É 


ECCLESLE AFRICANAE. 


' 4443 


« diebus ac noctibus ingemisce , et pro abluendo et A « mus, sed libera nos a malo, comprehendentes ad- 


« purgando delicto tuo largiter et frequenter operare, 
« sedextra Ecclesiam post omnia ista morieris qu:x- 
« cumque ad pacem pertinent facies, sed nullam 
« pacem quam quaeris accipies. » 

II. Jam vero qui Antonianum in Numidia perdere 
non potuerunt, gravius iidem facinus Carthagine ag- 
gressi sunt. Reducto enim in Africam Maximo, cujus 
prima legatio vana fuerat, eum factionis su, epi- 
scopum Carthaginiensem constituerunt. Quam adver- 
sarii audaciam Cyprianus sic contemnendam duxit, 
ut de eo facto ne ad Cornelium quidem statim quid- 
quam perscribendum existimaret. Nam aliquanto post, 
ad eumdem, litteris alia de re missis, sic de Maximo 
mentionem intulit (Epist. 55). « Pars Novatiani Ma- 
« ximum presbyterum nuper ad nos a Novatiano 
« legatum missum , atque a nostra communicatione 
« rejectum, nunc istic sibi fecisse pseudoepiscopum 
« dicitur. Nec tamen hoc tibi scripseram , quando 
« liec contemnuntur a nobis. » Ceterum prater Ma- 
ximum ex eorumdem legatorum numero episcopus 
in Alrica a Novatianis factus est Nicostratus quoque, 
de quo Cyprianus ait (Epist. 49): « Quomodo assumit 
« Sibi regendz aut gubernandi» Ecclesise curam, 
« qui spoliavit et fraudavit Ecclesiam Christi? » 
Quippe hic, cum diaconus essct Ecclesie Romane , 
« ecclesiasticis pecuniis sacrilega subtractis, et 
« viduarum ac pupillorum depositis denegatis » in- 
famis, Urbe profugerat , et hzc ad pontificatum No- 
vatianorum przeclara in Africam merita attulerat. Hxc 
autem omnia Novato, auctore fiebant, quem Cyprianus 
procellie ac turbini comparabat (1 bidem), quod et quies 
esse inciperet, unde recessissel, et quo accederet 
tempestas illic turbulenta concitaretur. Omnia sane 
cum Romx esset, modo turbaverat, et in Africa jain 
iterum in Ecclesiam irruebat. 

Ill. Inter hzc Cyprianus de recta populi sui insti- 
tutione laborans, opusculum illud. pulcherrimum (de 
Oratione Dominica) emisit, quod tantopere Augustinus 
llilariusque commendarunt. Nam et Pelagianos in eo 
antevertens refutasse videbatur, cum verba illa «Fiat 
« voluntas tua sicut in coelo et in terra, sic explicavit 
« (pag. 491. Edit. Baluz.) : Non ut Deus faciat quod 
« vult, sed ut nos facere possimus, quod Deus vult. 
Nam Deo quis obsistit, quominus quod velit faciat? 
sed quia nobis a Diabolo obsistitur, quominus per 
omnia noster animus atque actus Deo obsequatur, 
oramus et petimus ut fiat in. nobis voluntas Dei, 
quz. ut fiat in nobis, opus est Dei voluntate, id est, 
ope ejus et protectione; quia nemo suis viribus 
fortis est, sed Dei indulgentia et misericordia tutus 
est. » Porro ipsa precandi formula, quam expla- 
nat, ab ea, quam nunc usurpamus, aliquantulum dif- 
feret ; extrema enim sunt liujusmodi : « Et remitte 
« nobis debita nostra , sicut et nos remittimus de- 
« bitoribus nostris ; et ne nos patiaris induci in ten- 
« lationem, sed libera nosa malo, amen. » Ipsum 
autem malum de omni malorum genere accepit, non 
Ut Graci ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.« In novissimo, inquit, poni- 


B 


C 


D 


« versa cuncla, qux contra nos in hoc muudo mo- 
« liturinimicus. » Illud etiam admonens, in suppli- 
cando quam intenti precibus esse debeamus, simul 
antiquos sacrificii ritus nos docet (p. 504. 1 14): Co- 
gitatio, inquit, omnis carnalis et &xcularis abscedat 
nec quidquam tunc aninius, quam id solum cogitet 
quod precatur. Ideo et sacerdos ante orationem 
prafatione pra:missa parat fratrum mentes dicendo 
Sursum. corda; ut dum respondet plebs : Habemus 
ad Dominum, admoneatur nihil aliud se, quam 
Dominum cogitare debere. » Sacrificiis demum 
quoties adessent, modeste se gerere, ac prope tacite 
precari jubebat (p. 495. Ibid). « Et quando, inquit, 
in unum cum fratribus convenimus, et sacrilicia 
diviua cum Dei sacerdote celebramus, verecundis 
et discipline memores esse debemus, non passim 
venlilare preces nostras inconditis vocibus, nec 
petitionem commendandam modeste Deo tumul- 
tuosa loQquacitate jactare : quia Deus non vocis, 
sed cordis auditor est. » 

IV. Pascha jam erat, quod hoc anno actum est. int 
idus apriles , cuin litteras Cyprianus accepit a sex 
episcopis qui Capsam forte convenerant, ut novum 
episcopum consecrarent. Capsam utique Byzacenam 
qua tum in Procousulari censebatur, quod nondum 
ea provincia a Carthaginiensi avulsa przsidem suum 
accepisset. De Capsa enim Numidica sermonem non 
esse manifestum est. Cum infra Cyprianus procon- 
sulem commemoret, cui profecto Numidia won pa- 
rebat. Causa autem scribendi hzc episcopis fuerat, 
quod superius episcopus ad eos retulisset, fasne esset 
ad communicationem admittere Christianos tres, 
Ninum, Clementianum et Florum, qui multa et gra- 
via pro Christo perpessi, vi quidem tormentorum 
subacti fuerant, « et de gradu glorie, ad quam ple- 
« Dà fidei virtute tendebant, diutinis cruciatibus 
« exciderant, sed tamen post hunc gravem lapsum 
« non voluutate, sed necessitate susceptum a peni- 
« lentia agenda per hoc triennium , » non destite- 
rant (Cypr. Epist. 55). Enim vero episcopi illi Cypria- 
num consulendum censuerunt, et ab eo praterea 
postulandum, ut de tota controversia judicium col- 
legarum in concilio requireret. At Cyprianus, cum 
synodus in mensem proximum indicta esset, ne illi 
diutius, hzrerent, quid ipse de ea re sentiret, matu- 
rius aperuit : « Et quidem, inquit, quod ad mei animi 
sententiam pertinet, pulo, his indulgentiam Domini 
non defuturum, quos cons!al stetisse in acie nomen 
Domini confessos esse, violentiain magistratuum et 
populi furentis incursum immobilis fidei obstina- 
lione vicisse, passos esse carcerem, diu inter mi- 
nas proconsulis et fremitum populi circumstantis 
tormentis laniantibus, ac longa iteratioue crucian- 
tibus repugnasse : ut quodin novissima infirmitate 
carnis subactum videtur, meritorum pr:cedentium - 
defensione relevetur; et sit satis talibus gloriam 
perdidisse, non tamen debere nos eis et venio 
locum claudere, atque eos a paterna pietate, et a 


(t^ ^—^ Gm OG £^» (m — 


^ ^^ Ὁ ἃ Ὁ ὦ 48 


4μ8 


mus ad deprecandam clementiam Domini posse 


scribitis, cum summa poenitentiz lamentatione 
planxerunt. » Sic Cyprianus severitatem illam 
Novatianeam temperabat, que Numidicis episcopis 
id temporis prope arridere videbatur. At nihilominus 
se de illa quzstione ad patres relaturum pollicitus 
es! , simul atque Carthaginem se contulissent.« Quo- 
niam tamen, inquit, scripsistis, ut cum pluribus 
collegis de hoc ipso plenissime tractem, et res 
lauta exigit majus et impensius de multorum col- 
latione consilium , et nunc omnes fere inter Pas- 
chx prima solemnia apud se cum fratribus demo- 
rantur, quande solemnitati celebrand:e apud suos 


cum singulis plenius, ut de eo, quod consuluistis 
figatur apud nos, et rescribatur vobis firma sen- 
tentia multorum sacerdotum consilio ponderata. 
V. Huic concilio idus mai:e initium attulere (Cypr. 
Epist. 553), cui adfuerunt episcopi sexaginta sex. 
Convocandi autem mon una causa fuerat : nam prz- 
ter superii controversiam, quam ex Cypriani sententia 
synodus diremisse putanda est , litter: ἃ Fido fratre 
venerant adversus Therapium collegam plenze quere- 
larum, quod is Viciori quondam presbytero, « ante- 
« quam poenitentiam plenam egisset, et Domino Deo, 
« iu quem deliquerat , satisfecisset, immaturo tempo- 
« reetprapropera festinatione pacem dedisset (Idem 
« Epist. 59). » Litteris autem in concilio perlectis , 


ec m —-)708 ^ mm Ὁ m OW ^ m 


* toritate, ut ante legitimum et plenwm tempus satis- 
« factionis, οἱ sine petitu et conscientia plebis , nulla 
« infirmitate urgente, ac necessitate cogente, pax 
« ei concederetur. » £t poterat Therapius facile de ea 
re Cyprianum consulere : erat enim Bullensis episco- 
pus in provincia proconsulari. Ceterum acerbi nihil 
contra eum sancitum est. « Librato, inquit Cyprianus, 
« apud nos diu coasilio, satis fuit objurgare Therapium 
« collegam nostrum, quod temere hoc fecerit, et 
v instruxisse, ne quid tale de extero faciat. Pacem 
« tamenquomodo cumquea sacerdote Dei semeldatam 
« non putavimus auferendam, ac per lioc Victori com- 
« municationem sibi concesssm usurpare permisimus. 

VI. Exinde Fidi ejusdem de Baptismo infantium 
sententia proposita est, existimanlis, « Intra secun- 
« dum vel tertium diem, quo nali sint, constitutos 
« baptizari non oportere, et considerandam esse le- 
« gei circumcisionis antique , ut intra octavum 
« diem eum, qui natus est, baptizandum et sancti- 
« ficandum non putaret. » Sell in illo episcoporum 
conventu nemo fuit, qui veterem circumcisionis con- 
suetudinem in Baptismi diebus designandis valere ali- 
quid atit preescribere posse existtmaret, rescriptum 
que Fido est concilii nomine : « Hxc fuit in concilio 
« nostra sententia, ἃ Baptismo atque a gratia Dei, 
« qui omnibus misericors et berignus et pius est, 
« neminem 'per nos debere prohiberi. Quod cum 
« Circa-universos obeervandum sit atque retinendum, 


sufficere, quod triennio jugiter ac. dolenter, ut ' 


satisfecerint, et ad me venire coeperint, tractabo δ 


nostra communicatione privare, quibus existima- À « 


MORCELLI. — ANNALES 


tum magis circa infantes ipsos et recens na! 
servandum putamus, qui hoc ipso de ope no 
de divina misericordia plus merentur, quod 
mo statim nativitatis suz ortu plorantes ac 
nihil aliud faciunt, quam deprecantur. » Ex 


hoc responso morem tum fuisse discimus , 1 
Baptismo adessent, infantem oscularentar. Nat 
Fidus objecisset : « Vestigium infantis in prim 


4 
« 
« 
« 
« 
4 
« 
4 
«. 
τ 
« 
« 
« 


tus sui diebus constituti mundum non esse 
unusquisque nostrum adhuc horreat exos 
reposuere patres : ne hoc quidem ad cc 
gratiam dandam impedimento esse oportere. 
tum est. enim, omnia munda mundis (Ad tit 
n, 15). Necaliquis nostrum id debet horrei 
Deus dignatus est facere. Nam etsi adhuc i: 
partu novus est, non ita est. tamen, ut qu 
illum in gratia danda atque in pace faciendal 
debeat osculari, quando in osculo infantis 
quisque nostrum pro sua religione ipsas adl 
centes Dei manus debeat cogitare , quas in b 
modo formato et recens quodam modo ex 
mur, quando id quod Deus fecit, ampleet 


Memorat s:epe eamdem epistolam Augustinus 
ejiis auctoritate usus est, ut veterem Ecclesizx 
nam de peccato originali tueretur (Serm. 291 
Dum ᾿ς autem in concilio agerentur, Privati 
besitanus, quem s:pius ante damnatum d 
tanta audacia fuit ut. iterum ad. concilium : 
non dubitarit, nec solus, sed gregalium suoru 
tus manu. Re-istere tamen cpiscopi, nec que 
displicuit Patribus, « recessum esse ἃ decreti anc- C admittendum censuerunt. Absoluto demum e 
Scripsisse Cyprianus videlur Epictceto episc 
populo Assuritauo (Epist. 64), ut Fortonatiant 
jam sacrificationis impie causa dejectus pon 
honorem usurpare audebat, constanter repu 


« 
1 


« 
« 
1 
Ἢ 
« 
r 
4 
4 
« 
( 
i 


« 
4 
4 
« 
( 
4 
« 


Quz, iuquit, res constristavii me, primo 
ipsum, qui miser vel ἃ ΘΗ tenebris in to 
c:xcatus, vel quorumdam sacrilega pers 
deceptus, cum debeat satisfacere et ad D 
exorandum diebus ac noctibus lacrymis e 
nibus et prxcibus incumbere, audet sibi at 
cerdotium, quod prodidit, vindicare, qu: 
aras diaboli accedere ad altere Dei fassit ; 
majorem in se iram et indignationem Ex 
die judicii provocet, qui cum fidci et virt 
fratribus esse non potuerit, perfidisee et am 
temeritaiis magister existat. » Tum quz [ 


psis deberent exponens , addit. « Quod si I 


tianus aut immemor criminis 8uis per dial 
catem, aut minister et servus diaboli f$ 
decipiendam fraternitatem in hoc suo fur 
manserit, vos quantum potestis elaborate 
liac caligine diaboli sxvientis fratrum ment 
rore revocate, ne alienze dementiz facile 

tiant, ne se desperatorum delictis partic 
ciant, sed teneant integris salutissue et int 
conservat2 a se οἱ custadit:e perpetuum tei 


Quia vero lapsorum etiam magnus twbique r 
erat, ϑυὰ his quoque monita tredere voluit. : 


1445 


ECCLESIE AFRICAN E. 


1146 


« vero inquit magnitudinem delicti sui cognoscentes α VITI. Ut Romam Felicissimus cum aliquot factionis 


« deprecando Domino non recedant, nec Ecclesiam 
« catholicam, qu:ze una et sola est, a Domino consti- 
€ tuta derelinquant; sed satisfactionibus immorantes 
« et Domini misericordiam deprecantes ad Ecclesiam 
« pulsent, ut recipi illic possint, ubi fuerant, et ad 
« Chiistum redeant, a quo recesserunt, » 

VII. £piscopi interea ad. ecclesias suas redierant: 
sed Privatus, hzreticus , et tota. Felicissimi factio 
Carthagini incubabat. Ibi repalsam, quam a concilio 
tulerant, ulturi, episcopum e secta sua. Cypriano 
opponunt: is fuit Fortanatus, e numero quinque 
presbyterorum , quos Cyprianus jam diu adversaries 
habebat, qui rem Cornelio sie narrat ( Epist. 55); 
c Venerat, inquit, cum Privato et Felix quidam, 


« quem ipse extra Ecclesiam in heresi pseudoepi- B 


τ scopum olim constituerat, sed et Jovinus et Ma- 
« ximus comites cum Privato, probato hzretico, ad- 
t fuerunt. ob. nefanda sacrificia et crimina in se 
« probata; sententia novem episcoporum collegarum 
« nostrorum condemnati, et iterato quoque a pluri- 
« bus nobis anuo. priore in concilio abstenti. Cum 
« his autem quatuor junctus est et Repostus Tubur- 
« nicensis, qui non tantum in persecutione ipse ce- 
« cidit, sed et maximam partem plebis sux sacri- 
t lega persuasione dejecit.: Hi quinque cum pancis 
« vel sacrificatis vel male sibi consciis Fortanatum 
* Sibi pseudoepiscopum cooptarunt, ut criminibus in 
«unum convenientibus talis esset scilicet rector, 
t quales illi qui reguntur.» Ceterum factio ante jacta- 


verat, adfuturos viginti quinque episcopos de Numi- Ὁ 


dia, qui sibi episcopum facerent. « Quo in mendacio 
« Suo, addit Cyprianus, postea quam quinqae solis 
« convenientibus naufragis et a nobis abstentis, de- 
€ tecti sunt at jue confusi, Romam emm mendaciorum 
« merce navigaverunt; quasi veritas post eos navigare 
« non posset, συ mendaces linguas rei cert: proba- 
« tione convinceret.»Solatio autem Cypriano fuit, tan- 
tam apud cos etiam malorum penuriam fuüisse, ut ad 
illos nec de sucrificatis nec de h:reticis viginti quin- 
que colligi possent. Qaod mirim est, horum factio 
plane a Novatianis dissidebat, quibus Maximus prc- 
erat. Aditum illi ad Ecclesiam paenitentibus interclu- 
debant, hi contra se omnes admittere et poenam cuique 


condonare jactabant. «Datur opera, scribebat Cypria- D 


« nus ad eumdem Cornelium, ne satisfactionibus et 
« lamentationibus justis delicta redimantur,ne vulnera 
c lacrymis abluantur. Pax vera falsx» pacis mendacio 
v tollitur, salutaris sinus matris noverca intercedente 
« przecluditur, ne de pectore atque ore, lapsorum fle- 
« tus et genitus audiatur. Compellumur adhac insu- 
« per lapsi ut linguis atque ore quo in Capitolio ante 
« deliquerant, sacerdotibus convicium faciant, con- 
« fessores ct virgines et justos quosque fidei lande 
« prxecipuos atque in Ecclesia gloriosos contumeliis 
« et maledicis vocibus prosequantaür.» Sed hoc sem- 
per hxreticorum proprium fuit, ut modum nescirent, 
quem catholica Ecclesia servans magistram se veri- 
tatis altricemque virtutis ostendit. 


antesignanis pervenit, quamquam semet jam a Cor- 
nelio rejectus fuerat, instabat tamen pro Fortunato 
suo, falsa multa contra Cyprianum in vulgus sparge- 
bat, metum Cornelio incutere conabatur, ut Ecclesia 
Romana sectz sux patrocinium snsciperet. Fuitque 
vi-cillius tanta et tam vehemens furor, ut Cornelii ani- 
mum prope labefaceret ; Quem propterea Cyprianus 
epistola confirmare aggressus est. « Sed enim, inquit, 
« lecta tua alia epistola, frater, quam primis litteris 
« subjunxisti , satis miratus sum, cum animadvertis- 
« sem, te minis atque terroribus eorum , qui vene- 
« rant, aliquantum esse commolum, cum te, secundum 
« quod scripsisti, aggressi essent, eum summa despe- 
« ratione comminantes , quod si litteras, quas attu- 
« lerant, non accepisses, publice eas recitarent et 
« multa turpia ac probrosa et ore suo digna profer- 
« rent. » Post qux pulchre admodum de episcoporum 
officiis multa disserit, et se factionis illius apertum 
contemptorem profitetur. « Qux , inqnit ( ibid. Epist. 
« 55), sui elatio est, quxe comminantium Lumens et 
« inflata. et vana jactatio, illic absenti minari, cum 
« liic me habeant in. potestate presentem? Convicia 
« eoruni quibus se et vitam suam quotidie lacerant, 
« non timemus; fustes et lapides et gladios, quus 
« verbis parricidalibus jactitant, non perhorresci- 
€ mus. » Exinde Cornelius, si forte Felicissimum et 
reliquos Fortunati legatos subtimebat, lectis Cy- 
priaui litteris, et clero quoque audiente recitatis , 
omnes corum conatus retudisse putandus est. Fortu- 
nato certe nihil in Africa successit ex sententia, Nam 
de toto illó impiorum grege scribit Cyprianus. « Quia 
« conscientiam suam norunt , nec nos audent adire, 
« aut ad Ecclesiz limen accedere, sed foris per pro- 
« vinciam circumveniendis fratribus et spoliandis per. 
c errant, et omnibus jam satis noti, atque undique 
« pro suis facinoribus exclusi , illuc etiam ad vos navi- 
v gant. Neque enim potest illis frons esse ad nos acce- 
« deudi , aut apud nos consistendi , cum sint acerhis- 
« sima et gravissima crimina, qu: eis a fratribus 
v ingeruntur. » At multi contra, qui Maximo aut For- 
tünato. adhzeserant, schisma detestati ad Ecclesiam 
redibant. Quos Cyprianus , ne miseri foris perment , 
vel indignante interdum populo, facilior adwittebat. 
« O si posses, scribebat Cornelio, frater charissime, 
« istic interesse nobiscum, cum pravi isti et perversi 
de schismate revertuntur! videres, quis mihi labor 
t Sil persuadere patientiam fratribus nostris , nt ani- 
« mi dolore sopito recipeidis malis curandisqae con- 
c sentiant. Namque ut gaudent et lztantur, cum to- 
« lerabiles et minus culpabiles redeunt, ita coutra 
« fremunt et reluciantur, quoties inemendabiles et 
« protervi, et vel adulteriis vel sacrificiis contami- 
c nati, et post liec adhac imsuper et superbi , sic ad 
c Ecclesiam remeant , ut bona intus ingenia corrum- 
« pant. Vix plebi persuadeo, immo extorqueo, ut tales 
1 patiantar admitti. » 

IX. Hxc Cyprianus , hiec exteri per. Africam epi- 
scopi pacis pietatisque obibant nmunia, cum jam no- 


1447 MORCELLI. — ANNALES 
men christianum rursus in discrimen vocari eceperat. À ouisse videtur, ut tam invictum ducem a cet 


Nam Gallus imperator, cum Hostiliano, Decii filio su- 
blato, et Volusiano Czesare dicto Augusto bella com- 
posuisset , Rom:e etiam ac per Italiam pacata oinnia 
essent, Decianam crudelitatem imitatus , lata contra 
Christianos lege, vexari eos ubique et capite dam- 
nari jusserat. Cujus consilii ineundi ea fuisse causa 
putatur, quod pestilentia tum orbis Romani provin - 
cias plerasque vastante, cum sacrificia iis placandis 
indicta essent, Christiani superstitionem illam aver- 
sali, templis abstinerent. In eos nempe tota calami- 
tatis culpa conjiciebatur, et una omnium vox erat, 
deos iratos Christianorum sanguine placari oportere. 
Jtaque in Africa ipsa, cum Cyprianus ea ad Corne- 
lium scribebat , quz:e modo recensuimus, et Galli lex 
perlata, et magistratuum edicta proposita jam fue- 
rant. Quin etiam populus, cum in circo sederet, Cy- 
prianum ipsum ad leonem denuo postulaverat. Qui 
jam divinitus quoque cognoverat ( Epist. 54 ), « Diem 
« certamiuls appropinquasse, hostem violentum cito 
« exurgere, pugnam non talem , qualis fuisset , .sed 
« graviorem multo et acriorem venire. » Ergo cum de 
omnium salute plurimum laboraret, episcopis in tanto 
illo periculo, quos potuit, convocatis, fuere autern 
quadraginta duo, quod tum in Ecclesia permagni mo- 
menti erat, de pace lapsis danda ad Patres retulit: au- 
ctorque illis fuit ut, ingruente przelio, instruerent 
inermes et in communi discrimine opem, quam pos- 
cerent, universis afferrent. « Obtemperaudum est, 
« aiebat (ibidem), ostentionibus atque admonitio- 


oculis amoverent, et Centumcellas, ut vetu 
est, deportandum curarent. Eam certe muli 
dibus extollit Cyprianus in ea epistola, qua: 
Statim prxscripsit ( Epist. 56): «Cognovimus, 
€ frater charissime, fidei ac virtutis vestrae test 
« gloriosa, et confessionis vestre honorem δὶ 
« tanter accepimus, ut in meritis ac laudibus 
« nos quoque participes et socios computemus 
eum ducem confessionis fratrum exstitisse gra 
et pr:ecedendo glorie comites nacium esse e 
lum confessorem. Rogabat autem et de Nt 
quid factum esset : « Utrumne, inquit, jam 

« errorem? Án vero, qui dementium mos e: 
« bonis et prosperis nostris plus adactus est 


B « rem, et quo magis ac magis dilectionis 


« crescit hic gloria, illic dissensionis et zel 
« descit insania ? Nec vulnus suum miser cu 
« adhuc gravius οἱ se et suos vulnerat , in pe 
« fratrum lingua sua perstrepens , et facundi: 
« nat: jacula contorquens, magis durus s: 
« philosophix pravitate, quam sophia: domii 
v nitate pacificus, desertor Ecclesi? , mise 
« hostis, interfector poeuitentize , doctor si 
« veritatis corruptor, perditor charitatis? Ag 
t jain qui sit sacerdos Dei, quae sit Ecclesia : 
« Christi, qui sint Dei servi , quos diabolus 
« qui sint Cliristiani ,quos Antichristus impug 
« que enim quaerit illos, quos jam subegit, : 
« evertere, quos jam suos effecit. » Nec 52 


c bus justis, ut a pastoribus oves in periculo non (ἃ stianorum in numero habitus ab Ethnicis No 


« deserantur, sed grex omnis in unum congregelur, 
et exercitus Domini ad certamen militie coelestis 
armetur. Merito enim traliebantur dolentium poe- 
nitentia tempore longiore, ut infirmis in exitu sub- 
veuiretur, quandiu quies et tranquillitas aderat, 
qua differre diu plangentium laerymas, et sub- 
venire sero morientibus in infirmitate pateretur. 
Αἱ vero nunc non infirmis, sed fortibus, pax ne- 
cessaria est; nec morientibus, sed viventibus com- 
municatio a nobis dauda est; ut quos excitamus 
et hortamur ad przlium, non inermes et nudos 
relinquamus, sed protectione sanguinis et Corporis 
Christi muniamus : et cum ad hoc fiat Eucbaristia 


et ^ ^" GO e Go ὦ Ὁ 9H A 


* ^«^ e 


contra adversarium volumus, munimento Domi- 
« nics saturitatis armemus. » His porro atque aliis 
hujusmodi argumentis facile Cyprianus episcopos 
omnes in suam sententiam adduxit. Cumque idem 
omnes ceusuissent , placuit quoque ea de re ad Cor- 
nelium Pontificem maximum scribi , quem in eadem 
sententia esse arbitrabantur. 

X. At Cornelius jam in certamen descenderat, cum 
ci liters? Patrum Alricanorum perferebantur.Urgente 
enim Galli imperatoris prsesentia , certatim Roms 
magistratus cladem Christianorum maturaverunt, 
primusque in Cornelium impetus fuerat, quem om- 
hium ducem esse poa ignorabant. Ac przclara ejus 
ia repentiuo illo terrore confessio Etbnicos admo- 


intactusque quidquid sectatores ejus deinde c 
sint, multos perdere institit, perpetuus Eccle: 
tis. At Cornelii non multo post consummatu 
Lyrium est xvin. kal. octobris, quem diem se 
anno Cypriani quoque palma illustravit. Ut « 
venire licuit, Ecclesia Romana rursus avers: 
tianum, e sinu suo Lucium spectatae virtuti: 
terum in Cornelii locum suflecit. 

XI. Sub idem tempus Episcopi, concilio 
ad ecclesias suas reversi sedulam operam 1 
cipiendis confirmandisque navabant : ut 
illam, quam nuper sub Decio susceperant, 
men denuo vocati, constanti confessione ac 


ut possit accipientibus esse tutela , quos tutos esse p) ipso eluere fortes aggrederentur. Inter eos 


benevolentia erga omnes emiaebat Cypri: 
non modo Cartlisginienses suos benigne ad 
solabatur, et martyrii desiderio inflamm: 
finitimas quoque civitates amore complectei 
singulos, et cohortationibus ad constantian 
non desistebat : paratus quocumque excun 
tum Cartbagine abesse licuisset. Nam et 

proficisci statuerat, quo eum oppidani inv 
nisi eum Ecclesie bonum domi manere | 
sed tamen qux przsens Tbhibaritanis dict 
przclaris liueris, que « de Exhortatione i 
inscribuntur, mirifice exposuit (Epist. 56, 1 
de Cypr. eloquertia Epist., 63, m. 10 ). Par 
epistolas de eodem argumento esse missas 


4.440 


ECCLESLE AFRICANJE. 


1450 


civitates, ad easque maxime quz forte episcopum non A « tes Deo Patri et Christo Filio ejus Domino nostro 


haberent, litter: ipse ad Thibaritanos indicare vi- 
dentur, qu: propria temporum illorum et Christiano 
cuique apta documenta continent. Quz inter illud 
commemorari maxime przstat, quod de fuga diserte 
tradit. « Nec quisquam, inquit, fratres dilectissimi, 
« cum populum nostrum [fugari conspexerit metu 
« persecutionis et spargi, conturbetur, quod colle- 
clam fraternitatem non videat, nec tractantes 
episcopos audiat. Simul tunc omnes esse non pos- 
sunt, quibus occidere non licet, sed occidi necesse 
est. Ubicumque in illis diebus unusquisque fratrum 
fuerit agrege interim, necessitate temporis, corpore 
non spiritu separatus, non moveatur ad fuge illius 
horrorem, nec recedens et latens deserti loci soli- 
tudine terreatur. Solus non est, cui Christus in 
fuga comes est. Solus non est, qui templum Dei 
servans, ubicumque fuerit, sine Deo non est. Et si 
fugientem in solitudine ac montibus latro oppres- 
serit, fera invaserit, fames aut sitis, aut frigus af- 
flixerit, vel per maria przcipiti navigatione pro- 
perantem tempestas ac procella submerserit , 
spectat militem suum Christus ubicumque pugnan- 
tem, et persecutionis causa pro nominis sui honore 
morienli premium reddit, quod daturum se in re- 
surrectione promisit. Nec minor est martyrii gloria 
non publice et inter multos periisse, cum pereundi 
causa sit propter Christum perire. Suflicit ad testi- 
monium martyrii sui testis ille, qui probat marty- 
res et coronat. » Hxc porro nota omnibus esse, 
maxime intererat, et qui ᾿ς didicissent, sperabat 
Cyprianus, si forte qu:xstioni se impares crederent, 
et tormentorum metu trepidarent, fuga sibi eos con- 
sulturos, ne capti fidem violarent, nefariisque sacri- 
"ficiis polluerentur. 

XII. Postrema& exeuntis anni littere a Cypriano 
accepit Lucius Pontifex maximus, qui cum paulo ante, 
suscepto vix sacerdotio, in exilium actus esset, re- 
dux jam ad Ecclesiam suam magna omnium letitia 
remeaverat. Hxc nimirum ut Cyprianus rescivit, 
officii sui putavit esse, ut illi reditum gratula- 
retur. « Et nuper quidem, inquit ( epist. 58), 
« tibi, frater charissime, gratulati sumus, cum te 
« honore geminato in. Ecclesixz sux administratione 
« confessorem pariter et Sacerdotem constituit divina 
« dignatio, Sedet nunc non minus tibi et. comitibus 


Ll 


FK ^-^ ^ Ὁ ^ Oo ἢ Go "GO OO ^» Co “Ὁ O^ ἢ (Cm o Ὁ ὦ (^ —— 


« gratias agere et orare pariter ac petere, ut qui 
« perfectus est atque perficiens, custodiat et perficiat 
« in vobis confessionis vestrx:e gloriosam coronam : 
« qui et ad hoc vos fortasse revocavit, ne gloria 
« esset occulta, si foris essent confessionis vestra 


« consummata martyria. Nam victima, qua frater- 


. * nitati prebet exemplum et virtutis, et presentibus 


C 


« debet fratribus immolari. » 


ANNUS CHRISTIANUS CCLIII. 
CYPRIANO EPISCOPO — CARTHAGINIENSI. 


I. Consulatum inierunt C. Vibius Volusianus Aug. 
iterum, M. Valerius Maximus. Vexatos rursum Ro- 
m: Christianos, Lucii martyrium declarat, quo Cy- 
priani vaticinium impletum est. Lauream enim ille 
adeptus ferlur nonis martiis, post quem Ecclesia 
Romana pontificatum Stephano detulit. Nec minus in 
Africa eodem tempore contra Ecclesiam δον πὶ 
esse, indicat Cypriani liber ad Demetrianum, sive is 
proconsul, sive proconsulis assessor fuerit, hostem 
certe christiani nominis acerrimum et crudelissi- 
mum, eumdemque sophistam ineptum atque maledi- 
cum conviciatorem. In co enim libro Cyprianus va- 
ria poenarum genera, quas tum Christiani subirent, 
sic enumerat (Ad Demet. p. 5416. Voy. Bolland. t. iv, 
sept. p. 289) : « Ionoxios, justos, Deo caros domo 
privas, patrimonio spolias, catenis premis, carcere 
includis, gladio, bestiis, ignibus punis; nec saltem 
contentus es dolorum nostrorum compendio, et sim- 
plici ac veloci brevitate poenarum. Admoves lanian- 
dis corporibus longa tormenta, multiplicas laceran- 
dis visceribus numerosa supplicia, nec feritas atque 
immanitas tua usitalis potest contenta esse tormen- 
tis : excogitat novas poenas ingeniosa crudelitas. » 
Nec vero alium in annum liber ille Cypriani referri 
potest, cum et Pontius (In vita Cypr. n. 7) scriptum 
ostendat post librum « de Oratione Dominica, » et 
Cyprianus ipse pestilenti tempus designet (ad 
Demetr. p. 508 et 514), qux: hoc anno Alricam in- 
vasit. Nam veterem illam calumniam Demetrianus 
in primis renovabat, quidquid adversi usquam exi- 
Steret,quamcumque respublica calamitatem acccpis- 
set, Christianos jure accusari, eorumque causa; 
qui numina contemnerent iratos Deos poenas violate 
majestatis ab omnibus mortalibus repetere. Quam 


« tuis atque universe fraternitati gratulamur, quod T) utique calumniam Cyprianus eo libro refutare ag- 


« cum eadem gloria, et laudibus vestris reduces vos 
« denuo ad suos fecerit benigna Domini ct larga 
« protectio, ut parcendo gregi pastor, et gubernandz 
« navi gubernator, et plebi regendz rector adderetur; 
« etappareret, relegationem vestram sic divinitusesse 
« dispositam , non ut episcopus relegatus et pulsus 
« Ecclesie deesset, sed ut ad Ecclesiam major redi- 
« ret. » Sub finem ecclesi: sux studium erga eum 
commemorat, et certam martyrii spem facit : « Re- 
« praesentantes vobis per epistolam gaudium nostrum, 
« fida obsequia charitatis expromimus, hic quoque in 
« sacrificiis atque in orationibus nostris non cessan: 
PATROL. lil. 


gressus hoc anno est, qui maxime reipublicae infau- 
stus fore videbatur : Commemoratisque barbarorum 
incursionibus et sterilitate οἱ fame, quibus malis 
jamdiu orbis Romanus alflictabatur, non Christiano- 
rum culpa, sed sceleribus Etlhinicorum, qux in dies 
crescebant; illa quoque adjecit (Ibid. p. 544): 
« Pestem et luem criminaris, cum peste ipsa et lue 
vel detecta sint vel aucta crimina singulorum, dum 
nec infirmis exhibetur misericordia, et defunctis ava- 
ritia iuhiat ac rapina. lidem ad pietatis obsequium 
timidi, ad impia lucra temerarii, fugientes morien- 
tium funera, et appetentes spolia mortuorum ; ut 


46 


4481 


MORCELLI, — ANNALES 


appareat, in egritudine cna eiseros ad hoc forsitan A nos redundarent. « Qaid «πάν», aiebat ( De v 


derelicios esse, ne pessint dum curantur evadere. » 

1I. Enim vere si quid Ethnici adversus Christianos 
de credulitate sua in tanta ifla emniam trepidatione 
remiserunt; at alius utique campus iis patuit, in quo 
virius eorum excurrere cognoscique posset. « Eru- 
pit post modum,» inquit Pontius (7n ead. viia, w. 9), 
«lues dira et detestabilis morbi vastitas nimia, innu- 
meros per diem populos a sua quemque sede abru- 
pto impetu rapiens , continuatas per ordinem domos 


vulgi trementis invasit. Horrere omnes , fugere, vi- 


tare contagium, exponere suos impie, quasi cum 
illo peste morituro etiam mortem ipsam aliquis pos- 
sei excludere, Jacebant interim in tota civitate non 
jam copora, sed cadavera plurimorgm, et misericor- 


in mande quam pngna adversus disbolum 
geritur, quam adversus jacula ejus et tela 
tationibus assiduis dimicatur?* cum avariti: 
cum impuficitia, cum ira, cum xmbitione « 
$us est, cum earnalibes vitiis, cum illecek 
eularibus assidua el molesta luctatio est. 
mens lLominis et endique diaboh infestatic 
lata, vix occurrit singulis, vix Tesistit. Si 
prostrata est, exwrgit libido; si libido οἱ 
est, swccedit ambitio; si ambitio contem 
jra exasperat, inflat superbia, vinolentia 
invidia concordiam rumpit, amicitiam zefu 
dit. Cogeris maledicere, quod divima lex | 
eompelleris jurare, quod non licet. Tot 


diam in se trauseuntium contemplatiene sortis eQt- D tiones animus quotidie patitur, tet pericul 


tuz. flagitabant. » &ic tum. Carthaginis frequeutissi- 
m: urbis aspectus erat: nec in tanta bominum clade 
tamque miserabili squalore atque luctu, inter Ethni- 
eos inveniebatur , qui curam suorum eusciperet, 
opemque inplorantibus subveniret. At non hac 
Christiani spectare immisericordes potuere, aut tol 
miseros in illa inopia et solitudine vel alienissimos 
sine subsidio esse passi sunt : quos etiam Cypriani 
oratie ad summa illa pietatis et misericordie munia 
iuflammaverat. Nam convocatam antea plebem egre- 
giis Evangelii documentis iustituerat : « Non. esse 
inirabile (Pont. in vita Cypr. p. 9), si nostros tantum 
debito charitatis obsequio fovereinus : eum perfectum 
posse fieri, qui plus aliquid Publicano vel Ethnico 
fecerit ; qui malum bono vinceus , et diving clemen- 
tim instar exercens, inimicos quaque dilexerit : 
qui pro persequentium se saiute, sicuti Dominus mo- 
net et. hortatur, orarit » tum illa etiam addiderat : 
« Oriri Deus facit jugiter solem suum, et pluvias su- 
binde nuiriendis seminibus impertit ; exhibens cuu- 
cla ista non suis tantum, sed etiam alienis ; eL qui se 
Dei etiau filium csse profitetur, cur non exemplum 
Patris imitatur? respondere nos decet natalibus no- 
stris, et quos renatos per Deum constat, degeneres 
esse non congruit, sed probari potius in sobole tra- 
ducem boui patris xemulatioue bonitatis. »Quid plura? 
vel desides animi Cypriani verbis excitati, mirabili 
omnium juvandorum studio exercere. « Distributa 


urgetur : et delectat hic inter diaboli gla 
Stare, cum magis cencupiscendum ft e o 
ad Christum subveniente velociee morte 
rare? » Atque Loc ille primura $n bonis t 
bat, tot malis carere, sevumque beatum aug 
num vita hac inisera et caduca mutare. 
eliam , quibus tum corpora afflictabantor, CI 
mala non esse docebat. « Hoc, » inquit (f$id. 
nunc corporis vires solutus influxum vente 
rat, quod in faucium vulnera coneeptes m 
ignis exeestual, quod assidue vomitu intes: 
tiuntur, quod oculi vi sanguinis inardesce 
quorumdam vel pedes, vel aliquae membro: 
tes contagio morbide putredinis empetant 
per jacturas et damna. corporum, prorgmp: 
guore , vel debilitatur ineessus, vel aaditus 
tur, vel coecatur aspectus, ad documentum 
cit fidei. Contra tot impetus vastitalis et morti: 
cussi animi virlutibus congredi, «usn 

magnitudo est, quanta sublimitus inter rues 
humani stare erectum, nee cura. eis , quibos 
Deum «aulla est, jacere. prostratam, ὁ de 
mortes beueficii loco habendas esse oon! 
t Improvidi, » inquit (Jbid. p. 455) , «et ir 
mus , fratres dilectissimi, ad divina benel 
quid nobis conferatur, agugecimas. Exce 
in pace tulze cum gloria sua virguaee, venies 
christi minas el corruptelas et lupamagia mo 


sunt ergo, » inquit Pontius (/n vita, n. 10), «continuo J) tes: pueri periculum lubricg aetelis eya 


pro qualitate hominum atque ordinum ministeria. 
Mult, qui angustia paupertatis beneficia sumptus 
exhibere non poterant, plus sumptibus exhibebant, 
compensantes proprio !abure mercedem divitiis orani- 
bus cariorem. » 

Ill. Verum inter has curas animadvertens Cypria- 
nus, haud deesse, qui maguitudine calamitatis ab- 
jecti conciderent, et qu:e summo Dej omuiutn Do- 
mini consilio ei voluntate Gebant, patienter tolerare, 
ei 58.400 animo ferre nescirent: ne hos quidem obli- 
tus , optimum «wegritudini eorum remedium paravit , 
libro ad eorum. institutionem prescripto, cui « de 
iuorialitate » titulum fecit. Ostenderc enim nisus est, 
permulta ease bona , que ex ipsa morte in Chrislia- 


contineptiz atque innocentiz prgganium feli 
veniunt : tormenta jam non timet delicata 
melum perseculionis , et munus cruciatusq 
ficis moriendi celeritate lucrata. Pavore p. 
et temporis accenduntur tepidi , constringi 
missj, excitantur ignavi, desertores com 
ul. redeant, Gentiles cogunüur , ut credant, 
delium populus ad quietem vocatur, ad a 
cens el copiosus exercitus robore « ferü 
gitur, pugnaturus sine metu morkis , cuum 
venerit, qui ad miluiam tempore mortali 
dit. » Hortatur postremo, ut mortem ala 
temnerent, et quo venügri essenk loyi «x 
« Patriam,» inquit (1bid.) » , nagAram P 


4455 


ECCLESLE AFRICAN.E., 


454 


computamus : parentes Patriarchas habere jam co- A stipis fuere duo millia et quingenti scutati nummi. 


pimus. Quid non properamus , et currimus,, ut pa- 
triam, nostram videre, uL parentes salutare possi- 
mus ? Magnus illic nos carorum numerus exspectat , 
parentum , fratrum, filiorum frequens nos et co- 
piosa turba desiderat , jam de sua incolumitate se- 
cura, et adliuc de nostra salute sollicita. Ad horum 
conspectum el complexum venire quanta οἱ illis et 
nobis in commune latitiaest ! Qualis illis ecelestium 
regnorum voluptas sine timore moriendi, et cum 
sternitate vivendi quam summa et perpetua felici- 
fas. » 

IV. Sic jam philosophari didicerat Cyprianus, et 
hec sapientia, quam eloquentix junctam habebat, 
Subsidio tum atque solatio multis mortalibus fuit. 
Kate enim vagata pestilentia est, et provincias passim 
Jn annos plures modo remissior, modo gravior vexa- 
vit. Ceterum hoc anno Christiani, quos binc lues 
terreb»t, inde feralia principum  edicla exanima- 
bant , relevati ex parte 8unt, depulso periculo, quod 
religioni eorum ac fidei conflabatur. Maio enim mense 
nuncii venere, Gallum et Volusianum a militibus 
&ublatos esse , eorumque loco C. Julium /milianum 
imperare, quem origine Maurum esse fama erat 
(Vict. in epitom.). Tertio autem aut quarto post 
mense , cum et hic ab exercitu occisus fuisset, nun- 
ciatum est , imperium penes P. Licinium Valerianum 
esse , qui diu virtutis laude floruerat, ac tum Chris- 
tianorum studiosissimus ferebatur. Mox et pestilentize 


Sic enim Cyprianus designat : « Misimus, inquit, 
sestertium centum millia nummorum, quz istic 
in ecclesia, cui de Domini indulgentia praesemus, 
cleri et plebis apud nos consistentis collatione col- 
lecta sunt, quz vos illic pro vestra diligentia dis- 
pensabitis. » Porro et illud Cyprianus episcopis 
notum esse voluit, quid quisque contulisset, et quare 
id vellet, przfatus est : « Ut autem, » ait, «fratres 
nostros ac sorores, qui ad hoc opus tam necessarium 
prompte ac libenter operati sunt, ut semper operan- 
tur, in mente habeatis in orationibus vestris, et eis 
vicem boni operis in sacrificiis et precibus reprzsen- 
tetis, subdidi nomina singulorum ; sed et collegarum 
quoque et consacerdotum nostrorum, qui et ipsi 


B cum presentes essent, et suo et plebis suze nomine 


quzdam pro viribus contulerunt, nomina addidi ; et 
pr&ter quantitatem propriam nostram, eorum quo- 
que summulas significavi et misi : quorum omnium 
secundum quod fides et charitas exigit, in orationibus 
nostris et precibus vestris meminisse debetis. » Quo 
inloco intelligimus, ecclesiarum ex Africanarum mo- 
rem fuisse, ul si qux» uspiam calamitas ecclesiam 
aliquam afflixisset, huic exter: communi studio 
quam possent opem afferrent. Sed in litteris Cypriani 
duo przterea admiranda sunt, primum quod postu- 
lationem episcoporum beneficii loco habuerit, alte- 
rum quod eos in auxilio implorando, quoties opus 
fuerit, ut numquam desides essent, commone fecerit. 


modus aliquis positus videtur : nam conventus ab eo C « Maximas, » inquit, «vobis gratias agimus, quod nos 


celebratos apparet. 

V. Sed tristis omnino causa erat, quz? Cyprianum 
&d clerum populumque convocandum impellebat. 
"Litteras nempe ab episcopis Numidicis acceperat , 
barbaros magno numero in provinciam illam irru- 
pisse, agros vastasse, captivos multos in his, et 
virgines in servitutem adduxisse. Rogabant autem 
episcopi illi numero octo et Cyprianum et totam 
ecclesiam Carthaginiensem , ut pecuniz aliquid cap- 
tivorum redimendorum causa suppeditarent. Exstant 
vero adhuc Cypriani ad eos littere, antiquam illam 
charitatem mutuique amoris magnitudinem spirantes, 
quz olim-Ghristianos omnes tantopere commendabat; 
atque ex. his quid Cyprianus, quid Ecclesia przsti- 


vestra sollicitudinis, ettam bon:e ac riecessarize opera- 
tionis participes esse voluistis, ut offeretis nobis agros 
uberes, in quibus spei nosirz semina mitteremus , 
exspectaturi niessem de amplissimis fructibus, qui de 
hac celesti et salutari operatione proveniunt. » Tum 
de periculo, quod eos urgere iterum posset, adjecit : 
« Et optamus quidem nihil tale de cztero fieri, et 
fratres nostros Domini majestate protectos, ab ejus 
modi periculis incolumes reservari. Si tamen ad 
explorandam nostrianimi charitatem, eLexaminandam 
nostri pectoris fidem tale aliquid acciderit, nolite 
cunctari nuntiare haec nobis litteris vestris, pro 
certo habentes, ecclesiam nostram et fraternitatem 
istic universam, ne hzc ultra fiant, precibus orare : 


terit, compertum habemus. Primum ut lecta epistola J) si facta fuerint, libenter etlargitersubsidia przstare.» 


episcoporum fuit, fletum omnium et lamentationem 
-fuisse , apparet. « Cum maximo, » inquit ( epist. 60), 
«animi nostri. gemitu et. non sine lacrymis legimus 
litteras vestras, fratres charissimi, quas ad nos 
pro dilectionis vestra sollicitudine de fratrum nos- 
trorum et sororum captivitate fecistis. » Commise- 
rationem autem benignitas illico ac liberalitas con- 
ρου cst, nam, uL addit Cyprianus, « omnia se- 


cundum litteras fraternitas cogitans et dolenter | 


.examinans, prompte omnes et libenter ac largiter 
subsidia numinaria fratribus contulerunt, semper 
quidem secundum fidei sux Grmitatem ad opus Dei 
proni, nuuc tamen magis ad opera salutaria contem: 
platione tanti deloris accensi. » Summa autem collate 


VI. llis defunctus officiis, Cyprianus e re christiana 
fore duxit, si animos jam misericordia commotos 
atque etiam tum calentes, libro de eo argumento in 
lucem emisso, foveret magis atque inflammaret, 
Itaque sub idem tempus opusculum aureum edidit 
quod « de Opere et Eleemosynis inscriptum est, 
summis eos laudibus prosecutus, qui benigne de bo- 
nis suis ecclesi: suppeditarent, unde egentium ino- 
pix subveniretur. Ex quo etiam discimus, jam tum 
sacris in zedibus cavos stetisse cippos sive thesauros, 
in quos stipem quisque conjiceret : et morem item 
obtinuisse, ut panis et vinum ad sacrificium offerre- 
tur. Nam matronas quasdam, que hzc negligerent, 
sic perstringit (De op. et eleem. p. 569) : : 4 Locuples 


1405 


MORCELLI, — ANNALES 


1456 


et dives est et Dominicum celebrare te credis qux» A questi fuerant (Cyprian. epist. 67), sic Faustinus 


Corban omnino non respicis, quiz in Dominicum 
sine sacrificio venis, 45 partem de sacrificio, quod 
pauper obtulit, sumis. » Fuisse etiam jam tum addi- 
ctos singulis almzxe urbis regionibus diaconos, qui 
egenorum nomina nossent, inopiamque levarent, 
credibile est. Certe in synodo, quam multis post an- 
nis sub Bonifacio actam accepimus (apud Hard. Conc. 
tom. u, p. 1082), cietur Gaudiosus « diaconus regionis 
quint»: » utexemplo urbis Rom: Cyprianus in 
primis diaconos, ejus modi creasse, iisque misero. 
rum e plebe curam detulisse putandus sit, quam sub 
presbyteris gererent. 


ANNUS CHRISTIANUS CCLIV. 
CYPRIANO, EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 
I. Consules dicti Augusti. P. Licinius Valerianus 


iterum; P. Licinius Gallienus. His consulibus, quiet? B qun; ; 


res Christianorum fuere; al respublica turbari 
barbarorum incursionibus ccpit, et defectione pro- 
vinciarum periclitari. Africa tamen in officio ma- 
nebat; nec ulla Ecclesi: molestia, nisi a domesticis 
hostibus afferebatur. Ex his fuit opulentus quidam 
civis Carthaginiensis, assecla Felicissimi, qui con- 
viciis Cyprianum quotidie appetebat, fingebatque 
in eum falsa mulia et probrosa, auctorem eum 
omnium malorum appellans, et quam posset bo- 
norum animos ab eo abalienans. Nomen huic erat 
Florentius Pupianus, quem Cyprianus « fratrem » 
vocat, quia Christianus erat; neque eum presby- 
terum aut episcopum fuisse , indicia ulla demons- 
trant. Multa enim vero a Pupiano patienter per- 
pessus Cyprianus, ut ab eodem litteras quoque 


accepil irreligiosas plane atque maledicas, homi- C 


nem tandem refutare aggressus est, epistola gra- 
vissima ad eum scripta, in qua el dignitatem auc- 
toritatemque suam, quam ille-infringebat, acriter tue- 
tur, adversarium et schismatis patrocinatorem, extra 


Ecclesiam esse declarat. « Unde,» inquit (Epist. 69), | 


« scire debes episcopum in Ecclesia esse, et Eccle- 
siam in episcopo; et si quis cum episcopo non 
Sit, in Ecclesia non esse, et frustra sibi blandiri 
eos, qui pacem cum sacerdotibus Dei non habentes 
obrepunt, et latenter apud quosdam communi- 
care se credunt, quando Ecclesia, qux» catholica 
el una est, scissa non sit neque divisa, sed sit 
ulique connexa, et colierentium sibi invicem sa- 
cerdotum glutino copulata. » Ultima verba sunt: 
« labes tu litteras meas, et ego tuas ; in die judicii, 
ante tribunal Christi utrumque vecitabitur. » 

Il. Alium habebatadversarium Cyprianus toti Eccle- 
sie catholice infestum, Novatianum scilicet, qui lon. 
ge jam plures, quam in Africa habuisset, extra Afri- 
cam seclatores numerabat, nece plebe solum, sed 


D 


etiam e clero. Ex his facile princeps erat Martianus - 


episcopus Arelatensis, multum indignaniibus reliquis 
Galliarum episcopis, quos una professio Stephano 
Pontifici maximo catholica consensione jungebat. 
Qusre ut multi apud Stephanum ipsum de ea re 


episcopus Lugdunensis, qui et dignitatem ecclesie 
Carthaginensis nosset, et Cypriani doctrinam summa 
cum virtute conjunctam non ignoraret, ad hunc quo- 
que adversus Marcianum scripsit, et ab eodem impe- 
travit, ut ipse eliam graves omnino litteras et vehe- 
mentes mitteret ad Stephanum, et loco moxendum 
Marcianum, ac successore dato Ecclesiz prospicien- 
dum ostenderet. Pauca sane praefatus Cyprianus de 
Novatianorum duritie ac severitate implacabili , sic 
Stephanum aggreditur : « Quapropter facere te opor- 
let plenissimas litteras ad coepiscopos nostros ia 
Galliis constitutos, ne ultra Marcianum pervica- 
cem et superbum et divine pietatis ac fraterne 
salulis inimicum collegio nostro insultare patian- 
tur, quod necdum videatur a nobis abstentus, qui 
jampridem jactat et praedicat , quod Novatiano stu- 
etejus pervicaciam sequens a commnnica- 
lione 86 nostra segregaveril, cum Novatianus ipse 
quem sequitur, olim abstentus et hostis Ecclesiz ju- 
dicatussit. » Tum hujus damnatione fusius commemo- 
rata, instare pergit : « Dirigantur, inquit, «in pro- 
vinciam et ad plebem Arelate cousistentem ἃ te 
liter: , quibus abstento Marciano alius in locum 
ejus substituatur , et grex Christi, qui in hodier- 
num ab illo dissipatus et vulneratus contemnitur, 
colligatur. » Denique et de episcopo suffecto commo- 
neri se maxime postulat: « Significa, » inquit, « plane 
nobis quis in locum Marciani Arelate fuerit substi- 
tutus, ut. sciamus, ad quem fratres nostros dirige- 
re, et cui scribere debeamus. » Porro morem Cy- 
priano gessisse Steplianus, et Marcianum deturbas:e 
putandus est,neque euim vetera diptycha Ecclesie 
Arelatensis (apud Mabill. Ann. t. m, p. 4323.) Mar- 
cianum referunt : Sed quis ei suffectus fuerit, minus 
liquet. At Cypriano ne hoc quidem satis fuit, sed 
Novatiano ipsi repugnandum duxit, ne latius malum 
disseminaretur, et opusculo, quod « ad Novatianum 
h:reticum » inscripsit, perversam ejus doctrinam et 
inexorabilem animum, divinarum Litterarum testimo. 
nils usus, mire exagitavit. 

Ill. Interea Hispan: quoque eeclesiae auctoritatem 
consiliumque Cypriani requirebant : Quo tempore 
episcopi ex Africa Cartliaginem convenerant numero 
triginta sex ( Cyprian. epist. 68). Ignotum erat nemi- 
ni apud Hispanos, Basilidem episcopum ad legionem 
et Asturice, item Martialem episcopum Emerits, li- 
bellis idololatrizx commaculatos, et nefandorum fac- 
norum conscientia vinctos loco excidisse. Itaque sac- 
cessores utrique i i ilidi i 
Martiali Felix quel sd Cyprian iid tet 

| egati venerant 
Sed llispanos turbabat dejectorum episcoporum 25- 
dacia veterem honorem sibi vindicantium : Nam εἰ 
rei causa Basilides Romam etiam profectus fuerai, 
et « Stephanum, » ut Cyprianus testatur, « fefellerat, 
ut exambiret reponi se injuste iu episcopatum, à 
quo fuerat jure depositus. » Nec minus fallaci 
usus erat Martialis, ut locum et ipse teneret, uné 
ejectus fuerat. Lectis igitur ecclesiarum litteris & 


1451 


ECCLESL£E AFRICANAE. 


1458 


legatis in concilio auditis, rescripsit Cyprianus ex A pis in h:ec verba (Epist 70) : « De qua re quamquam 


collegarum sententia, omnia ordine οἱ jure gesta 
videri, nee Stephani auctoritate per dolum interpo- 
Sita, ambitiosorum abolita, sed cumulata esse delicta. 
Deinde utriusque complexus scelera, sic clerum et 
plebem ambarum ecclesiarum alloquitur : « Qua- 
propter, cum, sicut scripsistis, fratres dilectissimi , 
et ut Felix et Sabinus collegz: nostri asseverant, 
atque alius Felix de Cesar-augusta fidei cultor ac de- 
fensor veritatis litteris suis significat, Basilides et 
Martialis nefando idololatriz libello contaminati sint, 
Basilides adhuc insuper, prater libelli maculam, 
cum in infirmilate decumberet , in Deum blasphe- 
maverit, et se blasphemasse confessus sit, et epi- 
Scopatum pro conscientix: 81:8 vulnere sponte de- 


ponens ad agendam penitentiam conversus sit, B 


Deum deprecans, et satis gratulans, si sibi vel 
laico communicare contingeret : Martialis quoque 
preter Gentilium turpia et lutulenta convivia in 
collegio diu frequentata , οἱ filios in eodem collegio 
exterarum gentium more apud prophana sepulclira 
depositos et alienigenis consepullos, actis etiam 
publice habitis apud procuratorem ducenarium ob- 
lemperasse se idololatri:e , et Christum negasse 
contestatus sit; cumque alia multa sint et gravia 
delicta, quibus Dasilides et Martialis implicati te- 
nentur , frustra tales episcopatum sibi usurpare 
conantur; cum manifestum sit, ejusmodi homines 
nec Ecclesi:& Christi posse preesse, nec Deo sacri- 
fiicia offerre debere; maxime cum jampridem no- 
biscum et cum omnibus omnino episcopis in toto 
piundo consiitutis, etiam Cornelius collega noster , 
sacerdos pacificus ac justus, et martyrio quoque 
dignatione Domini honoratus decreverit, ejusmodi 
homines ad poenitentiam quidem agendam posse 
admitti, ab ordinatione autem cleri atque sacerdo- 
tali honore prohiberi. »Mis demum Cypriani et con- 
cilii ejus litteris evulsus llispanis scrupulus, qui 
eos stimulabat, repudiatique episcopi, quibus redi- 
tum ad honoris sui sedem interclusum esse;constaret. 

IV. At alia jam urgebat causa, ob quam Cyprianus 
provincia: proconsularis episcopos convocarat. Lit- 
teras enim ἃ Numidicis episcopis acceperat , quibus 
seutentiam ejus rogabant, « de iis qui apud h:»re- 
ticos et schismaticos baptizari videntur, an ad Ec- 
clesiam catholicam , qux una et vera est, venientes 
baptizari debeant. » Res enim illic iu controversiam 
vocata tunm esse ab iis videtur, qui morem caeterarum 
ecclesiarum norant, ac propterea antiquis Agrippini 
episcopi Carthaginiensis decretis standum non puta- 
bant. Enimvero eam opinionem Cyprianus animo im^ 
biberat, penitusque insitam habebat,sacrum Baptisma 
apud haereticos et schismaticos, quod eztra Ecclesiam 
essent, nullum esse posse. Itaque consuetudinis, qua 
obtendebatur, vim levem atque imbecillam agnosce- 
lat, et veritati cedere eam oportere affirmabat. lgi- 
tur ut ea quaestio in concilio agitari ccepit, qua erat 
apud omnes auctoritate, facile singulos in sententiam 
perduxit suam, rescriptumque est Numidicis epiaco- 


et ipsi illie veritatem et firmitatem catholic re- 
gule teneatis, tamen quoniam consulendos nos 
pro communi dilectione existimatis, sententiaun 
nostram non novam promimus, sed jampridem ab 
antecessoribus nostris statutam et a nobis observa- 
tam vobiscum pari consensione conjungimus, cen- 
sentes scilicet, et pro cerlo tenentes neminem fo- 
ris baptizari extra Ecclesiam posse, cum sit Bap- 
tisma unum in sancta Ecclesia constitutum. » Et 
quie deinceps. Vix concilium dimissum fuerat, cum 
eadem controversia ex Maurelania ad Cyprianum 
delata est. Quxrebat nempe Quintus, episcopus Bu- 
rugiatensis, quid sentires « de his qui apud liereticos 
el schismaticos baptizari videntur. » Cui Cyprianus 
(Epist. 11) :« Quid nuper, inquit, in concilio plurimi 
coepiscopi cum compresbyteris, qui aderaut, cen- 
suerimus , ul scires , ejusdem epistole. exemplum 
tibi misi. » Neque lioc contentus, multa addidit, 
qua ad sententiam suam tuendam inirifice valere 
arbitrabatur. « Nescio etenim, » inquit, «qua pre- 
sumptione ducuntur quidam de collegis nostris , ut 
putent , eos, qui apud hzreticos tincti. sunt, quando 
ad nos venerint, baptizari non oportere; eo quod 
dicant. unum Daptisima esse, quod unum scilicet 
ideo est, quia Ecclesia una est, et esse Baptisma 
extra Ecclesiam non potest. » Atque alia hujus- 
modi. Sub idem fortasse tempus ex eadem Maureta- 
nia ftogatianus episcopus Novensis apud Cyprianum 


C de diacono suo quistus erat, « quod immemor sa- 


cerdotalis loci, et officii ac ministerii sui oblitus, . 
contumeliis et injuriis eum eaxacerbasset,. » Lau- 
davit Cyprianus viri modestiam, qui queri deeo ma- 
luerit, quam auctoritate usus in eum animadvertere : 
Sed iudulgenti:te tamen modum ponendum duxit. 
Oportet, » inquit ( Epist. 65), « diaconum, de quo 
scribis, agere audacis» su: poenitentiam, et hono- 
rem sacerdotis agnoscere , et episcopo przposito 
suo plena humilitate satisfacere. » Et affert. idem 
criminis vindicandi gravissimam causam. « IIzec sunt 
enim, » inquit, « initia l:reticorum, et ortus atque 
conatus sclismaticorum male cogitantium , ut sibi 
placeant, ut prepositum superbo tumore contem- 


p nant. Sic de Ecclesia receditur, sic altare profanum 


foris collocatur, sie contra pacem Christi, et ordi- - 
nationem atque unitatem Dei rebellatur. » 

V. Pacata vero tempora et disputandi otium res 
alias in controversiam adduxere, praeterquam quod 
ipsa quastio de Baptismo subdifficilis multis ac sub- 
obscura videbatur. Quapropter concilium iterum an- 
te anni exitum cogi necesse fuit, ad quod episcopi 
advenire septuaginta et unus partim e provincia pro- 
consulari, partim e Numidia. Multa vero in eo tum 
« prolata atque. transacta, » testatur ipse Cyprianus 
(Epist. 79) ; sed duo potissimum sunt, qux idem de- 
signat atque explicat; primum, de quo et in supe- 
riore concilio actum fuerat, « eos qui sint foris extra 
Ecclesiam tincti et apud hareticos et schismaticos 
profan2 aqu:e labe maculati, quando ad nos atque ad 


1459 


MORCELLI,— ANNALES - 


110 


Ecclesiam, qui una est, venerint, baptizari oporte- À e provincia sua scripsit, ut exemplüm quoque libel 


re.» Alterum est, « si qui presbyteri aut diaconi, qui 
vel in Ecclesia catholica prius ordinati fuerint, et 
postmodum perfidi ac rebelles contra Ecclesiam ste- 
terint, vel apud lizreticos a pseudo-episcopis etAnti- 
christis contra Christi dispositionem profana ordi- 
natione promoli sint, et contra altare unum at- 
que divinum sacrificia foris falsa ac sacrilega of- 
ferre conati sint, eos quoque hac conditione susci- 
pi, cum revertuntur, ut communicent laici, et. sa- 
tis habeant, quod admittuntur ad pacem, qui hos- 
tes pacis exstilerint ; nec debere eos revertentes ea 
apud nos ordinationis et honoris arma retinere, 
quibus contra nos rebellaverint. » Porro caput 
utrumque communi concilii consensu sancitum con- 
sat. Sed de utroque etiam ad Stephanum Pontificem 
maximum potissime scribendum, el cum ejus, ut 
aiunt, gravitate ac sapientia conferendum censue- 
runt, Exsiant synodi littere, in quibus eadem san- 
cita dicuntur, et de epistolis etiam fit mentio quas 
ad (juintum iu Maurelaniam el ad episcopos Numi- 
di& scriptas superius iudicavimus. « Baptismum 
autem, » inquiunt ( Jbid. epist., ad Stephan. ), « non 
esse , quo baretici utuntur, nec quemquam apud 
eos, qui Christo adversantur pef gratiam Christi 
posse proficere, diligenter nuper expressum est in 
epistola, que ad Quintum collegam nostrum in 
Mauretania constitutum super ea re scripta est; 
item in litteris, quas collegae nostri ad coepiscopos 
in Numidia presidentes ante fecerunt : 
ütriusque- epistole. exempla subdimus hic. » Caete- 
rum illa maxime commemoranda sunt, qu: synodi 
litier:e. postrema habent : Quippe manifestum | inde 
lit, totam illam coutroversiam de Baptismo ad catlio- 
lice profesiouis summam minime pertinuisse, et 
contraria sentientes "que Catholicos hahitos esse, 
Scimus,» inquiunt, «quosdam quod : semel imbiberint, 
nolle depouere, hec propositum suum facile muta- 
re, sed salvo inter collegas pacis el concordi:e vin- 
culo quedam propria, quie apud se semel sint usur- 
pata retinere. Qua inre nec uos vim cuiquam facimus 
aut legem damus, quaudo habeat in Ecclesiz admi- 
nistratione voluritatis sua arbitrium liberum unus- 
quisque praepositus, rationem actus sui Domino red- 
diturus » (V.Somier., in. Anast. Bianch.1. n, p. 220). 
I. His ad Stephanum literis Cypriani et Patrum 
omnium nomine missis, dimissum concilium est. 
Αἱ episcopi ad ecclesias suas reversi, Alricam i totam 
contentionibus impleverunt : dissentientibus epis- 
copis, qui in ecclesia sua Romanam consuetudinem 
invenerant, quorum e numero aliquos de ea re ad 
Stephanum scripsisse credibile est. Fuere etiam qui 
Cy priani testimonio doceri cuperent, eaque de causa, 
accuratas ad eumdem litteras darent. In his eminet 
ignotz urbis episcopus Jubaianus, quem tamen Nu- 
midizx primatem putare possis (V. Schelsir. Ant. Eccl. 
t. ui, p. 281. Hunc Zonaras Jovinianum appellat): 
Cui ad eum deinde et ad coepiscopos ejus rescrip- 
Bisse Cyprianus dicatur. Hic vero sic ad Cyprianum 


Cujus 


adderet sive Roma accepti, sive in Africa emis:i, 

quo in libello sententia ejus refutebatur. Quaniobren 
officii sui putavit esse Cyprianus, ut fusius Jubaiano 
rescribens, rationes quoque proferret , quibus ad- 
versariorum argumenta refelli arbitrabatur. Ejus 
enim responsum in omnium manus vebturum iniel- 
ligebat. Sed in quxstione, quas tum subobseura erat, 
loc in Cypriani animo insederat, ab haereticis, quia 
mali essent, nihil boni proficisci posse : nec minus 
illis negatum esse, ut baptizareut, quam ut peccata 
absolvendo remitterent : vim vero ipsam Baptismi, 
qua nihil a ministro penderet, minus eonsiderabat. 
Hic fere summa est epistolze ad Jubaianum, quam 
tamen ipsam sic concludit; ut 56 disputare potius, 


B et seutentiam suam tueri voluisse , quam prescri- 


bere quidquam ac definire significet. « Hzc übi , » 
iuquit, « breviter pru nostra mediocritate rescrip- 
simus, frater clarissime, nemini prascribeutes aut 
prajudicantes, quomiuus unusquisque episcopo- 
rum quod putat faciat , habens. arbiri sui liberam 
potestatem. Nos , quautum inu nobis est, propter 
haereticos cum collegis et coepiscopis nostris non 
coutendimus, cum quibus divinam concordiam et 
doininicam pacem tenemus. » Quia demum coguo- 
verat, multos esse ex episcopis, seéum non sentirent, 
multos, quid adversarium ferre non possent, ob eau- 
que rem animorum aliquod factum esse dissidium, 
huic se malo remedium opposuisse testatur. « Ser- 
vatur, » inquit, « a nobis patienter et leniter charitas 
animi, collegii honor, vinculum fidei ct concordia 
sacerdotii. Propter hoc etiam libellum uunc » de 
bono patienti: , « quanturh. valuit nostra medio- 
critas permittente. Doniino et. inspirante couscrip- 
Simus , quem ad teapro mutua dilectione transumi- 
simus. » Exstat. vero adhue et hominum teritur ma- 
nibus egregium sanclissimi viri opusculum, quod ita ile 
perscripsit, ut neminem oinnino ex adversariis suis 
vel levissiuia significatione perstringerel, et quantum 
in ea virtute boni esset, omnibus cumulatissime ex- 
plicaret. 


ANNUS CHRISTIANUS CCLVY. 
CYPRIANO EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 


I. Rursum consulatus penes Augustos fuit, consules 
que processere Impp. P. Licinuis Valerianus Ill. P. 
Licienius Callienius I. At vero Stephanus Pontfex 
maximus Cypriani ei Concilii ejus litieras j jam acce- 
perat, idemque cum pres! yleri$ suis, δὲ qui Romz 
lorte aderant, episcopis deliberabat, quo pacto re- 
scriberel, totamque syaodum Afficanam a proposito 
deterreret. Testis enim erat Ecclésia Romana, anti- 
quam sibl et perpetuam consuetudineii fuisse, ut 
quos ab haeriticis redeuütes acciperet, iis peenitentiz 
causa mahus imponeret, Baptisini neminem abluendo 
curaret, « Cum ergo, » inquit Vincentius Lirineusis 
( in Common. c. 9), « undique ad novitatem rei 
cuncti reclamarent , alque omnes quaquaversum 
Sacerdotes pro suo quisque studio reniterentut : 


1161 


ECCLBSLE AFRICANJE. 


1162 


tunc beate memorie Papa, Stephanus apostolice A illam sibi suspectam esse, non semel significavit 


Sedis antistes cum cxteris quidem collegis suis, 
sed tamen prz exteris restitit ; dignum, ut opinor, 
existimans, si reliquos omnes tantum fidei devo- 
tione vinceret, quantum loci auctoritate superabat. 
Denique in epistola, qux» tunc in Africam missa 
est, his verbis sanxit. » Nihil novandum, nisi 
quod traditum est. « Intelligehat etenim vir sanctus 
et prudeus, nihil aliud rationem pietatis admit- 
tere, nisi ut omnia, qux? fide a Patribus suscepta 
forent , eadem fide filiis consignarentur, nosque 
religionem non qua vellemus docere sed potius 
qua illa duceret, sequi oportere; idque esse pro- 
prium christianze modestie et gravitatis non sua 
posteris tradere, sed a majoribus accepta servare. » 
Ceterum litter ipsae Stephani , qualescumque fue- 
rint, ad nos non pervenerunt : nec aliud ex iis super- 
est, quam particula illa, qux» in epistola legitur 
Cypriani ad Pompeium, quascumque demum hzc 
quoque esse putanda sit. « Si quis ergo,» aiebat Ste- 
phauus (Cyprian. in Epist. 715, de hoc Stephani 
decreto lege missorium Disp. crit. p. 535), ἃ qua- 
cumque h:resi venerit ad vos, nihil innovetur, 
nisi quod traditum est, ut manus illi imponatur in 
poenitentiam : cum | ipsi hzritici proprie alterutrum 
ad se venientes non baptizent, sed communicent 
tantum. » | 

ll. Responsum Stephani; si taie fuit, multum 
Cypriauo displicuisse, facile dederim. Αἱ Cyprianum, 


literis « a Petri Cathedra atque ab Ecclesia princi- C 


pali, unde unitas sacerdotalis exorta est » ( Idem in 
ep. 55), semel non ex animi sui sententia acceptis, 
jta excanduisse, ut ea omnia repente oblivisceretur, 
qui publice professus fuerat, secum collegis suis 
nemini vim facere, nemini legew dare, servarique 
8 se charitatem animi, collegii hónorem, vinculum 
fidei et concordiam sacerdotii ; hoc vero ut credam, 
adduci plane non possum. Neque enim levia sunt, 
qua ille adversus Stephanum admisisse arguitur, sed 
talia potius, quae in tautum virum cadere vix posse 
videantur. Nam si quz fertur epistola ad Pornpeium 
episcopum Sabratensem missa, Cypriano adscribenda 
esi, ipse non modo Stepliani judicio non acquievit, 
sed alios etiam contra. eum commovit : eumdgm ob 
tale rescriptum erroris insimulavit, quasi « h:ereti- 
corum causam contra Cliristianos et contra. Eccle- 
siam Dei asserere conaretür : » scripta ab eo multa 
aflirmavit « imperite atque improvide, » ct quas 
vel « superba, vel ad rem non pertinentia, vel sibi 
ipsi contraria essent. » Stephanus « abstinationem 
duram » appellavit, qu:x constantia foret, auctorque 
episcopis fuit, ut Stephani doctrinam. aversarentur : 
« Propter quod , inquit, relicto errore sequamur ve- 
ritatem, ». προ sane qui perpendit, nuimnquami ex 
ejus ore prodiisse putaverit , quem non modo anle 
hioc tempus, sed subinde etiam vitz sanctitate, coin- 
cordix studio, animi gravitate, rerum arduarum ac 
difücilium voluntaria ac diuturna perpessione cla- 
ruisse apparet. ldcirco Augustinus quoque epistolam 


(contra Crescon. lib. u, c. 51, eic.), eamdemque alii 
ob causz su patroeinium a Donatistis confietam 
crediderunt (V. Missor. Disput. crit. in epist. Cypr. 
el Firmil. p. 261). 

Ill. Ceterum Cyprianus in rescripto Stephani non 
legem aliquam sibi impositam , sed judicium privati 
bominis oblatum existimans, tertio experiendum du- 
xit, quid ecclesia Africana de hsreticerum Baptismo 
sentiret. Indictum igitur tertium concilium in calen- 
das septeinbres ut. ex Mauretania etiam et cate- 
ris, qux magis distabant ecclesiis, frequentes epi- 
Scopi adesse possent. Jam autem controversia illa 
mare transgressa, Orientem quoque pervaserat, mul- 
tisque in ecclesiis in utramque sententiam non levi 
dissidio disputabatur. Litterze etiam ad Stephanum 
missae fuerant, quae multorum episcoporum eam jam 
esse consuetudinem nunciarent, ut haereticos ad Ec- 
clesiam redeuntes iterum  Baptisino tingerent. Quod 
Stephano adeo grave fuit, ut multis minatus sil, se, 
nisi resipiscereut , ab eorum communione recessu- 
rum (Euscb. H. L. lib. vu. c. 5 ). Sed Stephano da- 
tum non est, ut finem errori imponeret , qui non 
multo post Xisti successoris ejus auctoritate, et Diony- 
sii Alexandrini opera sublatus est. Nam si Eusebio cre- 
demus (H. L. lib. vu , c. 5) , hoc anno Stepbanus 
biennium pontificatu functus decessit, iv. nonas Au- 
gustas, quo die in antiquis Martyrologiis memoria 
ejus celebràtur ei que Xistus successit, 

]V. Carthaginem interea undique episcopi ad sy- 
nodum convenerant numero octoginta quinque , ex 
lisque Natalis Oeensis mandata attulerat episcopo- 
rum Porpeii Sabratensis et Diogze Leptimagnensis , 
qui domi manserant : quorum causa octoginta sep- 
tem episcopi idem sentire ferebantur. Qui in alia sen- 
tentia. erant , pedem e finibus suis non extulerunt. 
Exstant vero acta ejus concilii quze rerum gestarum 
ordinem nobis exhibent. Ac primum convenisse pluri- 
mi episcopi dicuntur calendis septembribus ex pro- 
vincia Africa , Numidia , Mauretania cum presbyteris 
el diaconibus , przsente etiam plebis maxima parte. 
Coram his lectze sunt litterz Jubaiani ad Cyprianum 
et quas Cyprianus ad Jubaianum misisset , et quas 
rursum ab eodem accepisset : in quibus rescriptum 
quoque Stephani, ut opinor, continebatur. Post qua 
Cyprianus, « Audistis,» inquit, «collega, dilectissimi, 
quid inihi Jubaianus coepiscopus noster scripserit , 
consulens mediocritatem nostrum de illicito et profa- 
no liereticorum Baptisino, et quid ego ei rescripse- 
rim , censens scilicet , quod semel atque iterum , et 
sepe censuimus, h:ereticos ad Ecclesiam venienteg 
Baytismo baptizari et sanctificari oportere. Item lec- 
Ux sunt vobis et alix& Jubaiani littere, quibus pro sua 
sincera et religiosa devotione ad epistolam rescribens 
non tantum consensit, sed etiam instructum se esse 
confessus gratias egit. Superest ut de lac ipsa re 
sins uli quid sentiamus , proferamus : neminem judi- 
canles, aut a jure communicationis aliquem, si diver- 
sum sen$e;ii, amovenles. Neque enim quisquam 


1465 


MORCELLI, — ANNALES 


146i 


nostrum episcopum se esse episcoporum constituit, A nec debet nec potest excipi, quominus ipse quoque 


auttyrannico terrore ad obsequendi necessitatem col- 
legas $uos adigit , quando habeat omnis episcopus 
pro licentia libertatis et potestatis sux arbitrium 
proprium , tamque judicari ab alio, non possit, quam 
nec ipse potest alterum judicare. Sed exspectemus 
universi judicium Domini nostri Jesu Christi, qui unus 
et solus habet potestatem et przponendi nos in Ec- 
clesix su:e gubernatione, et de actu nostro judicandi.» 
Exinde ad sententias dicendas ventum est : suamque 
primus omnium protulit Czcilius a Bilta, quem czx- 
teri , ut quisque antiquior esset , consecuti sunt , et 
quamquam alii alia verba usurparunt , nemo unus a 
Cypriani sententia dissensit. Itaque ultimus Cypria- 
nus , « Meam , inquit, sententiam plenissime exprimit 


extra Ecclesiam consistens, et contra pacem ac di- 
lectionem Cbristi faciens, inter adversarios et anii- 
christos computetur. » Aliam etiam quzstonem Ma- 
gnus posuerat, de iis, qui sub mortem baptizati es- 
sent, quam Cyprianus sie dirimit « quzsisti etiam,» 
inquit, «fili charissime, quid mihi de illis videatur, qui 
in inGirmitate et languore gratiam Dei consequuntur, 
an habendi sint legitimi Christiani , eo quod aqua 
salutari non loti sint, sed perfusi; qua in parte ne- 
mini verecundia et modestia nostra praejudicat, quo- 
minus unusquisque quod putat sentiat, et quod sen- 
serit faciat. Nos , quantum concipit mediocritas »o- 
sira, :estimamus in nullo mutilari et debilitari posse 
beneficia divina, nec minus aliquid illic posse con- 


epistola, quz? ad Jubaianum collegam nostrum scrip- B tingere, ubi plena et tota fide et dantis et somentis 


ta est, hzreticos secundum evangelicam et apostoli- 
cam contestationem et adversarios Christi et anti- 
christos appellatos , quando ad Ecclesiam venerint , 
unico Ecclesi: Daptismo baptizandos esse, ut pos- 
sint fieri de adversariis amici , et de antichristis 
Christiani. » Hxc vero ex veterum magis opinione 
Scripta, quam nostra putes. 

V. Quid post hxc a Patribus constitutum gestum . 
ve sit, plane iguoramus. Nam qui legatos Romam 
ad Pontificem maximum missos putant, ut eum de 
synodi decretis certiorem facerent, litteras ea de 
causa scriptas proferre nullas possunt. Qui vero Ro- 
gatianum diaconum in Cappadociam usque, ad Fir- 
milianum episcopum Cesarem legatum ἃ Cypriano 
dicunt, ut quem in eadem sententia esse norat, de 
synodi Africanzx consensu edoccret; nec iis grzcas 
Firmiliani litteras habent, aut latinas Cypriani quas 
ostendant; et quas exhibent Firmiliani latinas lit- 
teras (inter. Cypr. Epist. Lxxv), ex neque Dionysio 
Alexandrino, neque Eusebio, neque Augustino ipsi 
ποῖα fuerunt. Sunt autem ejusmodi , quales non vir 
Sanctus et a multis commendatus, sed hzxreticus ne- 
quam et infamis scribere potuerit : adeo contra Petri 
Apostoli successorem Stephanum contumeliosz atque 
improbzx sunt (V. Missor, Ibid. p. 18, et Notas eju- 
sdem, p. 112). Eas equidem ab eodem produisse du- 
xerim, qui epistolam quoque Cypriani ad Pompeium 
confinxit. Nam exstare hujus modi exempla pluri- 


accipitur quod de divinis muneribus hauritur. » Ex- 
trema etiam epistole verba consuetam illam Cypria- 
ni modestiam et singulare concordise studium repr-e- 
sentant : «Rescripsi,» inquit, «fili charissime, ad litte- 
ras tuas quantum parva nostra mediocritas valuit, 

et ostendi, quid nos, quantum in nobis est, sentia- 
mus, nemini prescribentes , quominus statuat quod 
putat unusquisque prapositus, actus sui raüonem 
Domino redditurus. » 

ANNUS CHRISTIANUS CCLY .. 


CYPRIANO EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 


I. Signant hunc annum consules M. Valerius Mari- 
mus, Man. Acilius Glabrio : quo anno Aspasius Pa- 
ternus proconsul Áfricte designatus est. Eodem an- 
no Xistus, qui in Stephani locum suffectus fuerat, 
cum ipse etiam litteras de Baptismi controversia a 
Dionysio episcopo Alexandrino accepisset (Euseb. H. 
E. lib. vn, cap. 5), dissidio denique sublato, Africam 
et Orientem pacasse videtur dictus propterea a Poa- 
tio diacono (in vita Cypr. n. 14). « Bonus εἰ pacificos 
sacerdos, » qui tamen Stephani sententiam sancte 
defendit, eamque Ecclesic universz, ut par erat, 
communem fecit. Eamdem in Africa etiam novo de- 
creto receptam el confirmatam indicare Hieronymus 
videtur, cum ait (Dial. adv. Lucifer, n. 95), « conx- 
tus est beatus Cyprianus contritos lacus fugere, nec 
bibere de aqua aliena; et idcirco haereticorum Ba- 


mum Donatistis intererat, qui Pontificis maximi au- T) ptisma reprobans ad Stephanum tunc Romanz urbis 


ctoritatem clevare, ac judicium defugere nitebantur. 
Scripsisse tamen hoc tempore Cyprianum epistolam 
ad Magnum, quz exsiat, credibile est, cum in ea 
quidquid de Baptismo bhzreticorum disputatum 
usquam fuerat, simil ratione attingat atque explicet. 
Rogaverat eum Magnus, quicumque demum is fuerit, 
sive de populo aliquis, sive sacris initiatus, nam eum 
Cyprianus « filium » appellat : rogaverat , inquam , 
num et qui a Novatiano venirent, pari modo bapti- 
zandi essent? cui Cyprianus, « Quantum, » inquit 
(Epist. uxxx1), «fidei nostrze capacitas cst, et Scriptu- 
rarum divinarum sanctitas ac veritas suggerit , dici- 
mus omnes omnino hzreticos et schismaticos nibil 
ü^bere potestatis ac juris. Propter quod Novatianus 


episcopum super liac re Áfricanam synodum direxit: 
sed conatus ejus frustra fuit : denique illi ipsi ejt 
scopi, qui rebaptizandos hzrelicos cum eo statue- 
rant, ad antiquam consuetudinem  revoluti novum 
emisere decretum. » Eodem spectant Vincentii Liri- 
nensis vcrba (1) : « Quid postremo ipsius Africani 
concilii sive decreti qux vires? donante deo null»: 
sed universa tamquam somnia, tanquam fabulz, tam- 
quam superflua, abolita, antiquata, calcata sunt. Nisi 
quod tanta res Augustino ignota fuit, qui de Cypriano 


. (4) In commonit. n. 10. Voy. Bedan. lib. wer. 


quest. quaest. v. in illud Apost. Unusquisque in see 
sensu abundet. 


1165 


ECCLESIAE AFRICANJE. 


1466 


sic scripsit (1) : « Profecto et uni verum dicenti etde- A multis quoque divinarum Litterarum vaticiniis fuerat 


monsiranti posset facillime consentire tam sancta ani- 
ma, tam pacata : el fortasse facium est : sed nesci- 
nyis, » cui tamen ipsum Cypriani silentium opponere 
licet, nihil postea de questione illa interloquentis, 
aut epistolas commemorantis, quas summo studio 
perscriptas ante vulgaverat. 


Il. Et alio 'sane diligenüam suam Cyprianus cu- 
Tamque converterat, ut nempe cleri populique sui 
animos, si quis forte in illa dissensione labes invi- 
di: aliqua infecisset, ad veterem conjunctionem, re- 
vocatos excoleret ac confirmaret. Quamobrem libel- 
jum illum pulcherrimum  elucubravit, quem de 
Zelo et Livore inscripsit, mala in primis complexus, 
qux ex invidia in hominum vitam tamque ex fonte 
manarent. « Late patet», aiebat (de Zel. et liv. p. 597), 
«zeli multiplex et foecunda pernicies. Radix est malo- 
rum omnium, fous cladium, seminarium delicto- 
rum , materia culparum. Inde odium surgit, animo- 
sitas inde procedit. Avaritiam zelus inflammat, dum 
quis suo non potes! esse contentus, videns alterum 
ditiorem. Ambitionem zelus excitat, dum cernit quis 
alium in honoribus altiorem. Zelo excacante sensus 
nostros, atque in diionem suam mentis arcana redi- 
gente Dei timor spernitur, magisterium Christi negli- 
gitur, judicii dies non providetur. Inflat superbia, 
exacerbat szvitia, perfidia prevaricatur, impatien- 
tia concutit, furit discordia, ira fervescit, nec se jam 
potest cohibere vel regere, qui factus est potestatis 


prenuntiatum. Et miscendam tamen aquam docet, 
in qua populum significari censet: « Nam, quia,» in- 
quil, « nos omnes portabat Christus, qui et peccata 
nostra portabat, videmus in aqua populum intelligi , 
in vino vero ostendi sanguinem Christi. Quando au- 
tem in calice vino aqua miscetur, Christo populus 
adunatur, et credentium plebs ei, in quem credidit, 
copulatur et conjungitur. » Rejicit difficultatem eo- 
rum, qui verebantur, « ne per saporem vini redole- 
rent sanguinem Christi : » litteras ad collegas scribi 
vult, « ut ubique lex Evangelica et traditio Dominica 
servetur, οἱ ab eo, quod Christus et docuit et fecit, 
non recedatur. » Epistolam denique concludit his 
verbis : « Religioni igitur nostrze congruit et timori 
et ipsi loco, atque officio sacerdotii nostri, frater 
cliarissime, in Dominico calice miscendo et offerendo 
custodire traditionis Dominice veritatem ; et quod 
prius apud quosdam videtur erratum, Domino mo- 
nente corrigere : ut cum in claritate sua ct majestate 
ccelesti venire ceperit, inveniat nos tenere quod mo- 
nuit, observare quod docuit, facere quod fecit. » 
Ex eadem autem epistola illud quoque ediscere est, 
communein apud Afros in Sacrificio usum fuisse 
azymorum : panem quippe tantz rei causa memorat, 
nulla fermenti mentione facta, ex farina et aqua 
« adunatum copulatumque ( V. Ciampinum de perp. 
Azym. usu c. ὅ, p. 45) : » Quod et Augustini xvo 
obtinebat. 


alienz. Hinc Dominicz pacis vinculum rumpitur, hinc C... 1V- Sub anni exitum Cypriano nunciatum est, Ge- 


charitas fraterna. violatir, hinc adulteratur. veritas, 
unitas scinditur, ad hzereses atque ad scliismata prosi- 
litur, dum obtrectatur sacerdotibus, dum episcopis in- 
videtur, dum quis aut queritur non se potius ordína- 
tum, aut dedignatur alterum ferre prz positum. » H:ec 
Cyprianus, recentes, opinor , animorum acerbitates 
designans, quas et invitus aspexerat, et sublatas ma« 
xime l:xetabatur, 


IIl. Inter h:ec, Cxcilius episcopus Bittensium, qui 
anno superiore concilio interfuerat, ad ecclesiam 
suam reversus, opinionem quamdam, qu: ab Encra- 
Litis orla videri possit vini abstemiis, paulatim dis- 
seminatam invenerat, aquam nempe in Sacrificio, 


non vinum offerri ac consecrari oportere. Tantam D 


ille novitatem aversatus, cum tollere omnino vellet, 
fclicius rem successuram est arbitratus, si Cyprianum 
consuluisset, auctoritatemque ejus interponere pos- 
set. ltaque accuratis ad eum litteris de toto negotio 
missis, longam a Cypriano epistolam accepit, que 
opinioni illi finem afferret et omnes plane ad veterem 
consuetudinem revocaret. Inscribitur ea epistola 
( Epist. 65) « de Sacramento Dominici Calicis, » in 
qua Cyprianus illud maxime ostendit, ab ipso Domino 
nostro institutum atque przescriptum esse, ut panis 
et vinum in sacrificio offerretur : quemadmodum 


,; X1) Debapiismo Contra Donat. lib. n, c. ἃ ; v. epist. 
95, n. 96; t. Doschium Bollarid, t, 1. Aug. p. 148, & 4. 


minium victorem episcopum Furnitanorum, qui anno 
superiore ad synodum venerat, morbo decessisse. 


. Grave M quidem Cypriano fuit, quod collegam ami- 


sisset ; sed illud multogravius, quod simul cognosce- 
rat, ita eum esse vita defunctum, ut Geminium 
Faustinum presbyterum testamento suo tutorem 
ante nominaret. Norat enim Cyprianus, jampridem 
in concilio episcoporum statutum esse ( Cypr., 
Epist. 66, v. Bolland. tom. wv. Sept. pag. 211), « ne 
quis de clericis et Dei ministris tutorem vel curato- 
rem testamento suo constitueret. » Cui decreto hoec 
adscripta causa fuerat : « Quando singuli divino sa- 
cerdotio honorati, et in clerico ministerio constituti 
non nisi altari et sacrificiis deservire, et precibus 
atque orationibus vacare debeant. » Nec vero ignota 
erat pena, quam iidem episcopi in eos sanxerant, 
qui legem neglexissent : nam qui censuerant, ne 
illud cuiquam fas esset, addiderant. « Ac si quis 
hoc fecisset, non offerretur pro eo, nec sacrificium 
pro dormitione ejus celebraretur. Neque enim, aie- 
bant, apud altare Dei meretur nominari in sacerdo- 
tum prece, qui ab altari sacerdotes et ministros vo- 
luit avocare. » Ergo Cyprianus, qui se canonum sa- 
crorum vindicem assertoremque esse oportere, probe 
meminerat, nihil cunctatus, epistolam ad clerum et 
plebem Furnis consistentem scripsit, in qua legis 
veteris mentione facta sic przcipit : « Et ideo Victor, 
cum contra formam nuper in concilio a sacerdotibus 
datam, Geminium Faustinum presbyterum ausus si 


1461 


MORCELLI, — ANNALES 


1408 


tntofum cónstituere; noh est quod pro dormitione A tibi misisse, quam materiam tractantibus przbuis. 


ejus apud nos fiat oblatio, aut depftecatio aliqua no- 
mine ejus, in Ecclesia frequentetur, ut sacerdotum 
decretum religiose el necessarie factum servetur a 
mobis, simul et exteris fratribus detur exemplum, ne 
quis sacerdotes et ministros Dei altari, ejus et Eecle- 
sie vacantes ad szculares molestias devocet. Obser- 
vari enim de cztero poterit, ne ultra hoc fiat cirea 
persowam clericorüm, si quod nunc factum est, 
fuerit. tindicatum. » Porro cum Cyprianus nihil de 
illa legis severitate remiserit, ne ipse quidem curam 
ststepisse putandus est conjugis et liberorum C:ecilii 
presbyteri, eujus ipse opera Christianus factus fuerat, 
et qüetm tamquam novz vit parentem observabat, 


Scribit quidem deeo Pontius his verbis(In Vita Cypr., 


n. 4) : « Denique ille demulsus ejus obsequiis, in 
(aniami dilectionis immens:x merito provocatus est, 
ut de βου! excedens, areessitione jam proxima, 
eommendaret illi conjugem ac liberos suos : ut 
quem fecerat de secte communione participem, post 
modum faceret pietatis heredem. » Cieterum ita Cy- 
priánuur Caecilio suo satisfecisse crediderim, ut do- 
mus ejus amore el stadio veluti pareus esset, at rei 
familiaris curatores ac liberoram tutores extra cle- 
yum probos viros idoneosque requireret przficeret- 
qué. | 
V. Nondum annus elapsus erat, cüm litter» in 
Africam perlatz: sunt, Ecclésiam Rom:e magno in 
' discrimine versari, Valerianum Aug. qui Christianos 
antea mire fovebat (Euseb. H. E. lib. vu, c. 10), 
Macriani, cujus conciliis atebatur, dolo atque fraude 
alienatum perniciem niinitari, multos jam in vincula 
conjectos esse : edicta in provincias adversas Chri- 
stianum nomen propediem missum iri. Enimvero 
nunciato tantz eladis periculo exanimati multi, ac 
terrore mortis abjecti : Nec tamen defuere quorum 
alacritas emincret, et co:terorum virtutem ad preclara 
martyria excitaret. Fuit etiam qui a Cypriano scribi 
aliquid tuperet, quo omnium animi studio invictze 
confessionis inflammarentur. Porro Cyprianus, qui 
li:c sponte semper prestabat, ut idonea temporis 
cohortatioue populum erudiret, multo magis rogatus 


fecit, epistolamque ad Fortunatum emisit, quz secun- 


da est « de exliortatione Martyrii, » documentis re- 
fertam sanctissimis, qux desidem quemque ac re- 
missum tam felicis exitus desiderio possint accendere. 
Fecerat autem ejus libelli capita duodecim, subjectis 
unicuique divinarum Litterarum auctoritatibus que 
singulorum capitum titulos explicarent confirmarent- 
que, ut haberet quisque psratam veluti materiam 
non modo ad legendum ac meditandum, sed ctiam 
ad colloquendum atque scribendum. « Ac ne in lon- 
gum,» inquit (p. 708 Edit. Baluz.), «serinonem meum 
extenderem , frater charissime, et audientem vel 
legentem styli latioris copia fatigarem, compendium 
feci; ut propositis titulis, quos quis eC nosse de- 
beat et tenere, capitula. dominica subnecterem , el 
id, quod proposueram, divin. lectionis auctoritate 

idarem : αἱ hon tam tactràlum meum videar 


^ 


se. » [n quo et illud se prospexisse ait, « lu ex. 
hortatione tam necessaria, qua martyres faciat, 
amputendas esse verborum nostrorum moras et 
tardilates, atque ambages sermonis humani sub- 
trahendas , ponenda sola illa, quae Deus lo. 
quitur, quibus servos suos ad martyrium ÉChri- 
stus hortatur. » Seriptam hanc epistolam ad For- 
tunatumm episcopum  Thuccaborensem satis mibi 
exploratum est. Nam eum Cyprianus « fratrem » 
appellat, unusque nomine Fortunatus cietur Thuc- 
caberensis inter episcopos, qui Carthaginem nuper 
ad concilium convenerant. Sed ejusdem erempl 
ad alios quoque missa, ut quam multis usui esse 
posset , recte judicaveris. 


ANNUS CHRISTIANUS C€CL VII. 
CYPRIANO EPISCOPO CARTAGINIENSI. 


I. Rursum Augusti consules facti, Valerianus IV. 
Gallienus IIl. quos jam barbarorum conspirationes 
et Persarum motus ad bella evocabaut. ln Urbe tamen 
manebant, qui Valeriaui adversus Christianos odium 


* susciperent, crudelitatem explerent. Et numeralan- 


tur jaw Romz martyres qui primi przerepta laurea, 
viam czteris ad ccelum sanguine suo consiguaverant. 
At in Africaunz hactenus privatorum littere terrorem 
augebant, uec. publice quidquam nunciatum | foerat : 
ut satis temporis habuisse episcopi videantur, quod 
populo ad constantiain cohortando, animisque divi- 
norum mysteriorum tribütione confirmandis impeu- 
derent. Nam lioc in primis Curae erat, et hanc maxi 
me causam lapsorum recipiendorum attulerat olim 
Cyprianu:, ne liosti ingruenti inermes objicerentur. 
« Nam quomodo, » aiebat (ρέει. 54 ad Cornel.), 
«docemus aut provocamus eos in confessione uowinis 
sanguinem suum fundere, si eis militaturis Christi 
Saguinem denegamus? Aut quomodo ad martyri 
poculum idoneos facimus, si non eos prius ad bi- 
bendum in Ecclesia poculum Domini jure commw- 
nicationis admittimus ? » 

It. Sed ipsa demum Augustorum edicta ad Aspssium 
Paternum proconsulem allata Carthaginem sunt, qei- 
bus przecipiebatur (In Act. Procos. Marty. Cypr. & 
Paterno V. Lup. Epist. sev. M. & 11]. p. 8). « Ee 


p qui Romanam religionem non colerent, debet 


Romanas ceremonias recognoscere. » Nee dubium 
est Paterno przeseriptum fuisse, atepiscopos primam 
atque presbyteros totumque clerum aggredereiur, αὶ 
quos ex ii$ repugnantes invenisset, illico relegaret. 
Nam et deinde cum ad cedem et sanguinem vesim 
est, primos episcopos et collegium eorum morti der 
tinatos apparet. (Cypr. Epist. 82). Idcireo Carthagis 
Cyprianus ante alios in arenam descendit, εσι ον 
multis futurus, quo pacto de boste triumphares. 
Hanc sane laudem illi tribuunt Nemesianus et sei 
confessores, in Epistola qua litteris. ejus suavissisi 
respondent (Epist. 78. Inter Cyyr.): « Scis δἰ δε," 
inquiunt « charissime, nostrum optabile votum es 
quod te videamus doctorem et amatorem notus 


'a— 5 


1169 


ΕΟ ΕΒΓ APRICANA., 


4470 


ad coronam magn: confessiomts pervenisse. Nam Α éxaeta ét, vi$üm el doPmienii óbidtuWi , quo certa 


quasi bonus et verus doctor quid nos discipuli 
secuti apud przsidem dicere deberemus, prior 
apud acta proconsulis prononciasti, ét thba ca- 
nens, Dei milites coelestibus armis instrüctos ad 
congressionis prelium excitasti, et in acie prima 
pugnans spiritali gladio diabolum intérfecisti, ag- 
mina quoque írátrum hinc et inde verbis tuis 
composuisti, ut insidiz inimico ündique tenderentur 
et cadaveris ipsius publici hostis netvis concisi cal- 
« Carent(tr. » quo mense ia. custodiam ductus fuerit 
Cyprianus, a majoribus non áccepimus. Sed et ipsum 
μι. kal. septembres produé(um, 1t secretario aríte 
proconsulem stetisse, acta proconsuliria testantür. 
Atque hic quidem, postquam Cyprianum ih &ons- 
pectu habuit, « Exquisivi ergo, » inquit; tde hothine 
tuo : quid mili respondes? s Huic vero Cyprianus, 
quem assidui labores et diutürna disciplina ad eam 
pugnam instruxertant; € Christiarius süm, » respotidit, 
« et episcopus : nullos alios deos novi, nisi in unum 
et verum Deum, qui fecit celum et tetram; mate 
et qui: sunt in eis omnia. Huic Deo nos Christiarii 
deservimus, bunc deprecàmür diebus ac ioctibus, 
pro uobis et pro ómnibus bominibus, et pro inco- 
lumitate ipsorum imperatorum.» Et cum eum pro- 
consu] rogasset, num in eadeni voluntate persevera- 
ret, subjecit, « Bona voluntas, qux: Deum novit, 
immutari non potest. » ltaque paternus, qui ho- 
minis constantiam nosset, missis oanibagibus, « po- 


illi spes faeta martyrii fiit. Nec ille doerós rem éelá- 
vit; irmó acéürate omnia, Pontio teste, exposuit bis 
vétbiis (Idem, ibid) : « Apparuit nihi, » inqüit, « non- 
duh somni quiete sopito , juvenis ültfa modumenór- 
mis ; (wi tum me quasi ad pretofium duceret , vide 
bar inihi tribirnati tum sédefitis próconsulis admóveri. 
Is at in mé respéxit, ádhótare s(atim! éoepit ih ta-. 
bula setrtehtiam) quarh fofi $ciébatm ; nihil enim de 
me sülita interrogátióne qussiérat. Sed enim ]ju- 
vehis, qui 4 tergo ejus stabat, admodam curiosus 
legit quidquid fuerat adnotatum, et quia fide verbis 
próferte nón poterat, πα detlarante twonsttavit 
quid in littetis (sbul illius hiaberetür. Mana enim 
expdnsi et cómpidnata ad spat: modum, ictum so- 
lit animadversionis imitsitus; quod volebót intel- 
ligi, ad instar liquidi se&mornis expressit. fntellexi 
settentiam flssidhis futürái. Rogare copi el pe- 
tere contitiuó, ut dildtió mitfl ve! uliiüs diet proro- 
gíretür; dotiec re$ tas legitittid ordinatione dis- 
poneremi. Et eum preces freideritér. iterassem , tut- 
sus in tabüla cbperat nescio quid admotdre. Sensi - 
tamen de vultus sererlate jdültià trelit&m quasi 
justa petitiorie comimutdm: Sed et ille Juvetiié , qui 
jamdudum dà passigüls fiidielo, gestu politis düam 
sermone prodideràt ; élatidéstliio idéhtidem futu 
concessám dilationein; quis in cHdstihuiti petebàluf, 
cóntortis post inviceim digitis sigriifieiite propetavit. 
Egó, quamvis non esset leclà seiíterti ; etsi de 


teris, ergo,» inquit, «secundum przeceptum Valeriani c gaudio dilationis accéptxt leto. àdmiodunf córde gaü- 


et Gallieni exul ad urbém Curubitanam proficisci? » 
Cui Cyprianus, « proflciscor, » ait, llic proconsul 
mandata se habere pieefatus nonsolum de episcopis, 
verum etiam de presbyteris, « volo ergo, » Inquit , 
scire ex te, qui sint Presbyteri, qui in hac civitate 
consistunt. Ad que. Cyprianus, legibus vestris bene 
atque. utiliter censuistis, delatores non esse. Itaqué 
detegi et. deferri à me non possunt. Li civilatibus 
autem suis invenientur. ». [nstabat tamen procorn- 
sul, «Ego,» inquiens, hodiein hoc loco exquiro. » At 
Cyprianus contra « Cum disciplina, » inquit , «prohi- 
beat, ut quis se ultro offerat, et tux: quoque censurz 
hoc displiceat; nec offere se ipsi possunt, sed ἃ te 
exquisiti invehientur. » llis acquievit Paternus, ac 
se presbyteros inventurum dixil. Sed alia quoque ab 
Augustis sibi mandata esse adjecit. « Procepetunt 
etiam, » ait, « ne in aliquibus locis conciliabula flant 
Dec c:emetria. ingrediantur. Si quis itaque hoc tam 
salubre praeceptum non observaverit, capite plec- 
tetur. » At Cypriani responsum fuit , « Fac quod tibi 
preceptum est. » Atque hic finis confessionis ejus 
fuit ; nam exinde proconsul eum in exilium depor- 
tari jussit. 

IIl. Curubim, oppidum in Mercurii promontorio 
situm, pervenit Cyprianus post idus septembres, ha- 
buitque inter domesticos comites exulem voluntarium 
Pontium diaconum ( Pont. ἐπ vita Cypr. n. 12) , qui 
postea vitam ejus scripsit, cum, frustra inortis socius 
esse concupiisset. Qux» prima Curubi nox a Cypriano 


derem ; metu iàmen interprétátióhis incett3i bic 
tremebam; ut. reliquias formidiiiis cor exulláiis ad- 
huc loto pavore pulsárent. » At vero eventdd osten. 
dil; diem illum , qui οἱ rebus órdifiatidi$ coticedeba- 
tub, ànnum esse, quo éxacto Cyprianus tdartyrium 
suuin eodein die; qui fült xviti kal. octóbres; cónsum- 
mavit. Res áut&m ; qua& ille anté otlinafe cupieliat , 
àd egentium sólatium el confessorüiii curam et Ec- 
z?lesiz: summam pertinebant : quas ideiii partiin. per 
epistolas, partim eorum opéra, qui àd eum fréquentes 
itabánt, maximo omhium bono expedivit. — — 
IV. Jám vero dum Curubi Cy priánus cxsulübát; non 
Carthagine solum, sed aliis pàssim iii ürbibus epi- 
scopi, presbyteri, diaconi ad tribüiialia rapiebaüutur, 
quos judices, simul atque Christiiuos se e$se professi 
erant, ad metalla damnabant : que id ternpotis fódiriz 
marmoris erant, quale in Numidia potissimum elfodi 
solebat, unde tot adhüc in urbe Numidicze Coluninze 
sunt, quas liospes miratur (Vid. J. Caslálion: in Lanip. 
Grut. 1. iv, p. 5). Exsiant vero qux» eam acerbitatein 
trestentur, litterze Cypriani scripte « Neinesiano; Fe- 
lici, Lucio , alteri Felici, Licteo, Polliano, Victori, 
Jaderi , Dativo coepiscopis, item compresbyleris et 
« diaconibus et c:eteris in metallo constitutis : » quo- 
rum etiam arumnas sic describit, ut proxim:e felici» : 
latis comparatione elevare conetur. «Ὁ pedes,» inquil 
(Epiat. 11) , « feliciter vincti, qui uon a fabro, sed a 
Domino resolvuntur!.O pedes feliciter vincti, qui in 
ilinere salutari ad Parádisum diriguntur! O pedes: 


1415 


ECCLESLE AFRICANAE. : 


4414 


memoravimus, « de Exhortatione Martyrii » appel- A madvertantur, et bona eorum fisco vindicentur. » Sed 


latum. Nam.Pontius, qui de eo meminit , aliud in- 
dicare se ostendit, cum addit (in Vita Cypr. n.) , « quis 
denique tot confessores frontium nolatarum secun- 
da inscriptione signatos ; et ad exemplum martyrii 
superstites reservatos , incentivo tub: ccelestis ani- 
marct ? » Certe in. epistolis Cypriani , qux exstant , 
sügmatici non. 1nemorantur : qux: fortasse nota con- 
fessoribus serius inusta est, postquam opere inter- 
misso, domun: quisque suam vedire jussi sunt. 


ANNUS CHRISTIANUS CCLVIII. 
CYPRIANO EPISCOPO CARTHAGINIENSI. 


I. Consules fuere M. Aurelius Memmius Tuscus , 
Pomponius Bassus: quo tempore Valerianus pefa- 


grato Illyrico Byzantium pervenerat: Romi utem B 


praefectura urbis fungebatur Cornelius szecularis. In- 
terea Cyprianus, Curubi etiamtum exulans, optatum 
martyrii sui diem cupide exspectabat, et Ecclesiz si- 
mul, quantum fas erat, et omnium egentium et cala- 
mitosorum curam gerebat. Enimvero dum res Chris- 
tianorum mitius se habere viderentur , Aspasio Pa- 
lerno proconsuli successor datus est Galerius Maxi- 
mus. Hic ut Carthaginem venit, Cyprianum Curubi 
revocavit , ct in hortos urbi proximos , secedere jus- 
sit , quos ille quidem Christianus factus vendiderat , 
ut redactam pecuniam egenis distribueret , at postea 
9b eo, opinor, qui emerat, sic testamento relictos jam 
receperat. Illic tamquam in custodia libera sic ma- 


paria mandata Valerianus ad praesides provinciarum 
jam dederat, de quibus ad senatum eodem tempore 
scripserat, que tunc aut perferebantur Carthaginem, 
aut perlata jam erant. «Subjecit ctiam,» inquit , Va- 
lerianus imperator, « orationi sux exemplum littera- 
rum, quas ad presides provinciarum de nobis fecit , 
quas litteras quotidie speramus venire, stantes secun- 
dum fidei firmitatem ad passionis tolerantiam, et ex- 
spectantes de ope et indulgentia Domini vite aeterna 
coronam.» 

Il. Hzc Cyprianus ex hortis suis ad Successum scri- 
pserat , quz ille cxteris collegis et omnibus ecclesiis 
transmitteret ; cum Galerius proconsul Uticam se con- 
tulit, initium illic cz:edis et animadversionis in Chris- 
tianos facturus. Id ut rescivit Cyprianus , qui hoc ha- 
bebat in votis, ut in media ecclesia sua , et iis co- 
rani, quos ipse ad martyrium instituerat , prior vi- 
tam profunderet , gre adinodum ferens , eripi sibi , 
ut extremum illud ecclesie sux exemplum relinque- 
ret , concilium secedendi cepit, quamdiu proconsul 
Carthagine abesset , deque hoc ipso concilio , e late- 
bris quas petierat, postremas ad ecclesiam suam lit- 
teras mittens, rationem sic reddidit (Epist. 83) : «Cum 
perlatnm, » inquit, « ad nos fuisset, fratres cbarissimi, 
commentarios esse missos , qui me Uticam perduce- 
rent, et consilio charissimorum persuasum esset , ut 
de hortis nostris interim secederemus , justa inter- 
veniente causa consensi , eo quod congruat , episco- 


nebat, ut de ecclesiz su:e statu certior quotidie fle- C pum in ea civitate, iu qua Ecclesi: Dominicz przest, 


ret , haberetque de familiaribus obsequio paratos , 
qui ad ejus nutum quo vellet proficiscerentur. ltaque 
cum scire maxime cuperet, quid Roma ageretur , 
Ecclesieque illius qux vices essent , facile invenit, 
qui Romam illico navigarent, ac brevi certa referrent. 
Qu: idein subinde cum jam in Africa quoque clerici 
in primis « sub ictu agonis , » ut ipse aut constituti 
essent , ad successum episcopum Abbir Germanicia- 
n:xesic scripsit (Epist. 82) « Sciatis autem eos venisse 
quos ad Urbem propter hoc miseram, ut quomodo- 
cumque de nobis rescriptum fuisset, exploratam sibi 
veritatem ad nos perferrent. Multa euim varia et in- 
certa opinionibus ventilantur qux autem sunt in vero, 
ita se habent : Reseripsisse Valerianum ad senatum, 
ut episcopi et presbyteri et diacones in continenti 
auimadvertantur. Senatores vero et egregii viri et 
equites romani , dignitate amissa , etiam bonis spo- 
lientur , et , si ademptis facultatibus Christiani esse 
"perseverarint, capite quoque mulctentur: matrone 
vero ademptis bonis in exilium relegentur: C:esa- 
riani autem , quicumque vel prius confessi fuerant , 
vel nunc confessi fuerint, confiscentur, et vincti in 
Cosarianas possessiones descripti mittantur. » Atque 
h:ec quidem ad Urbem potissimum pertinebant, in 
qua sane ante alios Xystus mactatus fuerat. «Xystum 
autem,» inquit, «in cceemetrio animadversum scia- 
lis octavo iduum Augustarum die , et cum eo diaco- 
nes quatuor. Sed et huic persecutioni quotidie insis- 
(unt praefecti in urbe ; ut si qui sibi oblati fuerint, ani- 


illic Dominum confiteri, et plebem universam pre- 
positi praesentes confessione clarificari. Quodcum- . 
que enim sub illo confessionis momento confessor 
episcopus loquitur, aspirante Deo ore omnium lo- 
quitur. Caterum mutilabitur bonor ecclesie nostra 
tam gloriosz, si ego episcopus alterius ecclesie pra- 
positus, accepta apud Uticam super confessione sen- 
tentia, exinde martyrad Dominum proficiscar : Quan- 
doquidem ego et pro me et pro vobis apud vos con- 
fiteri et ibi pati et exinde ad Dominum proficisci, ora- 
tionibus continuis deprecer , et votis oinnibus exop- 
tem. et debeam. Exspeciamus ergo hic in secessu 
abdito constituti adventum proconsulis Carthaginem 
redeuntis, audituri ab eo, quid imperatores super 
Christianorum laicorum et episcoporum nomine man- 
daverint, et dicturi quod ad horam Dominus dici vo- 
luerit. » Hactenus Cyprianus qui et suos hortari pos- 
tremum non deslitit, ut eorum memores , qua sepe 
ab ipso audierant ; quietem et tranquillitatem tene- 
Tent , caverentque ne cui periculum crearent; neve 
quispiam ad tribunal Ethnicorum se ultro offerret. 

Ill. At vero Utice proconsul, cum Cyprianus non 
inveniretur, haud diu secures otiosas esse passus 
est. Erant Utice in vinculis Christiani numero tre- 
centi, indidem multi aut ex vicinis urbibus, multi 
etiam Carthaginenses ; nam eos Prudentius Cypriani 
discipulos appellat (Perist. Hymn. xim, v. 88). Ex 
ultroque sexu et ex omni tate fuisse , legimus in 
veleri sermone, qui diu Augustini protulit nomen, 


ΞΕ, 


4415 MORCELLI, — ANNALES ECCLESIA AFRICANJE. 
Porro auctor idem et mortis genus describit : « Noa A nereain ef Salutariam, » quas celebres ejt 


senex,» iuquit (Serm. 917, in Append. Op. Aug.). « an- 
nis jam vergentibus fractus, marcescente jugulo, tre- 
mulam cervicem subtraxit : non anus sexu, «lote 
confecta, dextram cruenti percussoris effugit : non 
jivenes ἃ corona vitz liujus dulcedo revocavit. 
Non expirantium membra palpitantium parvulorum 
cruentus percussor perhorruit : sed si qui forsitan 
infantum maternis uberibus inhiantes ferrum potue- 
runt persequentis evadere , oppressi ruina cadave- 
rum. maternos inter dulces obiere complexus. » Sed 
Prudentius fama se accepisse ait (Jbid., v. 76), mar- 
tyres illos, cum ara hine posita, inde fossa calcaria 
fumante, aut. sacrificare diis, aut se vivam in calcem 
mittere juberentur, alacres rapido cursu simul tre- 


vias fuisse crediderim, et apud eum hospi! 
H:ec νι Cartbagui vulgata Chrisiani resci 
prope omnes, in parentis publici discrimi 
sollicitique, convolarunt : quorum in eo" 
stratoris &ides tanta. erat frequentia, ut € 
puellas,qua simul advenerant, pro foribus pe 
tes ἃ certis viris custodiri praceperit. Po: 
quo Galerius commentgrienses &uos αἱ zeli 
paritorum lictorumque turbam δὰ Bextui 
jusserat, Cyprianus demum coraw eo ob! 
Sedebat proconsul pro tribunali in atrio Sai 
enim a Sontium supplicio appellabant (Y .t 
lise. x1, c. 49), stabat e regione Cyprianae, 
omnium org conversa eraut. Enimvero ἢ 


centos prosiluisseg, et calce omnes aesumptos, « Mas- B conjectis iu eum oculis, « Tu as, inquit, 


sam candidam » exinde esse appellatos : idque Ado 
eiiam recepit, et in martycologium suygm traustulit 
(vin. Καί. sept.). Caeterum Augustinus hunc eorum 
exitum ignoravit, el in sermone, quem habuit (Serm. 
906, c. 2, id. Boll., t. 1v, Aug., p. 265) « in Natali 
martyrum. Mass:e candid: » hanc appellationis ejus- 
modi causam attulit : « Massa, » inquit, «dicta est de 
numeri multitudine, candida de «causc fulgure. » 
Veri autem mihi simile videtur, famam, qux. ad au- 
res Prudentii venerat, inde ortam, quod cadavera 
martyrum in fossam illam calcariam conjecta essent, 
quo citius absumerentur.At diu mansit, apnd Cartha.- 
ginenses in primis, eorum memoria, quam, ut ex 


Cyprianus (im áct. Procol., n. $8. et ἃ) 
nempe eum e gente Thasaia fuisse novimu: 
prianus cum respondisset, «Ego sum, » ille 
« Tu papam te sacrilega mentis hominibus 
δι} * » ad bec rursum Cyprianus. « Ego, »i 
proconsul adjecit: «Jusserunt te sacratissin 
tores czeremoniari. ».Cyprianus, «contra, n 
llle vero, «consule tihi, ait.» Cui Cyprianus, 
tibi praeceptum est, j9 re tam justa nulla e 
tatio. » Tum proconsul, de more assessor 
consilium 3dbibuit, et cum de damnatione 
inter eos .convenissel, mox idem, antequa 
tiam ex tabella recitaret, prgfectonem : 


calendario ecclesix illius apparet, post idus augu- C modi, quz quantum. contumeliosa eral, tar 


stas celebrabant : manet in Ecclesia Romana, quae 
jam diu ix. kal. septembres honorat, olim xv kal. 
cosdem recolebat. 

JV. Uticam demum tot c:edibus (upestam reliquit 
proconsul, ac se valetudinis causa jn suburbanum 
Carthaginis contulit, quem locum Sextum appella- 
bant. Nec segnior Cyprianus et latebris suis in hor- 
tos rediit. « Conveniebant interim, » inquit Pontius 
(in Vita Cypr., n. 14), « plures egregii et clarissimi 
ordinis et sanguinis, sed et szculi nobilitate generosi, 
qui propter amicitiam ejus antiquam secessum sub- 
inde suaderint; et ne parum esset nuda suadela, etiam 
loca, in qux secederet , offerebant. Ille vero jam 
mundum, suspensa ad ccelum mente, neglexerat, nec 
suadelis blandientibus annuebat. » lnter ha;c, cum 
nil jam aliud, quam exoptatum vite finem cogitaret, 
οἱ religandi tempus adesse gauderet, ut liber jam ge 
beatus celestem in patriam perveniret :« Repente, » 
ut in actis ejus legimus, «idibus septergbris Tusco et 
Basso coss. venerunt ad eum principes duo, unus 
strator officii Galerii Maximi proconsulis, et alius 
equistrator a custodiis ejusdem officii : qui et in «ur- 
riculum eum levaverun!, in medioque posuerunt, et 
in Sexii perduxerunt. » Nec tamen eo die procon- 
sul Cyprianum coram produci voluit, sed in crasti- 
num rejecit, qui diei illius anniversarius erat, quo 
Curubi per visum de martyrio 8110 certa significatione 
cognoverat. Deductus autem est ad Stratorem in 
proximum vicum, qui Saturni dicebatur, inter « Ve. 


clissimi episcopi .perpeuuoe labores et et 
virtutem axtoliebat. « Diu,» inquit, «sacrile, 
vixisti, οἱ plurigpos nefarie tibi conspirat 
mines aggregasti, et inimicum te diis Ru 
sacris legibus constituisti, nec te pii et sa 
principes Valerianus et Gallienus Augnsti, « 
nus pobilissimus Cagar ad βρρίδῃι core 
suarum revocare pouuerpnt. Et ideo cum s 
simorum criminum auctor et signifer de 
eris ipse documento bis, quos scelere tuo 
gregasti : Sanguine.tuo sancietur diseiplin 
hec praefatus, decretum sic pronuntiavit 
scium Cyprianum gladio animadverti place 
vero Cypriani vox fuit, « Deo gratias. » 

V. Uic tota. Christianorum multitudo g 
genuit, auditique qui dicerent : « Bt. nos 
decollemur. » Ut autem Cyprianus foris 2d 
aream duci coepit, magno eum tumultu o 
secuti sunt, ut exitum cominus $pectare p. 
latus ejus centuriones et tribuni tegebant, ( 
corona stipabat (Pontius, in vita Cgpr., n. 
duin ad martyrii locum ventym erat, et mi 
arbores ascenderant, extera turba circa ar 
bat. Tum Cyprianus in mediam progres 
Procos., n. 5), rufam, quam gerebat, lace 
posuit, ac flexis genibus, el capite inclinat 
Deo tacitus fudit. Mox et dalmajicam xui 
conis tradidit, ipse jn inea veste speculate 
riens : αὐ! gt adfuit, ad syps conyersgs.C 


"eWwENXNUELER EE 


41477 


SANCTUS PONTIUS DIACO C*RTHAGINIENSIS. PROLEGOMENA. 


1418 


aureos illi viginti quinque dari jussit : jamque vitta A ascribere, qui eam nobis gloriarg perantiquam late- 


sibi oculos texit, quam obligare ipse enm non posset, 
Julianus presbyter, οἱ Julianus liypodiaconus manu 
jpsi constrinxerunt,'supponentibus interea aliis lin- 
teamina et sudaria, quibus martyris cruorem exci- 
perent. lta. sacrum illud caput amputatum est, quod 
eoclesie. Carthaginensis maximum decus etsummum 
presidium fuerat. Jacuit in publico exanime corpus 
ad noctem usque, ethnicis ipsis ad contemplandum 
undique confluentibus. Inde per noctem sublatum 
Chrietiani magna pompa in triumphi morem, czereis 
el facibus przllucentibus, ad areas Macrobii Gandi- 
diaui procuratoris deduxerunt, qua erant in via 
Mappaliensi juxta piscinas. In eo deinde loco insignis 
heneri ejus zedes dicta est ; nec minus celebris alia 


que diffusam reprassentant (Hymn. xim, v. 96, etiani 
Buonarr. Üsservaz. sui vetri, p. 442) : 


Flevit obire virum m«esta África, quo docente facta est 
Cultior, eloquio cujus sibi docla gloriatur. 

Mox tumuluin lacrymans struxit, cineresque consecravit. 
Desine flere bonum tantum : tenet ille regna caeli, 

Nec miuus involitat terris, nec ab hoc recedit orbe : 
Disserit, eloquitur, tractat, docet, insvruit, prophetat. 
NecLybise populos tantum regit, exit usque in ortum 
Solis et usque obitum. Gallos fovet, imbuit Britannos, 
Presidet Hesperiz, Christum serit ultimis Iberis. 
Denique doctor humi est, idem quoque martyr in supernis : 
lnstruit hic bomines, illinc pia dona dat pateonus. 


Martyris sanctissimi reliquias servavit Africa ad an- 
num Dcccvi, quo eas legati ia»p. Caroli &ug. in Gal. 
lias transtulerunt (&do, és martgr. die 44 sept. ,etc.). 

VI. A Cypriani inerte quietis parum. admodum 
Carthagine fuit, quippe baud multo post Galerius 


condita ad ipsam aream, ubi martyrium consumm3- p Maximus proconsul diem obiit supremum (Act. Pro- 


verat, de quibus alibi (in episcop. Carthag.) ἃ nobis 
dictum est. «Bic demum perfectum esse, » ait Pontius 
(in vita Cypr., n. 19), « ut Cyprianus in civitate ipsa, 
in qua taliter vixerat, et in qua prior fecerat mulla 
preclara, prior etiam sacerdotii ccelestis insignia glo- 
rioso cruore decoraret. » De gloria ejus apud poste. 
ras quid me attinet dicere, enm orbem universum 
peragrata sit, nec plage ulla inveniri possit , ad 
quam nomen Cypriani non pervenerit ? Juvat tamen 
ex heptametro Prudentii carmine postremos versus 


cos., Cypr., n. 5); et vice ejus procurator Caesaris 
fungi coepit) ; et. Pass. ss. Montani εἰ Lucie, n. 2 
et 6), qui Christianis infensus omnia rursus terrore 
implevit, et popularis quoque tumultus auctor, inde 
Christianorum vexandorum causas quiesivit. Itaque 
de successore Cypriani designando nulla intra δή - 
num deliberatio, nullusque conventus haberi potuit. 
Quod οἱ loma pari ratione contigit : non Xysti loco, 
qui marlyr hoc anno decesserat, non nisi integrum 
fere post annum Dionysius renunciatus est. 


CIRCA ANNUM DOMINI CCLVII. 


SANCTUS PONTIUS DIAGO CARTHAGINIEAMS. 
PROLEGOMENA. 


AUCTORE D. GOTHOFR. LUMPER. 
( Hist. theolog. critic. SS. PP. t. XIII, p. 49-31. ; 


ARTICULUS, PRIMUS. 
“ £De?sancto Poutio, auctore Vita sancti Cypriani. 


J I. Divus Hieronymusinter auctores ecclesiasticos (1) 
recenset Pontium , qui sanctissimi przsulis Cartha- 
giniensis Cypriani viri admirandi, non solum mar- 
tyrii acta, sed etiam reliqua ipsius vit:e gesta, ex quo 
saltem Christi fidem amplexus est, litteris consigua- 
vit, cujus diaconus fuerat. llieronymo concinit Ho- 
norius Angustodunensis (2). Nonnulli viri docti, et 
inter alios Rigaltius videptur dubilasse, nun hoc 
opus esset supposititium : et certe fatendum est, in- 
quit Dupinius (3), tanta cum eloquentize affectatione 
scriptum esse, ut in falsitatis suspicionem venire 
posset , nisi illud Hieronymus pro genuino agnovis- 
(1) Pontius diaconus Cypriani, usque ad. diem pas- 
-sionis ejus , cum ipso exilium sustinens egregium volu- 
men vite et passionis Cypriani reliquit. lieron. inCat. 
de Vir. illustr., cap. és. 
65) Honorius de Luminar. eccles., lib. 1, cap. 69. 


1 5) Dupiu., Biblioth. Auct. pag. 278, edit. Lat. Co- 
on. | 


C set. Sed post hujus docti Patris testimonium de eo 


non videtur posse dubitari. 

Wl. Gente, ut videtur, Afer, diacouus Cypriani in 
eeclesia Africana, ejusque in omnibus vitae certa- 
minibus comes fuit. Amplius quidquam de eo non 
constat, quamquam aeta Pontii, a Valerio, ut aiunt, 
ejus contubernali Cypriani itidem diacono consignata 
habentur apud Baluzium (1). Nomen ejus Martyro- 
logio Romano est adscriptum die vi marii (2), et ex 
illis actis profecisse Trithemium, Pontii gesta qnar- 
rantem, Fabricius ad Hieronymum (3) monuit. Quam- 
diu post S. Cypriani martyrium superstes fuerit Pon-- 
tius, nusquam legimus, inquiunt Bollandiste (4), nec 
mS, Baluz., tom. n Mücellan. , pag. 124, anno 


(2) Conf. Acta SS. Bolland. ad diem i 
uc Pag: 190 j^ seqq. M vin marti, 

9) Fabricius, Biblioth. eccles., pag. 455 ai i 
Aciis hausit Trithemius, quando seri sit e ΜΠ 
reliqua sua preedieatione et industria duos Philippos 
imperatores ad Christum convertisse. | 

(4) Bollandistz, loc. cit. pag. 704. 


1481 


8. PONTIUS DIACONUS, DE VITA ET PASSIONE S. CYPRIANI. 


1483 


prout ea nunc habemus, duplicem ipsius coram pro- 4 libus redacta; simul cum Pontii libello de Cypriani 


consule confessionem continent, ex ipsis Actis pu- 
blicis excerpta, qux: a S. Augustino visa lectaque 
fuisse constat ex ejus Sermone 509 novissim:z edi- 
tionis, cum is fere totus ex horum Actorum verbis 
contextus sit. Quanti vero ejusmodi Acta a fidelibus 
facta fuerint, illud argumento est, quod, Cypriano 
eiiam superstite, jam primz ejus confessionis Acta 
in omnium manibus haberentur. ld, preter Pontium, 
Nemesiauus, aliique martyres in metallo constituti, 
asserunt in epistola, qux» est inter Cyprianicas novae 
editionis Lxxvir, Pamelii Lxvim, Quasi bonus, inquiunt, 
et verus doctor, quid nos discipuli secuti apud pra- 
sidem dicere debemus , prior apud Acta proconsulis 
pronuntiasti, et tuba canens Dei milites celestibus armis 
insiructos ad congressionis prelium  excitasti. Hac 
porro Actis iis adjunctis, qux in extrema confessione, 
el ipsa morte contigerant, in unum fasciculum a fide- 


Vita ad nos usque pervenerunt; eaque omnia ipsius 
sancti Cypriani operibus prefixa suut in editione 
Oxoniensi (1). 

« Utraque autem ad nonnullos codd. mss. rursus 
exacta hic denuo exhibemus ; vitam quidem ad duos 
optim: note, et antiquitatis venerand:e codd. col- 
latam, quorum unus sancti Petri Fossatensis an- 
nos 800 superat, alter vero ex Floriacensis mona- 
sterii celebri olim Bibliotheca annos 600, videtur 
przferre : Acta vero proconsularia in plurimis quidem 
codicibus etiam antiquissimis reperta, sed in paucis 
pura et omnino sincera; quorum varietates si qua 
observatione digna occurrent in notis apponemus. » 
Hactenus Vir. Cl. Ruinartius. 


(1) Et in editione quoque Parisiana Maurinorum 
Vita et Acta consularia premissa sunt ejusdem operibus 
a pag. 129 ad 148, in ed. Veneta 1748. 


DE VITA ET PASSIONE 


SANCTI C/ECILII CYPRIANI 


EPISCOPI CARTHAGINENSIS ET MARTYRIS, 
J PER PONTIUM DIACONUM. 


CAPUT PRIMUM. 


Auctor rationes scribendi exponit. Acta Martyrum olim 
diligenter litteris fuisse consignata perhibet. 


CyPRIANUS, religiosus antistes ac testis Dei glo- 
riosus , tametsi multa conscripsit, per quz memoria 
digni nominis supervivat; etsi. eloquentic ejus ac 
Dei gratiz larga fecunditas ita se copia et ubertate 
sermonis extendit , ut usque in finem mundi fortasse 
non taceat : tamen, quia operibus ejus ac meritis 
etiam hc prerogativa debetur ^, ut exemplum 
suum in litteras digeratur, placuit summatim pauca 
conscribere: non quod aliquem » vel gentilium 14- 


C teat tanti viri vita, sed ut ad posteros quoque nos- 


tros incomparabile et grande documentum in im- 
mortalem memoriam porrigatur. Certe durum erat, 
ut, cum majores nostri plebeiis et catechumenis, mar- 
tyrium consecutis tantum lionoris, pro martyrii ipsius 
veneratione, dederint *, ut de passionibus eorum 
multa, aut, prope dixerim , pene cuncta conscripse- 
rint, uL ad nostram quoque notitiam qui nondum 
nati fuimus pervenirent , Cypriani tanti sacerdotis 
et tanti martyris passio prelteriretur, qui et sime 
marlyrio habuit que doceret, et ἃ qux dum vixit 
gesserit, non paterent. (Qus quidem tanta atque 
tam magua et mira sunt, ut magnitudinis contempla- 


LECTIONES VARIANTES. 


ὁ Et ad exemplum sui litteris dirigatur Bod. 1. Sur. 
Imp. Dirigatur deest in Manut. cod. Foss. 
b Vel ez cod. Foss. Flor. 


9 Veneratione debuerint Bod. 1. Manut. 
d Et ᾳυῷ dum vixit, gesserit. Hec desunt in Foss. Mun. 


VARIORUM NOTJE. 


Cap. I. — Voculam vel ex codd. Fossat. et Floriac. 

restituimus, qui videtur ad emph:sim necessaria. 
RuiNART. 

Majores wostri. Post Evangelium et Apostolo- 
rum Acta , succedebant Cliristianorum qui deinceps 
sequebantur passiones breviter enarratze. Hujus ge- 
neris vetusta illa acta Polycarpi martyris, quorum 
partem dedit £useb. I. 1v, totum vero exhibuit noster 
Armacbanus : sic illa Perpetus et Felicitatis, de 


PATROL. III. 


quibus Tertullianus mentionem facit : necnon alia 
multa, qu: interpolata fidem quam alias meruissent 
perdidere. In Deciana persecutione hoc munus Acta 
Carthaginensiun | martyrum describendi, Tertullo 
concreditum fuit. FELL. 

Non paterent. Per modestiam Cypriani, notitia 
hominum substracta. Sed haec in Manutii editione 
desiderantur. FELL. 

Cuncta. conscripserint. Videtur designare Acta 


y 


» 


1485 


4. POMTIUS DIACONUS, 


1481 


üowo delerresr, ac imparem me esse confitear ad À rebus suis ad indigentiam pauperum gustentandam k, 


proferendum digae pro meritorum honore sermo- 
mem, mec posse sic prosequi facta tam grandia , ut 
quanta sunt , tanta videantur: nisi quod numerosilas 
glorisrum * sibimet ipsa sufficiens , alieno proconio 
mon eget. Accedit ad cumulum , quod et vos de 60 
multum, aut, si fieri potest, totum desideratis audire, 
concupiscentes ardore flagranti vel facta ejus cognos- 
cere , etsi interim viva verba tacuerunt. In qua parte 
si dixero nos opibus facundis * defici, minus dico. 
Facundia enim ipsa deficit ^ digna facultate, quae 
desiderium vestrum pleno spiritu satiet. lta utrim- 
que ἃ graviter urgemur: siquidem ille nos virtuti- 
bus suis onerat, vos nos precibus * fatigatis. 


CAPUT 1]. 


Que a Cypriano post baptismum facia sunt, enarrat. 
Continentia necessaria. Alie Cypriani virtutes. 


Unde igitur incipiam? unde et exordium bono- 
rum ejus aggrediar , nisi a principio fidei , et nativi- 
tate celesti 1 Siquidem hominis Dei facta non debent 
aliunde numerari, nisi ex quo Deo natus est. Fue- 
rint licet studia, et bon:ze artes devotum pectus iin- 
buerint, tamen illa prztereo. Nondum eniin ad uti- 
litateiu nisi seculi f pertinebant. Postquam οἱ 
sacras Litteras didicit, et mundi nube discussa , in 
lucem sapientix€ spiritalis emersit, si quibus ejus 
interfui, si qua de antiquioribus δ ejus operibus 
comperi , dicam : hanc tamen petens veniam, ut 
quidquid minus dixero. (minus enim dicam necesse 


tota predia pretio ἃ dispensans, duo bona simul 
junxit, ut et ambitionem szculi sperneret, qua per- 
niciosius nihil est, et misericordiam quam Deos 
eiiam sacrificiis suis pretnlit, quam nec ille (Matth. 
xix, 20) qui legis omnia mandata servasse se dixerat, 
fecit, impleret ; et prepropera velocitate pietatis , 
pene ante coepit perfectus esse quam disceret, Quis, 
oro, de veteribus boc fecit? quis de antiquissimis in 
fide senibus, quorum mentes et aures per plurimos an- 
nos divina verha pulsaverant, tale aliquid impendit, 
quale adhuc rudis fidei homo, et cui nondum for- 
Sitan crederetur, supergressus vetustatis aetatem, 
gloriosis el admirandis operibus perpetravit "ἢ Nemo 
metit statim ul sevit : nemo vindenilam de novellis 


B scrobibus expressit : nemo adhuc umquam de noviter 


plantatis arbusculis matura porna qu:esivit. In illo 
omnia incredibilia * cucurrerunt. Pr:evenit, si po- 
test dici (res enim fidem non capit), praevenit, inquam, 
tritura. sementem ^, vindemia palmitem, poma ra- 
dicem 9. 


CAPUT IiI. 


Ád eacros erdines cito promosetur. Sanctos sibi tmi- 
Landos jungiter propomit 


Aiunt Apostoli littere. (1 Tim. 11, 6), debere 
neophytos przteriri, ne stupore gentilitatis nondum 
fuudaiis sensibus adhierente, aliquid in Deum novitas 
inerudita peccaret. Ille fuit. prianus et, puto, solus 


est), ignorantize 1eq polius quam ilius gloris de- (; exomplo, plus fide posse qaam tempore promoveri. 


rogetur. luter fidei sux prima rudimenta nibil aliud 
credidit Deo diguum, quam si continentiam tueretur. 
Tunc enit posse idoneum lieri pectus et sensui ad 
plenam veri capacitatem pervenire ^, si concupi- 
seentiain carnis robusto atque integro sanctinonis 
vigore i calcaret, Quis umquam tanti. miraculi me- 
miBiL? Nondum secunda nativitas novum homiuem 
splendore toto divine lucis oculaverat !, et jam 
veteres ac pristinas tenebras sola lucis paratura vín- 
cebat. Deinde, quod majus est, cum de lectione 
diving quadam jam non pru conditione novitatis , 
804 pro fidei festinatione didicisset , statim rapuit 


Sed et si in Apostolorum Actis ( Act., viu, 51) 
eunuchus ille describitur, quia toto corde credi- 
derat, a Philippo statim tinctus, non est similis 
comparatio. lile enim et Judxus erat,et de tem- 
ple Domini veniens prophetam legebat leaiam, 
οἱ sperabat in Christo, etsi nonduua eum venisse 
crediderat : hic de imperitis gentibus venieus, 
tam matura cepit fide, quanta pauci fortasse perfe- 
cerunt. Mora denique circa Dei gratiam nulla , nulla 
dilatio. Parum dixi: presbyterium et Ρ sacerdouum 
Statii accepit 4. Quis euim nun omnes honorum 
gradus crederet tali mente credenti ? Multa sunt quz 


quod invenit promerendo Deo profuturum. Distractis 1) adliuc plebeius, mulia quee jam presbyter fedi, 
LECTIONES VARIANTES. 


* Numerositas gloriosa Bod. 1. Foss. Flor. 

b Viribus συμ Bod. 1. 

* Deli.itur. Flor. 

ἃ |n ugrunque AMaaut. 

* Nos auribus Mauu. Foss. 

f Vite sed seculi od. 1. 

€ δὲ qua de autiquioripus comperi Foss. Flor. Sur. et 
quidein reclius. 

h Gapacitatem, si Foss. Manu. 


i Sanctimoni:e tenore Bod. 1. Fous. Fior. 

j Luci induerat Bod. 1. 

k Judigeutiaun muitorum pauperum susünendam Bod. 1. 
. 1 Tou pretia Munuut. Pretio dees. in Foss. Fior. 

U juereuioiliter Flor. 
.. ^ Messis seiuieutein ftom. 

?» Jhaauus radicein Bod. 1. 

P Vel sacerdoti Foss. Flor. 

4 Staüm emersit Bod. 1. 


YARIORUM NOTA. 


S8. Perpetua, etc. 4088 supra edidimus (t. n1 nostra 
Biblioth., p. 14). Gateruu mulia. quidem. aut. pene 
cuncta de istis Martyribus scripta fuisse dicit Pontius. 
Sed is locus non ita Interpretandus est, quasi oin- 
niup omnino Martyrum Acla teinpure Pontii con- 
scripta fuissent; quem tamen locum sic intellexit 


Henricus Dodwellus Dissert. Cyprian. xr, num.» 
ἔλυϊπλετ. 
CaP. ll. — Credereiur. Vix qui sibi perusadet 
poterant tam etbnici quam ipsi dais ;ypri 
ehrisüanam religionem amplexum fuisse. Monuss. 


4483 


DE VITA KT PASSIONE 8. CYPRIANI. 


1406 


miulta qux ad veterum exempla justorum, imitatione À tantum dilectionis immensis 4 merito, provocatus est, 


consimili prosecutus, promerendo Dominum totius 
religionis obsequio praestitit. Nam et sermo illi de hoc 
fuerat usitatus, ut si quem praedicatum Dei lauda- 
tione legisset, suaderet inquiri propter qua facta Deo 
placuisset. Si Job (Job. 1) Dei testimonio gloriosus, 
dictus est verus Dei cultor, et cui in terris nemo com- 
pararetur , faciendum docebat ille, quidquid Job ante 
fecisset : ut dum et nos paria facimus , simile in nos 
Dei testimonium provocemus. Contempüis ille die- 
pendiis rei familiaris, in lantum exercitata virtute 
profecit, ut nec pietatis lemporalia damna senüuret. 
Non illum penuria, non dolor fregit, non uxoris 
suadela deflexit, nom proprii corporis dira pesna 
concussit, Permansit iu suis sedibus fixa virtue, et 


ut de sxculo excedens, arcessitione jam proxima 
commendaret illi conjugem ac liberos suos, ut 
quem fecerat de secte communione participem, post- 
modum faceret pietatis heredem, 
CAPUT V. 
Adhuc neophytus, episcopatum assumere compulsus. 

Longum esi ire per singula : cuncta * cjus facta 
onerosum est enumerare. Ad probationem bono- 
rum operum, solum hoc arbitror satis esse, quod 
judicio Dei et plebis favore, ad officium sacerdotii et 
episcopatus gradum adhuc neophytus, et ut puta- 
batur , novellus electus est. Quamvis in primis fidei 
suz adliuc diebus, et rudi vite spiritalis adetate , sic 
geuerosa indoles reluceret ; ut etsi nondum officii , 


altis radicibus fundata devotio nullo diaboli tentantis B spei tamen fulgore resplendens , imminentis sacer- 


jmpetu cessit : quominus * Deum suum fide grata, 
etiam inter adversa benediceret. Doraus ejus patuit 
cuicumque venienti. Nulla vidua reversa est einu va- 
cuo; nullus indigens lumine, non illo comite di- 
rectus est : nullus debilis gressu, non illo bajule 
vectus est: nullus nudus auxilio de potentioris manu, 
non illo tutore protectus est. Hac debent facere, 
dicebat, qui Deo placere desiderant. Et sic per bo- 
norum omnium documenta decurreps, dum me- 
fiores semper imitatur, etiam ipse se fecit imitan- 
dum. E 

CAPUT IV. 


Cyprianus a Cacilio ad fidem adductus. 


dotii totam fiduciam polliceretur. Non przteribo 
etiam illud eximium , quemadmodum, cum in dilec- 
tionem ejus et honorem totus populus f aspirante 
Donino prosiliret , humiliter ille secessit , antiquio- 
ribus cedens, et indignum se titulo tanti honoris 
existimans, uL dignus magis fieret. Magis enim di- 
gnus efficitur, qui quod meretur excusat. Quo 
tunc 5 ardore plebs :stuans fluetuabat, spiritali 
desiderio concupiscens , ut exitus docuit, non tan- 
tum episcopum ; in eo enim quem tunc latenii à 
divinitatis przsagio taliter flagitabat ! non. solum- 
modo sacerdotem , sed et futurum etiam martyrem 
requirebat. Obsederat fores domus copiosa frater- 
nitas, et per omnes aditus sollicita charitas circuibat. 


Erat sane illi etiam de nobis contubernium viri €, Potuisse fortasse tunc illi apostolicum illud evenire, 


justi et laudabilis memoariz Caecilii 5, et :ztate 
tunc et honore presbyteri , qui eum ad agnitionem 
vere divinitatis a &zculari errore correxerat. Hunc 
toto honore atque omni observantia diligebat , ob- 
sequenti veneratione suspiciens , non jam ut ami- 
cum anime cosqualem, sed tamquam nov2 vita ρᾶ - 
rentem c. Denique ille demulsus ejus obsequiis, in 


(ll Cor., x1), quod voluit, ut per fenestram deponere- 
tur, sii cum Apostolo etiam ordinationis honore simi- 
laretur k. Erat videre czteros omnes suspenso et ! 
anxio spiritu exspectare venturum, cum gaudio nimio 
excipere venientem. luvitus dico; sed dicam necesse 
est. Quidam illi restiterunt etiam ut vinceret : 
quibus tamen quanta lenitate ?, quam patienter,quam 


LECTIONES VARIANTES. 


a Quoniam Ed&à. 

b CGeciliani Foss. Flor. 
€* Sectabatur Bod. 1. 
d Meritis Bod. 1. 

* Sancta Ozon. 

f Inspirante Bod. 4. 

δ Quantum Bod. 1. 


h Latentem Foss. Flor. 

i Flagitabst, futurum Imp. 
j Si tamen cum Flor. 

k Similaret Edit. Flor. 

l Suspensos anxio Ozon. 

9 Lenitate suspensos Manut. 


YABIORUM NOTJE. 


Cap. TII. — Uxoris suadela. Ex hoc loco deduxerat 
editor Anglus, Cyprianum uxorem habuisse: sed re 31- 
tentius perspecta, advertit heic Pontium de Jobo, non 
de Cypriano loqui, ut ipse lectorem monet in emen- 
dandis. In eumdem scopulum impegerat R. P. Ant. 
Pagi ad aun. 248, quod erratum vir haud minus sin- 
cerus quai eruditus in altera editione pariter cor- 
rexit. Ruimanr. 

CAP. IV.—Cecilii. Codd. Fossat. et Floriac. Cecilia- 
ni. Àb eo, ut testatur Hieronymus in Catalogo, sanctus 
ΟΥΡΓΙ ΠΩΣ Cecilii nomen accepit. Ejus festum in 

rtyrol. Romano die ni Junii recolitur. RuivART. 

Commendarst illi conjugem. Antequam scilicet sa- 
cerdotio initiaretur : nisi si liec tutela, amica tantum 
commendatio est. Nam alias vetitum erat ne clericis 
tutela commondaretur ut ex ipso Cypriano certum 


est, qui in epistola 1 novas editionis, Pamel. 66, vetat 
ne pro Victore qui Geminium Faustinum presbyteruin 
moriens tutorem constituerat, fiat oblatio, aut depre- 
catio aliqua nomine ejus in ecclesia frequentetur.. ]d 
enim, inquit, αὖ antecessoribus episcopis constituLum 
fuerat, ut si quis frater excedens ad tutelam vel curam 
clericum nominaret, non offerretur pro eo, nec sacrifi- 
cium pro dormitione ejus celebraretur. Porro mirum 
est Baronium, ad an. 250, hunc locum sic intellexisse, 
quasi Cyprianus moriens C:ecilio conjugem ac liberos 
commendarit: cum e contrario id fecerit. C:ecilius. 
Vide Parum loco quem modo laudabamus. RuiNART. 

Car. V. — Felicissimus scilicet, schismatis antesi - 
gnanus cum aliis, quos Caldonius et alii Cypriani 
absentis vicarii excommunicaruut : epist. 42, Pamel. 
99. Vide et epist. 41, Pamel. $8. Rum. 


1481 


S. PONTIUS DIACONUS, 


benevolenter indulsit , quam clementer ignovit, ami- A mentum grati» per fidem proficientis osten 


cissimos eos postmodum et inter necessarios coinpu- 
tans, mirantibus multis. Cui enim posset non esse 
miraculo tam memorios:e mentis oblivio ? 


CAPUT VI. 
Episcopalibus virtutibus. emicat. 


Exinde, quemadmodum se gesserit, quis referre 
sufficiat? qux illi * pietas? qui vigor? misericordia 
quania? quanta censura P? Tantum sanctitatis et 
gratiz ex ore ejus lucebat, ut confunderet * intueu- 
tium meutes, Gravis vultus et l:tus; nec severitas 
tristis, nec comitas nimia 5; sed adinixta utrimque 
temperies : ut esset ambigere, vereri plus an diligi 
mereretur ; nisi quod et vereri οἱ diligi merebatur. 
Sed nec cultus fuit dispar a vultu, temperatus οἱ ipse 
de medio. Non illum superbia s;ecularis inflaverat, 
nec tamen prorsus a(feciata penuria sordiderat : quia 
et hoc vestitus genus a jactantia minus non est, 
quam * ostentata taliter ambitiosa frugalitas. Quid 
autem Ἢ circa pauperes episcopus faceret, quos 
catechumenus diligebat? Viderint pietatis antis- 
Lites, seu quos ad offlcium boni operis instruxit ip- 
sius ordinis disciplina, seu quos sacramenti religio 
communis ad obsequium exhibend;e dilectionis arc- 
tavit. Cyprianum de suo talem accepit cathedra , 
non fecit. 


CAPUT VII. 
Proscriptus et ad leonem postulatur, prudenter secedit. 


Statim denique pro talibus meritis etiam pro- 
scriptionis gloriam consecutus est. Nec enim aliud 
oportebat, quam ut eum qui intra secretam conscien- 
tia latebram religionis ct fidei toto honore florebat , 
etiam publice celebrata gentilium fama titularet. Po- 
tuisset quidem tunc pro velocitate qua seniper omnia 
consecntus est, etiam martyrii circa eum debita co- 
rona properare; maxime cum et suffragiis spe re- 
petitis ad leonem  postularetur : nisi per omnes 
ordines gloriarum transeundum illi esset, et sic od 
summa veniendum : et nisi imminens € ruina ope 
tam fecundi pectoris indigeret ^. Finge enim, tunc 


Quis virgines ad congruentem pudicitiz disci 
et habitum sanctimonia dignum, velut frenis « 
dam lectionis ? Dominic: coerceret ? Quis « 
penitentiam lapsos, veritatem haereticos, sc 
ticos unitatem , filios Dei pacem et evangelic. 
cis } legem ? Per quem gentiles blaspliemi 
percussis iu se iis quze nobis ingerunt , vincec 
À quo Christiani mollioris ! affectus circa ai 
nem suoruin, aut. quod magis est "^, fidei p: 
consolarentur spe futurorum * Unde sic mis 
diam , unde patientiam disceremus ? Quis livc 
venenata invidix malignitate venientem, du 
remedii ^ salutaris inhiberet ? Quis maryres 
exhortatione divini sermonis erigeret ? Quis i 
lot confessores, frontium notatarum secunda : 
tione signatos, et ad exemplum martyrii sup 
reservatos , incentivo tubx celestis animaret 
bene tunc et vere spiritaliter contigit ?, q 
necessarius tam multis et tam bonis rebus, 
tyrii consummatione dilatus est. Vultis scie 
sum illum non fuisse formidinem ? ut nib: 
excusem , ipse postmodum passus est, quam 
nem utique ex more vitaret, si et ante vitass 
vere » formido illa, sed justa : formido qua 
num limeret offendere: formido quie prxce 
mallet obsequi, quam sic coronari. Dicata 
omnibus Deo mens, et sic 4 divinis admoni 
mancipata, credidit se nisi τ Domino [: 


C tunc jubenti * paruisset, etiam ipsa passior 


care. 
CAPUT VIII. 


Idque accidit ex divine Providentia consili 


Puto denique etiam nunc aliqua de di 
utilitate disserenda ', tametsi jamdudum 
perstrinximus. Per " hec enim quze vident 
modum subsecuta , sequitur ut probemus s 
illum non hominis pusillanimitate conceptu 
sicuti est, vere fuisse divinum. Vastaverat 
pulum persecutionis infest:? insolens atqu 
grassatio : et quia omnes decipere una fra 


illum martyrii dignatione trauslatum. Quis eniolu- D poterat artifex hostis ; quacumque miles 
LECTIONES VARIANTES. 


* Quee illa Bod. 1. 

b Censura quam sobrie Bod. 1. 

€ Ut advocarel. Bod. 1. 

ἃ Nec letitia nimia Bod. 1. 
.. * Quod ostendit aliter ambitiosa frugalitas Foss. Fragi- 
litas Flor. 

f Quid faciat Bod. 1. 

δ Immineutes ruin Bod. 1. Fuss. 

h Pectoris indigerent Bod. 1. 

i Dilectionis dominicze Foss. 

j Evangelica pacis Dod. 1. 

k Blasphemare soliii Bod. 1. 


1 Melioris Bod. 1. 
τ Magis est, mortem ipsam pro fide passuri R 
? Dulcedine spiritalis Bod. 1. Salutem Bod. 1 
? Vere Dei providentia Bod. 1. 
P Vero Oxon. 
4 Fides Oxon. 
* Ne, si Bod. 1. Morel. 
* Latebram hunc suggerenti uon Bod. 1. Moi 
* Dicenda tametsi Bod. 1. Foss. Morel. 
. * Dum enim quae videntur, postmodum subsi 
tiamus, sequitur αἱ probemus secessum  Foss. 


VARIORUM NOTE. 


, Cap. Vl. — Gatechumenus. diligebat. Statim. post 
lidem susceptam res suas ad pauperum indigentiam 
sublevandam  distraxisse notavit Pontius, supra 
num. n. RuivaART. 

Cap. VII. — Ad leonem. postularetur. 14 ipsum tes- 
tatur Cyprianus epist. edit. Pamelii 55, Anglic. vero 


59, ad Cornelium Papam. Proscriptionis vero 
epist. 66, alias 69, ad Pupianum. RoiNART. 

Lectionis dominice. Cod. Fossat. dilectio. 
libros a Cypriano scriptos designat Pontius. : 
sui apologiam ipseinet scripsit ad Romanos 
alias 15. luiNART. 


1489 


DE ΥἹΤΑ ET PASSIONE 5. CYPRIANI. 


1490 


prodiderat latus nudum, dispari genere sxviendi, A cuncta ista, non suis tantum ν Sed etiam alienis : 


singulos diversa strage dejecerat. Debebat esse qui 
posset saucios homines, et varia expugnantis inimici 
arte jaculatos, adhibita medicine coelestis ^ me- 
dela pro qualitate vulneris , vel secare interim, vel 
fovere. Servatus est vir ingenii, przeter czetera, etiam 
spiritaliter temperati ; qui inter resultantes colliden- 
tiun. schismatum fluctus, Ecclesiv iter medium 5, 
librato limite gubernaret. Nonne hzc , oro, consilia 
divina sunt? Hoc fleri sine Deo potuit? Viderint qui 
putant posse fortuito ista contingere. Ecclesia illis * 
clara voce respondet, dicens : Ego sine Dei nutu 
necessarios reservari non admitto, non credo. 


CAPUT IX. 


el qui se Dei etiam filium esse profitetur, cur 
non exemplum patris Ὁ imitatur " ? Respondere, 
inquit, nos decet natalibus nostris, el quos re- 
natos per Deum constat, degeneres esse non con- 
gruit; sed probari potius in sobole ^ traducem boni 
patris »mulatione bonitatis. 


CAPUT X. 
De eodem argumento. 

Multa alia P, et quidem magna prztereo, qus 
temperandi voluminis ratio non patitur prolixiore 
sermone replicari 4: de quibus hoc tantum dixisse 
salis est. Quod si illa gentiles pro rostris audire po- 
tuissent, forsitan statim crederent. Quid Christiana 


Grassante dira peste, plebem suam ad succurrendum py plebs faceret, cui de flde nomen est? Distributa sunt 


ea infectis , etiam ethnicis, efficaci oratione adducit. 


Percurramus tamen cstera, si videtur. Ecupit 
postmodum lues dira ; et detestabilis morbi vastitas 
nimia, innumeros per diem populos a sua quemque 
sede abrupto impetu rapiens , continuatas per ord:- 
nem domos vulgi trementis invasit. Horrere omnes, 
fugere 4, vitare contagium, exponere suos impie : 
quasi cum illo peste tmnorituro 9, etiam mortem ip- 
sam aliquis posset excludere. Jacebant interim in 
tota civitate, non jam corpora, sed cadavera pluri- 
morum , et misericordiam in se transeuntium con- 
templatione sortis mutus flagitabant. Nemo respexit 
aliud f preterquam lucra. crudelia. Nemo similis 


eventus recordatione trepidavit: nemo fecit alteri, C 


quo pati * voluit. Quid inter hzc egerit Christi et 
Dei Pontifex à, qui pontifices mundi hujus tanto 
plus pietate , quanto religionis veritate przecesserat , 
scelus est pr:terire. Aggregatam primo in loco uno 
plebem de misericordie bonis instituit i, docens 
divin: lectionis exemplis, quantam ad promerendum 
Deum prosint officia pietatis ji. Tunc deinde subjun- 
git non esse mirabile, si nostros tantum debito cliari- 
tatis. obsequio foveremus : eum perfectum * posse 
fieri qui plus ! aliquid publicano vel ethnico fece- 
rit : qui malum. (Rom. xim, 291) bono vincens, et 
divin: clementi: instar exercens, inimicos quoque 
dilexerit : qui pro persequentium se salute, sicuti 
Dominus monet et hortatur, orarit. Oriri (Matth. 
v, 45) Deus facit jugiter solem snum, et pluvias 
subinde nutriendis scimninibus impertit; exhibens 


ergo continuo pro qualitate hominum atque ordinuin 
ministeria. Multi qui angustia paupertatis beneficia 
sumptus exhibere non poterant, plus sumptibus ex- 
hibebant, compensantes proprio labore mercedem 
divitiis omnibus cariorem. Et quis non sub tanto 
doctore properaret inveniri in parte aliqua talis 
militis, per quam placeret et Deo Patri, et judici 
Christo, et tam bono interim sacerdoti? Fiebat 
itaque exuberantium operum largitate, quod ( Gal. 
vi, 10) bonum est apud omnes, non ad solos do- 
mesticos fidei. Fiebat plus aliquid quam de Tobis 
incomparabili pietate signatum est. Ignoscat ille, et 
ignoscat iterum, et frequenter ignoscat; aut, ut ve- 
rius dixerim, merito concedat, tametsi ante Christum 
plurimum licuit , plus aliquid licuisse post Christum: 
cujus temporibus plenitudo debetur (Tob. 1). Necatos 
illea rege et projectos sui tantum generis colligebat. 


CAPUT XI. 
Pellitur in exsilium Curubin. 

His tam bonis et tam piis actibus supervenit 
exsilium. llanc enim vicem semper reprzsentat im- 
pietas , ut melioribus pejora * restituat. Et quid sa- 
cerdos Dei, proconsule interrogante, responderit, 
sunt Acta qus referant. Excluditur interim ec ci- 
vi'ate *, ille qui fecerat boni aliquid pro civitatis 
salute ; ille qui laboraverat ne viventium oculi pa- 
terentur inferne sedis horrorem ; ilie, inquam, qui 
excubiis pietatis invigilans, proh nefas! ingrata boni- 


D ute providerat, ne omnibus tetram civitatis faciem 


relinquentibus, multos exsules deserta respublica , 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Colestis arte Bod. 14. 

b [nter medium Flor. 

€ Ecclesia illius Foss. 

d Flere Flor. Foss. 

* Cum illa peste morituros Foss. 

f [iliud Flor. 

K Quod sibi fieri voluit Sur. Oxon. 
h kjiscopus et Dei Bod. 1. 

i Iustruit et docet Flor. 

j Oificia charitatis Bod. 1. Morel. 


k Eumenim perfectum Bod. 1. 

1 Boni Foss. 

7"! Oportet exemplum Bod. 1. Rom. Morel. 

Ὁ [mitetir Bod. 1. 

9 Potius deberi in sobole traduci boni patris semulatio- 
nem bonitatis. Al. 
: P Et multa Bod. 1. 

4 Sermone iterari Bod. 1. 

T Melioribus pessima Bod. 1. 

5 Interim civitate Bod. 1. 


VARIORUM NOT.E. 


Car. X. — Pro rostris. A rostris Romanis nomen 

datum locis, c quibus concio habebatur ad populum. 
RuimaRT. 

Car. Xl. — Ezeillum. Se oh nominis Christi confes- 

' Wonem relegamum dieit Cyprianus epit, 18 nove cdit. 


Pamelio 77. RuiNART. 

Acta. Jam diximus Acta prima confessionis etiam 
vivente Cypriano vulgata fuisse, que laudant Marty- 
res epist, 77, alins 78, RuiNART: 


1491 


5. PONTIUS DIACONUS, 


1193 


ac destituta patria sentiret. Sed viderit βρουϊυπὶ δ, A gratiarum actione repetanius , próvisum esse divini- 


cui inter poenas exsilium computatur. lllis patria 5 ni- 
mis chara, et commune nomen est cum parentibus : 
nos et parentes ipsos, si contra Dominum suaserint, 
abhorremus. ll!is extra civitatem suam vivere gravis 
poena est : Christiano totus hic mundus una domus 
est. Unde, licet in abditum et abstrusum locum fue- 
rit relegatus , adinixtus Dei sui rebus exsilium non 
potest computare. Adde quod Deo integre serviens, 
etiam propria in civitate peregrinus est. Dum enim 
se carnalibus desideriis continentia sancti Spiritus 
abstinel, conversationem prioris hominis exponens, 
etiam inter cives suos, aut, prope dixerim, inter 
parentes ipsos, vitz terrestris alienus est. Accedit 
quod, etsi hzc alias poena posset * videri, in hujus- 
modi tamen causis atque senlentiis quas ad proban- 
die virtutes experimenta perpetimur, non est poena, 
quia gloria est 3, Sed esto sane, nobis poena non sit 
exsilium. lilis ultimum crimen et pessimum nefas 
eliam ipsorum conscientia testis adscribat qui pos- 
sunt innocentibus irrogare quod putant poenam. Nolo 
nunc describere loci gratiam , et deliciarum omnium 
paraturam interim transeo. Fingamus locum illum 
situ sordidum , squalidum visu, non salubres aquas 
habentem , uon amcanitatem viroris *, non viciniam 
littoris; sed rupes vastas sylvaruim f inter inhospilas 
fauces € desert:e admoduin solitudinis, avia mundi 
parte summotum. Posset licet talis locus habere no- 
men exsilii, quo Cyprianus sacerdos Dei venerat ; 
cui si hominum ministeria deficerent, vel alites ut 
llelie , vel ut Danicli Angeli ministrarent. Absit, 
absit Β΄ ut credat aliquis cuilibet minimo, dummodo 
in confessione nominis constituto, aliquid defutu- 
rum 5. Tantum abest ut Dei 1 pontifex ille qui mise- 
ricordue semper rebus institerat * , horum omnium 
opibus indigeret. 


CAPUT XII. 


A multis invisitur. Colesti visione recreatus, de martyrio 
subeundo ejusque dilatione divinitus admonetur. 


Jam nunc, quod secundo posueram loco, cum 


B 3ione licuisset! ) : 


tus etíam pro animo tantí Virl apticum et competen- 
tei) locum, hospitium pto volütitate secretum, et 
quidquid apponi eis ante promissum est, qui regnum 
et justitiam Dei quzruht. Atque, ut omittam frequen- 
tiam visitantium fratrum, ipsorum 'et inde civium 
charitatem, quie reprzseritabat omnia α΄ ibus videba- 
tur esse fraudatus ; admirabilem visitationem Dei non 
prieteribo, qua!antistitem suum^síc in exsilio essc 
voluit de secutura passione securum , ut imminentis 
martyrii pleniore fiducia, non exsulem tantummodo 
Curubis !, sed et martyrem possideret. Eo enim die 
quo primum in exsilii loco mansimus (nam et me 
inter domesticos comites dignatio charitatis ejus dele- 
gerat exsulem voluntarium , quod utinam et in pas- 
« Apparuit. mihi , inquit, nondum 
somni quiete sopito , juvenis ultra modum enormis : 
qui cum me quasi ad prztorium duceret, videbar 
mihi tribunali sedentis tum proconsulis admoreri. 
Is ut in me respexit , anholare statim ccpit in tabula 
sententiam , quam non sciebam: nihil enim de me 
solita interrogatione qu:esierat. Sed enim juvenis qui 
a tergo ejus stabat, admodura curiosus * legit quid- 
quid fuerat " annotatum. Et quia iude verbis pro- 
ferre non poterat, nutu declarante monstravit, quid 
in litteris tabulz illius haberetur. Manu enim expansa 
et complanata ad spathe modum, ictum solits ani- 
madversionis imitatus , quod volebat ^ intelligi, ad 
instar liquidi sermonis expressit. lintellexi sententiau 
passionis futuram. Rogare cepi et petere continuo, 
ut dilatio mihi vel unius diei prorogareiur, donec 
res meas legitima ordinatione disponerem. Et cum 
preces frequenter iterassem , rursus in tabula co:- 
perat nescio quid annotare. Sensi tamen de vultus 
serenitate judicis mentem , quasi justa petitione com- - 
motam. Sed et ille juvenis, qui jamdudum de pas- 
sionis indicio gestu potius quam sermone prodiderat, 
clandestino idemtidem nutu concessam dilationem 
qu:e ad crastinum petebatur P,contortis post invicem 
digitis significare properavit. Ego quamvis non esset 
lecta sententia 4, etsi de gaudio dilationis accept 


LECTIONES VARIANTES. 


* Videret hoc Bod. 1. 

b Nobis patria minus chara, et commune nomen est ; qui 
parentes ipsus O.ron. et edd. vet. Et totus affectus est in 
pareutes Morel. 

€ Talis poeua possent videri Oxon. 1. Si h:zec alias pcena, 
Morel. 

d Gloria est. Nolo Bod. 1. 

* Amoenitatis vigorem Bod. 1. 

T Vastu rupe sylvaruini Jtom. 

δ Inbosp itas cautes Bod. 1. Morel. 

à Absit semel Oxon. Bod. 1. 


i Aliquid zstimet Bod. 1. Aliquid defuturum exis 
met Oxon. 

j Ne dum Dei pontifex Bod. 4. 

k institerat, ullis bonorum opibus Bod. 1. Morel. 

l Sic Bod. 4. Curubi Riqalt. 

'! Curiosus videre quidquid Morel. 

" Quidquid ageretur Bod. 1. 

9 YVolebat iude agi Bod. 1. 

P Concessum esse quod petebatur Bod. 4. 

4 Esset sola sententia Bod. 1. 


VARIORUM NOTE. 


Cap. XII. — Curubis. Urbs episcopalis provinciz 
proconsularis. BRuiNART. 

Apparuit. Omnia fere quxe sibi aut. Ecclesi:e coh- 
tingere debebant, per visiones edocebatur Cypria- 
nus quas sepius declarat, Vide epist. 11, alias 8, 
epistolam 66, alias 69, etc. In epist. 16, alias 10, 
priter visiones refert etiam puerorum ecsltases per 
diem factas. Certe pauca sunt ex antiquioribus et 
sincerioribus Martyrum Actis, iu quibus ejusmodi 
visiones non habeantur. Vide dissertationem quar- 


tam Cyprianicam H. Dodwelli. Rutas. 

Complanata ad. spathe modum. Neget. l0, € 
15, in gravi armatura numetat, 9gfadios mmajerá, 
quos spathos vocant. FELL. 

Contorlis post invicem digitis. Quod — intibit 
actionis sive dilationis nota. Ita versus pollez dam- 
nationis signum, elatus absolutionis. FkLL. ^ 

Res ineas. Supra num. 2 Cyprianus dicitur iai 


conversionis omnia sua predia in usus pauperum 
traxisse: unde hic locus de suppellectili dead 


1105 


DE VITA ET PASSIONE S. CYPRIANI. 


1494 


leto admodum corde gauderem ; metu tamen inter- A supremo judicio ! disponendum (fuerat , ordinaretur. 


pretationis incertz sie tremebam , ut reliquias lormi- 
dinis cor exsultans adhuc toto pavore * pulsarent.» 


CAPUT XIII. 


Quam visionem auctor interpretatur, et. veridicam 
fuisse probat. 


Quid bac revelaüone manifestius? quid hac 
dignatione felicius? Ante illi pra dicta sunt omnia 
quecumque postmodum subsecuta sunt, Nihil de 
Dei ^ verbis imminutum; nihil de tam sancta pro- 
missione mulilatum. Singula ^ denique secundum 
quod ostensa sunt recognoscite. Dilationem petit 
crastini 4, cum de passionis sententia cogitaretur : 
postulans ut res suas die illo quem imyetraverat , 
ordinaret. Hic dies unus significabat annum , quo ille 
post visionem acturus in szeulo fuerat. Nam, ut 
manifestius dicam , eo die post exactum annum co- 
ronatus est, quo lioc illi ante annum fuerat osten- 
sum. Diem autem Domini , etsi non annum * in di- 
vinis Litteris legimus, promissioni tamen futurorum 
debitum illud tempus accipimus. Unde nihil inte- 
rest, si nunc sub diei significatione * solus annus 
Oostensus est, quia illud € plenius debet esse quod 
majus est. Quod vero nutu potius, et non sermone 
explanatum est , reprzsentationi temporis servabatur 
sermonis expressio. Solet enim tunc verbis quod- 
cunque proferri, quoties quidquid profertur imple- 
tur. Nam et vere nemo cognovit quare hoc ei osten- 
sum fuisset, nisi quia post edem die quo id viderat, 


coronatus est. Medio nihilominus tempore imminens C 


passio pro certo ab omnibus sciebatur: passionis ta- 
men dies certus ab iisdem omnibus , quasi ignoran- 
tibus, tacebatur. Saue et in Scripturis tale aliquid 
invenio. Nam ( Luc. 1, 59 ) Zacharias sacerdos, pro- 
misso sibi per Angelum lilio quia non crediderat, 
obmutuit; ita ut filii nomen ^ scripturus potius quam 
relaturus 1, nutu tabulas postularet. Merito et heic, 
ubi Dei nuntius passionem antistitis imminentem nu- 
tu potius expressit, et fidei admonuit, et sacerdotem 
munivit. Dilationis autem petend:e ratio de ordiua- 
tione rerum et de voluntatis disposiijione veniebat. 
Quz vero res illi, aut qu:e voluntas ordinanda, nisi 
ecclesiatici status? Suprema idcirco accepta dilatio 


Et puto propter nihil aliud, immo vero propter hoc 
tantum, etiam indulgentia ab ipsis ejecetant k, et qu 
occisuri erant, admissa est; ut praesens et prsesentes 
pauperes , novissima dispensationis extremis, et, ut 
plenius dixerim, totis sumptibus relevaret. Ordinatis 
ergo tam pie rebus, et sic pro voluntate dispositis 1, 
proximabat dies erastinus. 


CAPUT XIV. 
Imminente persecutione, recusat. fugere Cyprianus , 
suosque ad martyrium hortatur. 


Jam de Xisto bono et pacifico sacerdote, ac 
propterea beatissimo mar!yre, ab Urbe nuntius vene- 
rat. Separabatur jamjamque carnifex veniens, qui de- 
vota sanctissima victima colla percuteret: et sic eraut 
oinnes dies illi quotidiana exspectatione moriendi, ut 
corona posset singulis ascribi. Conveniebant interim 
plures egregii et clarissimi ordinis et sanguinis , sed 
et s:eculi nobilitate generosi: qui propter amicitiam 
ejus antiquam secessum subinde suaderent: et ne 
parum esset nuda suadela, etiam loca in quz sece- 
deret offerebant. Ille vero jam munduni, suspensa ad 
ccelum mente, neglexerat , nec suadelis blandientibus 
annuebat, Fecis-et fortasse tunc etiam quod a pluri- 
mis et fidelibus petebatur, si et divino imperio jube- 
retur. Sed nec illa sublimis tanti viri gloria sine prze- 
conio transeunda est: quia jam sxculo tumescente et 
de fiducia principum infestationem nominis auhelan- 
te; ille servos Dei, prout dabatur occasio, exhorta- 
tionibus dominicis iustruebat, et ad calcaudas pas- 
siones hujus temporis conteuiplatione superventurae 
claritatis animabat. Videlicet tanta illi fuit sacri cu- 
pido sermonis, ut optaret sic sibi passionis vota con- 
tingere, ut dum de Deo loquitur, iu ipso sermonis 
opere necaretur. 

CAPUT XV. 
Capitur. Plebs ante fores noctem excubat. 


Et hi erant quotidiani actus destinati ad pla- 
centem Deo hostiam sacerdotis, cum ecce, procon- 
sulis jussu , ad hortos ejus (ad hortos, inquam, 
quos inter initia fidei suse venditos, et Dei indulgen- 
tia πὶ restitutos, pro certo iterum ín usus pauperum 
vendidisset , nisi invidiam de persecutione vitaret" ) 


est, ut quidquid cirea pauperum fovendorum curam D cum militibus suis princeps repente subitavit, immo, 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Adhuc multa trepidatione Bod. 1. 
b Nihil de Dei Bod . 1. Morel. 

9 Et singula Morel. 

d Petitia crastinum Jod. 1. Morel. 
* Etsi annum Bod. 1. Morel. 

1 Si nunc sub Bod. 1. Morel. 

ξ Qua illud plenius Bod. 1. 


h De filii nomine Bod. 1. Morel. 

i Relecturus Bod. 1. 

j Suprema indicia Morel, 

k Qui ejecevant, admissa est Bod. 14. 

l Sic Bod. 1. Morel. Voluntate disposita Rigali. 
τὰ Et de Dei iudulgentia Bod. 1. Morel. 

Ὁ Occupari in oassione vitaret Bod. 1. Morel. 


VATIORUM NOTAE. 


telligendus, aut certe de hortis qui ipsi restituti 
fuerant, infra num. 15, aut denique de rebus ecele- 
Sig , ex num. sequenti. RUINART. 

Cae. XIV. — Sccessum.. Aliquot diebus secessit, ne 
Uticam interficiendus perduceretur. Ad id euim Fru- 
mentarii a proconsule missi fuerant. Unde infra subi- 
tasse, id est aceelerasse, dicitur prineeps; putans Cy- 


prianum revera effugere velle. Vide epistolam ultimam 
Oxon. 81, Painelio 83. RuimART. 

Cap. XV.—Princeps. De his ratio redditur in notitiis 
dignitatum 1:p. Rom. Erant sumimnates et pr:ecipui qui 
Sub magistro officiorum militabant, describente Go- 
thofred. Porro notum est milites divisos, in Velites, 
Principes, Triaries. Fm. 


1495 


5. PONTIUS DIACONUS, DE VITA ET PASSIONE S. CYPRIANI. 


ut verius dixerim, subitasse se credidit. Unde enim A exercitus adhzrebat, quasi ad expugnand: 


posset tamquam improviso impelu mens semper pa- 
rata subitari ? Processit ergo jam certus expungi quod 
diu fuerat retardatum : processit animo sublimi et 
erecto ^, lilaritatem praeferens vultu. et corde virtu- 
tem. Sed dilatus in erastinum, ad domum principis 
a przetorio revertebatur ; cum subito per Carthaginem 
totam sparsus rumor increbuit, productum esse jam 
Thascium, quem, pr:eter celebrem gloriosa opinione 
notitiam , etiam de commemoratione praclarissimi 
operis nemo non noverat. Concurrebant undique ver- 
sus omnes ad spectaculum , nobis pro devotione fidei 
gloriosum 5, gentilibus et dolendum. Receptum eum 
tamen, et in domo principis constitutum una nocte 
continuit custodia delicata, ita ut convivze ejus et chari- 
in contubernio ex more fuerimus. Plebs interim tota 
sollicita ne per noctem aliquid sine conscientia sui fie- 
ret , ante fores principis excubabat. Concessit ei tunc 
divina bonitas, vere digno, ut Dei populus etiam in 
sacerdotis passione vigilaret. Forsitan tamen qua- 
Tal aliquis. quie. causa fuerit ἃ praetorio revertendi 
ad principem. Kt volunt hoc, scilicet quidam de suo, 
tunc proconsulem noluisse. Absit ut in rebus divini- 
tus gestis segnitiem sive fastidium proconsulis con- 
querar. Absit ut malum hoc intra conscientiam reli- 
gios:e mentis admittam ; ut de tam beatissimo mar- 
tvre ructus hominis judicaret. Sed crastinus dies 
ille quem ante annum dignatio divina praedixerat, 
vere crastinus esse debebat. 


CAPUT XVI. 
Postridie ad tribunal proconsulis ducitur. 


llluxit denique dies alius, ille signatus, ille 
promissus, ille divinus: quem si tyrannus ipse dif- 
ferre voluisset, numquam prorsus valeret: dies de 
conscientia futuri martyris letus; et discussis per 
totum mundi ambitum nubibus, claro sole radiatus. 
Egres-us est domum principis, sed Christi et Dei 
princeps , et agminibus multitudinis mixt: ex omni 
parte vallatus est. Sie autem comitatui ejus infinitus 


tem manu facta veniretur. Eundi autem 
transitus stadii. Bene vero et quasi de indi 
etum , ul et locum congruentis certaminis pr 
qui ad coronam justitize consummato agone c 
Sed, ubi ad prztorium ventum est, nondu 
dente proconsule, secretior locus datus est. 
post iter longum nimio sudore madidatus 
(sedile autem erat fortuito linteo tectum, 
jctu passionis episcopatus honore frueretur; 
ex lesserariis quondam Christianus res sua: 
quasi vellet ille vestimentis suis humidis sic 
tare: qui videlicet nihil aliud in rehus oblati 
bat, quam si proficiscentis ad Deum marty 
res jam sanguineos possideret. Cui ille re 


B et dixit: « Medelas adlibemus querelis, q 


forsitan uon erunt. » Mirum, si contempsit 
corpore, qui mortem mente coniempser: 
plura? Subito proconsuli nuntiatus est. Pr: 
admovetur, interrogatur de suo nomine: se 
spondit. Et hactenus verba. 


CAPUT XVII. 
Lata sententia. 


Legit itaque de tabula jam sententiam ju 
nuper in visione non legerat; sententi. 
talem non temere dicendam, sententiam 
tali et. tali teste condignam ; sententiam μ᾽ 
in qua dictus est secte signifer et inimicu: 
et qui suis futurus esset ipse documento, 
sanguine ejus inciperet disciplina sanciri. | 
sententia plenius, nihil verius. Omnia qu. 
dicta sunt, licet a gentili dicta, divina sunt. 
rum utique cum soleant de passione poutifi 
phetare. Signifer fuerit, qui de ferew 
Christi docebat : inimicus deorum, qui 
struenda mandalat : documento autetn 
qui multis pari genere secuturis, prior in 
martyrii primitias dedicavit. Sanciri etiam 
sanguine disciplina, sed martyrum ; qui, 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Et sereno, hilaritatem Morel. 


b Gloriosum pariter Bod. 1. 


VARIORUM NOTE. 
Commemoratione preclari operis. Alludit ad marty- Ὁ cathedras velatas, cuiquam in Christi judi 


rum festa , in quibus vigilie agebantur. RciNaRT. 
Custodia delicata. ld est libera οἱ minime dura. 
RuisNART. 

Passione vigilaret, lia vigili: festos dies natalium 
martyrum procedunt. FELL. 

Riuctus hominis. Hunc ructum gallice. caprice ap- 
pellaremus. — Huctus proverbialiter heic positum est, 
pro arbitrio seu libito. Eadem voce usus est S. Cy- 
prianus in epist. txi, ad Pomponium, ubi de viris 
qui cum virginibus dormierant, ait: Divina pracepta 
teneamus , nec patiamur errare fratres nostros, el. pro 
arbitrio et ructu suo vivere. DoLLAND. 

Cap. XVI,— Linteo tectum. Linteis episcoporum se- 
des cooperiri solebant, ut ex Paciano patet, qui epist.2, 
ad Sympronianum Novatiano exprohrat, quod conse- 
cranie nullo linteatam sedem acceperit. Τὰ etiam  vide- 
tur innuere Augustinus epist. 25, ad Maximiuum epi- 
ecopum Donatistam, ubi ait, nec absidas gradatae, nec 


turas. RuiNART. 

Tesserariis. Tesserarii, qui tesseras pe 
conturbernia nuntiant , vel ab excubitorib 
De his Vigetius lib. 1, de Re militari, c. ἢ 
sera dicitur preceptum ducis, quo vel ad o 
bellum movelur exercitus. RuiART. — 1 
Veget. |. n, cap. 7, dicit esse, gui te; 
contubernia. militum aut. preorianorum για 
cit. lib. xvii, appellat Barbium Proculum: , 
sperulutorem. FELL. . 

Possideret. Sic aliquas martyrum reliqu 
tim rapere gestiebant Christiani. Ferr. 

Car. XVII.—Prophetare. Alludit ad Caij 
de Christi morle nescius prophetavit, Jo: 


Signifer fuerat. Non modo in christiai 
antesiguanus, sedjducis Sui &ymbolo e 
tera in corpore nofatut, Βα veteris militi 


1197 


ACTA PROCONSULARIA SANCTI CYPRIANT. 


1498 


guum imitatione glori: consimilis zemulati, ipsi quo- A sub Christi spectantis oculis, et sub auribus sacer- 


que disciplinam exempli sui proprio cruore sauxerunt. 


CAPUT XVIII. 
Capite plectitur. 


Et cum exiret pretorii fores, ibat comes mi- 
litum turba: et ne quid in passione deesset, cen- 
turiones et tribuni latus texerant. Ipse autem locus 
equalis * est, ubi pati contigit, ut arboribus ex omni 
parte densatis sublime spectaculum praebeat. Sed per 
enormitatem spatii longioris visu denegato per con- 
fusam nimis turbam , personz faventes in ramos ar- 
borum repserant, ne vel hoc illi negaretur, ut ad 
Zacchzi (Luc. xix , 4) similitudinem de arboribus 
videretur. Sed, jam ligatis per manus suasoculis, mo- 
ram carnificis urgere tentabat, cujus munus est fer- 
rum ; et labente dextera gladium vix trementibus di- 
gitis cireuibat, donec ad perpetrandam pretiosi viri 
mortem, clarificationis hora matura, centurionis ma- 
num concesso desuper vigore firmatam, permissis 
tandem viribus expediret. O beatum Ecclesi;e popu- 
lum , qui episcopo suo lali, et oculis pariter ct sen- 
sibus, et, quod est amplius, publicata voce com. 
passus est; et, sicut ipso tractante semper audierat, 


Dco judice coronatus est ! Quamvis enim non potuerit 


evenire quod optabant vota communia, uL consortio 
paris glorize simul plebs tota pateretur, quicumque 


dotis ex animo pati voluit, per idoneum voti sui tes- 
tem, legationis quodammodo litteras ad Deum misit. 


CAPUT XIX. 
Primus martyr episcoporum Carthaginensium. 


Sic consummata passione perfectum est, ut Cy- 
prianus qui bonorum omnium fuerat exemplum, 
etiam sacerdotales coronas in Africa primus imbue- 
ret ; quia et talis esse post Apostolos prior ceperat. 
Ex quo enim Carthagini episcopatus ordo numera- 
tur, numquam aliquis, quamvis ex bonis et sacerdo- 
tibus, ad passionem venisse memoratur. Licet sem- 
per Deo mancipata devotio, dicatis hominibus pro 
martyrio deputetur ; Cyprianus tamen etiam ad per- 
fectam coronam , Domino consummante, profecit : ut 
in civitate ipsa in qua taliter vixerat, οἱ in qua prior 
fecerat multa preclara, prioretiam sacerdotii ccelestis 
insignia glorioso cruore decoraret. Quid hoc loco fa- 
ciam ? inter gaudium passionis et remanendi dolorem 
in partes divisus animus, et angustum nimis pectus 
affectus duplices onerant. Dolebo quod non comes 
fuerim? Sed illius victoria triumphanda est. De vic- 
toria triumphabo? Sed doleo quod comes non sim. 
Verum vobis tamen et simpliciter confitendum est, 
quod el vos scitis, in hac me fuisse sententia. Mul- 
tum ac nimis multum de gloria ejus exsulto ; plus ta- 
men doleo quod remansi. 


LECTIONES VARIANTES. 


* [n zequali Gal. 


VARIORUM NOTAE. 
Vid. Galat. vi, 17. Porro crucem , Domini vexillum, C dotii, et coronam nominis boni: quo triplici diade- 


verbis annuntiatam, passione altius extulit, et felicius 
predicabat. FgLL. 

Car. XVIII —Ad Zacchai similitudinem. Nescio an- 
non heic levis allucinatio Pontio aut amanuensibns ac- 
ciderit, voce Zacchai pro Christi scripta : manifestum 
enim est heic alludi ad Luc. xix , ubi Zacch:;eus, ad- 
veniante Cliristo, precurrens ascendit in arborem sy- 
comorum , ut videret eum. Nempe sie S. Cyprianus ab 
aliis qui in arbores conscenderant, visus fuisse heic 
dicitur. BoLLAND. 

Vota communia. Confer Acta num. 5, ubi (urba 
fratrum dicebat ; Etinos cum ipso decollemur. RuisAnT. 

Car. XIX.—Sacerdotales coronas. Non ex calvitie, sed 
illusiri virtute quiesitas. Coronz regni rabbini tres 
alias addunt ; nimirum coronam Legis, coronam sacer- 


mate Cyprianus redimitus prefulgebat: et alteram 
martyri) addidit, Apostolus Afrorum videtur Simon 
Zelotes de quo. Nieeph., l. it, €. 40, dicitur : Αἰγύπτῳ 
Κυρήνη t£ xxi τῇ Agptxr προσδαλών. Μαυριτανίαν τὲ xal 
ὅσον τῆς Λιδύης ἐστὶ, τῷ εὐαγγελίῳ διαδραμὼν, etc. FELL. 
Comes non sim. Pontii festum recolunt vetera marty- 
rologia , sicut et hodiernum Romanum, die 8 marui. 
Cave tamen ne liunc cum Pontio martyre confundas, 
js Philippos imperatores ad fidem Christi adduxisse 
icitur, de quo plura apud Bollandianos ad diem 
14maii. Altare in honorem S. Pontii dedicari curavit 
S. liusticula sxculo vii, abbatissa Arelatensis ; ut in 
cjus Vita refert Florentius presbyter. At quisnam 
fuerit ille Pontius non explicat. lUNART. 


ACTA PROCONSULARIA 


SANCTI CYPRIANI 


EPISCOPI ET MARTYRIS. 
99€ 5» e--- 


I. Prima S. Cypriani confessio coram Paterno p 


proconsule. Presbyteros prodere renuit. 


Imperatore Valeriano quartun et Gallieno ter- 
tium consulibus 5, tertio kalendarum Septembrium, 


LECTIONES VARIANTES. 


b Tusco et Basso coss. Vet. Martyr. Saris. Gal. Foss. 
Nobilium: Imperatorum scripta ad me venerunt, ut hi qui 


e»remonias execrantur, diis immolare, et ad sacriflcan- 
dum compellantur inviti. Act. Pass. 


VARIORUM NOTAE. 


I.—Imperatore Valeriano. Actus [assionis Cypriani 
séchindum editiones Manutii e Morellii , egregiam 


fabulam prologi loco promittit, qux raculum imn 
quo natà est aatis profitetur; et sio. 86 habet 1 Gem 


1199 


ACTA PROCOXSULAMA SANCTI CYPRIANI. 


(50 


Carthagine 1n setretario, Paterrius proconsul Cy- A exquiro. Cyp?ianus dixit : Cum disciplina prohibeat, 


priano episcopo diit : Sacratissimi imperatores Va- 
leriatius et Gallienus, litteras sd me dare dignati 
sunt, quibus precepetünt eos qui Romanam religio- 
nem uon colunt ^, debere Romanas cxremonias 
recognoscere. Exquisivi P ergo de nomiue tuo; quid 
mihi respondes *? Cyprianus episcopus dixit : Chri- 
giiunus. sum, et episcopus. Nullos alios deos 4 novi, 
nisi tinum et verum Deum, qui fecit celum et terram, 
mare κί qu& in eis sunt. omnia. fluic Deo nos Chri- 
stiani deservimus : hunc deprecamur diebus ac. nocti- 
bus, pro nobis * el pro omnibus hominibus, et pro 
incolumitate ipsorum imperatorum. l'aternus prócon- 
sul dixit : In. hac ergo, voluntate perseveras f? 
Cyprianus episcopus respoudit : Bona voluntas que 
Deum novit, immutari non potest δ. Paternus procon- 


sul dixit : Poteris ergo secundum praxceptum Vale- B 


riani et Gallieni, exsul ad urbem Curubitanam 
proficisci? Cyprianus episcopus dixit : Proficiscor. 
Paternus proconsul dixit : Non solum de episcopis , 
verum eti m de presbyteris inihi describere dignati 
sunt. Volo ergo scire ex te, qui sint presbyteri qui 
in hac civitate consistunt. Cyprianus episcopus 
respondit : Legibus vestris bene alque. utiliter. cen- 
suistis delalores non esse ^. 1taque detegi. el deferri i 
a menon possunt. Incivitatibusi autem suis invenientur. 
Paternus proconsul dixit : Ego hodie in hoc loco 


ut quis se uliro offerat, εἰ twe quoque cire bec 
displiceat ; nec offerre se ipsi possunt : sed a te ezqui- 
siti invenienlur. Patérnüs proconsul dixit: A me 
invenientur. Et adjecit : Praeceperunt etiam, ne 
in aliquibus locis conciliabula fiant, nec cometeria 
ingrediantur t. Si quis itaque hoc tam sue 
preceptum non ohservaverit , capite plectetur. Cy- 
prianus episcopus respondit : Fac quod tibi preceptum 
est !. 


Il. fn exilium Curubim mittitur. 1nde a Galerio re 
catus comprehenditur. 


Tunc Paternus proconsul jussit beatum Crpris- 
num episcopum in exsilium deportari. Cutmque dia 
ibidem moraretur, successit — Aspasio Paterno 
proconsuli Galerius Maximus proconsul, qui sanc- 
tum Cyprianum episcopum , ab exsilío revocatum, 
sibi jussit priessentari. Cumque Cyprianus, sanctus 
martyr electus a Deo, de civitate Curubitana, in qua 
exsilio prz::cepto Aspasii Paterul tunc. proconsulis 
datus fuerat, regressus esset, ex sacro pr:cepto ia 
suis hortis manebat. Inde quotidie sperabat veniri 
dd se, sicut illi ostensum fuerat ; et cum illic de- 
moraretur, repente idibus septembris, Tusco et 
Basso consulibus, venerunt ad eum principes duo 5, 


LECTIONES VARIANTES. 


* Romanam religionem colunt, debere czremonias re- 
cognoscere. 

b Exquiro ergo Gal. Suris. Exquiro tibi de nomine tuo 
quid mihi respondeas Cod. Conch. 

€ Respondens Gal. Saris. 

d Nullus alios deos colo Saris. Gal. 

* j'ro nobis, et pro iucolumitate, Saris. Gal. 

f Perseveras ut non sacrifices Act. Pass. 

€ Mutari non potest. Non solum de episcopis Gal. Saris. 
Act. Pass. 
1 h Sic Gal. Saris. Nos delatores non esse Act. Pass. 

mpr. 

i [taque eos exhibere non possumus; sed nec ipsi se 

ultro offerunt, cum hoc Scriptura saneta prohibeat. À te 


enim quzsiti invenientur. Proconsul dixit : Jussum est ut 
nulla conciliabula faciant Act. Pass. 


] lu civitatibus suis invenientur. Paternus Proconsul 


4 
ς dixit : A me invenientur S«rts. Gal. 


k Queineteria ingrediantur, quod qui facere deprehen- 
sus luerit, capite plectatur. Sanictus Cyprianus resjondiL : 
Fac quod. tibi przceptum est... Et. post h*c ductus est in 
exsilium B. Marlyr per preceptum Aspasii. ptocomsulis in 
civitatem Curubitauam. Post dies autem imultos cgressus 
Acl. Pass. 

1 Fac quod tibi preceptum. est. Cumque Cyprisnus ele- 
etus a Deo de civitate Curübitaua Suaris. Gal. 

? Principes duo ex officio proconsulis Galerii Maximi; 
et levantes Act. Pass. 


VABIORUM NOTAE. 


gloriosum nomen Christi α gentilibus exosum, inten- 
lione maxima conaretur. auferri, δἰ esset persecutio 
apud urbem Romam. : beatissimtis Cornelius | pontifi- 
catum pra dictg urbis summis virtutibus praditus tunc 
regebat ; comprehensusque a praside , et diuturnis tor- 
mentis afflictus gladio finivit temporalem vitam, per- 


morationis anniversarie — ergo — compingebantur ; 
character temporum qui ad passionem solummodo 
pertinebat, utrique prafigebatur. FELL. 
In secretario. Gloss. Grx»c. σέχρετον, δικαστήριον 
χαρτοφυλάκιον, σέχρετον, συνέδριον. llesych. FELL. 
elatores uon. esse. llis per rescripta principum 


ceplurus a. Deo sine. fine perpetuam. Sed, cum hoc 1) urbe exactis, et a tribunalibus depulsis. Exinde De- 


odium fuisset etium in. Libycis terminis irrogatum , 
multi Christianorum populi, malentes transitoriam vitam 
amittere, et illa que a Deo promissa sunt. adipisci, 
diversis tormentis afflicti consummabantur. Ferunt etiam 
tunc a. preside clibanum calcis. accensum, οἱ in ore 
illius prunas cum thure. exhibitas, prasidem dicere 
Christianis : Eligite e duobus unum, aut. thura. super 
his carbonibus offerte Jovi, aut in calcem demergiminl. 
Tunc trecenti viri fide armati, se ictu rapidissimo , 
Christum Dei filium Deum fatentes, jecerunt in ignem 
et inter vapores calcis pulverei sunt demersi ; quos sibi 
Christus. consecravit. In his autem diebus cum talia 
gererentur, beutus. antistes. Cyprianus. Carthaginensem 
regebat. ecclesiam ; qui comprehensus a. gentilibus , se- 
dente Paterno proconsule in civitate, iniquis tribuna- 
libus presentatur. ln. martyrologio veteri. iucipit, 
Tusco οἱ Basso Coss. in secretario : quem in modum 
legunt cod. Saris. et Gal. Nimirum, cum in unum 
Actus exsilii et passionis, in usus Ecclesize, commo- 


lator habuit, quod dedit, exsilium. Unde recte Cy- 
prianus ad leges provocat, et [rigide diceretur, nos 
delatores non esse. FELL. 

Se ultro offerat. Epist. ult. Cvpr. ait, Dominus nos 
confiteri magit voluit quam profüeri. FELL. 


Tue quoque censurg hoc displiceat. Sic Arrius 
Antoninus Christianis, quasi manu facta mortem 
deposcentibus, dixit : ᾧ δειλοὶ, εἰ θίλετε ἀποθυήσχειν 
κρημνοὺς ἢ Βρύχους ἔχετε. Tert. ad Scapul. Ferr. ᾿ 

Il. — Deportari. S. Augustin. Serin. 509 : Pro fide 
confessionis Christi in exsilium Gurubim missus est, eic. 

lRuiNaRT. 

Ostensum fuerat. Augustin. ibid. n. 2. Ftegressus 
in. hortis suis manebat, et inde quotidie sperabot veniri 
ad se, sicut ostensum illi erat, etc. Vide supra Vit. 
n. xr. RuianT. 


Consulibus. Monet Baronius, ad annum 261, n. 95, 
legendum esse Fusco ex Trebellio Pollione. RuixART. 


1501 


ACTA PROCONSULARÍA SANCTI CYPRIARI. 


1502 


unus strator officii Galerii Maximi proconsulis, qui A omnes in vico, ante januam hospitii principis man- 


Aspasio Paterno successerat; el alius equistrator ^ 
acustodiis ejusdem officii 5, qui et in curriculum 
eum levaverunt, in medioque posuerunt , et in Sexti 
perduxerunt ; ubi idem Galerius Maximus proconsul, 
bone valetudinis recuperandz grata, secesserat. 
Et ita idem Galerius Maximus proconsul in aliam 
diem Cyprianum sibi reservari precepit. Et eo 
tempore beatus Cyprianus ductus, ad principem et 
Stratorem ejusdem oflicii Galerii Maximi procon- 
sulls clarissimi viri secessit, et in hospitio ejus cum 
eo, in vico qui dicitur Saturni, inter Veneream et 
Salutariam *, mansit. Illuc universus populus fra- 
trum convenit. Et cum hoc sanctus Cyprianus com- 


serant. 
ΠῚ. Coram proconsule sistitur. Ejus secunda confessio. 
Et ita altera die octava decima kalendarum oc- 
tobrium, mane * multa turba convenit ad Sexti, 
secundum praceptum Galerii Maximi proconsulis. 
Et ita idem Galerius Maximus proconsul eadem die 
Cyprianum sibi offerri precepit in atrio Sauciolo 
sedenti. Cumque oblatus fuisset, Galerius Maximinus 
proconsul Cypriano episcopo dixit : Tu es TnAsCIUS 
CypniaNUS? Cyprianus episcopus respondit : Kgo 
sum. Galerius Maximus proconsul dixit : Τὰ papam 
te sacrilege mentis hominibus prazbuisti? Cyprianus 
episcopus respondit : Ego. Galerius Maximus pro- 


perisset, custodiri puellas precepit 4, quoniam B consul dixit : Jusserunt te sacratissimi imperatores 
LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Proconsularis equester Gal. Sequestrator  Saris. 
Kquestrator Ms. vel. a σοι οί. laudat. . 

b Sed et custodes ejusdem oflicii, et ambo Sarts. 

€ [nter venena et salutaria Colb. Montbrit. Inter. duas 
Jlateas Veheriam et Salutariam Germ. 1. Salariam. Imp. 

altuariam alii ms. Regressus de exsilio habitabat In hortis 
suis, cumque ibidem moraretur, venerunt ad eum duo 
principes ex. ofliclo proconsulis Galerii Max., et levantes 
eum iu curriculum suuin, duxerunt ad proconsulem, ad lo- 
cum ubi pro reparanda sauitate degebat. Et collectus ab 
adstatore officii, secessit ad hospitium ejus , in vicuin qui 


Sirator officii. Perinde est sive stratorem , sive 
siatorer dixeris; codices enim utrumque agnos- 
cunt; aliera. vox grzce originis, altera latinze.. [lli 
fere videntur esse qui postea conimentartenses dict. 
Egregia Constantini lex ad Florentium Rationalem, 
literis aurels scribenda , liominum istorum indolem 
graphice depiugit. Veniam dabit lector si locum ín- 
tegrum exhibeam, siquidem tnutilari minime debeat. 
Cod. L. 1x, tit. 4, de Custodia reorum. 4n quacumque 
causa reo exhibito, sive accusator existat, sive eum ptt- 
blicee sollicitudinis cura perduxerit, statim debet questio 
fieri, ut noxius puniatur, innocens absolvatur. Quod 
si accusator aberit ad. tempus , aut sociorum presentia 
necessária. videatur, 1d quidem. debet quam celerrime 
procurari. Interea viro exhibito non ferreas manicas et 
inherentes. ossibus mitti oportet, sed prolixiores ca- 
tenas, ut cruciatio desit, el permaneat fida custodia. 
Nec vero sedis intima tenebras pati debet inclusus , sed 
usurpando lucem vegetari : εἰ wbi noz geminaverit 
custodiam , vestibulis carcerum , el sulubribus locis re- 
cipi, ac revertente ilerum die ! ad primum solis ortum , 
illico ad publicum (umen educi ,"e ponis carceris peri- 
matur, quod innocentibtts misermm , noriis non sufis 
severum esse cognoscitur. lMlud etiam observabitur, ut 
neque his qui s:iratorum [unguntur officio, neque mi- 
nistrís. eórwn liceat. crudelitatem. suam. accusatoribus 
vendere, el innocentes intra carcermm sepia letho dare, 
aut subtrdcios. ütilientige longa (abe conssmere. Non 
ehim existimationis tantum, sed etium. perículi metus 
judici. imminebit , si aliquem. ultra debitum tempus 
inedia, aut quocumque modo aliquis stratorum exhdu- 
serit , el non statim eum penes quem officium. custodie 
est, atque ejus ministros capitali pone — subjecerit. 
FRLL. — De his vide Glossar. Cang. ubi siatores 
dicuntur, quod starent ad jussa parati : Stralores vero 
qui equorum pritucipis curam habebant. stratores 
etiam dici possutit a sternendo, quod reos in carceré 
cundemnatos punirent , vel equos sternerent. 

HuiNART. 

Equistralor. ἀναθολοὺς, Mareschalcus, apud sérip- 
tores latino-barbaros : qui imperatorem aut. ducem 
arihatum in equum itnponit. De horum genitura ait 
Manilius. | 


C 


dicebatur Saturni, et habitabat ibi ; convenit autem ad 
euin universus populus fratrum Act. Pass. 

ἃ Castigari puellas Gal. Saris. In vico orantes Gal. Que 
advenerant audire verbum Dei , quoniam ante ostium prin- 
cipis mauebaut, ob amorem martyris glurlosi. 

* Mane autem facto Act. Pass: Wáne multo Gnl. Mane 
autem facto, oblatus est. B. Cyprianus proconsuli, quem 
intuitus, ait illi : Es Thascius Cypriánus qui te papam $3- 
crileg: mentis hominibus pécebuisi ? Ja i runt te sacra- 
Lissimd imperatores saácrilicabe. Consule tibl ne pereas. 
Tunc iratus Proconsul dixit : Diu Act. Press. 


VARIORUM NOTE. 


Hic curru celsior ibit. 

Aut onerabit equos armia, aut ducet in arma. 
Atinianus Marcell. lib. £xx, cap. 5, stráloreiii 
militem appellat. FELL. 

Levaverunt.. Aug. Serm. ladüdató ti. 5. fio missi 
sunt qui eum etiam In currtim levaverunt. RUiNART. 

Sexti periluterunt. Hic lócus sic vidéttit appellatus 
quod sexto ab urbe lapide distaret. RüiwAnT. 

Salutariam. Omnes fere miss. libent  Veuerfam. 
Colb. 1, et Mombrit. inter Venária οἱ Satntaria. 
Geruian. 4, inter duas plateas Verériam et Salutariam. 

RurmAnT. 

Custodiri. Omnes mss. prxter Colb. 4, castigart. 
Alia tamen leetio pralferenda. Sic ehim legit Aue 
gustinus, ut patet ex laudato Serm. n. 4 : Quid illud; 
inquit, quod cum in alium diem dilatus esset, atque 
illuc sc multitudo (fratrum ac sororum congregans. pro 

oribus pernoctarel , custodiri puellas. precepit? ltem 
δ. Fulgentius Serm. 6 : A principe,detentus virginum 
pudicitiam.... custoditit. RUINART. 

Ill. — Sautiolo. Vox obscura. Yidetüresse cognomen 
atrii, quod heic rei interficerenttir. Observat Oxon. 
editor sancitum esse in concilio Matiscon. II, c. 19, 
ut ad locum ezaminationis reorum nullus clericus. ac» 
cedat, neque inlersit αἰγὶ Sauciolo, ubi pro reatus sui 
bualitate quispiam interficiendus est. Codd. Colb. et 
Germ. 1 habetit, atrió Secutiolo. Conch. Saloultio. 

Rurmanr. 

Papam. Forte papatem, ut legendum esse cehset 
nosier Mabillonius iu notis ad Acta. SS. Manunarii, 
etc. Analect. tom. iv, pag. 105. In actis graecis. SS. 
Cononis et filii ejus, die 29 maii Bollandiani n. 4, 
Przses martyrem interrogat àn papas sit aut dia- 
CUIUS, Παππὰς ἢ Διάχων ; respondet selaicum esse. 
Et in Actis SS. Modesti et. Viti editis et mss. Vitus 
puer Modestum suum papatem non semel compellat. 

Rumanr., 

Sacratissimi. Aug. n. 5 : Cum enim ejus immobilem 
mentein videret , quando ei. dixil : Jusserunt. te. prin- 
cipes c&rimoníari ; responditque illi : Non facio; ad- 
jetit el ait : Consule tibi, elc. Deinde n. 6. Fac, in- 
quit, quod tibi praceptum est. In. re tam justa nulla 
est consultatio. Dixerat. quippe ille : Consule tibi. Ad 
hoc tesponsum est : In sé atri Justa, 6(ξ. RuiNART. 


“ν, ' 


41505 ACTA PROCONSULARIA SANCTI CYPRIANI 
e:erimoniari. Cyprianus episcopus dixit : Non facio. A tur. disciplina. Et his dictis, decretum e 


Galerius Maximus ait : Consule tibi. Cyprianus 
episcopus respondit : Fac quod tibi preceptum est. 
In re tam justa nulla est consultatio. 


IV. Sententia in eum lata, capite plecti jubetur. 


Galerius Maximus collocutus eum consilio sen- 
tentiam vix wgre dixit verbis hujusmodi : Diu sa- 
crilega mente vixisti, et plurimos nefarie 'tibi 
conspirationis homines aggregasti , et inimicum te 
diis Romanis et sacris legibus constituisti, nec te 
pii et sacratissimi principes Valerianus et Gallienus 
Augusti, et Valerianus nobilissimus Casar, ad sec- 
tam c:xrimoniarum suarum revocare potuerunt. Et 
ideo, cum sis nequissimorum criminum auctor et 
signifer deprehensus, eris ipse documento his quos 
scelere tuo tecum aggregasti : sanguine tuo sancie- 


recitavit : Thascium Cyprianum gladio anii 
placet. Cyprianus episcopus dixit : Deo grati 


V. Coram magna. populi turba decollatur. Eju. 
a fidelibus noctu sublatum sepelitur. 


Post hauc vero sententiam turba. frat 
cebat : Εἰ nos cum ipso decollemur ^. Pro| 
tumultus fratrum exortus est, et multa tu 
prosecuta est, Et ita idem Cvprianus ir 
Sexti productus est ^, et ihi se lacerna. byr 
liavit, et genu in terra flexit, et in orat 
Domino prostravit. Εἰ cum se dalmatica 
liasset, et diaconibus tradidisset, in linea s 
cepit spiculatorem sustinere. Cum venisse 


D spiculator, jussit suis ut eidem  spiculatori 


quinque aureos darent f. Linteamina ver 


LECTIONES VARIANTES. 


3 Gratias ago Deo omnipotenti, qui me a vinculis hujus 
corporis dignatur ahsolvere Gal. Act. Pass. 

b Et cum duceretur, populus plangens et ejulans diee- 
bat : Nos cum ipso decollemur Act. Pass. 

* Productus autem gloriosus Marlyr, exuit se lacer- 
num birrum, quem indutus erat, complicans , et posuit ad 


genua sua, dein tunicam tulit et diaconibus trad 
Pass. 'Tunican tulit Saris. 

d Tunica Foss. Colb. Conch. S. Genor. 

* Ad lineam δα) ἐς. Stausin linea Act. Pass. | 
Sstibus Gul. 

f Dare pr:cepit Saris. 


VARIORUM NOTE. 


IV.—Collocutus cum consilio. Ut mos erat Romanis 
prosidibus, pone siparium consiliarios sedentes , de 
sententia ferenda consulere. Vid. Act. 25, 12. FELL. 

Valerianus nobilissimus Casar. Quem pater ejus in 
Persiam properans Cxsarem renuntiavit, ubi infeli- 
cissimus senex , hane Christianorum persecutionem, 
miserrima captivitate, el miseriore , si fieri potuit , 
morte luebat. FELL. 


Placet. Idem  August., n. 6. In quid erumpat cor 
nostrum, nisi in. ipsam venerabilis martyris ultimam 
vocem ? Cum enim Galerius Maximus decretum ez li- 
bello recitasset , Thascium Cyprianum gladio animad- 
verli placet. Respondit ille : Deo gratias. Habentes 
igitur de re... dicamus et nos Deo gratias. Et sic desi- 
nit sermo. RutiNART. 


V.— [n agrum Sexti. Martyrológium Rom. Agrum 
Sexti, in sextum milliare a Carthagine juxia mare, 
permutabat. FELL. 


Lacerna byrro. Lacerna sive birro ; altera. ex dua- 
bus vocibus pro additamento habenda. Eminentissi- 
mus cardinalis Baronius, multis agit ut hinc docea- 
mur qualis esset. episcoporum habitus : οἱ quidem, 
lynceus ille nobis ostendit, lineam ad quam stetit 

yprianus , commune illud omnibus episcopis lineum 
indumentum quod. ephod alii dicunt, italice vero ro- 
€hetto fuisse. Dyrrum vero. esse rubri coloris , et seri- 
cum habitum clericalem. Proinde exhiberi exploratum 
antiquum episcoporum habitum , wt post vestem super- 
induerent lineam , et desuper eam solutam tunicam, ac 
denique humeros tantum tegens lucernum byrrum : quo 


C 


» 


genere indumenti hodie videmus uti sancte Romane D 


Ecclesie cardinales , atque episcopos illos qui a Requ- 
laribus ad eam dignitatem provecti sunt. lta jam porro 
discimus Cyprianum aut. cardinalem Ecclesi: Ro- 
man fuisse, aut ex Regularibus ad dignitatem 
episcopalem provectum. Nihil eerte est, de quo par- 
tium studio addicti sibi non possunt persuadere , et 
etiam sperare utaliis persuadeant. lane veste sua 
spectabiles in publicum procedunt clerici Ecclesi:e 
Roman:e, quando in regionibus agunt ubi sibi me- 
tunt : gladiis cincti, ct , ut Campiani nostratis utar 
verbis : habitu demeintissimo iuduti ? Inepte procan- 
su de npiscopis δὲ praebvtaris detegandis fulssek 


sollicitus, siex habitu essent omnibus Οἱ 
Ohes:e prorsus est naris, qui in his qu: sei 
librarioru n. interpolationes , seculis et ingei 
dignas , non deprehenderit. Illi quidem cum 
dignitati episcopali nou satis respondere cred 
officiosissimi homines, dalmaticam subimninis 
FELL. — Alterutram ex liis vocibus p*o addi 
habendam esse censet. Oxon. editor. Certe in 
Germ. liabetur tantum byrro. Porro notat e 
eruditis Cangius in. Glossario, byrrum oni 
rufum significasse : qu:e vox si. lioc loco sic 
gatur, pr:eferenda esset. lectio aliquot. codd. 
habent, lacerno. byrro expoliatus est. De bvre 
cerna tamquam de duplici vestis specie loqui! 
picius Severus, lih. : Dialog., cap. 14, apud 
nium ad aunum 261, n. 44, ubi plura 18. ἢν 
hac re. At mirum est ab eo hodiernas episc 
vestes in his verbis repertas fuisse. Talibu: 
ornamentis episcopos olim usos fuisse , prit 
probandum. Byrrun quo S. Odo Clunisci abt 
gatur more capp per extremitatem fimbria ag 
dentes osculabantur Dei famuli reverenti:e ca 
ejus Vite auctore Joanne, lib. τι, num. 5, 

SS. Ord. Bened. p. 167. RuiNaRT. 

Dalmatica. Codd. Fossat. Colb. Conch. S 
vef:e, etc. pro dalmatica, habent. tmnica : se 
plures codd. dalmatica. Ceterum dalmatic:e 
antiquis ignotum non fuit. Commodus apu 
prid. da/maticatus in. publico processisse dic 
dalmatica plura collegit Baronius in. notis ad 
Rom. die 51 maii, ubi de Paschasio diacono 

Spiculatori xxv. aureos darent. Hanc. larg 
librariis debitam innuit Oxon. editor. Fa: 
gustin.. loco laudato, ubi ait extrema martyr 
fuisse, Deo gratias, qu:e statim post. recitat 
tentiam — pronuntiavit. Omnes tamen mss. ( 
dere licuit, hanc Cypriani liberalitatem con 
rant. Maximilianus, cujus acia ad an. 295 
remus, vestem sibi paratam a patre, roga 
spiculatori. RutNaRT. — Largitio ᾿ς videtur 
brariorum muuificentia facta. Sed si singu 
monete nostre quinque solidos valeant, « 
data conficiet sex libras οἱ quinque solidos 
ninrum quas aterlingas voramus, Fett, 


Ἢ π᾿ ππιητπὰ c9 n - 


1505 


IPASSIO S. CYPRIANI. 


1506 


nualia a fratribus ^ ante eum mittebantur. Postea ἃ Post paucos autem dies Galerius Maximus proconsul 


vero beatus Cyprianus manu sua oculos sibi te^it. 
Qui cum lacinias manuales ligare sibi non potuisset, 


Julianus presbyter et Julianus subdiaconus ei liga-. 


verunt. lta beatus Cyprianus passus est; ejusque 
corpus propter gentilium curiositatem in proximo 
positum est. Jnde per noctem sublatum cum cereis 
et scholacibus , ad areas Macrobii Candidiani pro- 
curatoris, qum sunt in via Mappaliensi juxta pis- 
cinas, cum voto et triumpho magno deductum 6.1. 


decessit. 


Vl. Passus est xvin. kal. octobr. sub Valeriano et 
Gallieno principibus. 


Passus est autem beatissimus Cyprianus mar- 
lyr die octava. decima kalendarum octobrium , sub 
Valeriano et Gallieno imperatoribus ; regnante vero 
Domino nostro Jesu Christo, cui est honor et gloria 
in s:ecula seculorum. Amen. 


LECTIONES VARIANTES. 


ἃ Fratres vero flentes, linteamina οἱ oraria ante eum 
ponebant, ne sanctus cruor defluens absorberetur à terra 


Act. Pass. 


VARIORUM NOTAE. 


Cum cereis et scholacibus, Cardinalis Baronius, ad 
ann. Chr. 261, num. 36, ait: Pristinus hic mos rese- 
ratur Christianos sepeliendi, precedente clero diversa- 
rum classium atque scholarum , accensas faces geslan- 


stipate cedro ceraque. Intempesta nocte ad corpus 
amovendum perrexerant fratres, ne id attentarent in 
Cyprianum Afri , quod in Polycarpum  perpetrarunt 

entiles Asiatici. De qua re vid. Euseb. l. 1v c. 15. 


tibus singulis magna plane pompa. lta Valeriano im- B δυσὶ Joan. xvi dicuntur venisse μετὰ yovv xal 


perium obtinente, diversas classes et scholas habue- 
runt Christiani ; et Martyrum funera procedentes 
instructo agmine , ad hodiernum supplicationum ri- 
tum, celebrabant. Desideramus hic, ut alibi passim, 
histori:: Ecclesiastic:e fidem et dignitatem. Rigalt. 
ait. In. exemplaribus legitur : Ád. cereos et scholaces. 
Rectissime. Scholaces Grece originis vocabulum, sir- 
pos aut funes intortos significat , ex quibus ceratis fu- 
nalia, in usum nocturni luminis. Funales et scholaces 
crant candele , qug quoquo versus arcte vinciebant the- 
cum librorum Numa. Erant enim sequacis ad vincula 
lentitig et sub terrum deposite non. computrescebant, 


λαμπάδων. FELL. 

Scholacibus. lunc locum ex compluribus mss. sic 
restituimus. In editis et aliquot mss. pro Candidiani 
habetur Candidi. Baronius Scholacium nomiue desi- 
gnari putat scholas cleri cum cereis, ete. Rigaltius 
vero faces ad arcendas noctis tenebras, ejusmodi 
funalia scholaces a plerisque appellata esse observat 
Cangius in Glossario. Coemeteria autem Christiano- 
rum appellata fuisse Aremarias seu Áreas patet ex 
actis SS. Montani, etc., et ex Tertulliano ad Scapu- 
lam, c. 5. Videsis Baronium ad diem 5 januar., in 
notis ad martyrolog. Roman. RuiNART. 


APPENDIX 


PASSIO S. CYPRIANI EX M. S. VICTORBIS 
NEC NON BODLEIANO 1. | | 


Cum Cyprianus, sanctus martyr, electus a Domino, C Paterno successit, et alius equistrator qui esset a cu- 


de civitate Curubitana, in qua exsilio datus eral, ex 
procepto Aspasii Paternii tunc proconsulis, clarissimi 
viri, regressus essct ex sacro rescripto, specialiter ad 
hoc et personaliter emisso, in hortis suis manebat ; et 
ad diem omnibus ^ modis veniri sicut ci osten:um 
erat, sperabat. Idem cum illic P demoraretur, repente 
idibus septembribus, Tusco et Basso consulibus, ve- 
nerunt ad eum principes duo, unus strator oflicii Ga- 
lerii Maximi proconsulis, clarissimi viri, qui Aspasio 


stodiis officii ejusdein clarissimi viri, etin curriculum 
eum * imposuerunt, et aumbo eum tenuerunt, et in Sexti 
tulerunt, ubi idem Galerius Maximus proconsul vir 
clarissimus alia die, id est, crastino, olferre sibi prze- 
ccpit : et ita idem Cyprianus cum principe et stratore 
oflicii maximi procousulis clarissimi viri secessit , et 
in hospitio ejus, cum co, vico Saturni, inter Venerea 
et Salutaria mansit. lllic ante januam universus po- 
pulus fratrum mansit. Et cuin hoc Cyprianus compe- 


LECTIONES VARIANTES. 


δ Sic Bod. 1. Omnibus veniri Imp. 
b Cum illic idem demoraretur Bod. 1. 


* [mposuerunt, et in Sexti Bod. 1. 


VARIORUM NOTE. 
Passio S. Cypriani. Rigalt. ait hanc de Cypriani D factum est , perpetuo ingeratur , librariorum elegan - 


martyrio narrationein, ut est brevissima , sic etiam 
esse antiquissimam arbitramur. Plurima Pontius pio 
erga suum episcopum affectu. rhetorica libertate in- 
geniose commentus 651. Multa. ctiam alij , pro captu 
quisque 3uo, adjecerunt, aliena seculo, aliena perso- 
nis, quaedam etiain detraxerunt valde bona ; ut jam 
pauca supersint qu:e praestare. possimus sincera. Illa 
)psa qux Prudentius poeta, passionem Cypriani de- 
Scripturus, fama accepta. refert, Actis inserta tran- 
seunt in historiam. FELL. . 

Proconsulis clarissimi viri. Procousulem titulo. cla- 
rissimi viri iusignitum fuisse ex codice Justiniani et 
aliis veterum scriptis notum est; sed ut, quod hic 


tia haberi debet , quorum perpetuus mos est, omnia 
qu: emendant contaminare. FELL. 

Specialiter ad hoc et personaliter. Hxc ineptus 
aliquis de grege leguleiorum intrusit. RicaLr. 

Et ad diem omnibus veniri. Legendum videtur, et 
ad se diebus omnibus veniri. Augustinus : Εἰ inde 
quotidie sperabat veniri ad se. lpse Cyprianus, epist. 
82, ubi de litteris Valeriani : (Quas litteras quotidie 
speramus venire. ἈΊΟΑΙ,Τ. 

In hospitio ejus. Pontius : delicata custodia. 

RicALT. 

Inter Veuerea et Salutaria. Inter Veneris et Salutis 

fanum. Acia ex cod, Fossatensi et Pratensi : imer 


. τ ϑν rop ΟΜΝ Βα " « 


4001 PASSIO S. CYPRIANI. 
risset, castigari puellas praecepit, quoniam in vico A manis et religionibus sacris , nec te pii ei $2 


omnes ante januam hospitii principisjacebant. Et ita 
altera die, id est xvii kalendas Octobris mane multo, 
ad Sexti, secundum praeceptum ^ Galerii Maximi 
proconsulis, clarissimi viri, in atrio sedentisSauciolo, 
oblatus est. Quo oblato, idem Galerius Maximus pro- 
consul, clarissimus vir ,' Cypriano dixit P : Tu papa- 
tum sacrileg:e mentis bominibus exhibuisti ἢ Cypria- 
nus dixit : Ego. Galerius Maximus proconsul, claris- 
simus vir, locutus cum consilio, sententiam vix et 
wgre dixit, verbis hujusmodi : Diu sacrilega mente 
vixisti, ct plurimos tibi nefarie conspirationis homi- 
nes aggregasti, οἱ inimicum te constituisti diis. Ro- 


principes nostri Valerianus et Gallienus Ai 
Valerianus nobilissimus Cxsar, secta ,felici: 
temporum suorum , obduraüi furoris, ad cae 
percolendas, bonamque mentem babendz 
tempore potuerunt revocare. Et ideo quod 
simi criminis auctor et signifer deprehensu: 
tu scelere docuisti, ipso documento peribit 
niam tuo adnisu duravit sacrilega contum 
sanguine sanciatur disciplina. Et decretum 
recitavit. Thascium Cyprianum gladio ai 
placet. 


LECTIONES VARIANTES. 


^ Galerii Maximi in atrio sedenüs, obvoluto οἱ sauciulo 
Jtigalt. Voluntarie Sauciolo Bod. 1. 


b Tu es Thascius Cyprianus Dizit : Ego. Gal 


B unus dixit Bod. 1. 


VARIORUM  NOT.E. 


Venariam ei Salarium. In aliis codicib. legitur Salu- 
tariam. Non est spernendum quod in Victoriano 
scriptum est : inter Venaria. et Salutaria ; hac eniin 
manu ducor, ui existimem scriptum fuisse, iuter 
Venaria. Salutaria ab aliquo. sciolo qui apud Pon- 
tium legerat locum ubi Cyprianum pati contigit, 
fuisse arboribus ex omui parie densatis consitum. 
RucaLr. 

Universus populus frutrum mansit. Nocturn:e. con- 

vocationes Christianorum. olim. apud ethnicos. sus- 


pecte ; et prostrata puellarum pudicitia passim illis C 


objiciebatur. Vid. Tertull. ad Uxor. 1. n, Justin. et 
Athenag. ín Legat. et Minut. Fel. Ideo de custo- 
diendis virginibus adeo sollicitus erat. Cyprianus, 
Pontius istam pernoctationem , ad vigiliam maxime 
solemnem quie Pascha antecedebat, revocare vide- 
tur, 4 Eusebio, ἡ μεγάλης ἑορτῆς παυννχίς. l. it, 
C. 17, et ἡ μεγάλη τοῦ πάτχα διανυχτέρευσις l. vi, 
c. 9. Unde conjicere licebit, per illa s.ecula. vigilias 
ex recep!o more, martyrum natales, licet ep.scopi 
essent, minime pr.ecessisse. Siquidem tamquam pe- 
culiare quiddam observat, quod Dei populus etiam in 
sacerdotis passione vigilaret. FELL. 

In atrio. sedentis Sauciolo. Sedenti obvoluto et 
eauciolo. Hactenus nemo hanc proiulit ex ullo exem- 
plari scripturam. Vulgatissima illa est : 4n atrio 
sedenti Sauciolo, et in actis a Manntio et Morellio 
editis : atrium quoque proconsulis dicitur Sauciolum. 
Sed parum probabile videtur ullum fuisse atrio 
cognomentum. Faber (testatur in veteri codice 
reperiri : Seleutiolo. Quod igitur in isto Victorino 
scriptum est , obvoluto et sauciolo, et cui displiceat 
istud, sawciolo, emendari poterit levissima muta- 


tione : Mane multo ad. Sexti, secundum ! 
Galeri. Maximi proconsulis, clarissimi riri 
sedenti, obvoluto 1641 helucioso, oblatws est. 
iste. qui venaria dixit, pro senmationibus, 

loriis, lielucionum quoque dixerit 'pro he 
sit helucosus sive heluciosus ὁ χαρηξαρῶν. 
vero est eumdem scriptorem hoc quoqu 
Procousulem in locum, qui dicitur Sexti 
valetudinis gratia, locum nempe amoe 
venationes et saltus. Notandum etiam in 
tione, proconsulem vix el aegre interro, 
locutum esse. Itaque. sedisse in atrio c 
pannis fortasse et focalibus, ut solent zgr 
$auciati, unde aliquis postea dixerit obvolui 
ciolum. Qus eonjectura firmatur eo quod ii 
legitur : Post paucos dies proconsulem dece. 
— Αἱ quantuincumque sibi placeat Rigalti 
jectura sua, constat. Sauciolum pririori 
notare. Concil. Matisconensi secundo . 
citur : « Ut ad lucum examinationis reoru 
clericus accedat, neque intersit atrio 

ubi pro reatus sui qualitate, quispiatm i 
dus est. » Si quis vocem hanc ex gothic 
haustam , et a sequiorum temporum [i 
atrii interpretamentum additam dixerit 
repugnabo. FELL. 

Obdurati furoris. Miquid bic turbatun 
h»c verba sunt proconsulis, in Cypriat 
tiam et fidei christiani robur ; quasi G 
locutione ad Martyrem sua dirisset : ἢ 
durati furoris, pi: et sanctissimi princi 
secla felicissimorum temporum suoruu 
nionias percolendas revocare potuerunt 


— —E ED Ὁ eM 


1500 


INDEX GENERALIS. 


1510 


INDEX GENERALIS. 
IN OPERA TERTULLIAM. 


MONITUM. 


Multos multum forsan pertzesum est haud suo loco, ut 
par erat, inveuisse, at secundi nempe tomi ealcem, bunc 
generalem in opera Septimii indicem. Αἱ, cum nec teinpo- 
ris, nec loci spatia forent, tam igitur ne in immensum libri 
moles cresceret , quam ut accurate inder isle texeretur 

ovisum est. Cum euim, absoluto opere nostro Tertullia- 

eo, ad rerum indicem acciugeremur, collatis hinc inde ac 
in medium. adductis Pamelii, Rigalti, Priorii, Senileri 
syllabis , mirum in modum nos angusti: oorripuere , cum 
eumdem iere indicem , Pameliauo vix excepto, iisdein 
mendis scateutem, iisdem def.ctibus biantem , eadem in- 
curia laborauteu: de manu ad manum oscitauter trausiisse 
deprehendimus, Immo, ut plerumque fit, pravum exemplum 
ad pejora traxit. Inde si quid boni iudolis in iudice Pame- 
liano, nec velim iulicier, id pro more suo Rigaltius , quau- 
tum potuiL, amovit; quantum licuit , sive omiueodo clan- 
culum, sive secus adduceudo textuu, &uam male olentem 
alwconditi ealviuistsie prurigiuem respersit. Tum Pri.rius, 
czxAieroquin bonz frugis homo , istud Rigalüanun opus in 
suam eximiam editiouem temere intagdit. At louge dete- 
rior Semlerus maguificus, uL aiuut Socii ejus assentatores : 
ut enim ad iucotnptum editionis principis Lextum, postlia- 
bitis Lrium &rculorum aecuratis receusiouibus , rediit , ita 
et Heraldi indicem, rudem licet indigestumque reuiaudisee 
visus est, Hac porro, inter 1uulta, aliter aut rectius , ui 
fallor, instructa, annotare licet. — 19 Ordinem litterarum 
alphabeticuum in hujusuiodi opella tam necessarium imulto- 
ties itnpressi interturbavere. — 2» Ordiueu rerug gram- 
maticalem, ut ita dicam, ita czeco auimo neglexere ul pas- 
sim ab50138 xseuoaas Teperire sil, v. g. : « Germaui lünites 
transgredi sinuntur, » dum legendum : « non siuuutur ; » 
« Marciou docet eum Cbristum aou veuigee qui uumquam 
fuerit annunuatus, » dum e conuwa legendum : « Christum 
venisse ; » « Deus Pater invisibilis fit in Filio ex operi- 


bus, immo Lege visibilis. » Alias sensum sus deque yerte- 
runt non tantum mutando aMlrmaliones vel negationes, sed 
rem ompiuo novam jutrudendo : Tertullianus ait : « Etiam 
vanas Szculi dixciplinas ad Jaudem et gloriam ovet 
(patienua). » Seiler in indice reclius : « Discipliuge vaug 
$vculi ad laudem et gloriam Dei promovent, etc. » 5» Eo 
osciLauti:e. veueruut editores hi Germani, uL si quid in 
edeutibus indicibus irrepsit mendosum in pagina ex- 
citanda, idem plenis manibus, licet alio omnino pagtuarum 
ordiue uteutes accipiunt : ne igitur ordinem quidein nu- 
mericun servavere; 49 nec a fortiori ordinem logicum ; 
vcl enim singule voces, singuleve aflinitates gregatim 
froferuutur, vel res a Loto ccelo discrepautes cousocianLur. 
anc pbil icam rerum connexionem in priuiis retexere 
studuimus. 9* Ordinem Lemporum omnibus obviuin, in re 
trita persse,e dexpexere. Hinc Larisszus heros fit Hercu- 
les : Jobannes Baptista cum Evangelista promiscue habe- 
tur. 6» Nil vero protervius pessuiudatur, nil accuratius re- 
ceuseri merebatur quam ordo rerum dognsaticus cathe- 
liczeque diecipling series. Hinc sbsit ut ad bec verba 
& Claves Petru datz suut, » addatur hzgc nimium Romana : 
« Dats? per eum Ecclesiz; » hiuc de CoufirmatioDis Sacra- 
Reuto nec vola uec vestigiiun ; hiuc inunynerz nonnullius 
motnieuti sententia, quas sedulo. excitaudas esse religioni 
summe duxiinus. Cuncta vero Tertulliaueze doctriuse punc- 
8 sive vera sive erronea, sedulo indiyitantur, a nt: 
preterea ad cumulum seuteatis, proverbiales , et ingens 
rerum copia quz iu eximia D. Nic. Le Nourry inveniun- 
tur. Hauc ergo sostri iudicis novam recensionem 60 csete- 
ris przestare liquet, quod praedictis nievis nil parceudo oc- 
eurritur, quod inulto locupletior sit ordo noster, quod prz 
ouunbus res novas et iugumeras Dogmatica catholica re- 
quisitas collegimus. 


4, 


Prior nota arithmetica, charactere Romano descripta, indicat tomum ; erior, charactere Arabico, eolummam ; littera 
, columpz partem que eidem [ione bubjacoL , , 


Α 


A et o, Jesus Christas, 'II, 70 4. Duas Greci: litteras, 
summam οἱ ulti. uam, sibl induit Dominus, H, 935 s, c: 

Aanon, principalis sacerdos, IT, 957 ». 

Aaron et fllii gus cum adirest ad sanctam, probibiti sunt 
portere vinum, If, $17 ». u 

Αβει5 sacrificia Deus accepit, IT, 601 4. Quare, ibid. Po- 
pulun: ehristanum demonsurabat, II, 607 Δ. 

Αβεονα dea, I, 600 c. 

Asnc a Deo nihil aliud, nisi amittere salutem, IT, 270 ». 

AsaonRicIiNES nunc in suis sedibus peresanent, II, 700 4. 

ApnaBAM, pater fldei et divinse femiliaritatis vir, II, 820 
4. Ante Deo placuit quam circumeideretur, II, 002 Δ. Cur 
circumcisus, ibid. Nullius aquse nisi fidei sacramento 
Deo placult, 1, 1215 4. Abraham, amicus Dei, unde justus 
deputatus, si non de s&quitate et justitia legis naturalis, II, 


B. 
Abraham digamus, II , 966 c, ». Sorerem mentitus Ba- 
ram, salutem contumelia redemit, I, 1819 Δ. 
Abraham Angelorum in humana effigie pedes lovit, II 
15 B. Ábrahe nus apparuit inter ipsos Angelos , If, 
B. 
Abraham jussus filium immolare, noa tentands fidei gra- 
Lia, sed probandz, 1, 1164 Δ. Merito benedictus, ge e- 
lis; merito fidelis, quia et patiens, T, 1299 gt &les 


patientia illuminata, ibid. In Abraham typica conte- 
statio, ibid. 


" Abraham nomen mutuatus a Deo, eyllabum edjieiendo , 
, C. 

Abrahz semen benedictum in omaes gentes, II, 097 p. 
Semen Abrahz, Christus, I, (289 c, 

Abraliz sinus, quid, 1I, Hn 89q. 
g;?braham quidam priorem consütuunt quam mundum, IT, 


C. 

ApnaXAN Basilides dixit esse summum deum, II, 62. 

ABSOLUTIO mortis si est, quomodo absolveret a morte qui 
non devixit δὰ mortem, II, 280 Δ. 

AnsTINENTLE Lestimonium vacat , cnm lioentia eripitur, 
II, 283 4. In nullo magis procuratur Dei clementia, quam 
abstineutia populi, II, A. Cur tam severam abstipentiam 
Judaeis imposuerit Deus, 11,506 ». Abstinenlia a vino et ani- 
malibus esculentis a primis Christiauis culta, ἰ, 1527 a. 

Abstinentia in facultate dignoscitur, 11, 282 4. 
iz κρατὶ semper in semeüpsam comtumeliosa, I, 

B. 

AÁcapzuIG a loco conventiculorum suorum sic lati , 
I, 283 Δ. Quinque sensuum fidem durius damnant, Hl, 074 Δ. 

Ácci Patina, II, 562 ». 

AccIDENS et accidentia in quo differant, II, 498». 
asd Lama TIONES publica: pro lengiori imperatorum vita, I, 

A, B. 

Acuap rex sanguinem Naboth deprecatione delevit , IT, 
990 ». Veniam meruit powmitentism nomine, li, 578 Δ. 

Acuawor, »on Valentini, Il, 68 s, 504 Δ, 5, 908 4, 971 
8qq. 


vg P» 


41511 INDEX GENERALIS. 


AcmLLES, ferarum medullis educatus, unde nomen sum- 
psit, 11, 1041 4. In virginem habitu inutatus, ibid. Cleony- 
mus Pyctes ab eo curatus in somnis, II, T23 4..— 

Acmvoncx arma, [, 425. 4. Achivurun et Trajanorum 
deorum bella, I, 551 4. |. " 

AcTA APOSTOLORUM qui nou recipiunt, nee Spiritus sancli 
esse possunt, II, 546 c, 55 4. 

AcrA Poutii Pilati , I, 290 M]. 

Actus judicum custodiarum, 1, 496 s. uu 

ApaM liber et sui arbitrii et δια potestatis a Deo iusti- 
tutus, I1, 290 n. Non ex semine viri factus, 1I, 725 s. lu- 
noceus erat et Deo de proxime auicus, et. paradisi colo- 
nus, 1, 1237 s». Incircumucisus in paradiso habitavit , 11, 
G0] a. 

Adam ante nomina animalibus enuntiavit, quam de ar- 
bore decerysit ; ante etiam prophetavit, quaui voravit, 1I, 
ΝΟ B. 

Adam ecstasin spiritalem expertus, in qua magnum illud 
sacramentum in Christum et Ecclesiam. prophetizavit , HI, 
6905) a, 998 4. Adam, fons ille generis humani , ante ebibit 
soporem quam sitit quietem; ante dormivit, quam labora- 
vit, quam edit, inno quam et probatus est, 1l, 725 n. Ad:e 
soumus mors erat Christi dormiuri iu mortem, 1), 7125 5. 

Adam uudus certe οἱ investis f[ijulo suo constitiL, post 
demum sapientiam haud dum licitum pr:iereptam, potitur, 
Il, (058 4. Deus. Ad:e ostendit exitum  Lransgressiunis, ne 
ignorantia periculi negligentiam jnvaret obsequii, H, 293 
p, c. Adi et Evze lex data, in qua omnia preecepta condita 
erant, IT, 599) p. . u 

Adam, unus Evae inaritus, et. Eva una uxor illius, una 
mulier, una costa , L, 1277 4. Adan ante naptiarum cou- 
gressum vir coguominatus est , IL, 900 ». Adam et Eva, 
quamdiu intellectu earebant, nudi agebant, H0, 904 4. 

Adi delictum , IL, 280 s, c. Quid ei acciderit. post. la- 
psum, 1I, 297 5, c. Illi fuit adempta paradisi gratia. et Dei 
familiaritas, II, 286 p. De ficulueis foliis pruriginem reti- 
nuit, 11, 990 p, 1038 A. Quod evenit, Ad:ze, non Deo. debet ex- 
probrori , I1, 290 », c. Per impatientiam alterius periit, I, 
1351 p. Adam et Eva de immortalitate exciderunt, faciendo 
contra Domini prieceptum, IL, 599 c. Deus ipsam traus- 
fressiouem disponendo prseseiit, et priesciendo disposuil , 

l, 2390 4. 

Adam cur Deus interroget post peceatum , Il , 514 c. 
Adam eonfessus seductionein, et non oceultata. seductrice, 
insignis admodum fuit liereticus, II, 286 c. Pro ter statum 
[οἷς deditus uiorti est, sed spes ei salva est, 1l, 515 4. In 
mortem damnatur ob unius arbusculie delibationem ; et ex 
inde prosiliuut delicta cum poenis, et pereunt. jam omnes 
qui paradisi nuilum cespitem norunt, lI, 272 4. In erga- 
stulum terr: laboranda relegatus, in ipso opere prono et 
devexo ad terram, usurpatum ex illa spiritum mundi uui- 
verso generi suo tradidit, II, 286 p. Adau et Evam Deus 
pon maledixit, II, 515 4. 

Ads οἱ Eva restitutio carnis repromissa, II, 853 p. 

Ade ponnitentia, I, 1218 s. Ipse stirpis humar:e et offens:e 
in Deum priuceps Adam, exomologesi restitutus in para- 
disum, 1, [218 B. Quod negabat Tatianus, Il, 72 4. 

Adam novissimus Christus , 11, 725 5, 7824, 8i 4 4. Ex 
qua substantia pariant iuter se Christus et. Adami, 1I, 
87: B. 

ApwETI regis Pros Apollo pavit, I, 352 4. 

ApoRAario. Vid. CpRisTIANI, Onario. 

Apniasvs. Vid. HapRiANCS. 

ApnvuETICcUS Mavilus martyr, I, 702 n. 

ApsoLanE fastigium majestatis, I, 365 4, 517 4. 

AvpvLrER, quis apud Deum, I, 1252 c. 

ADULTERIUM eSt. nubere manente matrimonio, lI, 415 c. 
Adulterium est matrimonium illicitum, II, 950 c. Nemosine 
libidinis impatientia subit adulterium, 1. 1258 ». 

Adulterium non in solis consistit, osculis amplexibus et 
carnis congressione , sed etiam si oculum quis impegerilt 
libidinose, et animam conimoverit impudice, I, 064. 5. 

ApvERsA contingunt bouis in admonitionem , malis in 
castigationem, 1, A. Temporali afflictione, non solum 
frusirantur supplicia aeterna posnitentes, sed ctiam expuu- 
gunt, T, 1241 4. Vid. CatAuirAs, Marcy. 

AEpiricaNT quidam quasi numquam morituri, 1, 475 4. 

:EcvrrioRCM reguum Ronmauo antiquius, 1, 453 4. Bestias 
adorabant, II, 596 p, sq. Qves et bestias consecrabant, T, 
418 4. Eos capite damnabant qui unam occidissent , ibid. 
IEgyptioruin dii ibis et crocodilus, II, 502 4. :Egyptii tauri 
antistites, II, 938 c, 955 4. Joseph patriareham Serapidis 
nomine deum habuerunt. II, 596, » 5. /Egyptiorum lüero- 
pontes II, 200 c. Ex /Egypto omnis superstitio provenit, 


4. 
- "Egyptus incolam habuit Chaldeum genus , II, 1055 ». 

ptus foedissima decemplici castigatione j:ereussa, IT, 
901 c. Juste. auro et argeuto spoliati. ;Egvi.tii ab Judieis, 


II, 508, $q., 418 c, sq. 

iEgvptus nonuumquam totus orbis intelligitu: 
tionis et maledictiouis elogio, 1I, 620 s. /Egypu 
pia omnis geus vocatur, a specie ad genus, I, : 

iEcnor fratres visitandi, 1, 1294 4, 1505 4, f: 

/ExiLics P'Roscs voverat se deo Alhurno temj 
craturum, sed a senatu prohibitus fuit, I. 290 4. 

AExctaAmIO sclismatum mater est, I, 1218 4. U. 
ibi et :eruulatio, per quam studium sayit, 1, 647 
tioni concurrunt ica, discordia, otium, dedigi 
giatio, bilis, nolentia et offensa, II, 277 4. Pr 
tienti:e, nou. :emulari, I, 1368 Β. Nihil sine ; 
decurret, quod sine adversario non erit, lf, 27 
qu:eque concurruut, IT, 145 4. 

AEmulatio divin:e rei et humanze, quid, I, 556 
Do prxter diabolum et angelos cjus, alius 

ὁ; ὦ B. 

/ExEAs quam immerito pius οἱ deus dietus : 
Patriam prodidit aut deseruit, I, 598 s. Ignavu: 
rentinum pr:eliuu uon comparuit, T, 599 Δ. 

.ExEsIDEWUS anim: unitatem tuetur, II, 
opiuio de substantia anim:e, 11, 660 s. 

" "Eoves Valentinorum, II, 47 4,654, etc ; 

, 04. 

JEovaxmamas Christianorum, I, 511 24. «Ἐι 
mira fides, I, 1254 4. .Equanimitatis caninae stu 
tio humana, I, 1251 5. 

V RanicA sanctius, 1, 446 4. 

Km et ferro totius vibe necessitates sunt 
1510 4. 

Kscursgs haereticus, et qui sunt κατα Eschiue 

-EsceLaNoRUM dea Anscliaria, I, 621 4. 

/EsccLAMUS, Apollinis et Corouidis seu Ph 
Arsinoes filius, iucerlo patre natus, I, 352 4. M 
detmoustrator, I, 415 4; Hi, 88 5. Primus mede 
vit, 11, 87 ». Ob medicinam et avaritiam a Jov 
nis ['ereussus, I, 3553 4. 

. /Esculapium et matrem. ejus adorabant Ath 
603 p. Sacerdotes ejus induebautur pallio, 1, 
crepidis crevatis, ibtd. Stautes ministrabant , | 
offerri jussit Socrates gallinaceum, 1I, 648 4. S 
15 Bterrogetur /Esculapius, daimonem se es: 
» *1) B. 

-Esculayius alia die morituris, Socordio, De 
clepiodoto, vite subminisurotur, I, 413 4. 
.Esopr graculus, II, 562 p. 

-Esorcs histrio ex avibus pretiosis conviviu 
ll, 1049 ,. 

/Esras, familiare periculi tempus, 11, 133 4. . 
sh ur II, 732 s. ;Estiva hiberna ab imbribus s 

, Á. 

-ÉrarES per corpora operantur, II, 146 5. Q: 
miuis :zlates : infantia, pueritia, adolescentia 
senecta, IT, 746 c. Officia cuique »etati congrua, 
est :elati fides, ut nec habituobstrui possit, Il, 
Us auctoritas, 11, 905 s. 

-Etatis procacitas verecundiam debentis vim 
205 4. Majori :etati Deus exigit honorem, et una 
re, II, 417 4. 

/ErEnNITATSS definitio, IT, 201 4. Ejus census 
/EAcruitatis status non alius quam seinper fui 
TUm esse, ex praerogativa nullius initii et | 
ibid. Non potest diminutionem et subjectionen 
203 p, 307 4, 680 4. /Eternitas non habet tei 
euim tempus ipsa est, II, 255 ἃ, 5. Caret etate 
Deurn, uniformem statum temporum dirigit zt 
" ὖξό B. Deus de momentaneis aeterna me 

3 p. 

-Eternum nihil, nisi post resurrectionem, ΤΙ 

AEternitatis candidatus Enoch, II, 601 ». 

/Ernauipes et Hermotimus fabam iu pabulis 
irruerat, IH, 702 4. 

ArPEnENDA dea, I, 001 4. 

ArrLATUS minor est spiritus, et si du. Spirit 
aurula ejus, uon tamen spirilus, H, 29k c. Af 
nat grieca scriptura animam, non spicituin, ibid 

Alllatus Dei nihil aliud quam vapor spiritu 
Anima afllatus Drei, 11, 652 4, 006 4. 804 Δ. 

ÁrRicAM occuparunt Phoenices, II, 700 a, 1 
pars Africze iari Atlantico erepta, I, 451 4, δὶ 

ArnoncM dea Colestis, I, 410 Δ. 

Acart, seu dilectio, ccena Christianorum, I, . 
Quomodo in hoc convivio se agebant, I, 477 Δ. 
Agape sacra Eucharistia vocata, I, 1210 4. 

ÁcONOTHETES Dioster Deus vivus est, T, 6324 4 

Aaax Ulyssem in armento vidit, IIl, 673 c. 

ArsaxA dea, I, 600 c. 

ALBARBICS lector, I, 670 4. 


4515 


A,siNt et Albiuionz factionis fautores, I, 457 sq. Illius 
soli gentiles rei erant, T, 699 s. 

Arnrwi sententia de animabus, IT, 697 4, p. 

ALBURNUS deus, I, 299 4. A Metello inventus, lI, 266 c. 

ArzA Curii, Il, 1049 4. 

ArciNor pometum, IT, 1036 4. 

ALEXANDER lizreticus Valentinianus, IT, 780 p, sq. 

ALEXANDRI Magni sublimitas, I, 337 4. Sola gloria minor, 
11,1045 4. Numquam Asiam universam et cz:teras regiones, 
postquam devicerat, tenuit, II, 611 5. Qui gentem Medi- 
cum vicerat, victus est Medica veste, 11, 1045 4. Nonacris 
Arcadiae aqua illum interemit, II, 714 &. Duodecim annis 
regnavit, HI, 614 4. 

AvLEGORIAM probavit Deus, I, 487 c. Allegorica forma 
nou est in omnibus propheticis eloquiis, 11, 822 np. Vid. 
PnorngT.E. 

ALLELUIA in orationibus suhjuugere solebant diligen- 
tiores, I, 1194 4. Item in Psalmis, ibid. 

ALLOPHYLORUM nuptias ubique prohibet Deus, 1I, 487 4. 
Allophyli a Machab:eis expugnati, 1I, 606 c. 

AÁrPHABETUM Grxcorum novi h:eresi praebens occasio- 
nen, II, 70 4. 

ArPiUM aeris rigor, II, 692 p. 

ALTARIA bustuaria, II, 1044 s. 

AvriN € oves, IT, 1059 4. 

ALvzi, qui, I, 532 A. 

AxaRA quibus omuia sint, 1I, 675 c. 

Ι ΑΔΆΣΟΝΕΣ, ], 508 4. Regnum illarum Romano antiquius, 
; 4292 A. 

Ausrrio, quid, 1, 1514 4. Ambitionis vires, quiz, I, 1514 
p. Ambitionis repudiatio nulla iu egestate, II, 282 4. 

Aubitiosi quibus incommodis et contumeliis se subdant 
ad lionores capessendos, I, 1246 », 5q. 

AMENTAA, vis spiritalis, quia constat prophetia, If, 681 n. 

Arcos diligere omuium cst, inimicos autem solorum 
Cliristianorum, I, 698 v. 

AxxoNx, ovium dives, II, 1058 n. 

AxrunanaAt apud Ovrogun oraculum, IT, 750 4. 

Aupruttoca apud Mailum oraculum, IT, 750 4. 

AnPniTHEATRI in. aditu plura eduliorum genera emeban- 
tur, I, 495 4. 

ÁNACHARSIS, philosophus, cum reguo Scythie philoso- 
phiain non. mutavit, II, 1045 s. Musicam ignorantes deri- 
debat, I, 265 4. 

Anapins insula, I, 480 4. 

ANATOMIA veteribus nota, 1I, 662 4, 692 4. 

AwxAXxAcORAS, cum Xeuophaue, defetiscentiam somnum 
vocat, II, 721 ». Ejus turbata sententia de anima, 11, 6664. 
Depositum hostibus denegavit, 1, 512 4. 

ÁxAXARCHI diclum cum ptisanz pilo tundebatur, I, 552 4. 

ÁNAxnmiaxpER plures mundos putat, 1T, 1052 p. Universa 
coelestia et aerem deum dixit, IT, 260. 

AxNAxiMENIS opinio de animae substantia, 1I, 660 p. 

AxcnpaRiA /Esculanorum deo, I, 431 4. 

ANpnEAs medicus, 11, 670 4. 

AxcELI sunt substantiz2. spiritales, I, 405 4. Sunt tamen 
corpus, sed sui generis, II, 765 4. Consistantne spiritu 
materiali, Il, 294 &. Angelos officia divina nos credimus, II, 
715 4. Deus Angelos secunda animalium figurze forinatione 
fecit in paradiso suo, II, 297 4. Libero sunt arbitrio dotati, 
1, 1306. Angeli de colo omnes prospiciunt, et siugulos 
denolant, If, 658 4. Quid ubique geritur, tam facile sciunt 
quam enuntiant, T, 407 4. Momento ubique sunt, ibid. 

Angelos appellat Spiritussanctus illos quos ministros su: 
virtutis Deus praefecit, II, 625 4. 

Angelus magni consilii Christus, quoniodo, II, 778 4, p. 

Angelus orationi adstans, I, 1174 a. 

I Ant (elus Baptismi, I, 1206 4. Angelus aquis intervenit, 

,1205, sq. 

Augelum quemdam inclytum mundum instituisse doce- 
bant Apelleiani, JI, 769 4. 

Angeli tamquam homines aliquando fuerunt, 1I, 885 4. 
Pro Angelorum exsultatione orabant Christiani, I, 1159 
$q. Angeli conversi in corpulentiam humanam, IT, 757 c 
Angelorum corporandorum quz causa, II, 764 4. Angelicze 
γοιραίαιίς proprium, ex nulla materia corpus sibi suinere, 

I, 705. Angelorum caro noun putativa fuit, sed verz et so- 
lidade human: substantize, IT, 535 4 s. Carnem non propriam 
gestabaut, utpote natura substantie. spiritales, 11, 764 c. 

Angelorum pedes lavit Abraham, π 791 9. Quali sub- 
stantia apparuerint, II, 535 4. 

Angelorum nomen poetis ac philosophis agnitum, I, 403 
^. Illorum existentiam Plato non negavit, ibtd. 

Angeli apostata, I, 405 4. Illorum princeps Satanas, ibid. 
Angeli desertores Dei, amatores foemiuarum , proditores 
astrologiz, II, 671 s. Legimus illos a Deo et coelo excidis- 
se, ob concupiscentiam faeminarum, 1I, 899 4. In filias ho- 
minum scandalizati suut, H, 519 Δ. Corruptiores perditorum 


PATROL. lll. 


IN OPERA TERTULLIANIL. 


151i 


angelorum , daemonia, T, 405 4. Angeli pravi liber: potc- 
statis abusu lapsi in peccata, I, 1506. 

Angeli, post libidinum vaporata momenta , ca:lum sus- 
pirabant , I, 1506 4. Angelis perd tis nulla est repromissa 
restitutio, 11, 777 c. De angelorum salute nullum manda- 
tum Christus accepit a Patre, ibid. 

Augelus malitiz Satanas, I, 615 4. 

Augelus perditionis malus. an. impatiens, I, 1957 4. An- 
gelus seduxit hominem, Il, 294 p. 

Angelus seductiounis in virgine Philumene, 11, 18 5. Cui- 
dam sorori montanis» nudas cervices angelus in soninis 
verberavit, II, 012 ». 

Augeli desertores metallorum opera denudarunt, herba- 
rum ingenia traduxerunt, et incantationum vires | rovulga- 
runt, eL omnem curiositatem usque ad stellarum interpre- 
lationem desiguarunt, I, 459 4, 1506 4. Mulierum pulchri- 
tudinem, causam sui lapsus, quomodo remuneraverint ravi 
angeli, I, 1506 c. 

Angelis malis renuntiant. Christiani in susceptione Ba- 
plisini, 1, 1506, sq. Angelos judicabunt, ibid. Vid. Dx- 
MONES, DiaABOLUS. 

ἌΝΙΜῈ delinitio, fT, (80 4. Substantia est simplex, ibid. 
incorpora II. 652 4, 654 4, B. Spiritus est, sicut isa dies 
lux, ΠῚ, 661 4. Rationalis est, IT, Dos B. Anima libera est et 
sui arbitrii , IT, 295 B , 686 4. Rationalis, capax scientiz et 
intellectus, 1I, 295 ». Semyer ei inest intellectus , I1, 680 
B. Ánima si minoratur, perit, 1I, 722 4. Utrum auima et 
spiritus unum sint, 1I, 664 4. 

Anima umbra Dei, spiritus sui aura, oris sui opera, IT, 
805 4. À Deo descendit, I, 571 A. Ex afflatu Dei anima, II, 
652 4, 688 4, 696 4, 804 4. luiago Dei est, I1 , 295. Nam 
eosdem motus et sensus habet animus quos el Deus, licet 
non tales quales Deus, II, 50k 4. Auinie substantia, quam 
ab ipso Deo traxit , ad formaui Dci respondet , II, 290 p. 
Anima diviua et zeterua, juxta plures philosophos, 1, 610 4. 
Anima nata et facia, ex initii constitutione, II, 659 p. 

Anima dicitur suz? substantiie nomine, 1I, 654 4. Animae 
graecum nomen, ψυχὴ, frigidum, 1H, 692 n, 696 4. Anima pro- 
prium habet suum vocabulum, non egeus communi corpo- 
ris vocabulo, 1I, 510 ». Animie debetur summa omnis, cu- 
js nonüue totius hominis mentio titulata est, 1I , 667 p. 

otum quod suus anima est, 11, 775 4. .Anima nec voca- 
bulo cadit, quia nec habitu ruit, 1I, 619 ». 

Animzs omnis unum genus , 1l, 720 s, 690 b, c. Anima 
omnes pares sumus, non disciplina, I, 682 5. De anim» si- 
militudiue iu parentibus, 1], 65355, 605 4. Animam et 
carnis ex Ádam tradux in faemiua, 1, 715 4, 80$ 4. Utrum 
anima: dus: in unum conveniant, 1I, 695 4. 

Anima prazscia plerumque , 1 . 295 Β. Anim: divinatio- 
nem multa documenta probaverunt, 1], 689 c. 

Anima invisibilis est, IT, 658 s. Quare, ibid. Auinxe cor- 
pus soli spiritui visibilis, II, 658 n. 

Animae immortalilas pc ncs plures natura nota est, II, 
198 B, c. Àuima omnis imniortalis, |j roununtiatum Platonis, 
II, 795 c. Mortalis vero in Epicurei sententia , I , 610 4. 
Anima obumbrari potest, extingui non potest , II, 730 p. 
Pluribus asseritur animae immorlalitas, 11, 615 5, 668 4, p. 

Anim: a primordio couscientia Dei dos est, 1I , 357 c. 
Aninue conscientia an ἃ Deo sit formata, vel litteris Dei , 
non multum refert, I, 617 ». 

Aninxe qualitas interpretanda, II, 224 c. Animas duplici 
proprietate discernunt Valentiniani, HI, 585 5. Anima sem- 
per mobilis et exercita, 11, 722 4. Negoliusa semper et 
exercita ex perpetuitate imotatiunis , quod Divinitatis est 
ratio, IT, 725 n. Ánima movet corpus , et conatus ejus ex- 
trinsecus apparent, I1, 654 B. Au in anima sit sumimus 
gradus vitalis et sapientialis , quod. ἡγεμονικὸν appellant , 1I, 

510 4. Qualitates ejus solis intellectualibus sensibus com- 
prelienduntur, 1H, 654 n, c. 
Anim:e sensus, II, 654 c. Anime sensus delictorum etiam 


'sine effectibus imputari solent, ΠῚ, 719 ». Animz effigiem 


dat Tertullianus, negante Platone, 11, 65? 4. Auitn:e. sen- 
sualis natura. 1I, 775 4. 

Auimam bifariam Plato partitur, per rationalem οἵ irra- 
tionalem, II, 668 5, 672 4. Zeuo in tres partes eam dividit, 
vel etiam ip sex, II, 668 s. In septema Serano dividitur, 
in oclo a Chrysippo, in novem ab Ajollophane , in decem 
apud qnosdam Stoicorum, et in duas amj.lius apud Posido- 
nium, ibid. 

Anima somniorum memor, quomodo, IT, 726 4. Somnum 
non capit cum corpore, II, 722 4, 725 4, 819 p. 

Anima humana naturaliter christiana, 1, 577 4. Quo sen- 
su, 1, 518 p, 010 Β. 

Anima prior quam littera , IT, 616 &. Ante, quam pro- 
phetia, IT, 257 c. An ante corpus condita, II, 712 p, 858 8. 

Anima in ipso seritur homine, et unum est a primordio 
semen, sicul et carnis in totum generis examen, II, 712 Δ. 
Anima boninis velut surculus quidam ex tnatrice Adam in 


48 


1515 IN?^EX GENERALIS 


propaginem deducta, IT, 682 A. Àuima in utero. seminala 
parit r cum carne , Hl, 695 4. Pariter cum ipsa. sortitur et 
sexui , H, 712 a. D auizie coucepta , adversus cos qui 
post partu ii. eorporis eam i idneunt, ll, 8. ὴ ; ul volebat 
lato, HE, 691 a, et Hicesiis, ex acris scilicet fri ili pulsu, 
I. 692 5. Anima sennne. uniiorinis , fetu multilormis, IL, 
S5 4. 

“ Anime elizies II, 65) 4. Ejus forma per omnia humaua, 
]I. 660 4. Auitna a primordio in Adam conereta et coulizu- 
rata corpori , ut. totius substauti;e , ita et couditiouts istius 
Seien efficit, 1l, 00} n. . 

Aui.i;e Sedes, ubi, LE, 651 n, 671, sqq., 814 «. .Eltas itai- 
nie, If, 740, sqq. Omuia naturalia auium, ut. subsLan'iva 
ejus, ipsi insunt el eu o ipsa proficiunt, Il, 683. A. Ani.uie 
creinenta non. substautiva, Sed provectiva, If, 715 4. Cum 
onmi paratura sua pullulat anuna (am intellectu quaui et 
sensu, Il, 682 4, 715 c. Auima, quacumque etate decesse- 
ril, in illa stat usque ad su,reuiumi diem, 1, 747 4. 

Ani.uam iuseruit Deus et lainiscuit earni , tauta quidem 
Concretioue, ut incertum haberi possit utrinine. earo aníi- 
In un, an carnem auima circumferat, HH. 805 A. Animae nmiutie 
et irrationales medicinas sibi divinitus auributas . iu Lem- 
pore agnoseuut, Ll, 1218 4. Animam ut incorporaleim incor- 
poralinus sapientiae scilicet suidiis ali aiunt. philosophi, IT, 
66 à. Corporalibus etiam pascitur, LL, 655 4. Et artibus, If, 
υδύ 4. 

Auim:e domus caro, et inquilina carnis aniina, II, 717 «4. 
Anime totum vivere , eaeuis est, 11, 805 p. Omue. aniuae 
cogitatorium, earo est, HH, 81 4. Nunquam auiina. sine 
carae est, quamdiu in carne est, li, 814 4. Nihil non cum 
illa agit sine qua nou est, ivid. In carae. et cum carne et 
per carnem agitur ab auiimna quod ioatur in corde, 1, 815 c. 
Auima quie agit impellit in oua, carnis obsequiun vest, 
]H. 815 4. Quidam sunt aetus aue siae eorporis eonmmier- 
cio, II. 130 &, 44. M perlivieudu:n. autem. operam carnis 
ex»peetat, I1, 817 Δ Vid. Conrcs.— 

Anma propriam liabet cor, ulentiain, If, 182 v, c, 817 4. 
Anim corporalitas ex Evangelio relicet, If, 656 &.. Corpus 
liabet, inembra habeot, ΠῚ, 817 4. Au ideo carnalis, IH, 775 
B, c. Áuiue corpus sue est. qualitatis, siut. spiritus, I, 
510 5. Ania. corpus, ex corporalium. passionuur eotimi- 
nione, IT, 655 c. Ania uon potest. dici corpus auimale aut 
inamuiale, H, 654 4. Nilil est anima, si non sit corpus, 1], 
651 4. Corpus si. non. liaberet, non caperet imago animae 
corporis imaginem , If, 657 ἃ. Autuce adsunt liabitus , ter- 
pmiaus, longitudo, latitudo et sublimitas , 10, 65! 4. Auitna 
corporalis est, habens proprium aeuus substaatiae solidita- 
tis, H1, SIG c. Prie ipsa teuuitatis subtilitate, de. fid corpo- 
ralitatis aniui. periclitatur, H, 661 4. Nuiue tliesaurus an 
aeris sit rigor, lH, 692 s. Anime color aerius et lucidus, IL, 
G60 4. Δα τὲ. corjus. anie. quidam a! σα , 
cur, ΠῚ, 872 c. auinie anima sensus est , ii, 777) a. 

Anima hutaua uullo modo transferri potest in bestias, TI, 
105 4. 

Anima earni, ut τισὶν Deo. proxima, dominetur, II, 
803 ». Animam Deus seinper alloquitur, compellit , advo- 
cat, II, 668 A. Anüne naturalis timor. in Deum, uude, 
l, 612 4. 

Anima nulla sine erzmine, quia nulla sine boui semine, 
II, 720 5. Malum anie ex originis vitio et ex obveatu 
spiritus uequam, ΕΠ, 720 A. Anima an in hoiniue deliquerit, 
el au possit ad originalen suimiain referri corruptio por- 
tionis , If, 2204 c. Auinma deliquit jer liberuia arbitrinu, HH, 
206 4. Potuit, nou debuit, delinqueee, ibid. An uostrie 
solius auimaze eausa venerit Christus, 1,007 8. Anima ouis 
eo usque üi Adam ceusetur, douec in Christo recenseatur, 
tamdiu iumunda, quamdiu reeenseatur. IH, 719 4. 

Animam et eorpus. ipsum in seculo isto expositum om- 
nibus ad iajuriam gerimus, 1, 1262 4. Auinxe confhicta- 
tin ies , jejuaia et aridie esee, 10. 806 4. Anima, non fava- 
tiutie , Sed pargatione saucitur, 1,4865 A. 

Anima est. passibilis, ΠῚ 666 p. Nihil pati potest. «ine 
stabili niateria, id est carie, E, 255 4. Etiam in. liae vita, 
illa-so. eov, ore, nita. sola. torquetur, {Π, 730 a. Π πὶ, 
corpore afficto, foritivum sibi ania. gaudium exquirit, 
ibid. A, ud iuferos avit dolere, torqueri. et gaudere sine 
carae, 1], 656. B, 751 a. Hc probat. Lazari. exemplum, 
II, 817 4. 

Anima ruinun cornori infer! eum  ettlata est, II, 819 p. 
De anime. statu. post. hane vitai, fl, 758 5, Τί a. De 
anime recepti vorige pliilosophorum: opiuioaes , H, 759 
A, B. Omnis aninia aj-ud iuferos. s*questratur ia diei Do- 
miai, ΠῚ 745 ας n. Sole aniue ἘΠ ΠΥ, stata post 
mortem, in paradiso apud Deum stitim. immorautur, IT, 
856 4. ln siuutu Abrahze Tro piuntur anime — justorum 
usque ad resurrectionem, IT, 144, sq... Aniuxe Scelestie, 
an in inferis exsulent , 1E, 747 4, n. Án in inferis aliquid 
patiantur aninie , 1, 70 c. Auima prior degustat. judicium 


quie peior induxit eduissum, 11, 814 c, 818 4. Ar 
exspectata carne, sicut. punitur, sie revreatur, II 
Aun: defuuctoruin exspectant dio:n judicii, pr 
riis, aut. cruciatii. destiuari, aut. refrigerio , 
sempiLerio, T, 6155. Animas delunrtorum sang 
mauo. propitiari οι creditum est, I, 6&4 c. be 
iufanium: qui sub uberum fontibus moriuntur, Il 
Ι Auimie quiedam au J.ost niortem corporibus ad 

; (90 sq. 

Animas in corpore reverti docet Plato, 1I, G9; 

ANIMALIA terrigeua et aquigena, II, 299 5. Aui 
omuia vivunt et. spirant, I1, 663. ἃ. Miautiora 
nmiavinimus Avtifex.: iugeuiis aut viribus δι μια νεῖ, 
Naturalium scientia. numquaui in aunimalious ii 
685 p. Creatoris magtuitudo in animalibus, II, 26 
Bresri.E. 

ΩΝ uihil sine sensu ; nihil sensuale si 

y; 442 A. 

ÁNIMUS, Sive. mens, νοῦς apud Judecs, non 
quain su;sgestusaumi iageuilus et insitus, etc., 
Animus ita auitire coucretus, nou ut. sul:staniia 
ut substonti:e otficium, IT, 607 4. Anime est i .ste 
nou patrocinium, HH, 668 4. Auitius est sensuali- 
tuni iitelleetualis, IT, 679 4. Aniuius audit , auin 
I], 677 n. Animus rector. f.eile comtnunicat spiri 
cum habitaculo suo, 1, 12509 5. Αἰ totum 
cireumfert, et quo velit. trausfert, 1, 6253 s. Ai 
lonuu aut nascitur, aut eruditur, aut cozitur, 
Auimum quie acuant vel obiundant, 1, 685 s, c. 
" ÁNSNA, niater. Samuelis, spiritu. q£l01iaur Deu 

, 089 4. 

ANNUCLUS pronubus, I, 5024. Aureus erat, ibid 
aunulus, 1, 683 4. Annuli ex ferro (üebant, ! 
Auauli :wstivales leviores, hyemnales graviores, 

Anuuli llomanorum, 40st Cannensem clade! 
metiebaatur, 1; 485» 4. 

ANNI, tienses, dies solibus, et lunis, et sider 
toris signantur, {{, 485 4. 

AsrEGI dieiioues, ostiorum prsesides, I. 681 

ANTENN £ nàvis quasi brachia. crucis, IL, 354 

ANTunoPoPuac) qui, 1, 931 4, 523 4. 

ANTIrapEs , L, 570 4. 

AwNTICHursIUS delinquent. homo, — filius. p 
II, 839 4. Jan instare putabatur, HH, 117 4. Post 
eradicaiionem agiabitur resuvrectio, II, 38 A. 

Autichrisius Marcion fuit, II, 531, c 

Auticlirist. omnes qui negaut. Christum ia : 
nisse , [l, 10 ». [tem qui non. putant Jesum es 
Deci , ibid 
y Nbierist omnes quotquot sunt Christo | 

, 16 p. 

AxriNocS deus, L, 000 p; II, 206 c. Antinout 
I, 95 4. 

ANriPuoON auctor, IL, 730 4. 

ANTIPOD.E tnemorati, 1, 570 ἃ. 

ANTIQUITASs plerosque auctores etiam deos e 
II, 619 4. 

Auliquitatem semper laudantes et nove de di 
incre, antur, [, 505 4,2573 n. c. 

Autiquitatis. illuminatur Christus, IE, 461 A. 

AxTü HESES Marciouis, 1I, 561 4,5. 

ANroxiNUS. Pius nullam in Christianos leg 
[, 277 4. Vid. CARACALLA. 

, Antoni principatu vivebant Marcion et 

, 43 4. 

AwvTow! vinolentia, [I, 1019 4. 

ÁNUuis deus , ᾿ς 397 4. 

Anubis machus, comoedia, 1, 558 4, 

ANULOCULTBRO πὲ ebantur medici , LI, 692 4. 

ÁxvTI, :ceusatoris Socratis , lemniscatee , TI 

Aot, Il, ΤῊΣ p. "o! 

APaTURIA Sacra Liberi patris, T, 474 4. 

AÁrkL.Es, Marei nis discipulus, ΠῚ, 43 m. Dy 
emeudator, El, 400 c. Et | ostea. ipsius desertor. 
175 c. Nuptbirum. interdietor, (E, 46 4. Descr 
neutite. Marcioneusis, in. lasninam lapsus est 
Et inpegit du virginem Philumenam, IT. 182; 
Quin. sicut prophietissam sequebatur, 1I. 7| 

cione , propter. incoatinentian,  segregatus 
TI 5, 705 4. 

Apellis li:eresis, IT, 71, 553 5. Cujus Signis οἱ 
inductus, novam hieresin. induxerit, 11, 18c. q 
Aigielorum nescio quem affirmat, Il, 47 a, 5. BD 
ΟἹ [sracl igneum facit, Vl, 47 4, 686. B, 801 A. 1 
de animabus, H, 68 n. Et de corpore humano, 
Aute corpora constituit animas viriles et mulie 
113 5. Carnis resurrectionem infringit , Tl, 46 4. 

Apelles scripsit Phaneroscis, if, 45 4, T1 « 


1517 


quos inscrigsit Svllogismorum , II, 71 c. 

APER. Vid. Ásrgna. 

Apicius , IT, 971 s. Coeus iusignis, I, 2324. Cocis ngmen 
dedit, ibid. 

Apiciana condimenta , TT, 700. 

Apicii delicati, I1, 1049 4. 

Apiox, [ 387 4. Conira illum scripsit Josephus, 1, 578 4. 
Vid. Αρριον. 

Arts, /Egyptiorum deus, II, 261 5. Ejus το Ποία. ibid. 

APocaLYesiS Joannis ordinem Lemporutn evolvit, Il, 850 A. 
Illaui respu.t Marcion, 1I, 366 c. 

APOCRYPHORUM scripta coufessione damnat, II, 640 s. 

ÁPoLLO l;evis et imberbis, 1.574 5. Adineti regis greges 
p  l 02 ο- Apollinem apud Graecos εὐραῖον leginus, 

, A , 11, JI B. 

Apollinis oracula ambigua et fallacia, I, 408, sq. Del- 
pliis colebatur ob interfectum draoouem, Il, ἐν ». Ejus 
Sacerdotes non nubeut, 1, 1284 4. Delphos non defendit 
de manu Pyrrbi , I, 607 p. 

Apollinares ludi, I, 658 Δ. 1905 4. 

APosraT£ Cum celeris Christianis non miscebantur, I, 
565 p, c. Eorum crimen, ibid. 

APosTOLATUS coluinn:e , qu:e , IT, 268 s, 504 c. 

AposrToLict , qui , II, 568 B. Contraria Apostolis tradide- 
runt , 1I, 45 4. 

Apostolice ecclesi , II, 335 p. 

APosTOLUS publice przdicare debet, Il, 755 s». Non 
diversa inter se pra'dicarunt, II, $7, 4. Quedam alan 
et universis, quidam secreto et. paucis demaudarunt , 
Il, 57 &. Quedan iuter domesticos disserebant seorsitn , 
1I, 38 c. Apostolos Domini babem: s auctores, qui nec ipsi 
quicquam e suo arbitrio quod inducereut. eleg.ruut, sed 
&cce,.tam ἃ Christo discipliuan) fideliter nationibus assi- 
gnaverunt, II, 18 p. Apostolorum traditio quouiodo diguo- 
Scenda, 1I, 270 s, 366 c. Non slierius Christum. annun- 
tiarunt quain ejus Dei quem Christus przedicavit , 11, 522 c. 
Apostolus solitus consilium subminixrare, cum pracep- 
tum Domini uon liabebat οἱ qusedai dicere e semetipso; 
sed οἱ ipse Spiritum Dei babens, II, 81 c. Apud lsraelitas 
vetus 'estaieentum  resiguabaot, Apostoli, οἱ novum 
consighab.nt , 1I, 849 ». Quod ab Aj,ostolis nou dam- 
patur immo defenditur, boc erit indicium proprietatis , 

, 45 B. 

Apostoli ecclesias condiderupt prxdicando, tam viva 
voce, quam per epistolas, I1, 55 4. Dum ad quosdain , ad 
omues scribit Apostclus, II, 512 5. Apostolorum authen- 
tice litterze publice in ecclesiis recitabanuur, II, 49 4. 

Apostolorum cathedra, IT, 49 4. 

Apostoli, seu missi, lI, 52 4. Cur duodecim solos 
Christus elegerit, II, 587 4. Septuaginta super duodecim 
adlecti sunt , I1, 418 c. 

Apostoli mulieres secum ducebant, non uxores, If, 
9404 Ex ipsis solus Petrus nupserat, II, 939 c. Fuerint 
ne baptizat , I, 1315 4. 

Apostoli, consecuti promissam vim Spiritus sancti ad 
virtutes et eloquiuin, primo per Judzegm, deliinc in orbem 
doctrine. Chrísti semen sparserunt, II, 52 4, 5, 920 4. 
Apud unamquanvque civitatem ecclesias condebaut, ibid. 
In Apostolis quidam dicunt Spiritum fuisse , non Para- 
cletum , II, 72 4, 920 4. Cur a Paulo reprehensi , I1, 561 c. 

Apostoli, fontes et atunes orbem nationum irrizaturi , 
11,587 s. Ut gemu.:e, illustraturi sacram Ecclesise vestem, 

uam Christus induit, ibid. Lspides Jordanis, solidi 

e , fontes Elim, ibid. 

ApornREOSIS, pornpa solemnis , I, 451 5. 

ΑΡΡΙΟΝ historicus, T, 587 p. Vid Amon. 

Aqu laudes, 1, 1202, sqq. Aquarum quaedam genera 
miranda, IT, 754 c. Aqua, gratior ceteris elementis, 
J, 1202 4. Deus iu sacramentis propriis aquam parere 
fecit, I, 1205 4. 

Aquarum natura omnis a Deo constituta, I, 1305 4. 
Priuus aquis preceptum. est animas proferre, I, 1302 ». 
Ex aquis natatiles οἱ volatiles animse, 1I, 228 Β. Ipsius 
hoiniuis ligurandi opus , sociantibus aquis, absolutum est, 
], 1202 ». Figure erant Bapüisui , Ll, 1205 4. 

Aquam religione medicari existimabant ethnici, I, 
1205 4. Eorum aqu:? viduz , I, 120£ s. Eis inculiat. dia- 
bolus in rivis, 1u fontibus, etc., res Dei a3uulaus , I, 
1205 s. Villas, domos , templa, totasque urbes aspergiue 
circumdata? aquae expiabaut passiui ethnici, I, 1204 p, 4. 
In ludis Apollinaribus et Eleusiuis «qua se. tingebant , 
ju regenerationem et impunitatem suorum perjuriorum, 
J, 1200 4. Ideuque faciebant homiciiz, ibid. Aqua cribro 
gestaia , TI, 409 Δ. 

Aqua divini Spiritus sedes, I, 1202 4. Spiritus aquas 
sanctíficans. I, 120£ 4. De saucto sanctificata. aquarum 
natura, el ipea sanctificare concepit, I, 1304 Δ. Aquz 
omnes de prisüna originis pczrogativa Sacrajmentum gan- 


IN OPERA TERTULLIANI. 


referre voluntatem, — ibid 


1518 


ctificationis consequuntur invoesto Deo, ibid. 

Aquas Christus in 680 baptismate sanctificavit, II, 
613 s. Prima rudimenta: potestatis suse aqua auspicatur in 
Cana Galilzz, I, 1210 &. Numquam sine aqua. Christus, 
I, 1210 4. Quomodo , ibid. Nos piscicull, secundum 
utw nostrum Jesum. Christum in aqua nascimur, f, 1108 4. 
Vid. BaprisuCs. 

Aquam baptismalis, liguo pessionis Christi edulcatam, 
potare , II, 79 ^. In aliena regna, alii deo tingi,, Il, 

A. 


Aqua manualis post cenam , T, 477 4. 

Aquam sanctorum pedibus offerre, T, 1995 4. 

Aqua supjlicium crudelius mortis genus , 1, 518 4. 

AqvaRicLt , 1, 495 4. 

.AquiaRUM oculi solem sustinent, IT, 658 s. De pu- 
pillarum audacia natorum suorum generositutem judi- 
cant , ibid. 

AÁocinicius Jovi. immolatum, I, 487 4. 

Anz deorum, I, 547 sq. Tituli eorum quibus dedica- 
bautur aris inscripti , ibid. Aris inhalautes, qui, T, 4154, p. 
De nidore numeu conci; fuut, ructando conantur, anbe- 
lando prefantur, ibid. Iuter i: sas aras genuülium lenocinia 
tractabantur, I, 565 4. Vid. TEMPLUM. 

Anasug thus, I1. 90 ». Ex. Arabia. thura educebantur, 
I, 495 4 Arabie arboris lacryms, 1, 444 4. 

Arabum dii , qui , 1, 418. sq. 

Arabice mulieres. non cajut, sed faciem quoque ita 
totam contegunt, ut , uno oculo liberato, contentz sint 
dimidia frui luce, quam totam faciem prostituere, II, 

B. 


ÁnRacuw € Oflicina, IT, 1039 4. 

Ἀπανεξ retía, 1I, 23.51 p. 

Anarus varia moustra iuter sidera delineavit, II, 143 4. 

Ánsrriit libera potestas, II, 685 A. Naturalis cst atque 
mutabilis, ibid. Oportebat imaginem et similitudinem 
Dci liberi arbitrii et su: potestatis institui , I1, 991 p. 

Arbitrii libertas et potestas , spoute j;reestita ab bomine , 
eflicii bonum «t. proprium, li. 294 C, $Q. Arbitrii li- 
bertas homini in utramque partem concessa est, Il, 3902 4, p. 
Etsi sciamus quid velit, quu uolit Deus, tamen uobis est 
voluntas οἱ arbitrium eligendi alterutrum, II, 916 a. 
Quod in nostro arbitrio positum est, non debeius in Dei 


AÁnbORES vivunt, nee tamen. sapiunt, juxta Aristotelem 
]I, 680 c. Quomodo crescant , IT, 890 1. Ai boribus adhuc 
stipitibus et surculis , inest vis anima, II, 681 4. 

rbores sapientia et scientie, I1, 681 c. 

Arbores circa deorum templa | lantatz, I, 315 4. 

Anca ligura Ecclesiz I, 696 Α, 1 309 1. 

AncEsILAS deos trifariam divisit, 1, 589 p. 

ἄρχῃ, vocabulum non t:intum  ordinativum, sed οἱ po- 
testativum capit jrincipatum , IT, 915 a. 

ARCREMORCS tiisellus , IT, 97 4. 

Ancunss, dux Coriuttiiorum, Syracusas muiivit, II, 10364. 

Ancmuugpis. organum hydraulicum , II, 669 4. 

ÁncutvA autiquissimarum gentium, T, 587 4. 

Archia Komana, It, 570 4, 

RCHIGALLUS sanguinein suum litabat pro salu . Αι. 
relii, ante sex dies mortui , I, 495 4. P te M. Au 
ga xor: suut priucipes et magistratus, II, 215 4, 559 », 

A 


Ancnvs, vel Ancus, anno uno reznavit, JI 4. 

Anc.zi i0ntes acris rigidi, II, dos ὡς "δ 

Angn £& atrocitas, I, 467 4, 

AncENTUM Vid. AvRUM. 

Ánccis deus, I, 606 4. Ind 

AnnpN £ sertum ex auro et Indicis gemmis 
Ariadna iuter sfdera delineata, II, 1125. | I 854. 
Anm Laberii , reciprocicornis, laniculis, tetistrahus , 

, 1051 5. 

Aríes, machina bellica, IT, 1051 5,3 Carthaginens 
inventa, II, 1009 a. aginensibus 

AmoLi, seu Hsnioti, memorantur, T, 495 p, 

AnisTARCHUS , grau maticorum 1 riuceps, I, 282 4. 

AntsTE.E Lestimonium de Veteris Testamenti grzca in- 
terpretiatione , T, 380 4. 

Ánisripe justior nullus deorum gentium, I, 536 p 

AmntsTiPPUS. [1] purpura sub magne gravilalis superficie 
nepotatur, T. 915 4. 

AntsTODEWCS auctor, 11,737 s. 

ARtsTOPHON auctor, 1l, τῇ Β. 

ARisSTOTELES, δἰ 8 Platonis, II, 682 c. T j 
Alexaudro a .ulatur, 1. 512 4. Hermiam fanilior en piter 
turpiter loco fecit excidere, ibid. 
ristotelis tenor, II, 651 5. Aristoteles de somniis, 11 
711 ^, 750 4. Marcoreus circumcordialis caloris somniupt 
vocat , II, 721 c. Miser Aristoteles! qui dialeclicam insti 
tuit, IJ, 30 4. Vid. DiaLecrica, 


t 


1519 INDEX GENÉRALIS 


AnxarUnA Christi et militia spiritalis, II, 517 4. 

AnxewiA. jain christiana, II, 610 Β. 

AnniUS ANTONINUS , iu Asia Christianorum crudelis per- 
secutor, I, 704 ». 

Ans nuila non alterius arlis aut mater aut propinqua 
est, 1, 670 s. Artibus alitur anima, Il, 656 4. Artium 
omuium et atatum semiua nobis insita suut, I1, 682 c. 
Artium ingenia daemones inspirarunt, I, 1528 4, 615 p, c. 
"l'ot sunt artium venz quot hominum concupiscentiae , 
I, 010 B. 

' Artes onines olim ad idolorum fabricationem aut cultum 
spectabaut , T, 668. sqq. 

Artes liberales enumerautur, II, 1050. 4. 

ARTAXERCES quadraginta anuis regnavit, IT, 614 4. 

AwrEkMON Scriptor, lI, 729 4. 

Anrigices ex Etruria lBomaui arcessivere, II, 1050 4. 

AnvspicEs, [, 105 p. Aruspices et deorum et mortuorum, 
I, 5&1 4. De Cisarum morte consulti, I, 459 4. Comparan- 
tur imazis et hariolis, I, 405 4, 612 4. 

AscENsUs deus, T, 606 4. 

AÁscLEPIADES, medieus, de vi principali in anima, II, 670 4. 

AScLEPIADES, Cynicus, in vaeca vectus, inendicans orbem 
terre peragravit, I, 605 B. 

AsctEPIADOTUS ad vitaur revocatus, I, 415 4. 

AspnUBALIS uxor, cum filiis suis iu incendium Carthaginis 
devolavit, I, 581 4. Quam ob caussam, thid. 

Asirx. niajor pars mari Atlantico erepta, L, 481 4 5171. 
In Asia soli ingluvies, IL, 1054 s. Asiam occupavere Athe- 
nienses, IL, 700 4. Asiam Cyrus mersitlet pressit, ]T, 727 4. 
Ex Aja exotice munditie in Lybiam οἱ Europam traus- 
late, IT, 1010 4. 

Asie minoris ecclesie ἃ Joanne constitutae , II , 566 c. 
J'ersecutio in Asia, T, 704 p. € 

Asixic s CELER mulli unius obsonium paravit, 1I, 1018 np. 

Δξινιυθ GarLus pro mensa quantas pecunias dederit, Il, 
1015 4. 

Asics de /Esopi puteo, 11, 416 p. 

Asiunos adorabant ethnici cum Epona et Iside, 1, 577 c. 

Asini superficiem adorasse falso Jud:wi insimulabantur, I, 
$501 4. 

Asini caput et superficiem adorasse Christiani quam falso 
accusati , 1, 96& A. Tacitus dedit huic calutnniz occasionem, 
ibid. Quanta impudeu tia nebulo Judieus ridiculam ejus pi- 
eturam cuti. hae. inscriptione : Deus CumisriíANORUM. ONU- 
cuoETES, circumtulerit, 1, 572 54., 579 4. 

AsvEn. Cliristianos damnare recusabat, I, 7035 4. 

Asrts ἃ vipera venenum mutuatur, IT, 551 c. 

AssynionuM primus rex Ninus, ΠῚ, 1054 p. Herodes alius 
rex, I1. 559 c. Hoe regnum Romauo antiquius, IL, 452 4. 
]lluJ dii eorum noa sunt tutati, I, 608 s. Ab Assyriis pa- 
teseunt lustorize profanze, 11, 1055 4. 

AsranTE, seu Atagartis, Syri? dea, I, 1f8 4. 

Asrhis nihil imputandum 1, 268 4. 

AsinoLOGuA usque ad Evangelium concessa, I, 672 4. 
Quare, ibid. Astrologi:? et magi: societas, I, 612 4. 

AsrRuLOGUS Stellarem conjectat , IL, 1050 4. Astrolojo- 
Tum) artes, sicuti aruspicum, et. augurum, et magorum ab 
angelis desertoribus prodit: et a Deo interdicto, T, 459 4. 
Aswolori notantur, I, 268 c, n, 701 sq. ; 11, 671 5. Con- 
sultabant dzemones de futura Caesarum. morte , 1, 459 Δ. 
A»strologi veteres cur genituram hominis ab initio conce- 
ptus digerant, IT, 625 n. 

AsrnoNoXcS volaticam spectat, IT, 1050 4. 

AsTYAcES, Medorum regnator, in somnio vidit filiam suam 
Mandauain, If, 727 A. 

ATscARTIs. Vid. AsrARTE. 

ATnwinss et Agare in fitis bestias videruut, II, 675 c. 

ATuex x, linguata civitas, Il, 651 s. Sapiendi et dicendi 
acutissimi Athenis nascuntur, IH, 685 4. Athenas Minerva a 
Xerce non defendit, I, 607 ». 

Atheniensium deus Numentinus, I, 596 4. Vid. ATriCA. 

Alienienses Asian occupaverunt, IT, 700 4. Athenien- 
sium ciculo, II, 905 4. 

Athenienses Paulum intellexerunt loquentem de resur- 
rectioue carnis, I1, 850 Δ. 

Arun εἰ reputabautur Christiani, L, 527 5, c. 

Amnios, filius Codi et Terrze, et Saturni pater, I, 601 c. 

ATnLerARUM severior disciplina, I, 624 s. Ad quid, i^id. 

Arr ANTES, Lybica geus, aa aliquando somnient, Π 755 c. 

AiLWNTICORUM mare terras abstulit, L, 481 4, 577 ; LI, 
1051 4. - 

A10» Epicuri, 1I, 705 s. 

ArTTELLANUS, gesticulator, I, 619 s. 

ArricA idololatria, qua, II, 255 c. Attica mysteria, quie, 
I, 474 4. Vid. Parzas. Attica sapientia decidetur, I, 475 A. 

Auicie meretricis in tormentis constantia, 1, 584 4. Vid. 


A CI. 
Arris castratus, I, 561 4. 


Arvsdeus ex Pessinunte in scena reprisentatus, I, 

AvcroRE cognito, omnis rei inspectio fit. planior, ] 
». Discordia rerum eadem qu:e et auctorum, I, 1256 

AtcDIENTES Optare intinctionem , nou prasuuiere, 
tet, I, 1240 4. Prima audientium intiuctio, metus in 
I, 1259 n. 

Aupnrrcs. quomodo fallitur, II, 674 s. 

4o LE ripis URCO primus sagilüa corpora vitiavil, 

18 p. 

Avcusrus, antea Julius Octavius dictus, II, 738 1. | 
rii inforiator, I, 450 4. Adhuc puerulus imperator t 
sus in somniis, II, 728 4. Ne dominum quidein dici 
lebat, I, 450 4. 

Augustus, testis fidelissimus Dominic:e nativitat 
910 c, 403 4. Augusti ceusus per universum orbem 
In Jud:ea, per Sentium Saturninum, lI, 405 A, s. 

Augustus post Cleopatram aliis annis quadragiut 
reymavit, II, 614, sq. Post Christum natuni quindec 
nis regnavit, ibid. Omnes anni regni ejus quinquagin 

id. 

AunELiUs ( Manccs) litteras fecit de pluvia a Cbr 
ohventa, 1, 3954, 105 c. Christianorum fuit protec 

A. 
I Aujecit poenam tetriorem accusatoribus Christian 
) 200 δῆ. 

AvnicARCM Circensium factiones et colores, I, 611 

Aunzs cordis requirit Deus ab suis auditoribas, 1I, 

Auriumgracilescutes calendarium  expendunt, I, . 

Auribus Parthorum grana pendebant, I, 1528 4. 

Aunux et argentum , unde , 1, 1509 4; Il, 895 p. 
gloriusius, ferro et «re nihilo generosius, 1, 319 ». 

Auri et argenti pretium unde proveniat, I, 1510. & 
veritate bona sunt, sed raritate, I, 1328 4. [psorum 
rias angeli peccatores prodideruut, ibid. 

Aurum et argentum vernaculum et copiosum api 
baros quosdam, I, 1509 4, 1511 4. Aurum ipsun 

enti ad vincula servire referunt gentilium litt 

938 4. Αὐτὸ et orgento vinctos et malos onerant, | 
A, 1511 4. 

Aurum eL argentum principes materiz cultus sse 
I, 1509 4. Illustrium tantum erant , E, 1538 s. In! 
pra auro nullum est leve membrum, 1, 304 4. 

AvstEs, filius Nave , successor Moysi, IL, 355 1, 
Quando Jesus cognominatur, ibid. Christi erat Gg 
022 4, p. Vid. JoscE. 

Αὐδρεχ in uuptiis ex parte viri, II, 928 s. 

AUTEM velut fibula conjunctive parüculz ad cor 
narrationi appositum est, If, 221 p. 

AvTUMNUs, trentator alias valetudir«um , succis poi 
vinosissimis animas diluit, II, 753 s. 

1 jay ANTA gentilium, qui pecuniain anim:e antepon 
C. 

Avrs exsurgentes eriguntur ad ccelum, et alarum 
pro manibus exteuduut, et dicunt aliquid quod or 
deatur, I, 1196 s. 

Axioxiccs, haereticus Valentinianus, II, 517 4. 

Axis equuleus qui torquet ccelum, I, 1435 a. 

ÀZYMA, familiora Creatori, II, 436 c. 


B 


DAnvLONIS turris superbissima, II, 11} c. 
abylon romana urbis figuram portat, II 
Quomodo, ibid. s portat, Th, 889 c 

Bsnyroxionua Regnum Romano antiquius, I, 45: 

Dccm orgia olim exterminata, I, 504 4, 306 1. 
nalium furi, in quibus nec mortuis parceban 
], 461 4. Vid. Lisbn. ter 

Darsaw prophete, quod non cogitaverat, Domir 
gessit, I, 456 p. 

WarNEORUCAX tempus, I, 492 4. 

BaPrisuvs unus omnino est, tam ex Domini Ev: 
quam ex Apostolorum litteris, I, 1316 4. Baptismi 

uibus recognoscatur, 1,1905 4.Baptismus, pondus q 
, 1222 4. Baptismus obsiguatio fidet est, quae fides 
tentiae lide incipitur et. commendatur, I, 1339 4. ( 
tio Baptismi vestimentum quodammodo filei, T, 
Sine Baptismo salus nemini competit I, 4215 , 
smus an necessarius iis quibus fides sats est, E, 
Quare uon ante Christum prescriptus sit, T, 1315 
, Baptismi aqua felix sacramentum, 1, 1197 4. Qt 
ibid. Quomodo in Baptismo sanctificentur aquis, f 
Spiritus sanctus aquis superest, sanctilicans eas dt 
ed ibid. Angelorum interventus in Baptismo , I, 

B, 

Baptismi ritus et effectus , II , 806 4, ». In Bapt 

regeueratio , II, 280 4, 862 4. Et remissio peccat 


158] 


12538 4 ; IT, 980 4, Baptismate sordes abluuntur, maculz 
vero martyrio candidantur, IT, 147 c. In aquis non conse- 
quimur Spiritum sanctum , sed in aqua emundati, sub An- 
geloSpiritui sancto prz paramur, I, 1206 p. Spiritusin aquis 
corporaliter diluitur, et caro in eisdem spiritaliter emun- 
datur, I, 1204 s. Baptismi carnalis actus, quod in aqua mer- 

mur; spiritalis effectus, quod delictis liberamur, I, 1207 4. 

aptizamur, non ideo ut delinquere desinamus , sed quia 
desinimus, quoniam jam corde loti sumus, I, 1259 s. 

Baptismus symbolum mortis Christi , T, 1258 s. Baptizari 
pro mortuis, quid, IT, 405 4, 864 c, sg. In Baptismate per 
simulacrum morimur, sed per veritatem resurgimus in 
carne, II, 862 p. 

. Baptismus non temere conferendus, T, 1220. Baptismi 
dilatio an utilior, I, 1221 sq. Quibus baptizandi jus compe- 
tat, T, 1218 4. Baptismum praecedere debet praedicatio, I, 
1216 4. Et confessio delictorum omnium prscedentium, I, 
1222 c. Atque penitentia, I, 1229 4. Ingressuri Baptismum, 
orationibus crebris, jejuniis et geniculationibus et pervi- 
giliis sese disponebant, ibid. 

Baptismus olim celebratus in Paschate et Pentecoste, I, 
1232 4. Omne tempus habile Baptismo, I, 1222 5. 

Baptizamur nec semel, sed ter, ad singula nomina in per- 
sonas singulas, II, 190 4. Ter baptizamur, aliquid amplius 
respondentes quam Dominus in Evangelio determinavit, Il, 
79 4. In Baptismo , sub manu antistitis , renuntiamus ore 
nostro diabolo, pomp:s et angelis ejus, 1, 635 s; II, 
79 4. E Baptismo egressi perungebantur, I, 1206 c. Manus 
eis imponebantur, f, 1207 4. Lacte et melle reficiebantur, 

I, 79 4, 263 4. Sacram Eucharistiam accipiebant, ibid. Et 
ex ea die lavacro quotidiano per totam hebdomadam absti- 
nebant, 11, 79 4. Cur, II, 190 4. 

Raptismus novus natalis , I, 1224 4. Ex fide per Bapti- 
smum in novitste vivendum , IL, 862 s. Tentationes post 
Baptismum quomodo cohibendz, I. 1225 sq. 

aptismus secundus , seu sanguinis per martyrium, T, 
1217 4 ; II, 135 5. Post Baptismum est adhuc in exomologesi 
secunda substantia, I, 1917 s. 

Baptismus Joannis Spiritum sanctum vel remissionem 
[recatorum non dabat, I, 1311 4. A Deo erat , 1, 12114; 

I, 455 4. Mandato tamen, non et potestate, I, 1211 4. Nam 
et Qpimanum erat , I, 1241 4, 1213 s. Et non colleste, T, 
B. 

Baptismum diabolus in suis exercet, T, 1205 4. Marcion 
Baptisma servat morti aut repudio, IT, 582 s. Per lavacrum 
sacris quibusdam gentiles initiabant, I, 1204 p. 

Ba^narinis, seu Banprnis, BrnApinis, Tllyricus , a Molossis 
ad Macedoniam usque ex soinnio dominatus, II, 728 4. 

Bansa tactu inrufata, I, 410 4. 

BansanusE Grecorum ecclesias habebant, II, 890 p. 

BansanonUM infantes in prelium erumpunt, ad solem 
uncti prius , pannis armati , butyro stipendiati, IT, 358 a, 
618 p. In Barbaros fama nonnumquam calumniosa , II , 755 
B. Magna vis demonum in Barbarorum climate do:ninatur, 
ibid. Barbarorum stropuli . IT, 903 4. 

Banwasz epistola apud Ecclesias recepta, IT, 1021 4. 

Basinipis hizeresis in quo sistat, IT, 62 4, s, 796 s. Multa 
absurda docuit, IT, 02. Basilides Deurr. Judzeorum negat, et 
angelum dicit, ibid. 5. 

Baxa et soccus quotidie deaurantur, I , 670 s. Vid. Car- 
CEI. 
| BeaTrrUDO Servi cujus emendationi dominus instat , cui 
dignantur irasci , T, 1206 s. 

Beatiítudinis spes quomodo meliores reddat, I, 529. 

Buxoc, quid, $70 B. 

Berexvus, deus Noricorum, I, 419 4, 506 4. 

BeLtox x sacerdotes consecrabantur sanguine , T, 521 4. 
Hujus dez initiatorum tenebrica vestis, et tetricum super 
caput vellus, IT, 1015 4. 

ELLUM tonsura inolescentis generis humani, I1, 700 s». 

Ren progenies Ninus, IT, 1055 4. 

BzNEpictio divina, T, 1299 4, Benedictionem spiritalem 
accipere per fidem , IT. 415 ». Benedictionis sacramento 
exauctorati , qui, 1T, 1007 c. 

Benedici per deos nationum, maledici est per Deum, I, 

035 4. 

Benedictio summum discipline et conversationis sacra- 
mentum, I, 611 p. 

Benedictio inter vias nihil aliud est quam ex occursu mu- 
tua salutatio, IT, 419 p. 

BewvzPAcrENDO nemo deliquit, T, 1250 s. 

Βενερίοιατι, II, 118 c. 

Benzwice regina, II, 688 s, 747 5. 

Bznaoscs Chaldseus, T, 587 p. ' 

BeRwLLIS non ideo aquosa materia est, quod fluctuat co- 
lato nitore, If, 660 5. 

Brsrts usibus nostris a Domino proviss et tradite, T, 
495i 4. Mutant pro vesté formom . 11, 1036 4, Bestize mo« 


IN OPERA TERTULLIANI. 


1523 


res mutare possunt, scientiam naturalium numquam , IT: 
088 p. Vid. Απιμαιμα, Fen. 

Besrianu, 1, 517 4. In publico supremam conabant, I, 
492 4. In publicis ludis Jovi mactabantur, I, 517 4. Bestia- 


riorum schola testis contumeliarum in imperatores, I, 
435 4 


Bestiarius quidam Jud:eus nebulo, sese quotidie frus!ron- 
dis bestiis locabat, T, 579 ». 

BzrnBsA:pA j'iscina, gura Baptismi, I, 1205 c. Usque ad 
adventum Christi curando inservicbat invaletudines Israel , 
sed post Christum desiit, IT, 657 5, 754 p. 

Bixorngoxart, II, 747 54. 

Bisnis in. linguam graecam transfusa, I, 580 4. Vid. Ani- 
STEAS et SEPTUAGINTA. 

BrisciorRECARUM exercitatio, I, 610 s. Bibliotheca l'isi- 
strati οἱ Ptolemai Philadelphi, I, 5790 44. Bibliothecze 
apud Serap:eum Ptolem: cum ipsis hebraicis litteris exhi- 
bentur, tbid. 

Brasengzwnia, quae omnino vitanda, ΠῚ, 681 5. Quomodo et 
quando impiorum vitande blasphenii:e, ibid. 

i Bases hzreticus latenter voluit Judaismum inducere , 

» 19 B. 

BokoriA habebat Trophonii oraculum, IT, 7350 4, 1059 4. 
oos, vermiculi genus, II, 1059 4. Bombycis stamiua, 
ibid. 
Bowrras sine ratione, non bonitas, II, 291 4. Bonitas, nisi 
justitia regatur, ut justa sit, non erit bonitas si injusta sit, 
I, 298 s. Bonitatis debite exaggeratio est exactio inde- 
bitze, II, 275 4. Bonitatis opera, II, 287 c. Bonitatis gradus 
secundus est in extraneos, qui in proximos est primus, II, 


A. 

Bonitas Dei zterna , IT, 287 c. Et ingenita ac naturalis, 
II, 271. Bonitas Creatoris prima, quz, IT B, c. Si non 
naturalis, nec :eterna, nec par Deo, it, 274 c. Àd exami- 
nandam Dei bonitatem, regulze sunt certze, quae, IT, 271 4. 
Opera Creatoris bonitatem ejus testantur, I1, 230 A. 

PoxcM, quid, IT, 955 4. Notitize honi et mali fructus, II, 
$98 4. Bonum et malum natura uotum est, non tamen Dei 
doctrina, II, 398 4. Bonorum quorumdam sicuti et malo- 
rum intolerabilis est magnitudo, I, 1249 4. Bonum aliquid 
non ideo est quia malum non est, nec ideo malum non es!, 

uia non obest, T, 1279 4. Nihil bonum quod injustum, IT 
c. Bonum autem omne quod justum est , tbid. Nihil 
bono contrarium nisi malum, II, 952 p. Bonurn plus floruis- 
set sine mali afflatu, IT, 210 c. Malum ac honum pro arbi- 
trio et libidine interpretantur ethnici , I. 653 4. 

Bonum omne ad Deum pertinet, T, 1256 4. Deus bonum 
dispensat ut cui:ue dignatur, I, 1950 4. Nihil tam honum 
quam notitia et fructus Dei , II, 287 B 

Bonum vitari non oportet, quia delictum est bonum ΓΟ - 
cusare, II, 107 c. Bonum qui non implet, crimine astrin- 
gitur, i, 255 4. Bonum ἃ pertinentibus ad Deum tota 
mente sectandum, I, 1956 4. Bons res neminem scanda- 
lizant, nisi malam mentem, II, 892 s. 

Bonus natura nemo, nisi solus Deus, II, 291 p. 

Bos, deus /Egyptiorum, I, 129 4. Ejus sacerdotes conti- 
nentiam servabant, IT, 928 c. 

Bnacma mulierum circulis ex auro arctantur, T, 1506 4. 

BnacnuaNES quinam erant, IT, 490 s. 

Barramm intra Oceani ambitum conclusi sunt, II , 611 5. 

Britannorum loca, Romauis inaccessibilia , Christo sunt 
subjecta, 1I, 610 c. 

Britannicum mare conchez genus przfert , I, 1511 4. 

obrocmas et maris couch:ze in montibus peregrinantur, IT, 
1035 s. 

Busrnis et ejus bustuaria altaria, IT, 1041 ». 

BysaunTINUM exitium, I, 702 4. Vid. Caecravs. 

Brruos, &on Valentini , II, 68 4, 551 4, 660 4. 


€ 


CacapaceUS, II, 951 5. 

CacaBULCS Saturni , I, 544 5. 

Cacrus, II, 1036 4. 

CaApavzn a cadendo, II, 819 s. 

CApznE dicimus corpus in terram per mortem, sicut ipsa 
res testatur, II, 492 4. 

Capvceus Mercurii, I, 570 c. JL 

Cuecriius CaPELLA in exitu Bysantino, Christiani gaudete, 
exclamavit, T, 702 4. u 

C.ecixxA Severus senatusconsultum | edidit, ne matronse 
sine stola in publico procederent IT, 1044 ». 

CagciramIS species duze, I, 527 4. 

(που deus, T, 606 4. 

Cog.esris dea Afrorum, I, 419 4, 596 4. Illi bestize appli- 
cate. I, 544 A. . 

σεῦ et innuptis prenre ab Augusto Cesare indicis, 


1525 


1 CASTIGATIONIS divinse indignalione gratulari nos decet, 
, ) B. 

CAsrimaS primitivorum Christianorum, I, 526 4. Castita- 
tis osores ethnici, I, 472 sq. Castita:iis exactor omnis ma- 
ritus, I, 1520 5. Vid. CoxTINENTIA. . 

Casron, Jovis filius, 11, 378 c. Castori et Polluci equi a 
Mercurio distributi, 1, 6&1 4. Castores dii, I, 606 A. Casto- 
rum deorui ,.hantasata, 1, 409 4. Castorum honori ova 
adscribunt, ii 65: B. 

" CasrRA lucis Ecclesia, castra tenebrarum paganismus, 
02 B. 

CasrRATIO nullum libidini frzenum imponit, II, 282 4. 

CAsrRENSES, quid, II, 90 4. Castrensia muuia, II, 92 p. 

CaraBoLICI spiritus, II, 698 p. 

CarAcLYv-MUS. Vid. DiLcvica. 

CATBAPHRACTES triumphalis, II, 1015 4. 

CaTAPHRYG, Il, 72 4. 

CATECHUMENIS Opus est divinis sermonibus aures rigare, 
I, 1256 p. Vid. AupigNTES.. Catechumeni ligereticoruimn ante 
sunt perfecti quat educati, II, ὅθ B. 

CaTBEDR.£ Apostolorum ips:e adbuc suis locis president 
in ecclesiis apostolicis, II, 49 4. 

CarnoLici soli possident id quod a Christo instituLum est, 
II, 25 4. Catholica traditio, " 9301 c. Quicquid adversus 
veritateui catholicam fit, novum deputatur, 1l, 951 s, c. 

CamiLINA bumano sanguine conjuravit, 1, 321 4. 

Cro zravis et sapiens, I, 5521 4. Leno est censor Cato, 
T, 415 4. Uxorem suat cum amicis cominunicabat, I, 472 4. 

Cato ficum viridem priuius Romam attulit, I, 606 c. Gre- 
cas litteras jam senex didicit, IT, 1059 s. 

CarvLLi Laureolus, 1I, 563 4. 

Cavcascs, mons abruptus, Il, 217 s. 

Cava, quid, I, 561 4, 579 n. u 

Cz, seu Clion, Co, Con, Coon, insula, concidit, I, 480 4. 

CeBETIS tabula, 1T, 535. a. 

CELL A& promse, [I, 854 p. 

CELT.£, apud virorui fortium busta pernoctantes, ora- 
cula captant, 1T, 740 p. 

CENsuALES Graecorum, 1, 588 4. 

CENsus Augusti. Vid. AucUSTUS. 

CeENTENARLE coeuze, 1, 500 4. 

CENTONARIUS mos, ll, 55 4. 

CEPHEUS iuter sidera delineatus ab Arato, IT, 112 A. 

CERASA Homam primus quis asportaverit, I, 5514 s», 
606 5. 

CenBERI Lragoedize, IT, 85 p. 

CERpoN duo initia introduxit. id est duos deos, honum et 
s:evum, etc., ΠῚ, 70 5, 219 4. De Christi nativitate et de 
resurrectione caruis varie sensit, I, 70 n, c. 

CrEnEs ob trugum inventionem dea facta, οἱ quam ab- 
surde, I, 334 4. Fruges demonstravit, non instituit, ibid. 
Cereris currus a bestiis (anguibus) veliebatur, I, 544 4. 
Cereri vestes teuebricoss placent, H, 1045 p. 

Ceres Ph ria, seu Farrea, a crucis stipite non distincta, 
I, 566 4, 578 4. 

Cereri initiatorum cultus omnis candidatus, vitize, galeri 
et privilegium, II, 1045 ἃ. Cereris sacerdotes, viventibus 
etiam viris et cousentientibus, amica separatione. viduan- 
tuv, Hl, 955 4. Foetuiuz Cereris Africanie, sponte abdicato 
matríinonio, adsenescuut, ll, 928 c. 

Cereales ludi, [, 658 4. 

CrRINTRCUS Judseorum Deum non Dominum, sed Angelum 
proni, 1I, 67 4. Christum. liominem tantum. ex semine 

uSe| li co. tendit, i id. 

CERTAMINA majora sequuntur majora przemia, T, 704 A. 

CERVUS, quadrupes tardigrada, agrestis, humilis, aspera, 
II, 1057 4. Sagitta trausfixus, seit sibi dictamo medeudum, 
I, 1248 4. Cervus, :etatis su: arbiter, serpeute pastus, ve- 
neno lauguescit ἢ juventutem, II, 1057 4. 

Cuatp.£uM semen ii Egyptum educitur, IT, 1055 ». 

CuaM semen in area servatum dicebant Setlioit:e, IT, 66 
^, B. Ad quid, ibid. 

Cuaw.£LEONTIS natura et mores late describuntur, II, 
1051 sq. 

Cnanis, :on Valentiui, If, 551 A. 

Chiarisinata ex pugnavit Praxeas, IT, 155 n. 

CnaniraS imutua. Christianorum ipsis ethnicis valde mi- 
randa, 4, 704 4. [Inter fratres. atque. conservos communis 
Spes, metus, gaudium, dolor, passio, quia communis spi- 
ritus, T, 1245 4. Vid. CunisriaNi, Dirgcrio. 

ÜnnirEs deze , HH, 85 4. 

Cuanov Lam, sacenus historiographus, 11, 727 4. 

Cusripowia hirundinis, T, 1248 4. 

CuitoN Spartianus, dum victorem Olympiz filium ample- 
clitur, prie gaudio Spiritum exhalat, 1], 7539 4. 

Cuoicus, lI, 578 p, 863 B. 

CungSTIANUS perperam ab ethnicis pronuntiabatur Chri- 
stiauus, I, 281 4. 


IN OPERA TERTULLIANI. 


1536 


CunisMA regale in capliviaé confici. Judsis non licebat, 
II, 654 4. Post Baptismum eo unguntur fideles, I, 1206 c. 
À chrismate Christus dicitur, I, 1207 4. Item οἱ Christia- 
nus, [, 281 4. 

CanisTiavisut fundamentum Christus, If, 484 c. Christia- 
nisinus :edilicatur. cuim affligitur, I, 704 sq. Ideo numquam 
deliciet, ibid. Tot hostes ejus quot. extrauei, Judzi, mili- 
tes, domestici, I, 507, 87. Christiana religio in Judaiez 
locum suffecta, I, 617 4. À novaiione "Testameuti, ἃ pas- 
sioue Dowini ceusetur, Il, 1001 5. Quomodo exorta, I, 
200 B, 307 4, 507 ^, B, 971 B. Cum odio sui ccepit, 1, 507 Δ. 
Nihil de sua causa deprecatur, I, 259 4. Cur, ibid. Iniquis 
Rerditorum imperatorum le;ibus damnata, [, 294 4, 206 4. 

on oumnes lamen imperatores illau persecuti sunt, I, 
291, sqq. luumo geutles przsules non pauci illi benevo- 
luerunt, [, 705. Christianam sectam quidam olim mentiti 
suut, I, 704 4. 

Christianze religionis doctrinze summa, I, 515 sqq. Anti- 
quis Judaurui documentis suffulta, 1, 586 A, 592 4. Chri- 
stianze religionis veritatem quisquis aguoscit, eam statim 
Sequitur, et in ejus detensione iuri desiderat, 1, 536 4. 
Hujus religionis suscepti? ueniinem pudet aut poenitet, 1, 
209 4. De illa omnes gaudent et gloriantur, ibid. 

Christianismus stoicus, platouicus, dialecticus, 11, 30 s. 

CunisriANORUM nomeu. ex suavitate deducitur, 1, 381 4. 
Sub Augusto ortum, "Tiberio imperante, discipliua ejus 
illuxit, I, 290 5». Omnis sexus, stas, conditio, digui- 
tas ad loc nomen transgrediebautur, I, 205 4. Nomen 


christianum quam infestum gentilibus, I, 277, sgq.; 281, 
$qq., 960 ^, b. /Etnul:e ratiouis est inimicum, I, 4. Hu- 


jus odii effectus inter propinquos, 1], 280 m, sq. Ob 
solum nomen vexabantur Christiani, I, 277, sgq. 285. 
Confessio notinis, nou examiuatio criminis, danmuationis 
erat titulus, I, 271 4, 278, sq. Erga christianum nomen 
iniquitatis odiumn, 1, 261 4. Christiano nomi,e excluditur 
qui agit quod non f[faciuut Christiaui, I, 278 a. 

Christiani Phryzibus et ceteris gentibus antiquiores, 
], 570. Nemo christianus ante Christum, 11, 1001 c. Chri- 
stianus qui non est, wiortuus est, 11,715 5. Nemo Cliristiano 
major, If, 15 4. Nemo christianus, uisi qui perseveraverit 
usque in finem, ibid. Fiunt, nou nascuntur Christiani, I, 
918 B, licet anima naturaliter christiaua. dicatur, 1], 
971 ^. Christianorum quod est, nou est omnium credere, 1I, 
655 s. Christiani nou aliter ex ethnicis fiunt nisi prius 
prraui, el ἃ Deo requisiti , ei a Christo reporlati , 

l, 992 ». Christiani obstupefacti quod prius errores gen- 
tilium non rejecerint, 1, 969 4. Fatebantur ethnici se 
esse quam antea ineliores, L, 564 4. Cliristianorum quanta 
multitudo, I, 362 4, 700 5, 704 ». Ounia  replebant, I, 
402 5, solis tem lis exceptis, 1, 465 4. 

Christiani non. erant brachinanzg, uec gymnosophistae, 
nec sylvicole, I, 490 8; nec cyuopenie, aut. sicapodes, T, 
570 4. Liberi erant, nop servi, Ll, 451 4. Pro libertate uiori 
noverant, l, 565 4... Ab ethnicis extrauei voeabautur, I, 
440 p. Cum ipsis tamen colabitabant, I, 490 p. Arteset 
operas cum veis mi.cebant, I, 491 4. Idem utrorumque 
victus, habitus, 24) paratus, I, 490 p. ΑὖΌ iis tantuin. dis- 
tinzuebauntur modestia, j atientia et. pristinoruu vitiorum 
emendatione , 1, 700 s, sg. Nulla au.bitioue ducti, nun- 
tium rebus j.ublicis miserant, l, 46$ Δ. Abowni glorise et 
diguitlaüis ardore frigentes, ibid. A camMibus jyiblicis 
alieni, [, 465 4. Documenta sua declarando mentiri neiag 
putabaut , I, 405 n. 

Christiani veri describuntur, I, 269 4, 511 s3., 6244. 
Christiani non. aliunde noseibiles quam de emeudatoue 
vitiorum pristinorum, I, 704 4. Christiani institutio est 
de porticu ( libris) Salonionis, II, 20 5. Etlinicorum tam 
corrupti, quam puri Chiristiauorum mores, I, 472 sqq. Longe 
dispar eorum scientia, disciplina et scientia, 1, 501 sq. 
916 sg. Ac longe dissimiles. virtutes, ibid. Cliristianoruin 
virtutes laudabant οἱ mirabautur eibnici, sed Christianos 
csse factos ferre nou poteraut, 1, 2504, 564 4. Illos oder..nt 
ethnici quos nullo modo coguoveraut, 1, 261 4. Cur, ibid. 
Kos statim amabant atque. cognoverant, I, 262 4, 559 B. 

Christiani qui et quales eraut, 1, 468, sqq. Mlorum vita 
inculj,aia , 1, 104. In unum corpus erant cuugregati conu- 
scientia religionis, disciplinze unitate et spei lo:dere, 
], 468 Δ. Hoc erant congregati, quod dispersi, hoc uni- 
versi quod singuli, 1, 478 4. Christianus nusquam aliud 
est. H, 95 4. Nemo m:jor Christiano, l1, 15 4. Christiauus 
nemo msi qui ad linem usque perseveraverit, ibid. 
Christianus coeli discipulus, vite negotiator, rerum sdi- 
ficator, erroris inimicus, veritatis integrator, expressor 
et eustos, T, 514 4. Credit quod traditum est, IH, 745 n. 
Christiano amplius quarere non licet quam quod invenire 
licet, [1, 651 ἃ Non amjlius livet. im eniri quai quod a 
Deo discitur, ibid. Post Christum nobis curiositate non 
est opus, nee inquisitione post Evangelium, 1l, 21 4. 


1527 


Christiani spiritualium sectatores , T, 1520 4, 

Christianorum erga invicem. charitas quanta, T, 67} 4. 
Sese iuvicem fratres. appellabant, ibid. Charitate omnia 
habebant communia, jrzter uxores, { 172 4. fllorum 

uinta in egenos, ac potissimum martvres, charitas, J, 

70 sq., 4i» s, 619 4. Hominibus et diis gentilium men- 
dicantibus opem. ferre. non. sufliciebant, 1, 49& 4. Eorum 
misericordia plura insumebant vicatinn, quam religio gen- 
tilium. templatim, ibid. Christianus nec inimieum ledit, T, 
912 ^. Ininiicos diligebant, et Deum pro eis precaban- 
tur, I, 446 4. Nullius erant hostes, 1, 700 4. Fidem 
etiam gentibus servabant, 1, 512 4. Omues sibi ab ethni- 
eis illatas injuriis ulcisci poterant, et paucis faculis, aut 
iadlam iudicto. bello, 1, 463 4; aut. d:emones ab obsessis 
I01iiuum corporibus non ejiciendo, I, 464 Αἱ aut. sola sua 
ab ethnicis secessione, I, 455 4, n. 

Christiauorum continentia, f, 326. sg., 510 4. Conjugum 
quinta castitis, [. 472 4, 510 4. Ab omni post matrimo- 
numi excessu. abstinebant, f, 526 sq. Sexum. famineum 
uon mutab.nt, f, 5104 — Animo adversus libidinem cci 
erai, 1, 51 4. Christianie sanctitatis antistites du:e, mono - 
gama et eontinentia, Π, 959 «.. Plures. in. virginitatis 
statu. permauebant, senes, pueri, [, 527 4. Etiam voto 
ili sese adstringebant, 1f, 9054. Vid. Vinaivtras. Spe- 
ctaeulis , .ompis, ludis publicis et. theatri. scenuis abstine- 
bant, 1, 466 sq., 495 4. Saturnalibus etlinicorum festis 
non aderan!, et. cur, I, 192 4. Liberalia festa item repu- 
diabant , ibid. Quwwuodo floribus et sertis utebantur, I, 
492 sq. [llis niliil gratius quam de hoc mundo exire, I, 
489 5. Muudus Christiano carcer, 1, 622 4. Vid. Muwpus, 
Extra carcerem  seeulo renuntiavit, in carcere etiam 
carceri , I, 622 s. 

Christiani quomodo Deum orabant, T, 412 sq. Aliquando 
expausis inanibus, Do ninicam passionem  modiulantes , I, 
1169 sq. Vid. On«rio. Deum per Christum. colebant, et 
ja ratione, T, 567 c, sq. Crucem Christi venerabantur, 

.9i1 c 81. Dominico die indulgebant ketiti:e, T, 571 4. 
Christianorum solemnes synaxes quam sanct:p. I, 468. sqq. 
Quales erant, tbid. Que. jejunia, et quam dura, ], 487 4; 
11, 951 c, 971 n. Nullum fructum operum Dei repudiabant, 
sed plane temperabant, 1, 491 4. Christiani voluptates, 
qua, II, 659. sqq. 

Christiani ad. deos colendos cogi non poteraut, I. 639 n. 
Illos colere recusantes, nullius. i:mpietatis sunt rei , ibid. 
Eis nefas falsis diis sacrificare, etiam mauente in contra- 
rium proposito. [, 455 4. Gentilium templa ne noverant 
quidem, f, 565 4.. Christianis militibus prohibit:e exeubize 
in deorum templis, If, 92 4. 

Christiaui. ininerito accusabantur [Ὁ 5: majestatis liu- 
mane, I, 456. sqq. Imperatorum numquam deum, sed do- 
minum cominmi voce appellabant, I, 450. Non adorabant 
C:iesarum imagines, nec per genium principis jurabant, 
I. 447 5. Noverant. imperatorem ἃ Deo. coustitutum. et 
sincere lhionorabaut, T,418 p, 700 4. Pro ejus salute Deum 
precabautur, I, 455 4. Pro ejus οἱ vita et domo et exer- 
citu, eL pro senatu et populo quotidianas preces off.re- 
bant , ibid. 


Christianorum in dxmones potestas quanta, I, 415 4, 


465 5, 671 n, 700 s, 705 n; lI, 112 p. Chiristianze sapientix 
afflatu tota. vis demonum cedit, T, 617 s, c, sq. Vid. 
D £woxzgs , DiasoLcs. 

Christiani, calamitatum tempore, wisericordiam Dei 
Tyjuniis el dürissimis panitenti:e: laboribus exorabant, 
; 481 4. Se in sacco οἱ cinere volutantes, invidia Coelum 
tundebant , ibid. Quam immerito publicarum calamitatum, 
praecipue belli, famis ac pestis auctores ab ethnicis dice- 

antur, T, 479. sqq., 71 5, p. 

Cliristiani ab ethnicis proclamantur rei omnium scelernm, 
deorum, imperatorum, legum, morum ae totius nature ini- 
mici, T, 277 4,3506 sqq., 580 sq. Quam impudenter dicebantur 
factio illicita, desperata, f, 464 8, $gq., 468 544.» 552^; impe- 
ratoribus et reipublice Contraria, f, 452 sqq.; 459 n, sq., 699 
8g. Falsa sola publica (ama, teste criminum, rei, I, 510. 59g.; 
207 sg. "Trium horrendorum criminum falsissime accusa- 
bantur, infantis scilicet in sacris synaxibus occisi, ejus 
carnium Οἱ sanguinis comestorum, atque stupri, adulterii 
et incesti, 1, 506. 5η.; 580 sqq. Ob solum nomen, ethuicis 
Iucognitum, condemnati, I, 281 sqq., 505 sq. Probatio 
Innocenti:? Christianorum iniquitas est. ethnicorum ju- 
dicum, [, 534 4. Vid. Cmueisrivisacs. Christiani. magis 
damnati quam absoluti gaudebant, I, 608 p. Quotidie ple- 
Fumque in suis cantibus obsessi, proditi, oppressi, I, 
308 4. Ad illos vexandos quam insulse objecerint ethnici 
legum suarum s.veritatem, I, 9385 sqq. Nulla nisi nequis- 
Simorum imperatorum lege damnati, I, 291 4. Quam 
absurde acclamatum : Christiani ad bestias, ad leones, [, 
541 ^, 480 ^, 511 A; II, 631 4, 825 s. Maguum detrimen- 
tum reipnblicze ex morte tot Christianorum, I, 490 A, p. 


INDEX GENERALIS 


538 


Cur quod tanta paterentur permiserit Deus, T, 488 sq. 
Plures effecti quoties metebautur, f, 555 *. Semen. est 
sanguis Christianorum, ibid.Vid. Ετηχιοι. 

Cuaisrus, an nomeu vel appellatio, f, 192 s, c. 57. 
Christus dicilur a chrismate, quod est unctio, quae Domino 
nomen accommodavit, I, 1207 4. Christus Jesus in ipso 
nomiuis sacramento, verus et summus sacerdos Patris est, 
ΤΙ, 530 c. Cur Nazareus vocatur, II, 372, 4, s». Filius 
fuit, ia Dei et Regis et Domini omnipotentis et altissiii 
nomiue, [I, 18] c. Christi nomen noa ex natura veniens , 
sed ex dispositione, proprium ejus efficitur a quo dispo- 
situm invenitur, IJ, 3541 c.Vid. ]escs. 

Christus est Dei 32», sermo, ratio, sapientia et filius, I, 
999 sg. Sermo primarius, IT, 868 c. Editis miraculis se 
λόγον Dei probavit οἱ verum Deum, I, 1400 s. Christus 
fa"Lus secundus a Patre, et cum Spiritu tertius, [I, 170 4. 
Pater, Verhum ex semetipso proferendo, Filium facit, If, 
917 «. Christus ex Patre, spiritus ex Spiritu, sicut. radius 
ex sole, et lumen ex lumine; genitus non recessit ex 
matrice, nee substantia separatur, [. 599 a4, s. Alter a 
Patre, modulo, non numero; gradu, non statu, ibid. Verus 
Deus est , ibid. Veram divinitatem rem propriam habet, 
l, 599 4. Christus filius et spiritus et substantia Creatoris, 
Il, 528 c, 586 c. Repreesentator Patris, 1f, 187s. Sed Pater 
non est , [T, 181, 4, c. Quomodo Patris vicar.us, I1, S28 c. 
Verbum primordiale, primogeuiuxn , virtute et ratione 
concitatum, spiritu suffiltum, [, 400 &. Quid. acceperit a 
Patre, II, 815 c. Christum Dei Filium et veteres et nosa: 
Scripture omnes przfiniunt, II, 486 s. Chrisius, spiritus 
Dei, semper fuit, ante carnem quoque ,. 1I, «9 s. Cur 
dietus magui cousilii angelus, I1, 778 Δ. Christi originalia 
iustrumernta delere ausus est Marcion, IT, 7355 s. Vid. Fucs. 

Christus ab. Adain. ad Patriarchas et. Prophetas, in vi- 
sione , in somno, iu speculo, in zeuigmate, ordinem suuu 
pristrueus 40 initio semper, lI, 174 c. Ab initio conver- 
salus et congressus est cum Patriarchis et Projbetís, 
ediscens jam inde ἃ primordio lomninem, quod erat (u- 
turus in fine, 11, 517 4. Cliristus semper locutus in Pro- 
phetis, spiritus scilicet Creatoris, II, 3528 g, 286 c. Ngna- 
culum est omuium Prophetarun, 1H, 615, 6534. Deus 
hominem formans, Cliristi cogitabat, houiiuem futurum, 
I, 802 n. Lex sizuificabat Christum , 11, 447 5. Christus ii 
persona Moysis figuratus, IT, 516 4 ; et Josue, II, 3454, 8; 
atque Isaac et Joseph, 1l, 316 ^, 626 4, 5. Chrisus ia 
floris (igura ostenditur, ex virga prolecta ex radice Jesse 
oriturus, I[, 489 p. Christus figuratus in tauro, 17, 3546s, c. 
Non belli; otens, sed paciferus Christus repromissus , 1l, 
01 c; quidquid in contrarium dicant Judei, IJ, 617 
Duplici habitu in duos adventus a Prophetis delinitur, 
I, 400 4; II, 529. 54., 658 c. Unus ignobilis, et alter glo- 
riosus, Π, 550 sq. Christus. talis probatus qualiter an- 
nuntiabatur, IT, 519 s Christus illuminator antiquitatis, 
II, 461 4. Christus in novis vetus, 1I, 410 *. Secundus 
Adam, 11, 789 c; et novissimus, [T, 808 c. Solus πότος 
rex novorum zvorum 1], 548 4. Christus novum re;uun 
annuntiat, IL, 556 sqg. Christus venturus an jam ve- 
m lI, 609 s. Christum venturum Judzos refutote, 

, A. 

Christus verus Dei templum, II, 655 c. Christus a2utker- 
ticus pontifex Dei Patris, 11,447 4. Catholicus Patris 57 
cerdos, II, 576. ἃ. Proprius οἱ legitimus Dei antistes, 
preputiati sacerdotii ponutilex , 11, 493 5. Sacriliciorui 
aeternorum antistes, lf, 600 B. Arbiter Patris et miuiurit, 
II, 317 5, c. Christus noua alterius 1). quam. Creates 
circumlator, 1l, 270 c, 522 c. Christus. sequester. Dei «t 
hominum, If, 885 8. Christus bellator, Il, 540 a, 621s. 
Christus bellipoteus et ariniger accipiet spolia non solis 
Samarie, verum el omnium gentium , {ΠῚ 618, 6231s. 
Christus homo Deo mixtus, et quo. sensu, I, 599 r. 
Christus illuminator οἱ deductor ;reneris bumani, I, 
995 4. Christiane grati et. discipliuze arbiter etma- 
gister, ibid. Unica P totius. orbis, II, 760 c. Reme- 
diator valetudinun, 11, 575 4. Verus disceptator et eh- 
mator humanarum  macularum, 1l, 447. A4. Eterna noa 
longe vibe invitator, II, 424 p. Christus doni..us c 
sabbati οἱ Legis, et omnium pateruarum dispositionum. 
II, 396 4. Christus spousus , II, 582 «4. Chiristus inglorius, 
ignobilis , iuhonorabilis, II, δέ s. Christi Dei totum de- 
decus sacramentum est salutis human:e, IH, 517 c. Chrisii 
amor erga homines, 1[, 772 sq. 

Christum nasci ex. seuiine humano. non. competelai, 
II, 7R1 sq. Nove nasci debebat nova nativitatis ded- 
cator, ΠῚ, 781 c. Caro Christi sancta, 1I, 9S35c; noa 
peccatrix , T1, 781 4. Vid. Cano. Christus acce; it a Patre 
carnis Οἱ onim» texturam, IJ, 845 c. Christus. eti 
in hominis figura | roposuerat latere, nihil tamen de 
impatientia hominis imitatus est, ], 1252 sw. Christus bomo, 
quia caro, non quia enima, 1i, 874 4. Tu Christo dur 


1529 


substantie, divina et humana, If, 194 4. Christus solus 

homo siue peccato, quia et Deus Christus, II, 730 5. 

Verum hominem esse Christum probatur, ll, 14 s, 378 

Jt Pnantasnia esse Christum contendebant Marciorista, 
, 991 c 


Christus exivit a Patre, ut radius ex sole, ut rivns ex 
fonte, ut frutex ex semine, IT, 183 4. A matrice D»i Patris 
Don recessit, sed excessit, 1, 599 s. Delapsus est in Vir- 
ginem, eL in utero ejus caro figuratus , ibid. Nullam de 
impudicitia habuit matrem, ut Jupiter, I, 596 sj. Etiam 
quam videtur habere, non nuyserat, l, 597 4. Christus 
Datus est ex Virgine, ll, 782 4, s. Ex Marix carne est, 
dun) ex semine est David, 1L, 3550 4.. Anno duodecimo 
Tiberii Cesaris revelatus est , II, 264 4; et de coelo ma- 
nare dignatus est, II, 267 4, 614 5. Christus pusillus factus, 
ut homo maximus fieret, [[, 517 c. Pusillitates Deo 
Christo maxime congruebant, II, 516 sqq. Au fabri aut 
questuarix filius sit, 1, 662 4. An Christus per omnes 
gradus infanti: transierit, 1I, 411 p, c, sq. Caro syiritu 
instructa, nutritur, adulescit , affatur, docet , operatur, et 
Christus est, I, 399 p. Incarnationis causs:e, II, 775. 

Christus alter qui apparuit sub Tiberio, et alter qui a 
Creatore promittitur, aiebat Marcion , I[, 364 4, B, C. 
Christum in hodieruum diem Judai negant venisse, II, 
951 a. Cur, ibid. Christus judaisuit exorbitator et destruc- 
tor, {Π, 529 n. Illum Judzi planum in signis, et ximulum 
in doctrinis existimabant, ibid. 

Christus et visus et auditus et congressus, miscens in 
semetipso hominem et Deui, in. virtutibus Deum, in pu- 
sillitatibus hominem , 1l, 517 5, c. A primordio egit in 
Patris nomine, 1I, 517 4, 378 4. Per Cliristun Deum no- 
vimus, I, 617 s. Per Christum Pater plenius mauitestatur, 
]], 170 4. Christo servabantur omnia retro occulta nudare, 
dubitata dirigere, praelibata supplere, pradicata reprae- 
sentare, ΠῚ, 736 4. lost Christum Jesum nobis curiositate 
non opus est, nec iuquisitione post Evangelium, 1I, 21, 4. 
Christi ins'itutio quzerenda et custodieida, IT, 254. Christus 
maxime diguoscitur ex verbi potes ate, ΠῚ, 575 Β. Omnia 
Christi dieta omnibus posita sunt, II, 22, n. Conversabatur 
ut Deus, ut homo diviue agere doceretur, II, 517 c. Nullius 
meusam tectunve. despexit, T, 1255 4. Nullum volentem 
Sibi adhzerere non suscepit , ibid. Christi miracuia quot 
et quanta, T, 400 ». Iis se Deuin probavit, tbid. Quanta 
impudentia dicebautur magicis facta virtutibus, T, 400 A. 
Christus ab hominibus, non a spiritibus immundis, volebat 
se Filium Dei agnosci, 1I, 575 5. lespuit immundi spiritus 
pr:econium, ibid. Christus numquani sine aqua, I, 1210 4. 
Quomodo baptizavit, I, 12124, 8. 

Christi passionem et isse et Prophet:ze. praenuntiarunt , 
I, 401 4. Christi passio describitur, I, 1252 sqq. Christi 
patientia quanta, IT, 548. Voluit saginari voluptate pa- 
tientie, I, 1254 4. Christus nisi ignoratus, nihil pati 
posset, ΠῚ, 597 c. Christus, sicut. priedixerat, crucifixus 
violenter Judseorum suffragiis, [, 400 n, sq. Christi de- 
relictio in cruce explanatur, IT, 195. Christus j.ropter id 
ipsum habebat mori, quod quia nascitur, moritur, IT, 
164 s. Christus sponte. sua mortuus , T, 401 4; privento 
carnificis officio, tbid. Christum non ex divina, sed ex hu- 
mana substantia mortinm dicimus, 10. 194. In Christi 
morte extraordinaria solis defectio priedic!ta, et descripta 
in arcanis seu archivis, I, 401 4. Illius corpus sepulchro 
conditum, i»id. lu quo nihil repertum, nisi exuviis, I, 
402 4. Christus moriendo descendit ad animas Propheta- 
n E Patriarcharum, IH, 657 Δ, 712 c. Quo anuo passus, 

ὦ s€q]. 

Clir;stus tertia die [ost morten,. resurrexit , T, 10] sq. 
Postea suis discipulis apparuit, I, 402 4; doceus eos. quod 
docerent, ibid., 492 Δ. Quare se non. in vulgus eduxerit , 
ibid. Caro Christi iu cado an seusu vacua, 11, 792 4. Christi 


eorporis veritate post resurrectionem suam nihil clarius ,, 


Il, 466 c. Qu:e ab 60 gesta. sunt , 'l'iberio Czesori a Pilato 
nuntiata, I, 405 4. Christum | deorum numero adscribi 
voluit Tiberius, I, 290 4. 

Christus exiude a passione sua regnare coit, Il, 628 s. 
Christi regnum et uomen ubique porrigitur, 1I, 611 c. 
Omnibus zqualiter tribuitur, 1, 612 4. Ubique creditur, in 
omnibus geutibus re:«nat et adoratur, II, 611 c. 

CnunvsiPPUs ad elleborum, Il, 656 4. Chrysippi assen- 
tator, I, 612 c. Ejus sententia de anima, HI, 655 c. 

Cipcs, victus omnem disciplinam aut occidit aut vulnerat, 
IT, 900 c. Ciborum d^liciz:e quae, IT, 1048. Iu primordio 
herbidum soluimmodo et arboreum homini pabulum. addi- 
xerat Deus, IT, 058 c. Quare quorumdam animalium esum 
prohibuerit Mosaica lex, II, 506 4. Cibuu Christus desi- 
deravit, cur, ΠῚ, 468 4. Cibum Christianorum pracedebat 
et sequebatur oratio, 1, 477 A, 1195 n. Vid. ÁssriXENTIA 
Corx^, Coxvivica. 

C:ckRCELA, TI, 28 c. 


IN OPERA TERTULLIANI. 


1530 


CiceRo. Octavium Augustum, sibi ignotum, civilium 
turbinum sepultorem de somnio noverat, IT, 723 4. Quin- 
gentis millibus numerum orbem citri emerat, II, 1048 Δ. 

iceronianze mensze, IT, 706 4. Ciceronis Tusculauz, I, 
925 A. Ciceronis dignitatem parvuli etiam nunc gerula 
jam sua inspexerat, II, 729 4. 

Ciccma,, vel Ccnncca, ingenia, IT, 591 4. 

CiLicia. Mopsi habebat oraculum, II, 750 4. 

Ciwcius. SeveRUS Tlhistri dedit remedium | quomodo 
responderent Christiani ut dimitti possen! , I, 7035 4. 

IxERAnII, T, 1501 p. 

CipPcs, vel crux, If, 1047 4. 

CincorzATORES , [Π| 58 p. 

Circulatoria secta magorum , I, 672 p. Illorum circula- 
torie prestigi:e, T, 411 4. 

CinccLi aurei brachia mulierum ornabant, I, 1506 4. 

Cinccwcisio. populo data in signum , unde dignosci 
posset [srael , nou in salutem, 1L, 603 4, 8. Circumcisionem 
acceperat Abraham, que in signum temporis illius, non 
in salntis prerogativam, II, 602. sq. Circumcisio , nota ser- 
vitutis, non purgat liominem , I1, 601 4. Octavo die sem- 
per observata, |Topter mortis comminationem, ibid. Ces- 
sare debebat , I, 601 4. 

Circuincisio carnalis et temporalis tributa populo con- 
tumaci , circumcisio spiritalis data in. salutem populo 
fideli, IT, 605 c. 

Cincvs soli principaliter consecratus, T, 659 p. A Circe 
diclus, ibid. Ejus ornamenta, ibid.; et furores, I, 618. 
In eo nec princij ibus aut civibus parcebant Romani, Ϊ, 610 
4. In circo gradus et apuliz, T, 652 s. 

Civirares. omnes diluvio posteriores, I, 4823 4. Sine 
civitatibus aliquando exstitit humanum genus, 1, 452 4. 
Civitatem tabern:z habitu. abolefacere, I, 452 s. 

Cracpits electus. imperator, primus. promisit singulis 
militibus quinadena sestercia, 1, 455 4. Nullam in Chri- 
stianos legem tulit, I, 294 4. 

CrAcpics HgnursiaNvs in Cappadocia Christianorum atrox 
persecutor, quomodo iuteriit, T, 702 4. 

(λύθη SaronNINI liber de Corouis , 1I, 86 4, 91 4, 97 4. 

CLAvES custodiendiz uxoribus committebantur, 1T, 927 4. 

Clavis legis est iuterpretatio legis, 1I, 429 c. 

Claves regni calorum Petro ἀξ ac per eum Ecclesi:e, 
II, 112 c. Vid. PAnapiSUS. 

Claves diaboli, II, 142 c. 

CraAzowExir Hermotinum templo consolantur, IT, 124 c. 

CLEANTBIS opinio de anima, Il, 653 s. Ejusdem de eodem 
testimonium, II, 6935 p 

CLEwENS Romanorum ecclesi: episcopus a Petro ordi- 
natus, lI, 435 4. 

CrEwENTI.£ coelestis abundantia libidinem ne faciat hu- 
mane temeritalis, I, 1210 p. 
joi EowacnUs, j| ugil,inter fullones Novianos coronandus, óI, 

2 p. 

CrEoNYwvus pyctes ab Achille in somno curatus, IT, 729 4. 

CreopaTRA sola regnavit annis viginti, l1, 614 s. Dein 
conreguavit sub Augusto tredecim annis, ibid. Cleopatrae 
mors, [, 584 A, 635 c. 

CLipEgwvs Atlieniensis, dum ab histi ionibus ob praestantiam 
auro coronatur, pra: gaudio et gloria moritur, lI, 759 Δ. 

CroacixA dea, IT, 266 4. 

Crypr1 Persarum imagine solis adornati erant , [, 570 4. 

Coci ab Apicio nomen acceperunt, I, 232 4. 

CorLEps difficile dives, I, 1501 4. 

Corugsris, dea Africanorum, 1, 419 4. Pluviarum pollici- 
tatrix, 1, 415 4. 

(συμ, scdes Dei vivi, I, 577 4; et patria Christiani , 
Ti, 260 4. Coelum, uon Capitolium, respicit anima christiana 
deprecaus, T, 577 4. Cuin vausactione mundi reserabuntur 
regua ceelorum, I], 744. A. Vid. Panapisus. Iu coo sexus 
nullus, 1, 1307 4. 

Calos 365 ab Angelis institutos docuit Basilides, II, 62 n. 

CagugTEniUM, TI, 758 4, 706 B. 

CoexAnUM Sumptus antiquis legibus definiti , I, 298 4. 
Coin:e centenariz, I, 500 4. Quam imniodiei earum sum- 
ptus, ibid. 

Cena libera et suprema bestiariorum, T, 492 4. 

Cana Christianorum qualis, I. 475 sqq. 

I Corne parabol:e paratura vit:e zeternze saturitatem figurat, 

9. 491 c. 

Coerus antelucani Christianorum, I, 275 4, 281 5; I1, 79 s. 
In ipsis suis caetibus opprimebautur, 1, 308 4. Qui ex eis 
arcebantur, [, 469 4. vid SYNAXIS. 

CocirATUS sine op ΤῸ et sine effectu, carnis est actus, IT, 
814 4. Ouine. aiiuie. cogitatorium caro est , ibid. An per 
carnem adruinistrentur cogitatus qui per carnem diguuscun- 
tur extrinsecus, tbid. 

Cotasansus novam haervesiu ex Graz corum alphabeto com. 
posuit, IT, 70 4. 


CULCBORUM alot es, I1, 217 4, 

Uot.tEcramn δἰ, T, ÍT n. 

CoLLE;w M ariium musicsrum, ete., I, 615 a. 

CoLLoQvieM familiaritatis iudicium, II, £15 4 

Coromtosis seaturigo diomouva lympliticosetlicit, l1, 75455. 

(ποι. proprietas omni corporr adhliveret, H, 660 p. Co- 
lores adulteri non a Deo, sed a diabolo, inter| olatore nàa- 
tur:i, J, 1512 n, 1521 4. 

Colores. factioumin cipi. duo juitio tantum, albeus et 
Tussieus, I, GEI s. Vid. Lass. 

UoLcups, avis non soluminuocua, scd et pudica, H, 940 y. 
Felle ea et, TZ, 120) 4. 

Columba, graece 7:272, liab:t seeundum inerum peccet, 
]], 70 |. 

Columba solet Christuti ostendere, UL, ὁ ὁ B. Colum iua 
specu: Npiribis sauctus in Cliristuin delips s esM, et quare, 
I, 1203 4. L bi sit corpus bujus colutie, ΠῚ ΤῊΝ ἃ 

COLUMN E ΝΟ ΝΘ" a semeniationibius, Messie a. messibus, 
Tutelin e a tutela fuctumn, EL, 654 c. 

Coryra pueri mense citius elequuutur, I. 060935 4. 

(ΜᾺ uulieri pro operiiiento est, H1, 889 c. Vid. Carita. 

Coviria Romina, I, ἀ0 v. 

iouis merious humino sanguine saiari ferebatur, {, 
023 4. 

CowwEATUS deliuquendi, quid, T, 1257 4. 

Cours uui πον, Ll, 252 4, 

(ΜΕΝΟΙ rebus littere sunt necessarie, IL,87 n. Vil. 
NroTIM00. 

Cow sicaTIo pacis, IT, 23 n. 

UowwiUsto ecclesiastiea, Ll, E58. Vid. Evi mnisTis, EXcow- 
MUNICATIO, 

Coxci.E in montibus perezriuatse eb diliviuin, HH, 1035 n. 
Coueir e maris pou, ἢ, 1311 4. 

CoxciLiA. ellinivoruin, I, 164 n. 

Concilia repriseutatio totius nominis christiani, LH, 1072. 
Staliones et. jejunia illis prenuttebantur, ibid. Coucilia iN 
uuiversis ecelesis per Gravias, iiid. 

UovciosEs Romane, I, 6E n. 

CovceprscENTIS naturalis proprie uniea est ilimentorini, 
quam Deus in primordio condidit, HH. 716 p. Conenpisecn- 
Uum rationalem nohis 11 Apostolus , HH, 677 n. C neupi- 
sceutía solitaria prolubetur, F.. 809 à. Conen[ iscenti 1 oculis 
arbitris quaudo utatur, HH, 716 5. Carnis concupiscentia "τ 
taris otlicia defendit, decoris iisssem . requirit, zunidlet de 
ceoutumelia sua, E, 1280 8. Conew iseentia sireularis vatsus 
hibet gloriam, cupiditatem, ambitionea, nsullicientiu, I, 
1231 s. Vid. limbo. — Concupisceutize sepulera. tanentia 
teiipore auctoris, ἢ} 970 «4. 

(ΟΝ ΔΓΜ milibus dividebatur, T, £55 4. 

CoNEESSIO persecutione d«dzcitur, et j.ersecutio in eon- 
fessioae tiuitur, IT. 145 c. Contessio sini lex et exerta ia 
marl yris uomine, HT, ἘΣ c. Christia. i coufessi , ab ethnicis 
din iabantur ut alii rei, L, 702 B. Contessorcs, HH. 77 c. 

Coufessioue cri.iinum facta, quiextio nou ullra procedit, 
], 220 4. 

Goufessie tantum relevat peeeatium, quantum dissinulatio 
exaggerat, T, 12455 4. Confossiese pasitentia nascitite, sa- 
üslictio disponitur, 1, 1235 n. Confessi  satistacli dits euti- 
Silizun est, dissimul tio coatumnaete, d. In. νου ον 
delictum ee are, quantum malum, 1. 124 5. Centitendorun 
potus delietoruni exem la, quai nesadovum, nobis pro- 
pcuuatur in Cain et Adam, 0,31 c. Evetit ii bouis factis 
pauutentie contessio, D, 512 4. Peceiti: et tarpttudines 
(Ὁ ifiterr non publice, 1, 1222€. Confessio Baptismum | rie- 
cedere debet, 1, 1222 y, c. Vid. PorsturNiias., 

(ὍΝ RMATIO S, irit sancto vestit, 1H, 30. Saecrauientum 
est, H, ^E a. l'est Baptisinum accipiebant neephliyti τα ἀμ 1 
im, ositioie, E, 1307 sqq. Iu ea mauus inipesitioate caro ail- 
umbratur, ut anima spiritu illustretue, 11, NO p. 

Cosaccicy, Coxsvcpic v. Vid. Marmwosivs, Niorri g. 

Coxsevics deus, {, 600 c. Ellius οι, ibi. 

CossTITUEBnE. eC eeneipere Jfieet. ὁ «αἰ fiteli, dimntaxat 
quod D: o coagriat, quad diseipliia conducat, quod salati 
proficiat, 1, 81» 

(νεῖν festa, [, 657 4. 

CosscETUDO fere ab aliqua igmorantia vel siuplieitate ser. 
dila imtium sumit, I, ΒΝ} a. Iii usum per. successiomesn 
corroboratur, et ita ;iidlversus. veritatem: vimlieatur, ibid. 
Cousuctudinis vis, Hf, 810 squ. Consueiuiiui ratio patroci- 
natur, IT, 80A. Non inierest an που πὰ vel rationi eon- 
sistat, quando et legein eammendet ratio, ΠῚ 8L s. Colenda 
CS, ne non sit vationis interpres , TL, 81 à. Coasuetudo sit 
tantisper, ut. cousuetudini etiani eonsuetudiaem  oppana- 
mus, Hl, N00 πα. Lege non exstante, waditio eonstetuiiui 
dat morem, IT, 81 5. Etiam in civilibus rebus pro leue sus- 
cii itur consuetudo, eum lex di fisit, ibid. Consuetielo tra- 
ditiouem conficiat, eujs est. idonea testis, tbid. Consue- 
tudiuem nemo respuit, quaui damuare non potest, H7, 831 


INDEX. GENERALIS 


A, Veritatem se. Cliristus nominavit , non 
Il, N49 4. 

Coses deus, 1, 600 c. Qui et Neptunus, 
Deus consilii , I, 657 4. 4 Bouulo iuveutu: 
arx in eirco, J, 657 5. Apud met3s sub {0 
031 s, ὁ) «, 

CONTEMNIT ΠΟΙΙΟ «uod 5. i omninm vor 

CoNTINENTIA. Omm Tài0ni ni» lion iba- 
sicut oratio, ἢ, 8026 4. (μι Ὁ à vitun 
Linen ia bonum coujtnigio  ralert pes ol 
Liu ubia legeii iupiiarum Diucrat, Heu 
τὼ 4. Ceniuneutia: instrumenium ὦ ΓΤ 
Per οὐ απ utiam uvgoliabieris 113 sati s 
tatis, Il, 5825 c. 

(θη ει laburicosicr ini to ninbis, HT, ' 
et zlorosor eoutiucutia quie jus sau 
viduim, I, 1287 B. Loutinenutia virtute entis 
li 10, 909 p. Virginitati ip aiat eeu 
YinotNiTAs. 

U naneatia Baerertieurum no. Jaud qaia 

CoNTUMACIA lLimoreini αν Lit, 1. 1325» 

Uo riABIP an eoristont univis rsa, IL ν᾿ 

COSVERNIUNES iti bonum vel in ulum : 
tur, 1, 2üii 4, 239 c, 5g. 

Cosvivit Dominicum. T, £234 8. Cem 
run quale, f, 41 5. [ἢ eaena [ἢ 
tor Surius sanctus, Π{{Φ 457 p. 

Couvivia publiea. ctlinicormu qua. cb q 
42 n». Vid. CiBvs. 

CoNVocATIONES ioeturnae, 1, 12 8. 

Caeci ab Apicie nomen accipi uut, [. 233 

ConiNTuI euim Árclia Syracusas muniun 
riutliisin tare terri motus ebibit, J. 4Μ| 

ConsELIiUs Nepos, LI, 5.) A. 

Conserics ἔτει». patricius, senatui suba 
pondo Iinas argeuti habebat, 1, 299 4. 

ConoN E origo de mermdacio erubescen 
Grecos Bii-se constat auctores rei vel iili 
Corona da eapite ἢ: for «e est T2nà. 
lola, ΛΊΓΟ negatio verecundia, cont. 
JUS 8. Coron.p aurei sacerdotum provin i 
Ab ethliuicis coronabantur lupanaria, lauri 
cer, ludus, ampliublieatrum, et ipea μη ναι 
diues, H, i7 5. Corume Bhieder Hari ora 
laureie Baceli , HT. 86 A ; et uulitum, 1H, ! 

Corouam uou gestabant Christiani, 1, ὁ ἡ 
suanorsn militum. IL, 94. 

Corona sp iuea Cliristi , in figuran uclici 
[Tort lerra για, BH, 98 p, Figurati es i 
Aus eraat án, licata coria acietis Mor. Uu 

Üonrts est sui jifetieris, ona * qiie csl, 
quo.) libet aliquid per. quod est, ieri. vs 
ex "61 cujusque, DL, 250 4. Inte slut 4 4 
tullianis. spiritaleii. subistautiam, ἢ]. X 
pori edlors | roprietas adlicret , IH, (6 01 
el luusani uigna diversitas, ὉΠ 205 €, 

Cor, us hominis quid, 1H, Ní 4 c. Corp ys 
Anar , et gnerieudotit uiortimi s DH, 8} 
renum est, ex Ssanguiue aquenum, tU, 771 
ΤΙΝ sanguis esse polest, uisi ears, {{ dt 
Corporis ἡ dis esitio, 1I, 8N2 δά f. Pro 
broruin, ordo vitiorum, If, $5 n. Corpust 
Uo angelorum sit, H, NOE à. Fa tnexduwu ct 
. Uorpus nostrum , iu Platonis. sentouti: 
1 4 s. Corpus vice sepileliri eouchbisam a 
ris vie: inorte. an detineat, ll, NZU B. | 
operum est vas, aninia antena. est iuit iu 
cujus mali taeti temp ταῖς H, £84 c. &ur 
tus aniuialis, IT, 730 s. Corporis vitiatie 
iutegritàs proprias est, HT N78 5. [ἢ bae n 
pressa a Πῶς yraviora cflieruntur eor "Ww: 
U..8 4. Defuuetoruui corpora a quibusdam 
], 521 *. Corpus corpori juxta e Hocando 
eoinnumnicavit in eeetnieterie, 10. ΤΩΝ, 4. 

Corpora. imedicata.: coudiiieatis se; ul 
Βοος et inonunmiestis sequestran:ur , fH. 
in sepuleliro ungues et ca, illi, 1l, 75 
lutem ess rejromissam πόμα} plures 
p. Gorpiis anunale. quomodo dicatur sey 
813 s. In resurrectione eadeni. eor] ova à 
ptura: in quibus decesserunt, P, 715 gn. 

Corpore et sanguiie Christ? vescitur ca 
Io sarinetur, TE, ΒΗ n. Vid. Evcnanis: 
sieli a sententia, Det est templum, eun i 
18L s. Mactesi non displicet Cheistianisz eu 
I. us eure (ὦν HL ΟΥ̓͂Ν αὶ Corporum 
Ipartvi iorum praestautiau refert Apcste]lu. 

Corpus, sive consregatorum sxcietas, ] 


1555 


Corpus temporum, s:eculum, I, 453 1. 

ConnUvPTIVCM Don idem quod corruptela, I[870 8. 

Convonunu educator Deus, II, 951 c. 

ConiBAwTIA 2ra, I, 426 A. 

Κόσμον tnundum Greci dixerunt, I, 375 4. Cur, ibid. 

Cnassi coj ia, I, 557 4. Per visum moritur, II, 759 4. 

CnargrIs vestieudi inos, IT, 1016 s. 

CRaTIPPUS scriptor, I1, 729 A. 

CnrArORIS maguitudo in anitialibus, IT, 361 4. Vid, Deus. 

CnkpENpcM temere niliil, II, 108» Quid sit temere cre- 
dere, ibid. Vid. Fipgs. 

CneprrORES iu parles secabaut debitores suos, I, 387 Δ. 

(μερὶ & gracatie, seu cretatze, IH, 1045 A. 

CREPIDULA, seu crepitulum, II, 10&4 a. 

CnePrTAcILLUM Christi, II, 618 4. 

CnErTAM Jovis patriam et iumulum fabulabantur, 1, 436 4. 
Cretes mendaces, Il, 685 p. 

CniT E, scu censores, IL, 139 4. 

CRivias ex sanguiue animam constare dicebat, IT, 655 4. 

Cnirotar opinio de auima, II, 655 a. 

CnocopiLvs deus /Egvptioruin, II, 502 Δ. 

Cnaegsus ainbiguitate oraculorum decej.tus, I, 408 4. Nul- 
lus deus gentilium eo ditior, I, 357 4. Testitudiuem cum 
aguina carue clauculum coxit, I, 409 4. 

CRUSTUMIUM , seu Casinensium oppidum, T, 420 4. 

CRvcis qualitas sizzium est de ligno, I, 517 c. Crucis pars 
in antenna navis, Il, 546 5. Crucem aguoverunt gentes, I, 
966 sq. Origo deorum a plastis de cruce. inducta, I, 540 
8Qq., 509 :q., 919 4. Cruces quomodo colerant. ethnici, I, 
$660 sqq., 918 4. Corpus honunis in modum est crucis, I, 
678 5. Crucis signum in homine qui manibus expansis de- 
precatur, I, 578 B. 

Crucis supplicii atrocitas, II, 629 s. Regulus primus cru- 
cis supplicio affectus, I, ὅδ 4, c. Crucibus imponebaulur 
Christiani , 1, 310 4. 

Crux Christi figurata in veteri Lege, II, 636. Crux Cliri- 
Sti comy:osita fuit liguo recto et transverso, sive antenna, 
et sedili sive scabello, I, 500 4, 578 4; I, 62€ c. Crux 
Christi stultitia, quomodo, IJ, 481 sgq. Virtute crucis nunc 
Christus mundum ventilat per crueem, postea ventilaturus 
per judiciuin, I1, 546 s. 

Crucis religiosi Christiani, I, 363. sq. Crucis habitus 
necessarius dimicaturis adversus diabolum , I1, 517 A4. 

uce siguauus lectulum et. corj.usculuimi, TJ, 1296 4. Ad 
omnem aditum et exitum, ad vestitum et caleeatuimn, ad 
lavaera , ad inensas , ad lumina , ad eubicula, ad sedilia , 
quacumque nos conversatio exercet, crucis signaculo fron- 
tem terimus, I1, «0 4. 

CcLicis tuba ei Lincea, IT, 261 s. 

CurrUs omnino liber esse debet et voluntarius, I , 435 
84. Coli ab. iuvitu nemo se volet, ne homo quidem, 1, 418 
A. Hunaui juris et naturalis [.otestatis est colere unicui- 
que quod putaverit, I, 699 4. Colit hunianus error omnia , 
preter ipsum omnium Conditorem, f, 666 Δ. 

Cultum (αὐ δ liabitum dicimus, quem mundum mulie- 
brem vocant , I, 1509 4. Nullus cultus a Deo maledictus, 
nisi muliebris in viro, II, 28] p. 

CcPipiAS ncn ia coucupisecntia alieni tantum est comsti- 
tuta, I, 1261 4. Insatiabileincaruis cuj iditatem quibus. exeu- 
saliombus celorent homines, ΠῚ, 927 4. Vid. CoNCUPISCENTI4. 

Cuni. Honau:e, T, 460. a. 

Ccniosiras vitanda Cliristianis in divinis rebus, ΠῚ, 20 8. 
Cedat curiositas fidei , I1, 27 p. Mult: curiositates suspectie 
Ín expositione parabolarum, IL, 997. s. Per. curiesttatem 
aemulationem libidinis convelhunt inuli. res, T, 1288, 4. Cu- 
riositatis libidine cffüadunt heretici , Il, 37 4. 

Curiositas, seu superstitio Ciesaium, 1, 290 sq. 

Cunis pater Faliscorun, T, 431 A. 

Cuni alea, IL, 1019 A. 

Cunncs auctor lrocbilus Argivus, I, 680 p. Vid. Qvapnica. 

Cusropi.e judicand:e, 1, 496 p. 

Cynere dea, in theatris repriesentata, I, 570 4. Suspírat 
Atydem pastorem fastidiosum, I, 539. 4. Romsm migravit, 
I, 421 sqq. Nescivit Aurelii imperatoris mortem, I, 425 4. 
Cybeli bestie ap; livcavr, 1, 541 A. Ei. proprium sanguinem 
libsbat archigallus, I, 425 4. 

CvcLopcw ora cruenta, T. 508 a4. 

CyxocePnaLi populi, T, 512 c. 

CyxorENs.E qui siut, 1, 512 4. 570 4. 

CvnEN!cA regna jaw christian, IT, 611 4. 

Cvacs Asiam et mersit et pressit, 1T, 727 4. Ursi cicatrices 
in eo, II, 751 4. Visiuti quatuor annis regnavit, IT, 614 4. 


D 


Daconew gens Christi jugo subdita, II, 611 4. 
Da&uoszs uullum nomen habent singulare, sed ibi nomen 


IN OPERA TERTULLIANI. 


1534 


inveniunt ubi et pignus, I, 684 Δ. Spiritalis sunt substan- 
ti:e, 1, 404 p, A38 ^; II, 717 n. Spiritus insinceri , tenues, 
invisihiles, incomprelensibiles, coutaminati, incesti, er- 
diti, I, 415 5. Daemones revera existere credebant Chri- 
stiani, I, 405 sqq. Eorum nomen poetis el philosophis no- 
tuin, l. 403 4. Daenionii uomen 1u ialedicti usui vulgus 
frequentat, ibid. Autelii diemoues, I, 681 ἃ; IT, 97 s. 

Da monium ubique, et. inaledietio qu ubique, I, 618 5. 
Uuo momento d:euioues ubique suut, 1, 407 a. Aauulautur 
divinitatem, duni turan:ur aiviuationem, 1, 408 4. Dis, osi- 
tione Dei aguoscunt, ibid. Pluvias quum jam in lucolatu 
aeris sentiunt, rej comittunt, T, 409 4. Nounis: przstigize 
suut ea qua: videntur supra naturze. ordinem fusse, ibid. 
Eorum artibus et praestigiis oracula et iniracula edebantur, 
qu: eh. ici deorum suerun iudusteiie adscribebsnt, I, 408 
$qq. Consistunt in idolis, I, 616 4. Victims et nidore sacri- 
liciorum. recreautur, T, 415 5. Ambigua δῖ responsa, T, 
408 4. l'ithii oraculi durmonium, I, 1175 4. Danonum pa- 
bula, I, 700 s. Magistratus sunt szeculi liujus, 1, 688 p. 

D:iimoniuui nomen. diminutivum est dieu.onis , I, 447 p 
sq. Diciionum genus. est qui ex pravorum angeluruni cum 
mulieribus concubitu geniti sunt, I, 405 a. 

Deimnones. przedaimnati in. dien judicii, 1, 419 B, 451 4. 
An solatium perditionis su: perdendis honinibus o, ereu- 
tur, 1, ὁδὲ a. A mundi. principio. exitium. hominis moliun- 
tur, E, 406 4. Daenonibus suppetit subtilitas el tenuitas ag 
utramaue hominis substantiam invadendaui, $bid. Cum 
auitia se conserere solet diemonium, ex societate substan- 
Lise et diversitate naturic, IJ, 6895 4. θα πόθο peue nullus 
houinum caret, I], 748 4. Damouum libidines in sounia- 
tores, II, 752 p. In dieionum libidinibus est tam auferre 
somnia quam inferre , I[, 755 s. ΜΌΡΙΟΝ immiaturatas et 
frequentes operautur dacnones , I1, 748 4. Aliquaudo sub 
personis defunctorum delitescunt, Ít, 718 5. 

Danones timeut, luziunt et odio habent Christianos, I, 
413 4. Christinuis inserviunt, L, 413 8, 451 A. Tllis mentiri 
nou audent, ibid. Quotidie Christiani da«mones respuunt, 
rTevincunt, traducunt et de lir minibus expeilunt , T, 700 p. 
À Christianis quibuslihet ad,urati , ex his qua obsideut ho- 
minum corporibus ejecti , T, 413 4, 465 s, 677 s, 700 p, 7105 
8. Quam audacter etlinici ad simile experiinentum facien- 
dum provocati , 1, 415 4. A demoniis liberare, curatio est 
valetudinis, [I, 575 Β΄ Yid. Axcrt: Cnvx (mali), DiaBo- 
LUS, SaTANAs, SERPENS. 

Darwuar.x feroces. lI, 685 p. 

DaMasEcs Arabie retro dejutabatur, HI, 359 4. 

DaxacrnRon, lI, 717 s. 

AMNATIONIS Uradux unde , T, 615 Δ. 

Dasavs Moysi j osterior, I, 986 4. 

DaRnrascs, ll, 747 B. 

Danus reguavit Babyloniis et Parthis , IL, 611 s. Quot 
anuis res naverit, HI, 6154 4. ΝΕ 

Danics, qui et Mclas πο 4118. est , viginti et duobus 
anuis veguavit, ll, 614 a. 

Davip uni. genti judaieze im; eravit, IT, 588 c. Czedis et 
&lupri reus factus est, Il. 14 v. Per saugrinem nuptias sibi 
ingessit, H1, 037 4. Delicta in domui Uririe confessus, ve- 
niam assecutus est, IT, 505 4. Uri cidem, eum causa ejus 
mola, confessione purgavit, 1H. 990 n. 

DeBrronES quomodo olim puniti , T, 287 4. 

Druircn in Scripturis delicti est figura, I, 1162 4. 

Dzcwa dea, II, 715 4. 

Deci-.a boporum pars Herculi debita, I, 549 $4. Ab eth- 
nicis iraudata, ibid. 

Dgciucs uumerus reliquoruni parens, et perfector. nati- 
vitatis humana, I1. 714 4. . 

Decon naturaliier invitator libidinis , 1, 1517 p. Non de 
integia couseieutia. venit studium. placeudi per decorein, 
ibid. Decor non est accusandus ut felicitas cor, oris, ut di- 
vina ylasticie accessio, ut anima aliqua vestis urbana, T, 
13519 4. Timendus tamen. est vel propter injuriam et vio- 
lentia spectatorum, ibid. Vid. Fonya. 

DercNcronUM animas humano sanguine expiari olim cre- 
dituui est, 1, 641 c. Corpora defunctorum cemedeliant qui- 
daiu Barbari, I, 531 4. Defuncta mulier quzdam, oratione 
Sicerdotis facta, excitatur, Il, 757 s, c. l'ro defunctis offe. 
rebaut et orabant annuis diebus Christiani , IT, 79 p, 912 c. 
Yid. Monrur. 

Dzsena rio quid, T, 092 4. Dejerandi formula apud geu- 
tiles usitate, 1, 456 4, 602 4, B. 

DeLATORES Christianorum tetriore supplicio affecti, I, 
291 4, 296 4. 

Dguicrcw omne aut agitur, aut cogitatur, I, 1352 4, Quam- 

*dain sunt delicta carpalia, id est corporalia, quzedam vero 
spiritalia, T, 1251 p. Delictorum sensus etiam sine effecti- 
bus anime imi utari Solent, IT. 719 s. Delicta voluntatis 
interdicia, T, 1232 c, sq. Delicta j.rincii alia , T, 1258 p. 
Delictorum capitalinm septem gaculz , IJ, 575 Δ, δ. De- 


1557 


dere, el tamen viventem in evo vorum, Christianorum 
est, II, 905». Deum in lhiominem couversuin negavit Mar- 
cion, it, 7974. Deus non potuit humanos congressus 
iret nisi humanos et seusus eti affectus suscepisset , 
II, 316 5. 

Deus ignorari non potuit, nec debuit, IT, 256 sq., 
265 sq., 925 4, Vis magnitudinis ejus et. notum homi- 
nibus objivit et ignotum 1, 376 4. Philosophi inventu et 
enarratu diflicilem Deum dixerunt, I, 509 4. Deusseinper 
notus, uumquam latuit, quia semper illuxit, 1I, 285 4. 
Solis hzreticis cognitus non est, tbid. Tempore Pauli 
nemo de Deo disceptavit, II, 270 4. Deus omnibus notus 
per naturam et couscientiam, II, 798 c. Deus primo na- 
tura cognoscendus, deim de doctrina recognoscendum , 
II, 266 5. Deum ignorantes, rem quoque ejus iguorent 
necesse est , I, 1227 4. Major popularitas generis humani 
Deum Mosis noruut, II, 257 c. Deum Jud:eorum coluerunt 
Romani , I, 422 4. Dei notitiam Mosi stylus a primordio 
muadi, a paradiso et Adam, et non ab /Egypto et Mose 
recenset, [T, 257 Β. Deum nos a Prophetis et a Christo, 
non a philosophis, erudimur, Il, 905, B. Deum uovimus 
er Christum, lI, 667 &. Deus nemini cognitus sine Christo, 
I 647 5. Nemini Christus exploratus sineSpirilu sancto; 
nemini Spiritus accommodatus sine Baptismo, ibid. Agni- 
tio Dei quid sibi iocuuibat satis intelligit, 1255 5. 

Deus est timendus, II, 278 c, p. Deus tunc magis cre- 
ditur cum magis timetur, ll, 104 4. Deus auctoritatem 
pr:estat, non Deodisciplina, 1T, ὅδ c. Deus non vocis, sed 
eordis auditor est , sicut conspector, 1, 1175 4. Deus in 
omnia sufficit, I, 1252 4. Habet omnia qui Deuui liabet, I, 
1981 B. Sicut homini vit:e spatium indivit Deus, ita homo 
sibi mortis statum auraxit, II, 294 4. Dii erimus, si merue- 
riuus illi esse de quibus przdicavit, sed ex gratia ipsius, 
uou ex nostra j roprietate, 11, 202 Β. Auimae christiani de 
Dco naturale testimonium, I, 614 ; I1, 798 4. Deus Christia- 
norum onochoites, [, 572 4, 979 &. Deum colendi faculta- 
tein denegare ethnici non debebant, I, 692 sg. Deum co- 
limus per Christum, 1, 405p. 

Dn gentilitatis a Saturno originem trahunt, I, 529 4, 601 
5; a Jove, Junone et Minerva, juxta Varronem, ibid. Deo- 
rui et daeinonum una nominis qualitas, I, 415 «. Unde tot 
deos sibi fecerint, I, 133 ^. Homines fuisse talesdeos testan- 
tur historia aque monumenta, I, 528. sqq. Plures ex eis 
regnasse certum est, I, 428 4. Supra innumeros deos alium 
sublimiorem coustituebaut, I, 552 s, n. Deos fingere hu- 
ma»a mediocrilas novit facilius quam verum Deum sectari, 
1, 266 c. De cultu deorum erravit antiquitas, I, 506 4. Tot 
uctanti ab omuibus coli non poLerant, I, 9I3 A, 615 sq. 
Dcos existere probari non potest vel objectis quibusdam 
signis, miraculis, oraculis, 1, 295 s9q., 408 sqq. 

Deorum duplex geuus finxit Xenocrates, et triplex aliud 
Dionysius, Arcesilaus et Varro, I, 587 sqq ; physicum sci- 
licet, mythicum et gentile seu plebeium, ibid. Hefelluu- 
tur, ibid. Physici detraxeruut deos, I, 5024; quia eos 
mundi elementa esse dixerunt, I, 89 B. Deorum mythicum 
genus, a poetis confictum, exploditur, T, 594 s. Dixerunt 
ilos esse hereas mortuos, ibid. Illorun faditateim desi- 
guaut litterze et actus bistrionum, ], 358 sq. Eorum scelera 
et facta turpissima in cavea, theatris, scena, comoediis et 
tragoediis repriesentala, I, 555 sqq., 558 8gQ., 915 sqq. Deo- 
rui gentile seu plebeium genus exploditur, I, 595 sgq. 
F'ulsos esse deos ostenditur, [, 549 δηᾳ.; teste gentilium 
eouscieptia, I, 528 4; quia neque a seipsis, neque ab aliis 
divinitatem accipere potuerunt, I, 555 sqq. ; publica dzemo- 
nuni ἃ Christiauis adjuratorum confessione, I, 413 sqgq., 
41 4, B. Falsos esse rursum demonstratur ex corporea eo- 
rum figura, lunaua, caprina, bovina, leonina, alitum, 
aliorumque animalium, T, 574 4, 974 $qq., 977 c. Eorum 
servitutes, vincula, przelia, vulnera, I, 551 4, δ] s. Meri 
homines fuerunt, I, 3528 4, p. Dii facti, aut propter virtu- 
tem et preclara quzedam facinora, [, 554 sg. ; aut propter 
beneficia hominibus collata, ibid. ; aut res inventas, I, 606 
c. Deorum totum arüficium est contuimneliosum et iiupium, 
J, 559 sqq. Pro hominum arbitrio facti dii, 1, 5&k 4, 547 4, 
5*6. Non sine senatusconsulto, I, 290 A, 504 sg., 544 B, 
$15, 515 ^; nec sine Cosaris voluntate, [, 439 4. Ex eadein 
materia et dii et vasa. domestica fingi solebant, I, 539 4. 
Gentiles quos timebant deos destruebaut ; quos viudica- 
bant, illudebant, ], 51$ ^; et quidem in templis suis, T, 
905 4. Minus eos timebant quam impera'ores, I, 457 4. Dii 
injurias suas potius ulcisci quam adulationes remunerare 
debebant, 1, 4531 4. Romanos imperatores similes sibi lieri 
ridebant, I, 347 4. Vid. D.£wosrs. . 

Deorum topicorum infinitus numerus, 1,615 sq. Nuptiis 
et liberis procreandis prx:esse fingebantur, I, 600 c. Uni- 
cuique provincie ac civitati suus deus erat , I, 418 vie 
$96 4. Quam falso dicti provinciarum et civitatum custodes 
€t tutelares, I, 424 sqq., 607 4, ». Nemiri regna dederunt, 


IN OPERA TERTULLIANI. 


1538 


I, 435 sqq. ; nec dare potuerunt, ibid. ; nec regna, nec tem- 
pla sua, nec Seijsos tueri, I, 458 54q.; nec ulli salutem 
conferre, ibid. Passi suut patriam suaui everti, I, 426 sqq. 

Dii publici qui essent, [, 598 4. Venales sub hasta et 
adnotaltioue quastoris, I, 545 594. Deorum m:jeslas quse- 
stuaria facta, quomodo, [, 546 4. Diis ignotis ar:e prosti- 
tute apud Athenienses, II, 255 c; et incertis, apud, Roma- 
nos, ibid. Dii peculiares οἱ domestici, I, 544 p. Pro cu- 
jusque arbitrio venditi, 1, 544 p, 547 ἃς et oppignorati vel 
immutati, ibid. Quo magis sancti et vetusti, eo magis tri- 
butarii, 1, 546 4. Dii selecti et ejecti, T, 544 4, 596; ado- 
ptati, 1, 596 A, p. Mendicautes, I, 49$ 4; quibus non suffi- 
ciebant Chrisuani, ibid. Al.i alios deos colebant, I, 544 Δ. 
Quo babitu et insignibus dii houorati, I, 347 4, 300 sqq., 
94; B; ignomiuioso capite, 1, 3560 4. Deo patieus quis ab 
ethuicis dicebatur, T, 415 4. 

Dii gentilium Romanorum, qui, I, 597 s, sq. Explodun- 
tur, ibid. li certos, dubios et electos a Varroue perperam 
divisi, ibid. In communes et proprios paulo tuelius dividi 
poterant, sed id refellitur, ibid. Eorum dii peculiares, I, 
419 sqq., 606; peregriui, I, 423 sg. Falsum est ob eorum 
eultum fundatum aut propagatum fuisse Romanorum impe- 
rium, I, 422 sqq. Patriam suam. Romanis vastandam dede- 
runt, I, 424 sq. Eos contempserunt Juua;i, 1, 452 4. 

Deos duos Marcion affert, tanquam. duas. symplegadas 
nautragii, II, 248 p. 

DiapoLus an a Deo sit factus, II, 296 5, c. A Deo in bonum 
conditus est, I1, 297 s. Diaboli vocabulum, ex qua delatura 
competat Creatori, II, 519 4. Diabolus mendacium opera- 
tur divinitatis, IT, 86 5. Mendacenm vult. facere Christum, 
I, 655 4. Divinorum zmulator. diabolus, I, 977 4. Res Dei 
eimnulatur, I, 1205 4; !1, 102 5; et. veritatem, II, 454 D; 
alque sacramenta, II, 925 c. /Emulauir res sacramentorum 
divinorum, IT, 5$ ^. Judaicze legis morositatem imitatus 
est, II, 55 4. Diabolus interpolator vaturze, I, 1512 s. Aquis 
ethnicorum iucubat, ut fallautur, I, 1205 &. Quod nascitur, 
opus Dei est, quod fiugitur, diaboli uesotium, 1, 1521 s. 
Diabolum Valeutiniani demiurgun munuditenenteu appel- 
laut, I1, $76 4. 

Diaboli colubrina vis, I, 651 4. Ejus est infirmitas et 
malitia, I, 1164 4. Diaboli ingenia agnoscenda, II, 102 p. 
Ejus ignea tela, per quz (οἱ ustio et conflagratio 3dmi- 
nistratur, lI, 106 c. Semper. operatur, et quotidie adjicit 
aliquid ad iniquitatis ingenia, II, 889 p. Impatientize nata- 
les in diabolo, I, 1256 4. Intervertit intellectum h:eretico- 
rum, If, $4 4. Diabolus auctor delicti, II, 296 p, 501 ». De- 
licti immissio a diabolo, II, 673 4. Malorum peccati et cul- 

€ creator, 1, 501 4, 5. Primos homines elisit, I, 651 4. 

cgnare se putat, sisanctos a religione Dei deturbat, II, 
620 s. Docet etiam verberandam maxillam patienter oífer- 
re, 1, 655 ^. Pervicacissinus ille hostis numquam malitis 
?tium facit, I, 1241 4. Diaboli unum opus est, tentare quod 
In te. est, an velis, IT, 916 s. Non operatur in te. volunta- 
cem, sed invenit. possessionem voluntatis, ibid. Nihil in 
servos Dei vivi diabolo licebit, uisi permiserit Domiuus 
II, 104 n, 105 c. A servis Dei accipit potestatem, II, 106 A. 
Εν μιὰ diabolo fides zdifieatur ab initiis eruditionis, IT, 

4.) B. 

Diaboli pompa, adversus quam iu signaculo fidei ejera- 
mus, II, 65. Si diabolo pompam ejerasti, quidquid ex ea 
attigeris, id scias esse idololatriam, I, 689 s. Diaboli re- 
sponsio cum oneraretur in exorcismo ob mulierem chri. 
stianam in theatro ab co obsessam, I, 657 p. Vid. DxuoN 
Sarax, Seinirus nequam. , 

DharecricA Aristotelis, artifex struendi et destruend i 
versipellis, in sententiis coacta, in conjecturis dura, in 
argumeutis operaria contentionum, II, 90 4. 

ialecticus christianismus reprobatur, (I, 20 p. 

Διαμαστίγωσις, id est flagellatio, apud Lacedzemonas so- 
lemuitas maxiia, I, 626 4. 

Diana, dea Scytharum, II, 136 s, 955 4. Diana virgo (igu- 
ratur, I, 574 p, flagellata, I, 358 4. 

DiasanEs. Vid. Dusangs. 

Dipo se vivam. combussit, ne secundas experiretur nu- 
ptias, 7, 625 5; 11,929 4, 952 p. Didonis constantia, I, 584 4. 

Dies moritur in noctem, et tenebris usquequaque sepe- 
litur, II, 810 4. Initio diei orandum, 1, 1195 p. Tres horz 
insigniores diem distribuunt, I, 1192 4, »; II, 966 p, c. So- 
lemniores eraut in orationibus divinis, ibid. 

Diem unum liebdomau:x festum οἱ feriatum qualibet 
gens agebat, I. 579 4, s. Vid. DouiNicus. 

Dieserren deus, I, 600 c. Ejus officium, ibid. 

DicAwi dejecti ab officio sacerdotali, II, 922 4, Digamos 
Apostolus tion sinit przsidere, I, 1286 4. 

Diciros Dei, quid, IT, 427 4, 5. 

Digitorum gesticuli supputarii, I, 387 4. 

, DicnrrAES Szeculi inimicze Dei, I, 690 4. Diguitatum ἰη- 
siguia, I, 500 4. 


155 INDEX GENERALIS 


Di.rcrto, sumunim fidel saeramentuin, Chrisiiani uotui- 
uis tliesaurus, E, 1263 5. Dileetio perlecta est Tuzairix die- 
monum et auimatrix. eonfessionis, Hf, 1&7 4. Nihil amari 
potest sine eo. per quod est id quod est, H. 1.79 p. Dile- 
ctionem, Deo mizistro, patieutia comitatur, I, A362) A. 

Du.cvic9 non tàutuintmedo eaxnpestr?:| fuit, ut existimas 
bat Plato, sed toti orbe abielevit, {{ 18b 4 ; TE, 10535 4. 
Hoc probant eoa h.e eir buecire ii montibus vepertee, IT, 
4U35 5. In diluvio etiam ardu cfl iitabaut, bi 1. Urbes omnes 
diluvio posteriores, [,. 182 à. Per iquas. diluvil iniquitas 
aüutiqua purgata est, I, 130) a. 

Dioponvs Grieus, 1,550 5; HE, 854. 

DiocENgs, eanieula de dolio Litrans, HT, 1045 8. Lutulentis 

ραν» superbos. Platonis. thoros alia superbia deculcat, 
| 511 αὐ H4, 10. s. Meridie lucernam accendit, hominem 
qiiereis, E, 25 9. Perdite: amavit Pheyuem. scoeiin, I, 
510 4. Consultus quit iu eatis ageretur, quid responderit, 

I, δ c. 

ΕΝ ἘΝ ( f. Dia zoras) Herculem irrisit, I, 5255 4. 

J]iowgpES et erento ejus prasejia, H, {0 ἘΠ n. 

DiowkpES Achiivus .Eaeam peue interiecit, 1, 521 4. 

Diosvsies Rhodiis, FH, 728 A δι]. 

PDiosistUS. Stoicus quamodo deos. tri γί  diviserit, f, 
DN Fs, Fu nativos et fiactos distiuxit, I, 605 4. 

Phosysis iy teria, I, 474 «. A Libero apud Grecos in- 
siituta, I, 615 «4. 

Dis, sive Pluto, Ledacens gladiatorum: exsequias in ea- 
vea repreesentatus, L, 576 c. 

D]iscesTES, qui, UT, 15 n, 15 4. 

DiscipLisa. irbua τ. naiurt, IH, 82 à. Discipliue 
index doetriaa, Hf, 285 &. Liveutia. pleriuiue. est teutatio 
discipliae, H1. 925 c. Discipliuaai ds, Ἢ qui negaut 
Drain, 1H. 803 c. Discidiuie testimonia ad. probationen 
veritalis. accedunt, à qua diverte7e. nemini expedit. qui 
mesinerit üutui i judicii, HH, 20 à. Carüis et seul vitia ἃ 
divinis disciplinis μὲ avovant. I, 1285 ^. Vani s;e- 
cul. discipliaz E, 1251 4. Spiritus sauctis ebristianze disci- 
plius. determinator, 1E, 1001 c. Spiritus. ἈΠ ΘΓ ΓΙῸΣ ex 
diver-itate priedicationis apparet, pri.o. regulan adulte- 
rats fidei, et ita οὐ μι adolLeráns discipliuie, IT,U31 c. 

Discii dina arcana, 1, 6,0 4. 

Drsciecti evistere nan possunt. sine. doctrina magistro- 
rum, 1], 567 p. Discipuli jassivi, 1, 348 4. 

μη crediderunt Moysi et. Prophetis antequain ati- 
dissiit et. eredidisseut Christo, H, ΠΕ αι Dis-ipuli Chri- 
stan audiemes, Προ κάμε deliniabaut, IL, 768 c. 

DiscoBpi4 recu eadem quie et auctoruui, 1, 1536 y. 

DiscunsATIONCA c'asses iii coaviviisethaicorum, I, 477 4. 

Dives di licile μὲ domo Dei; a: si quis, dillicile celebs, 
T, 1501 4, Divnius mialro:s uo.uiae anllatis sordent ec- 
n e, ibid. Vw divitious evaugelicum: explanatur, If, 

0J sqq. 

, Divirisaua contemptus. conimendatur, I, 1250 5. Divi- 
Urin abjeeljo et lesurze, 1, 1260 c. In. nullis aivitiis Qu- 
venitur. Douiiuus, 1. 1260 5. Per divitias ulta opera justi. 
Uic et dilectionis administrantur, 13, 595 4. 

DivisaTio anii, I, 689 c; diemouniun, I, £08 δή. 

DiviirAs viva οἱ germana, nec de. novitate nee. de ve- 
Iüstate, sed de sua. virtute. ceusetur, IT, 235 à, Gradum 
noa habet, urpote. unica, Il, 30& a. Divinitati cotupetit, 
αι να decreverit, ut. perfecta rej.utare, 11, 526 B. 
Diviutas uon est deputanda qu:e sulxlita est liouiui, I, 
116 4. Diibulus operatur divinitatis meudacium, 11, 8t u, 
atv jue lenociniun, I, 755 4. 


Divina qui de lmmauis pricjudicant, sultissini sunt, ΠῚ, 

12) 5. Diviaa vox nulla ita dissoluta est, ut verba. tantuun 

detenlantur, et ratio verborum constituatur, H6, 235 4. 
Divonricu. Vid. Repcpics. 


Docrmxa est disciplius index, IT, 58 &. Dostrina omnis 
de menla-sio prejudicanda quie. sapiat coutra. veritatem 
ecclesiarum et Apostolorum, et. Christi et Dii, IT, 55 B. 
Aliud u0a pr:ecejit Clirisurs i omnes quaai quod Creator 
in fratres, TI, 57 a. Airostolorim doetriza, doctriua Chri- 
sti, fT, 18 B. Doectiiia Apostolorum θεοῦ, 1,57 5. Adul- 
terarum doctriuaeum genera qui sub Apostolis fuerunt, 
Il, ΕἸ ἃ. κι αι αι omnis quie. cuu. ecclesiis. apostolicis 
cons;irat, vc ritati deputandla, IT, 55 ». 

Docexp et discendi diversa ratio est, T, 075 4. 

Dowpeca dea, I, 600 c. 

i) OMINATIO justa et ordiuaria sola titietur. et amatur, IF, 
219 4. 

Dowiviecs dies festus, I, 579 4 ; 1f, 79 5. Tum Christiani 
etii indulgzbant, I, 511 ἃ. Doiniuieo die jejuuium nefas 
ducere, vel de geniculis adorare, If, 79 5. Dies solis do- 
Wmíuica solemsia vocabatur, T, 271 4; 1T. 119 4. Unde imos 
ille manaverit, f, 579 a, 5. 


DowixcSs. non substantize, Sed potestalis est nom 
109 c, Nomeu Domiui potes!atlis est. etiam tier 
978 c. Quibus datuui, 1, 450 59g. 1). )08. nomeu L 
], 450 4. Deus unus est Donius, ᾿ς 491 s. Nomen | 
quando Scriptura adjungat, HH, 200 4. 

Dourria M 9 [orto Nerouis de crudelitate, 1], 2274 
sion bupiirior, nollior Sardaua:slo, IL, 10/25 5 
Chrisianos anpetus cito repressit, f, 295 Δ. Chnsuau 
Jegatos revocavit, ibi 4. 

Dosaiivex wilitun, I, 453 4. 

Do ativan. vile ;etern;e, quid, Il, 8523 4. D 
Christi in carcere exspectabant martyres, IT, 75 a. 

Donnurrio nostra. post inortem, uli, II, 714 4. 

ΠΟ τ us Samaritanus primus ausus est Pro; hi 
inspirationem negare, Il, 61 4. 

Dnaco de. lonziuquo liondues ( al. alites) spiritu 
A II, 90 c. De froutibus draconum genui eruuu 

911 4. 

Dncsircascs, Claudii imperatoris servus, IJ, 1 
Quiuquageuariai promulsidem :editi.-a, i«id. 

Dvniria. viucenda, non suadendo, If, 1255. 

Desangs seu Diasares, Disures, deus Arabuu. I, 
oUU 4. 


E 


Vimiowis haeresis, H, 16, 07 A. Neat Christum esse 
Dei, H, 46 c. Christum ἢ bominem et lantuui e 
mine David coustitit, If, 7785. Non. ex. omni arte 
scutit Cerintlio picceptori suo, I, 67 a. 

lpnigTATIs et libidiuis diettsonia. duo. inter se cons 
et conjurata, T, 665a. 

Focresia mater Ctirstianorusn, E, 14051 p; IE, 952 a 
inaler viveutiuui, Η 725 8. De injuria lateris. Cliisl 
rabatur, ἐνὶ... Ecclesi: eaput Clirisius, H, 75. E 
virgo, unius Christi uai: a sponso, H, 552 4, 945 «c. 
sia iu uno vel altero est, Ecclesia «ero Christus, I, 1 
Ecclesia trium. corpus est, nempe Pales, et Fifa, e 
ritus saucti, [, 1206c. Ecclesia proprie et jyrineialió- 
est Spiritus, in quo Triuitas unius divinit:tis Pater: 
lius et Spiritus sauctus, H, 1226 4, v. Ecclesia S[iriu 
spiritalem lionem, uon Ecclesia numerus episcep 
ioid . [1 Eccl-sia ubi tres, 01 laici, IT, 922p. Ecd 
Apostolis, Apostoli à Cleisto, Christus à Deo Patre 
Uitus est, 1], 335 B, 30 B. Ecclesiarum origines, 1]; 53 

Ecclesia apostolice, H, 52 A, n. Ecclesia: ρος 
trices el origiuales filei cliristiane, HH. 353. Evcl-si22 
unauüpiauque  eivitatem. eondiderunt À, estoli, a 4| 
traduesii {1 10] Οἱ sinina doctrinae ecaxtergg exiiele ecc 
muluatie sunt, et quotidie mutuatur, ut eccles: Tian 
52 8. Ecclesie. quas. Apostoli vel apostoitkà: viri eon 
Tunt, nun. contenueude, IL. 52 sq. Quoinodo ecusus 
deleraut, H, f$ c, sq. Ecclesie quie quotidie institu 
in doctrtaa Christi, non minus apestelieag: depurantu 
eousaugtiaitate doctriud, quam ill p que ab. Apos.o 
apostolicis viris sunt institute, IT, $5 ».. Tot ac tante 
Sii? uua est illa ab Apostolis primi, ex qua ounies, Il 
Ecclesia οι, ll, 1025 Δ. Has eccl sias non alia rati 
quau cjuseu sacrainenti: una traditio, T1, 22 p. 

Ecclesia peregrina in terris, inter inimicos vers 
200 Δ, Caeterum senus, sedem, spem, :ieatiam, digui 
in casis habeus, tbid. Niliil de eaussa sua deprecatur 
nee de eenditiune miratur, I, 233 4. ἃ num gestit inte 
ne igaoratla. dauunetur, I, 2:0 à. lcclesia in. ation: 
tepore persecutioins, 1H, 1046 a. Curam habet. ina 
toruin, 1, 625 4. Ecclisie. liguraun. gerebat navicul 
qu: in Evanzelio tempestate quatibur, I, 1218 à. Ec 
priepositis non lieet. fugere in persecutione, Ir, 114 

Ecclesie uuitas asseritur, ΠῚ 8591 4: et ejus sancti 
138 | p. Auctoritas Eccl si^ imer ordiuein et plebet 
stituit ditfereutiam, 11, 922 p. In. Ecclesia rilil trad. 
nisi ἃ Christo ἢ, H. 18 B. Doetpiaa oin 


r 


Ecclesiastica cominunio, II, 45 B. Vid. Eccusmi-11 
CUMMUNICATIO, 

Eeclesiasticie discipditie prieseripta de muliere ἐμ 
ucin speetaut, IH, ΘΟ] p. 

Y tesis solis insolita iu Cerritorio Utieensi, T. 704 
celebris in morte Christi, 1, 401 4, in arcliivis Roni 
relata, ibid. 

Ecsrasis, sancti Spiritus vis, operatrix. prepheti 
665 B. Ecetasis auima accedit adversus quiet: ui, IT, 
Es excessus seusus et amete inster, ibid. Inexst 

ee lieet obuinbretur, uon ἰδ extiuguitur, IE, 
zesLasis οἱ soumuiorum differentia, 1], 725. sq. In 


1511 


lo::0 constitutus, presertim cum gloriam Dei coaspicit, 
vel cuim perc ipsum Deus loquitur, necesse est excidat sen- 
su, obumbratius seilieet virtute. divina, If, 415 c. 

Ebr dea, I, 600 «. 

Epvtti4 dea. Vid. Ervpa. 

Edu,» unde deduetuin, I, 665 4. 

KErtgrMosvNaM qui dare recusent, I, 1261 55. 

EtguENTA apud BRo:nanos primas litere dici solent, II, 
416 c. Uuinissitus, habitus elementorum, motus, ete., ju- 
dicia suut Creatoris, IT, 229 5. Elementorum munia exor- 
bitare, l, 591 4. Physica superstitio elementa. pro deo ha- 
bet, 1L, 177 4. 

EutEPnAxrUs, bestia insulsissima, IT, 805 4. 

EvEu iN sacra, 10,3513 0, 559 Illa declarare nefas,T,5094. 

Evcvrngmus, episcopus Romanus, [T, 424. 

Eus. Vid. Hguas. 

Eu duodecim foutes, Apostolorum figur:e, IT, 418 c. 

Erocti, sew vitupcrationes οἱ accusationes, T, 371 4; 
senteutiis dis,uucta, T, 496 4. 

ELupa dea, I, 600 c. 

Erv-n campi, f, $20 A ; IT, 4&4 8. 

LFuonvoseuacTis, sive Emoryonectis, Embryorectis, Em- 
bryopacus, Euibryosectis, quid, IT, 692 «. 

ExENvATIO culpaar uon autecedit, 11, 566 4. Uhi metus 
nullus, euiendatio ,roiade nulla, 1, 1328 4. Uyi emendatio 
nulla, μα τοι üaecessario vana, tbid. 

EwuwuaNUEL est : Nobiscum Deus, IL, 557 4, 617 p. 

EwrEDoctEs aniimain ex sanguiae coustare. dixit, IT, 653 
A. (λυ. argutse indolis. vel οἱ 1190, in. sanzuiuis quali- 
tate. coustituit, If, 653 5. Einpedocl s et l'arinenides re- 
frizeratiouem Sonn vocaut, ΠῚ, 721 5. Eu; edoclis aini- 
citia et inimicitia, 1L, 657 c. Deuin se deliravit, H, 702 p, 
1015 s. Thamnum se credebat, et. piscem, II, 703 s. Eui- 
poids furor, 11, 651 s. La igaes .Ethoei monus dissilivit, 

, 022 A; I1, 102 5. Cur, ibid. 

ExwiavA caenacula, IT, 550 s. 

ENN £a, H, $5 aA. 

Ewocn autiquissiimus pro; heta, T, 665 c, 684. 4. Apud 
Judam apostolum testimonium possidet, 1, 1508 s. E0ch 
osteudit nobis quod sine legis Moysis oiere Deo possimus 
placere, Hf, 601 5, sq. Idolotatria damnat, T, 665 c, sg. 
Quid filio suo Mathusslzs maudaverit, I, 1507 s. Enoch de 
loc inundo tauslatus, qui uecdum mortem ;ustavit, ut 
geruitatis candidatus, II, 601 5. Euoch et Helias translati 
Sunt, nee mors eorum reperta est, dilata scilicet, IT, 7554, 
881 4. Autichristuni saaguine suo suut exstinctum, J[,7 5 4, 

Enoch liber. defenditur, 1, 665 s, 1508 Δ. Hl rejiciuat 
Judiei et quidam alii, I, 1508 4.. Cur, ibid. l'otuitue liber 
iste de diluvio salvari, I, 1508 δ6. 

EwrELECHUE. Aristotelis, I1, 705 p. 

ExTuYMEsIS Valentiniauoruin, IT, 56€ 4. 

Excetoacosg detis Marcionis, H, (16 c, [22 ». 

EeniLipEs fabam in pabulis cominunibus iuruit, 11, 701 c. 

Ernu0s (Ad) Pauli epistolam vocant heretici ad Laodi- 
ceuses, 1t, 500 n. 

Evrnogcs auctor, I7, 738 4. 

Ewmicnanuvs comicus, lf, 677 B, 729 4. 

Ericcnes quei deum fingebat, IT, 391 c. Divinitatein a 
negotiis liperat, dissolvit ordinem. rerum, et in passivitate 
omuia s,argit ut fortuita, 11, 726 &. Epicuri atomi, IT, 703 
B. Ejusinae. et vacui, ΠῚ 561 a. Tx atomis esse aujinam 
cou:endit, If, 655 à. Τὰ tota. pectoris lorica eau collocat, 
Hl, 019. «. I, si videtnr anima. non diviaa, sed. mortalis, T, 
610 5; II, 19 5. Epicurus, vulgari sati» opiuione, negavit 
morteui ad ios pertinere, HH, 721 4. Onnem cruciatuui. et 
dolore:n depretiat, 1, 500 4. Epicuri stupor, IT, 651 B. 

Epicurei deum ex. atomis orum. dixeruut, T, 517 ὁ6., 
588 c. Án extra inu adum sit, ibid. Quam falso negaveriut 
Providentia , ibid. Eis licuit aliquaui decernere volu, ta- 
tis veritate n, I, 167 4. Epicurei diminutionem spiritus aui- 
malis sominum vocaut, I1, 721 α. Seusumn «0n me^ütiri. exi- 
Stimaut, sed. opinionem, I!, 675 4. Nihil post inortei ma- 
nere docet. Epicuri schola, 1H, 705 i. 
χὰ E DMENIDES quiuquaginta pene aunis somuiculosus, IT, 

b c. 

£PIPHANES annis viginti et quinque regnavit, If, 614 n. 

Eniscopus sumus sacerdos, I, 1218 4. Episcopi iu «tate 
antiqui et. probati. eligeb ntur, I, 463 à. Hosorem istuin, 
non prelio, sed. testimo.do. Suscipiebaut, ibid. Ej48c070- 
ruin ordo eCsuecessiones, 11, 4& c. Ecclesia, nou uumerüs 
episcoporu o, If, 1026 5. Cutibus Christianorum przide- 
baut, T, 46) a. Ad. ipsos pertinebaat. Baptismi collatio I, 
1218 4, et Eucharisti:e ministratio, IJ, 79 n. Virgines 1105 
cles: commendabant, H, 57 4. Jejuuia. uuiversie. plebi 
maudare solebant, If, 972 4, B. Qualem formam episcopa- 
tui dederiut Apostoli, IT, 119 4. Episcopus, apud hireti- 
cos, alius hodie, cras alius, I1, 37 a. 

ErisrarEs noster Christus, I, 031 p. 


IN OPERA TERTULLIANI. 


1542 
Enmsrer.x Pauli a Marcione motilaue, Tf, 470 c. Epistolze 

4.1 Galatas scopus, I], 470 c, De ecclesiastico statu 

agitur iu epistulis ad πὶ et ad Timotheum, II, 521 p. 

Eos dea, Τ 265 4, 571 p. 

EovE-TRzs ludi, 1, 6.1 4. 

EouiniA ludi Marti οι ΝΣ dixit, T, 636 c. 

EnasiSTRATUS anitiam docebat esse in. iieinbraaulis, II 
671 5. Nomeu dedit medicis, 1, 282 4. ΟΝ 

Enca»rULA reb.lHlauti2, I, 451 p. 

Iucumoxius, Minervie et Vulcani filius, portentum ἀφ. 
monicum, imo diabolus ipse, non coluber, II, 24 5, 
εἰ μοῦνα falsa dea, T, 606 4. Inter sidera deliueata, IT, 

2 A. 

Emmarta impune, nisi delinquatur, II, 24 p. Errorum 
recog.utio quam jucunda, TL, 65) c. Quod apud omnes unum 
Invenitur, nou est erratum, sed tradituui, ΠῚ, 10 s. 

Esanas secatur patienti: viribus, I, 1910 »; I1, 137 8. 

Éspnás οἰ judaicze litteratura iusuumeutum restau- 
ravit, 1, 1508 4. 

Es-ExTA rerum ipsum est quid per quod est quid, I1,66 £A. 

EST delinitionis caput, erat relatioui iacit, 11, 221, c 54. 

Ετηνιοι, Deum ex parte inteiligeutes, uon requisi: ruut, 
I, 455 4. Deum Christianorum in tempore tribulaiiouis iu- 
vocaveruut, f, 705 B, c. Nou credeudo ereduut, quouodo, 
]l, 780 4. Deos sibi commenti suut quos colerent, 1, 486 4, 
Eos siernebaut, I, 699 5. Erga deos suos eraut. ünj.ii , et 
sicrilegi et irreligiosi, quomodo , I, 544 4. Lilis licebat 
quem vellent deum colere, 1, 5i& 4, 417 5/.; przter ve- 
rum Deum, I, 416 3gq. Lzribus diis repudiatis, quosdatn ἃ 
se electos houorabaut, T, 544 4, $96. Jumenta et candhe- 
rios adorabaut, I, ὅδ᾽ ^. Regum diis adseriptoruui invoca- 
bant numi.ia, et eoru geuos implorabant, et per cos ju- 
rabaut, T, 700 4. Dieu Saturui destiuaverant otio οἱ viciui, 
l, 571 5. Leges de rebus divinis pessumdederunt, 1, 298 
$gq.; et sacratiora. suituta , ibid. Ab elinico nemo discat 
carus resurrectionem, Il, 799 4. 

Eilinici, a majorum insututis recedentes, retinebant quze 
non debuisseat , et. quae boua non erant custodiebant , [ 
505 Δ. Nunium majoribus suis remiscraut habitu , victu : 
instructu, censu, sermone, 1, 505 4, 572 B, c. Immoderata 
corum convivia et helluatiouaes, I, 475 sgq., 477 Δ, οἱ ava- 
ritia, T, 445 n^ Eorum barbarior modestia, II, 912 5. Rei 
erant homicidii , comeso: liowiuis carnis, potati ejus san- 
guinis; stupri , adulterii et incestus , quorum Christianos 
accusabaut, [, 271 sqg., 312 sq., 967 »qq., 571 Ag. Erant 
quoque castitatis osores, I, 472 sg. Qua .«. horreud..[ illo- 
ruin adulti ria, ibid., et incestus, [, 525 sgg. Suos lilios ex- 
poiebant. aut trucidabant , T, 515 sqq. Quanta eoruin. ini- 
quitas qui Christi nos incognmtos et indefeusos propLtersuum 
dumtaxat. uomen. coudeninabant. et. necabant, I, 280 5gq. 
Christianos occidendo , maguum reipublice detrimentum 
Iuferebant, l, 496. sg. Chrisuanos vituperantes, ethuici, eo 
ipso elogio laudare cogebantur, E, 280 4. Vid. Caivs. Pro 
geutiliuuni coufustone orabant Christiani, I, 1259 sq. 

Ethuici iu publicis calamitatibus agebant quzedain publicae 
πον opera, quibus deos flectere conabantur, et qua 

» ΕΝ] 5q.; I, 967 c. Quotidie pasti, statimque pransuri , 
baloeis, cauponiis, lupauaribus nj.erantibus , aqullinia Jovi 
innnolabaut, 1, 487 4. Fastidiosi οἱ seditiosi erant . 1, 456 
8η4. luperatoruim et reipublic:e hostes, I, 457 A, 5532 A, 8. 
Nulli imperatori. parcebat. lingua romana, prosertim in 
circo, I, 454 4, 585 5. Seinper optabant novi ac. novi im- 

eratoris sceuam congiario dividendo przesidentis, I, 455 4. 

u palatium irrumpebant, f, 458 4. Alii omnibus Ligeriis et 
Partheaiis andaciores, ibid. Scelestarum ἃ artium socii aut 
| 'ausores , ibid. Astrologi , augures, aruspices, mayi, 1 
459 4. Quam imnend «citer vota et sacrificia faciebant J TO Sa- 
lute impera'oris, cum per eorum genios jurabaut ac cele- 
brasaut solemnia, T, 458 4, 700. Yid. GrNTILES. 

l;raUvRiA. Vid. HgrRCBIA. 

Ecntcucs, Hf, 652 c. 

kocuamsrL£ sacramenti veritas adstruitur, 11, 518 A 
460 c. sq. 1n Eucharistia adest subsiautia corporis et Sinl- 
guiuis Christi, IT, 461, 4, p. Panem corjus. suum fecit , 1 
1260 ^; IT , 461 4. Corpus Christi panis , ibid. Quo κυ σὰ 
[auis dicitur figura corporis Christi , t, 460 c. Corpus 
Christi in jane censctur, f, 1160 4. Sanguinem suum Chiri- 
stus in vino cousecravit, Il, 162 ἃ. Ομ] ες aut anis uostri 
aliquid decuti iu terram anxie patimur, 1I, 80 4. Tu Eucha- 
ristia, caro corpore et sauguine Cliristi vescit 
de Deo sarinetur, It, 80d p. Vid. Paxis. us ure anma 

Eucharisii:e usus olim apud. veteres , 1T, 79 a, p. In ma- 
nibus eani accipiebaut, I, 0669 4 , de manu sacerdotis , II 
79 ^, B. Aute. omnem cibuui gustabant. eacharisticum μᾶ- 
neum, I, 1296 4. Eucharisti: sacramentum et in teuipore 
victus, et ominibus mandatum a Domino, etiam autelucanis 
cuetibus suuiebant , 11, 79 4, p. Δα eucharistica sua bene« 
dicenda Ophitee introducunt serpentem, Il, 64 4, 


3545 


Filius Dei verus est Deus , cui omnia veri Dei nomina 
tribuuntur, I, 599 A, 404 4, 415 4; II, 461 c sqq., 176 », 
185 sqq., 422 c, 802 B, c. Par est et :equalis Patri suo ze- 
terno, Altissimus et omnipotens, ibid. Vera et eadem illius 
cum Patre divinitas , I , 599 4. Quam diserte Tertullianus 
asserat eamdem esse illius et Patris eterni substantiam , 
ibid. ; etiam cum Montanista erat auctor, IT, 158 sgq., 169 
sq. , 183 sqq., 188 sqq., 422 c. Hxec ab Apostolis et dein- 
ceps tradita fuit sententia, I, 399 4; II, 162 4. Ex Deo pro- 
latus est, de spiritu spiritus, de Deo beus , et unus ambo 
Deus, ibid. Ex unitate substantie et ex prolatione gene- 
ratus, [, 399 4. Exivit a Patre ut radius ex sole , et rivus 
ex fonte, et frutex ex semiue, IL, 165 c. Ex matrice ex- 
cessit, nec recessit, nec separatur, I, 399 4. A Patre, nou 
statu sed gradu, non substantia sed persona , distinguitur, 
1, 397 544. Ordine secundus, non natura, II, 157 s, c. Cur 
ἃ Joanue dicatur: Ego et Pater unum sumus , non vero, 
unus sumus, IT, 185 c. 

Filii Dei generationem Tertullianus explicare conatur, 
I, 599 4 ; quia est Dei sermo, qui propriam habet substan- 
tiam, ibid. ; prolatione spiritali de substantia Patris gene- 
ratus, et idcirco Dei Filius, ibid. Cur proprie dicatur Filius 
Dei , non autem Spiritus sanctus, I, 165 sqq. Quomodo et 
cur hanc Filii generationem quibusdam exemplis explicare 
nitatur, solis et radii , radicis et fruticis, fontis et fluvii, I, 
599 ^, p; 11, 100 c, 165 n, 169 sqq., 185 ^; et interioris 
verbi humani, II, 460 c. Distinguitur a Patre personz? non 
substanti: nomine, ad distinctionem non ad divisionem, 11, 
166 sqq. Est ejusdem ac Pater zeternitatis, II, 162. 176 p, 
c, 185 c, 422 c, p. 

Filii Christi, qui in ipsum renascuntur, 1I, 495 s. 

Filios suos expouebant Romani, aut trucidabant, I, 
923 A4. Vid. INFANTES. 

Frais mundi imminens, I, 447 4. Imperii Romani com- 
meatu solummodo retardatur, ibid. 

FLAcELLATIO , maxima Lacedaemoniorum solemnitas, 

Flagellis disrumpebatur dorsum servorum, 


638 4. 

FLonu« excultor Deus, II, 951 c. Floribus utebantur 
Christiani, I, 492 4. Florem capile sectari tam contra 
Ipraram est, quam cibum aure, quam somnum nare, 

, 85 4. 

Frvviowa dea, 1,600 c. 

Focuuus in sacris gentilium, T, 524 4. 

Focos et toros in publicum educebant ethnici, I, 452 s. 

FoewurxA naturale est. vocabulum, IT, 894 p. Naturalis 
vocabuli generale, mulier, ibid. Femina una tautum de 
costis Adam fingitur, ad ostensionem unitatis matrimonii, 
1I, 920 s. Continentia laboriosior in feminis, II, 903 p. 
Foeminam salvis oculis intuetur Christianus, 1, 311 4. Mo- 
destia foeminarum concidit, I, 501, qq. Matronis divitibus 
nomine suo inflatis sordent ecclesiz, I, 1501 4. Inter ma- 
tronas et lupas nullum discrimen, II, 10$4 Vid. Vixua. 
Habitus mulieris duplicem speciem circumfert , I, 1509 4. 
In luxum fceminarum invehitur, I, 1221, sqq. , 11, 1509. 
In Deum peccant foeminz que cutem medigaminibus 
ungunt , genas rubore maculant, oculos fuligine collinunt, 
Ι, 1325 4. Creatorem reprehendunt cum emendant, cum 
adjiciunt, ibid. A diabolo sunt ista additamenta, ibid. 
Vid. Decon, Murien. 

Famin:z multe, et quidem clarissimz , Christo adhzese- 
rant, Il, 705. A przefectis ethnicis defeus:e contra furentem 
populum, ibid. 

"arxonis abundantia usura est, IT, 598 c. 

Faervus in utero quando animetur, II, 691 4, 5, 695, sqq. 

Fonccrus deus a foribus, 1, 680 c; II, 97 p, 142 ». 

FonwaM fidelis non expostulat, I, 1519 s. Form:e laude 
frui et de bono corporis gloriari au liceat , ibid. Ubi pudi- 
citia, ibi vana pulchritudo, et cur, ibid. Maritus fidelis 
decorem forms non exigit, gentilis non credit, 1, 1520 c. 
Formz proprie prestigie, I, 1525 4. Lenocinia formae 
numquam non proslituto corpori conjuncta et debita, 
etiam Scripturz suggerunt, I, 13530 &.Vid. Decon, MuuiR. 

FonwosirArEM et datam extendunt mulieres, et non 
datam conquirunt, I, 1519 x. 

FonwicATIO, quantum delictum, IT, 987. 

FoRuic£ stabula, II, 261 p. Formicis, culicibus et tineis 
an desint pulmones et arteriz, II, 705 4. 

FonrEs in tormentis viri, statuis, imaginibus et titulis 
donati , I, 954 4. 

FonruwA Barbata, T, 601 4. 

Fonruw.£ muliebri dex? coronam non imponebat, nisl 
univira, IT, 932 c. 

FnarRES, Christiani , I, 471 A. Fraternitaus appellatio, I, 
411 ^; 1,32 p, 891 4. 

Fonv» olitorium tributo locatum, I, 545 4. 

Εποκτε (In) crucem signabaut Christiani, If, 80 a. 


PaTRor. III. 


IN OPERA TERTULLIANI. 


1516 


Favcrus quomodo efformentur, IT, 890 4. Vid. Fros, 
FnuMENTUM, GRANUM. 

FnucaLiTAS Sxculum spernit, I, 1988 a4. Vid. Ansrt- 
NENTIA. 

FnoMExT! grani mira descriptio, II, 871 a, 8. 

Ετολ Apostolis licuit, non nobis, II, 109 4. Fuga prz- 
ceptum temporale apud Apostolos, II, 140 4. Hoc prz:cep- 
tum suam babuit rationem, II, 140. p, c. 

FerwiNE qui de coelo taugitur salvus est, ut nullo jam 
igne decinerescat, I, 527 sqq. Vid. TowrrRva. 

Fuscumus Urbis prefectus, 1, 5834. Ejus sententia in 
nebulonem patrem lata, ibid. 

Furvna interdum (ro jam transactis enuntiantur in Pro- 
phetis, If, 520 8. 


G 


GA1aNA hzeresis , vid. Cariawa. 

Ganmius et. Piso consules, sed non christiani , deos 
plures ejecerunt, I, 503 4. 

GarsA mensibus seplem et diebus sex regnavit, II, 
616 4. Alienos servos non manu misit, facilius liberos 
soluturus , II, 478 p. 

CALLIARUM diverse nationes Christo jam subditz , II, 
C. 

Galli Mercurio immolabant , 1, 516 ἃ. Gallici vultus, 

vel muli, I, 1281 p. Galli et German:ze mulieres croceo ca- 

vino, I, 1522 4. Illarum pulchritudiui invidebant African:, 

ibi 


Garni, Cybelis sacerdotes, genitalia sibi prosecabant , 
lacertos lancinabant, I, 415 4, 425, sqq. 

GALLINA de suo parit, IT, 557 4. 

GaLLocR.EcI a Gallis orti, I, 516 p. 

G*NYvMzpzs, I, 600 4. Vid. et I, 600 8. 

GaAnAMANTUM penna, IT, 905 4. 

GrnuExNA est ignis arcani subterraneus ad poenam the- 
saurus, 1, 520 4, 1217 p. Perpetua est, ibid. Gehennam 
exomologesis extinguit , ibid. 

., ΟΕΥΜῈ unde, I, 1510 5. Cum auro superbiam jungunt, 
tbid. Gemmis cerauniis non est ideo ignita substantia 
quod coruscent rutilato rubore , II, 660 p. 

GrNERALITER dictum, intelligamus cum quid etiam spe- 
cialiter interpretari capit , I, 653 4. Vid. GEexus. 

GExiUs nomen demonum, I, 447 5. ; 1I, 718 4. Genii 
sub potestate erant Christianorum, I, 447 s. 

Geuius imperatoris, 1, 447 p, 585 4, s. Per quem jura- 
bant ethnici , numquam vero Christiani , ibid. 1, 700 4. 

GrxrILES cultores plurimze divinitatis, 11, 170 ^. Genti- 
lium querel:x adversus Christianos, I, 261, sqq. Vid. Cui- 
5Τ1Α 1, Ernvici. Cur gentibus legem non ,dederit Deus 
sicut Judaeis, II, 599. 

Grewm cuique propria loquela, sed materia loquele 
communis, I, 618 s. Omnium gentium una anima, varia 
VOX, unus Spiritus, varius sonus, ibid. 4. 

1 CENERI quod attributum est, etiam in speciem redundat, 
* B. 

Generis humani quodammodo fontes Cain , Abel, Seth 
IT, 585 4. Humani generis exuberantia, 17,699 c. Publicis 
calamitatibus minoratur, II , 700 s. Vid. Howo. 

GENUFLEXIONES prohibitze die dominico et a Pascha ad 
Pentecosten IL, 79, sqq. Quidam non genuflectebaut 
in sabbatis, 1, 1191 4. Christum contrectat, Christum 
exorat , qui ad fratres genua sua protendit, T, 1915 s. 

GrenMANI limites suos transgredi nou sinuntur, Il, 6115. 
Cristo jam erant subditi, tbid. Germanorum cirri, II, 
903 p. Germanici bajuli , I, 1981 s. Marci Aurelii Germa- 
nica expeditio, 1, 295 4, '105 c. Vid. Garzt. 

Genvox, II, 579 4. Ter unus, II, 1011 s. 

GErULonRuA gens non excediL fines suos, II, 611 5. Varii 
populi gentis hujus Christi jugum subierant, IT, 610 c. 

GicawruM anltiqnissina cadavera devorata non sunt, 

quorum crates adhuc supersuut, 1T, 85& p. 
.. GrLAprATORES, I, 6020 4. Eorum magistri et prepositi, 
ibid. Maledicuntur a Christo, T, 1954 4. Innocentes in 
ludum veniunt, ut publice voluptatis hostiw fiant , 
651 B. Gladiatorum spectacula ab ethnicis laudabantur, 
I, 584 5. Ad homicidium flagellis et virgis compellebantur 
inviti, I, 655 s». Feras bominum sanguine et carne sa- 
ginatas devorabant, I, 522 4, 584 n, c. Bibebant aliorum 
a se interfectorum sanguinem, ], 525 4. 

Grtoma omuis vana et stuporata, 1, 1520 4. Vana; 
glorie vis quan II, 1012 p, sq. Gloriari in carne, 
quid , T, 1530 4. Glorize cupiditas ad dura inducit , T, 636 4. 
Nihil perosius gloria, II, 911 4. Piis nullum glori stu- 
diui, quia gloria exaltationis ingenium est, 1, 1519 c. 
Illicium est gloria eis quorui probatio in cruels humilia- 
tione constat, II, 908 4. 

Gxosnc ex Valentinianis orti, If, 594 4. Quando 


h9. 


1541 


erumpant, 1T, 125 4. Teprobant. martyria, ibid. Gnosti- 
vorum liaeretica semina, Il, 678 4. 

GoxOonnu E. eb Nodonre olet adliue incendio tellus, I, 
432 sq. {πὸ pou cinereseunt, T, Δ}. 4. 

Gniseeanr obseoina omnia, IT, 1051 A4. 

GRAccuUS "Esopi , HT, 503 n. 

GREcH sapienti. suam non. Dei, querunt, ll, 181 c. 
Grieorum — philosophorum. dit, 1l, 2600 5. Gr;ecorum 
lingeudis simulacvis ingenia, I, 450 4. Per. eos pabestrie 
“ἢ ad. Runnanos. translata, 19, 1010 Δ. Pellendos ab 
Urbe ceusebat seuex. Cato, 1H, 1059 o. 

Griieea mulier quimonen enixa filioruu , IH, 036 4. Vid. 
ArTricA, 

Gircis Plhievziie debellatrix in Trojano bello, 1, £25 4. 
A Womanis subacta, ibid. Per Geieciumi et. quasdam bar- 
harias ejus, plures ecclesie , IT, 80 p. 

GrauMA GL ab. Aristarclion. nüneupati ,, 1, 282 «. Illis 
Paulus silentium imponit, Ht, 786 4. 

GniNUM seritur. siue ΤΠ} veste, sine fundamento 
spic;P, sine imuuiimento arisGe, sine. superbia eulmi , II, 
N71 mp. Grana corrumpuntur iu terra, ibid. 4. Grano 
unicuique Deus dat corpus. pront. vult, — ibid. Vid. 
Ynucres. 

GnaTiA divina , potentior natura , libet in. nobis. sub- 
jaceutem. sibi liberam arbitrii potestatetn, HH, 6855 4. 

Gakx Domini, eeclesi.e. populus, et pastor bouus Chri- 
stus, [T, 212 Δ, 

Gut a primordio. homiebla in. Adam, D, 958 s. Per 
edacitatem: Salacitas. trausit,— Ht, 955 5. Gulie comites, 
libido et luxuria ,. 10, 05 s, 977 s. Nulla gulae temperantia 
in fame, Π|, 282 «4. 

Gula Casaruim, f, 2J8 sqq. 

GiuNasts, T, 661 p. 

(δι ΔΚ AnrES. prodierunt. Castorum. et Hereulum et 
Mercurioru.n disciplinis, 1, 66£E p. 

GywNosoruisr.E Indoruu, l1, 260 c. Qui adorent. nu- 
nina , ibid. 


H 


lapgiaNUS. imperator, euriositatum( superstitionum) om- 
nium explorator, T, 285 à. Magicis artibus omnino deditis, 
ibid. sqq. Nulliun in Cüristianos legem tulit, ibid. 

HansIS ebviiolozia, 14, 18 4, B. H.eresis omnis ἃ sa- 
pivntie professoribus, Ul, 3260 s. Hiresesa philosophia 
suboenantur, ΠῚ 19 a. Ex δ" Ποία: viribus et philoso- 
phi;e reguliseonstaut omues, 11, 521 5. Ab. idolofatria nou 
distant, eum et auctoritatis. et operis ejusdem sint. cujas 
eb εἰ! αἴ. H, 55 s. Non minus. ab unitate. divellunt 
quaii. selisinala. et diss nsiones, II, 17 s. Havresis erit 
quoleanique  odIyersus veritatem sapit, etiam. vetus. eones 
“πὼς 11, 859 4. IEeresis humau.etemercitatis negoti, 
1, 500 0. Morte ceternam ec majoris iziis ardorem iufe- 
runt. hiereses, IH, 15 s. Inter opera carnalia Paulus eas 
unuerat, 1], 18 4. Apostolus omues Biereses. noiniuavit 
suo teinpore cognitas, ΠῚ i7 s. 

ΠῚ eresin uovani quilaur ex. alpliabeto a4rieco. eompone- 
bant , IJ, Τὺ A. 

H.ereses eur esse oporteat , H1, 17 à. Quantum. valeant 
hieresos, et apud quos, 11, 15 6. Apud. eos multiim valent 
qui in fide parum aut uilül valent, H, 14 4. Vane et inconsi- 
derate pleri jue. hoc. ipso. seandalizaitur ,. auod. tantuin 
h:ereses valeant, H, 12», sq. Quare, ibid Hereses ounes, 
inspeete. iu. imultis. cuir. auctoribus suis, disseutientes 
penitus. deprelienduntur, II, 55 4. Siue. Seriptu:is. esse 
non possunt , I], 21 à, 7535 a, 886 p. Existere non possent 
Si nou et perperam Scripturae intelligi possent, 0, 8:0 p, 
Ipse. Seripturi: sie sunt. ex Dei voluntate disposibie , ut 
hereticis materias subiinistrarent, I, 55 4. Hivreses non 
tum novitas quam veritas revincit, II, 889 4. 

H πετῶ de plilosophorum sewine orti, T, 5194; IT, 
19 4, 201 c. Apud hereticos et. philusophos eadein. wia- 
teria volutatur, IE, 19». Seripturai sacrau ad. philoso- 
phorum sententias. adulteraruat , T, 519 Δ. Corrumpunt 
Neripturas, 1L, 50 à. Non syllabas. tantum, sed paginas 
totas deleverunt, 16,5125 5. De Seripturis solis quaestiones 
suas sistunt , 1I, 739 p. Apud eos est argumeutaudi libido, 
11. 7580 s. Eorun argutiie et. subtilitates simplicium: cou- 
munium verborum torquent. iu. quiestioneimn,. T, 322 4. 
Semper nudas aut simplices Voces, conjecturis quo vo- 
lunt rapiunt, aut rursus eonditiouales et. rationales. siui- 
plicitatis conditione. dissulvant , 1, 101 c. Hiercticis inos 
est παρ quicque. torquere, I, 21048 s. DPios j revocant 
ad rhetorieandunm et. philosophandum, fl, 801 4. Ex. eon- 
sentia inleinitatis numquam. ordinate. sua. proponunt, 
IT, 797 ἃ. Cum Πα τοι οἷς. quomodo ineunda. disputatio , 

|, 707 A, B. Non. ext eum eis pusnandum ex Scripturis, 
ly 2) 4. Non sunt aduntteudi ad. ineandau de. Serip- 


INDEX GENERALIS 


turis provocationem, quos sine Scripturis prob: 
Scripturas non. perunere, If, 31 4, 51 4. Ibí. en. 
victoria aut par incertze IT, 51, A. 

H:eretiei. veritatis inimici, If, 27 s, Ad unius 
expugnalionem conspirant , IT, 56 s. Ipsorum 
veritalis destructione venit, ii, 57 ». Apud h 
0:unia extranea et adversa nostrae. veritati, ad ἢ 
tamur aecedere, II, 35 g, Hzereticorum orum pr 
quid, H, U79 &. Apud ipsos fere. non sunt. schisi 
quare, ΠΠ, 57 s. De arbitrio suo fidem intiovaut. 
Crelendo aon. eredunt, II, 780 4... Eoruin. doctr 
doctrina: Apostolorum. non. concordat, 10, 45. Nu 
ferunt, H1, 930 c, Negant Deum. tinienduin, IT, 55 
laueu. liereticus,. preter Marclonem, de Deo 
uuiversurum controversiam. movit, Il, 47 a4. 
plerique. uec ecclesias habent ; sine. matre, sin 
orba fide, extorres sibi lale vagautur, II, 554 
porum successiones ἃ Christo non. possunt os 
Tl, 45 4. Christiani uon sunt, 1E, 334; rec. esse 
Il, 51 A. Amnisso Cliristi nomine, induunt sectarun 
vocabula , ibid. 

Hieretieorum. conversatio describitur , TI, 55. 
commercia cum magis quamplurimis, eum circul: 
cuin astrologis, cuni philosophis, curiositati scil 
ditis, IT, 58 p. Quid distet inter ethnicum et ler 
Il, 780 4. Non etlimicus convertere, sed. Chrisuan 
tere nituntur, 1I, 57 & Omnes tument, omnes 5 
pollicentur, ΗΠ, 56 v. Nusquam facilius iu miniis ι 
ordinibus prolicitur, quam in. castris rebellium, 
Prisidibus suis reverentiam nesciunt, 1,5: ». 
h:eretieis libera et soluta, 11, 58 s. Cur sibi dam: 
" " Los ad officia compelli , non induci, digu: 

, 12» Dp. 

H:eretici Judaismi , Tl, 61 4. 

Hausxopu instabiles, 11, 917 p. 

Hawwuon pastor ovium, I1, 1038 p. 

ἤλννιβαι, Vid. CaxxENSIs. 

HAnrocRATES cum suo cynephalo, T, 05 4. Exp 
curia deorum, everse ejus arie et status, 86 μὲ 
stitutze, T, 505 4, 575 b. 

HanpocRiioN Scriptor, industria h:ederatos, Il 

Hgpiox, Vid. Epiox. 

Hem jure auferunt vas3 aurea et argentea : 
His, I, 508 sq. Eorum Hebrase litera et el 
LAN luterpretibus in gracum δίνει translatze, I 

ΠΈΡΕΒᾺ ad stiperua conatur et, millo praeunc 
ditur, If, 651 5... Mavult. parietibus invehi text 
quai hu in teri volentaria injuria, ibid. Hoeler 
cerebrum ab lieluco defensare, 11, 85 p. 

McEnoxiow quid plilesojhiis appelletar, LI, & 

HgrkNAM suam Tvriam. Sitnon breretiens de 
eruit, Hl, 7045, sj. Eandem cesse dicebat cu: 
Priuno exitiosissima, ibid. 

Mass aovi Testauieuti consummnator et. popu 
aliquando. reforinator,. Il, 415. p. Helias uondu 
rectione dispunetus, H, 155 3, 881 4. Helias no 
cessione vite, sed ex trauslatione venturus est. 
Noc eorpori restitnendus, de quo. nou. est exem 
mundo reddemius, de quo est translatus, ibid 
vistlimiuio vite, sed. ex supplemento: propbet, 
dem et ipse. et sui. nominis et sui. horrigis, ἢ 
Evoct. 

Helie spiritus in Heliseo representatus. Heli 
pere, HE, 056 4, 

MEnacLESN bhueretieus paria sensit. eum Vale 
00 c, 546 5. 

]Hynacunpgs seriptor, II, 740 n, 4788 4. 

HEnacLioes Pacticus lumen esse anim:e substan 
tendit, 1,660 π. 

HrnicuUs, tenebrosus. ille, IT, 518 4, 651 a ; 
Lun animae aerem. esse. docet, HT, 660 p, et exi 
stare, 1T, 655 8; qnem pro deo liabebat, IT, 19 
217 ^. Áninie tuetur unitatent, D, 660 4. Dntrius 
lari putat auimie principale, 11, 671 8. Quid de eji 
uis sentiret, IT, 65] 4. 

Heracliti uieror, 1, 651 ἃ. Bubulo stercore s« 
exussit, I. 625 p. 

1 HERIARON iugenia traduxerunt augeli. desert 
2} A. 

, FERcCLES (res. famelici, I, 558 4. Tres irrisi, c 

ibid. 

Hercules nune populum capite przfert, nunc ol. 
nune apium, [T, 85 5, Hereules in Omphale fo 
Qiu; hales in Hercule. prostituj»bauur, I, 605 B; If 
8... Ad. iuferos descendisse finzebatur, L, 605 s. ( 
sum puerum deseruit Argonautarum wilitiam, ibi 
su:e lascivie venenis circumventus, se vivum coml 
60.) c. OEteis ignibus crematur, L, 535 4. Vivus a 


1510 


scena reprzsentatus, f, 576 4. A Diogene (f. Diagora) ir- 
risus est, f, 555 4. Vid. Drciua. “ὃ f gora) 

Herculea posteritas, II, 1055 p. 

Henuas, cujus scriptura Pastor inseribitur, IT, 1000 a, c, 
1021 4. Apocryphus is liber, ibid. 

ἨΒΆΜΑΤΕΙΕΒ 2uctor, I, 640 4. 

Hrenwus Aristoteli familiaris, I, 513 4, s. Loco euo ab 
illo expulsus, ibid. 

HznwipPPUs auctor, IT, 729 4. 

Hennprus Beritensis, II, 739 sq. 

HraRwocEmirs iudoles οἱ vita, II, 107 , sq. Solitus erat 
plures ducere uxores, quam pingere, II, 051 s. Pervertit 
vias Domini, II, 45 ». 

Hermogenes duos deos infert, IT, 201 5. Mendacem facit 
Deum, IL, 202 4, 5. Negat Deum potuisse aliquid ex se- 
metipso facere, IT, 198 s, 205 4, p. Docet materíam fuisse 
Deo necessariam ad opera mundi, IT, 216. Qui Deus ex 
ea pr:eexistente rnundum confecerit, II, 204 p. Materiam 
innatam introducit, Deo nato eam compacat, II, 46 n, 196, 
δηη. Malam esse materiam oit, IT, 208 4, s. Corporalem et 
iucorpoream illam facit, II, 339 c, j Per terrx: nomen 
(Gen. I) materiam intelligit, I, 218. Ejus recta ratio com- 
perit tertium aliquod inter corporale et incorporale, II, 

A. Expuguat quorumdam argumentationes dicentium, 
mala fuisse necessaria ad illuminationem bonorum ex con. 
trariis intelligendorum, IT, 210 c. Przesumjssit animse cen- 
Sum ex tnateriz potius suggestu, quam ex Dei afflatu con- 
stitisse, II, 646 c, 661 p. 

HenuoxLE in Macedonia oraculum, IT, 750 4. 

Hznuor«0 Clazoineuii mortuo templum contulerunt, It, 
δι B. Hermotimum se retro fuisse ῬυιβΌΓ25 scripsit, IT, 
698 4. IIermotimi auíma profecta de corpore, Il, 640 5, 608 
A, 102 4, 103 4. 

Hrnmopgs rex fuit Assyriorum, II, 359 c. Cur Joannem 
occiderit, II, 445 », c, sq. 

HrenRopiam Christum fuisse Herodem aiebaut, II, 61 4. 

Hgnoporcs historicus, TI, 740 s. Posterior Charoni Lum- 
psaceno, IT, 727 4. 

HrRorniLvs, medicus aut lanius, sexcentos exsecuit, ut 
naturam scrutaretur, II, 662 4, 69} 4. Circa cerebri (uuda- 
mentum anima sedem ponebat, IT, 670 5, sq. 

Hrsiopi Pandora, II, 84 c, 562 s. 

HrrRuniA ἃ Lydis occupata, T, 656 4. Prima ritus super- 
stitionum religiouis nomina iustituit, ibid. 

Hetruses coron:, If, 95 5. 

Hicrsivs medicus, et nature et artis suae prgevaricator, 
IT, 691 4. Pueris jam natis animam super ducebat ex aeris 
frigidi pulsu, IT, 692 4. 

iggA insula pessum abiit, T, 480 4. 

HiEREwIAs propheta lapidatur, II, 157 s. 

Hignicgo licet. sabbato. expugnata, IT, 509 &. Quomodo 
capta, TH, 606 s. 

IigRocLvpgi. Vid. Osrnscus. 

HignoprnaNrEs, I, 515 4; II, 260 c. 

HigBouus. Vid. I&owUs. 

HirnaosaLEM matrix religionum et fons salutis, II, 447 c. 

HiraniaNUs przfectus, 1, 704 4. 

ü Hi enga mulier Dionysii Siculi tyrannidem somniavit, 

, 128 A. 

HippAnRcBUS animain ex igne constare dixit, IT, 665 4. 

: Hiepns, dum civitati insidias